Skip to main content

Full text of "Rheinische Akten zur Geschichte des Jesuitenordens"

See other formats


CTbc ^nivcrsit'V! of Chicago 
lEibrarics 



6 ^ 


1 iDi. 


OITOHARRASSOV/ITZ 

ciiruuAKiniiiijr; 


EHEINISOHE AKTEN 


ZÜE 


(JESCBICip DES JESTIITENOßBMS 

":■-'-:. .(.-; 1542-1582. 


BEARBEITET 


VON 


JOSEPH HANSEN 


BONN 

H ERMANN B EH R E N D T 
- 1896 


/>-?yf/ 


K , 


PUBLIKATIONEN 

DEK 

GESELLSCHAFT 

FÜR 

RHEINISCHE GESCHICHTSKUNDE 


XIV 

RHEINISCHE AKTEN 
ZUR GESCHICHTE DES JESUITENORDENS 

1542-1582 


BONN 

HERMANN BEHRENDT 

1896 


EHEINISCHB AKTEN 


ZUR 


GESCHICHTE DES JESUITENORDENS 

1542-1582 


BEARBEITET 


VON 


JOSEPH HANSEN 


BONN 

HERMANN BEHRENDT 

1896 



l 


l-^t 


^ 


^^ 



u. 


,y"\ 


100362 


Stifter und Patrone 

der 

Gesellschaft für Rheinische Geschichtskunde. 


Seine Majestät der Kaiser und König als Patron. 

Ihre Majestät die Kaiserin und Königin Friedrich als 

Patronin. 


Der Rheinische Provinzialverband. 


Stifter: 


1. 


Herr Geh. Kommerzienrat Dr. .iwr- et. phil. CfUstav von Mevissen, 
Mitg-lied des StaatsratS^lsSnd' deä 'ffei'riBilfl^auses, Köln (1881). 

2, „ Adolph von Carstaii|eii', Majoratsherr, BeiNlin (1893). 

3. „ Kommerzienrat Emil VQjMSB^tii^lItöln; (1804). 

'I^^troiiei:'-::'----'' 

1. Die Stadt Aachen (1881). 

2. Herr Kommerzienrat Otto Andreae, Köln (1889). 

3. Se. Durchlaucht der Prinz Philipp von Arenberg-, Bischöfl. Geistl. 

Rat, Eichstädt (1881). 

4. Die Stadt Bannen (1881). 

5. Herr Professor Dr. Jul. Baron, Bonn (1892). 

6. „ Freiherr von Berlepsch, Excellenz, Minister für Handel und 

Gewerbe, Berlin (1882). 

7. Frau Witwe Marie Blees, Queuleu bei Metz (1895). 

8. Herr Geh. Kommerzienrat Eugen von Boch, Mettlach (1889). 

9. Die Stadt Bonn (1881). 

10. Die Stadt Burtscheid (1891). 

11. Herr Arthur Caniphausen, Bankier, Köln (1893). 

12. „ Peter von Carnap, Elberfeld (1881). 

13. „ Adolph von Carstanjen, Majoratsherr, Berlin (1883). 

14. Die Stadt Coblenz (1888). 

15. Herr Hermann Colsman, Lang-enberg- (Rheinland) (1893). 


VI 

16. Herr Geheimrat Dr. Karl Ad. Ritter v. Cornelius, Prof., München (1881). 

17. Die Stadt Crefeld (1881). 

18. Herr J. Cüpper, Tuchfabrikant, Burtscheid (1893). 

19. Frau Witwe Kommerzienrat Theodor Deicliinann, Marie g-eb. Joest, 

Köln (1895). 

20. Herr Kommerzienrat Karl Delius, Aachen (1889). 

21. „ Friedr. Daniel Freiherr von Diergardt, Kammerherr, Eitter- 

gutsbesitzer, Haus Morsbroich bei Schlebusch (1881). 

22. Die Stadt Düren (1891). 

23. Die Stadt Düsseldorf (1881). 

24. Die Stadt Duisburg (1881). 

25. Die Stadt Elberfeld (1881). 

26. Herr Karl Graf und edler Herr von und zu Eltz, Wirlvl. Geheimrat, 

Schlosshauptmann von Homburg- v. d. Höhe, Excellenz, Eltville 
(1881). 

27. Herr Karl Eltzbacher, Rechtsanwalt und Bankier, Köln (1896). 

28. Der Landkreis Essen (1892). 

29. Die Stadt Essen (1896). 

30. Herr August Ferber, Fabrikbesitzer, Burtscheid (1892). 

31. Frau Witwe Foerster, Johanna geb. Thy wissen, Kempen (Rh.) (1892). 

32. Herr Alois Fritzen, Landesrat a. D., Düsseldorf (1891). 

33. „ Gisbert Graf von Fürstenberg-Stammheiin, Königl. Kammerherr 

und Schlosshauptmann von Koblenz, Mitg-iied des Herrenhauses, 
Stammheim b. Mülheim (1889). 

34. „ Matthias H. Göring, Honnef (1881). 

35. Frau Friedr. Grillo, Essen (1895). 

36. „ Witwe Kommerzienrat Dr. Hermann Grüneberg, Emilie, geb. 

Schmidtboru, Rentnerin, Köln (1894). 

37. „ Witwe Kommerzienrat Franz Karl Guilleaume, Köln (1893). 

38. Herr Arnold Guilleaume, Köln (1895). 

39. „ Max Guilleaume, Köln (1892). 

40. ,, Theodor Guilleaume, Fabrikbesitzer, Mülheim a. Rh. (1889). 

41. „ Kommerzienrat Emil Haldy, St. Johann-Saarbrücken (1889). 

42. „ Kommerzienrat Franz Haniel, Fabrikbesitzer, Düsseldorf (1895). 

43. „ Geh. Kommerzienrat August Heuser, Stadtverordneter, Köln (1894). 

44. „ Karl von der Heydt, Bankier, Elberfeld (1889). 

45. „ Freiherr von Hilgers, Landg-erichtsdirektor, Coblenz (1895). 

46. „ Karl Eugen Graf von Hoensbroech, Königl. Kammerherr, Schloss 

Türnich, Kr. Bergheim (1889). 

47. ,, Eberhard Hoesch, Düren (1891). 

48. „ Geh. Kommerzienrat Leopold Hoesch, Düren (1889). 

49. Die Fürstl. Hohenzollern'sche Hof bibliothek, Sigmaringen (1881). 

50. Herr Justizrat Franz Jansen, Rechtsanwalt u. beig. Bürgerm., Köln (1895). 

51. Frau Fanny Joest, geb. Gamphausen, Köln (1894). 

52. Herr Otto Jordan, Coblenz (1895). 

53. Se. Eminenz der Herr Kardinal-Erzbischof von Köln Dr. Philippus 

Krementz, Mitglied des Staatsrats, Köln (1886). 


VII 

54. Die Stadt Köln (1881). 

55. Herr Geh. Kommerzienrat F. A. Krupp Mitg'lied des Staatsrats, 

Bredeney, Ldkr. Essen (1884). 

56. „ Wirkl. Geheimi-at von Kusserow, Excellenz, ausserordentlicher 

Gesandter z. D., Bassenheim bei Coblenz (1895). 

57. Frau Witwe Geh. Kommerzienrat Eugen Langen, Hermine, geb. 

Schleicher, Köln (1895). 

58. Herr Hans Karl Leiden, Kgi. Niederländischer Konsul, Köln (1895). 

59. „ Ernst Leyendecker, Kaufmann, Köln (1893). 

60. Frau Witwe Freifrau von Liebieg, Angelika, geb. Clemens, Schloss 

Gondorf bei Coblenz und Reichenberg- (Böhmen) (1891). 

61. Herr Geh. Justizrat Dr. Hugo Loersch, Professor, Kronsyndikus und 

Mitg-lied des Herrenhauses, Bonn (1890). 

62. „ Dr. jur, Gustav Mallinckrodt jr., Köln (1892). 

63. „ Julius Marcus, Konstanz (1896). 

64. „ Dr. Götz Martins, Professor, Bonn (1893). 

65. „ Dr. jur.- Karl Mayer-Leiden, Rechtsanwalt, Brühl (1894). 

66. „ Geh. Kommerzienrat Dr. Grustav von Mevisscn, Mitglied des 

Staatsrats und des Herrenhauses, Köln (1881). 

67. Frl. Mathilde von Mevissen, Köln (1893). 

68. Herr Oberregierungsrat Dr. Paul Meyer, Elberfeld (1895). 

69. „ Geh. Kommerzienrat GrUStav Michels, Köln (1881). 

70. „ Graf Ernst von Mirbach-Harff, Fideikoinmissbesitzer, Schloss 

Harff, Kr. Bergheim (1882). 

71. „ Geh. Medicinalrat Prof. Dr. Albert Mooren, Düsseldorf (1881). 

72. Die Stadt Mülheim a. Rh. (1881). 

73. Der Kreis Mülheim a. d. Ruhr (1892). 

74. Herr Aug. Neven-DuMont, Eigentümer d. Kölnischen Zeitung, Köln (1889). 

75. „ Emil Oelbermann, Kaufmann, Köln (1893). 

76. „ Albert Freiherr von Oppenheim, Kgl. sächs. Generalkonsul, 

Köln (1888). 

77. „ Eduard Freiherr von Oppenheim, K. K. österr.-ungar. General- 

konsul, Köln (1889). 

78. „ Oswald, Bergassessor a, D., Coblenz (1896). 
79 „ E'Jgen Pfeifer, Stadtverordneter, Köln (1892). 

80. „ Kommerzienrat Valentin Pfeifer, Fabrikbesitzer, Köln (1889). 
81 Frau Witwe Eduard Puricelli, Hyacinthe, geb. Recking, Trier (1893). 

82. „ Fanny Puricelli, Rheinböllerhütte bei Kreuznach (1881). 

83. Herr Kommerzieni'at Emil vom Rath, Stadtverordneter, Köln (1881). 

84. „ Landgerichtsdirektor Adolf Ratjen, Hannover (1881). 

85. „ Kommerzienrat Eugen Rautenstrauch, Stadtverordneter, K. bel- 

gischer Konsul, Köln (1891). 

86. „ Landgerichtsdirektor Karl Reichensperger, Köln (1896). 

87. „ Kommerzienrat Karl Röchling, Saarbrücken (1895). 

88. Der Kreis Ruhrort (1892). 

89. Der Kreis Saarbrücken (1892). 

90. Se. Erlaucht der Reichsgraf Heinrich von Schaesberg-Dilborn, Schloss 

Thannheim bei Leutkirch (Württemberg) (1881). 


YIII 

91. Herr Karl Scheibler, Fabrikbesitzer, Köln (1896). 

92. Frau Witwe Geh, Kommerzienrat Willi. Sclieidt, Auguste, geb. Holt- 

haus, Kettwig' a. d. Ruhr (1896). 

93. Herr Dr. theol. et iur. can. Herrn, Jos. Schmitz, Titular-Bischof von 

Zela, Weihbischof von Köln (1895). 

94. Frau Witwe Alexander Schoeller, Adele, geb. Carstanjen, Düren (1892). 

95. Herr Ludwig Friedrich Seyffardt, Beigeordneter und Abgeordneter, 

Krefeld (1888). 

96. „ Grraf Franz von Spee, Kgl. Kammerherr, Schloss Heitorf (1885). 

97. Frau Witwe Kommerzienrat Konrad Startz, Marie, geb. Mtten, 

Aachen (1893). 

98. Frau Witwe Paul Stein, Elise, geb. von Mevissen, Köln (1888). 

99. Herr Lebrecht Stein, Seidenfabrikant, Langenberg (Rheinland) (1889). 

100. „ Robert Suermondt, Bankier, Aachen (1893). 

101. Der Herr Bischof von Trier Dr. Felix Koruni, Trier (1886). 

102. Die Stadt Trier (1881). 

103. HeiT Kommerzienrat Julius Vorster, Fabrikbesitzer, Köln (1892). 

104. „ Geh. Kommerzienrat Julius Wegeier, Coblenz (1881). 

105. Frl. Johanna Wekbeker, Düsseldorf (1883). 

106. Die Stadt Wesel (1895). 

107. Se. Durchlaucht der Fürst Wilhelm zu Wied, Neuwied (1881). 

108. Herr Richard Zanders, Fabrikant, Berg.-Gladbach (1893). 

Yerstorbene Patrone: 

Ihre Majestät die Kaiserin und Königin Augusta (1881), f 1890 Jan. 7. 

1. Herr Wirkl. Geheimrat Dr. von Bardeleben, Excellenz, Oberpräsident 

a. D., Berlin (1881), f 1890 Jan. 8. 

2. Herr Friedr. Wilh.Blees, kais. Bergmeister, Queuleu (1895), f 1895 Aug. 16. 

3. „ Dr. med. H. J. R. Ciaessen, Köln (1881), f 1883 Okt. 17. 

4. „ Wirkl. Geheimrat Dr. Heinrich von Dechen, Excellenz, Bonn 

(1881), t 1889 Febr. 5. 

5. Fraii Geheimrat Lila Deichmann-Schaaflfhausen, Köln (1881), f 1888 Juli 7. 

6. Herr Kommerzienrat Theodor Deichniann, Köln (1881), f 1895 Juli 25. 

7. „ August Elven, Köln (1889), f 1891 April 28. 

8. „ Ludwig Levin Freiherr von Elverfeldt, Elberfeld (1881), f 1885 

Mai 23. 

9. „ Johann Maria Farina, Köln (1889), f 1892 Febr. 26. 

10. „ Freiherr Theodor von Geyr zu Schweppenburg, Kgl. Kammerherr, 

beigeordneter Bürgermeister, Aachen (1881), f 1882 Juli 3. 

11. ,, Kommerzienrat Dr. Herm. Grüneberg, Köln (1890), f 1894 Juni 7. 

12. „ Geh. Kommerzienrat Hugo Haniel, Ruhrort (1881), tl893Dec. 15. 

13. „ Geh. Kommerzienrat Alex, von Heimeudahl, Krefeld (1888), f 1890 

Dec. 29. 

14. „ Kommerzienrat F. W. Königs, Köln (1881), f 1882 Okt. 6. 

15. „ Geh. Kommerzienrat Eugen Langen, Köln (1881), f 1895 Okt. 2. 

16. „ Kommerzienrat Wilhelm Leyendecker, Köln (1889), f 1891 Juni 18. 

17. „ Theodor Freiherr von Liebieg, Schloss Gondorf (1889), f 1891 Sept. 8. 


IX 

18. Herr Ludwig von Lilieiithal, Elberfeld (1881), f 1893 Juni 1. 

19. „ Kommerzienrat Julius Marcus, Köln (1889), f 1893 Jan. 4, 

20. „ Graf Willi, von Mirbach-Harff, Schloss Harff (1881 ), f 1882 Juni 19. 

21. „ Hermann von Mumm, Kgl. Dan. General-Konsul, Köln (1881), 

t 1887 Juli 16. 

22. „ Geh. Keg'ierung-srat Dagobert Oppenheim, Köln (1881), f 1889 

Juli 25. 

23. „ Kommerzienrat Emil Pfeifer, Köln (1881), f 1889 Sept. 20. 

24. „ Eduard Puricelli, Trier (1881), f 1893 Dec. 4. 

25. „ Kommerzienrat Val. Rautenstraucli, Trier (1881), f 1884 Okt. 19. 

26. „ Geh. Kommerzienrat Willi. Sclieidt, Kettwig (1894), f 1896 März 27. 
.27. „ Alexander ScliöUer, Düren (1890), f 1892 Febr. 26. 

28. „ Grraf August Yon Spee, Königl. Kammerherr, Schlosshauptmann 

zu Brühl, Schloss Heitorf (1881), f 1882 Aug. 25. 

29. „ Kommerzienrat Konrad Startz, Aachen (1889), f 1893 Sept. 30. 

30. ,, Landgerichts -Referendar Adolf Wekbeker, Düsseldorf (1881), 

t 1882 Nov. 16. 

31. „ Kommerzienrat Victor Wendelstadt, Köln (1881), f 1884 Juli 15. 

Vorstand der Gesellschaft (bis zum 31. Dezember 1897): 

Stadtarchivar Dr. Joseph Hausen, Köln, Hohenstaufenring 27, Vorsitzender. 

(jleh. Regierungsrat Dr. Moriz Kitter, Professor, Bonn, Riesstrasse 8, stell- 
vertretender Vorsitzender. 

Geh. Justizrat Dr. Hugo Loersch, Professor, Bonn, Lennestrasse 21, 
Schriftführer. 

Dr. iur. Gustav Mallinckrodt, Köln, Sachsenring 77, Schatzmeister. 

Kommerzienrat Emil vom Bath, Köln, Kais er- Wilhelm-Ring 15, stellver- 
tretender Schatzmeister. 

Archivrat Dr. Becker, Königl. Staatsarohivar, Coblenz. 

Becker, Ober-Bürgermeister, Köln. 

Dr. Gothein, Professor, Bonn. 

Geh. Archivrat Dr. Harless, Königl. Staatsarchivar, Düsseldorf. 

Geh. Justizrat Dr. Hüffer, Professor, Bonn. 

Geh. Regierungsrat Jaeger, Ober-Bürgermeister, Elberfeld. 

Geh. Regierungsrat Lindemann, Ober-Bürgermeister, Düsseldorf. 

Geh. Kommerzienrat Gustav Michels, Köln. 

Dr. Menzel, Professor, Bonn. 

Geh. Regierungsrat Dr. Nissen, Professor, Bonn. 

Geh. Kommerzienrat Wegeier, Coblenz. 

Vertreter des Provinzialverbandes im Vorstande: 
Herr Freiherr von Solemacher-Antweiler, Excellenz, Königl. Kammerherr 
und Schlosshauptmann von Brühl, Mitglied des Herrenhauses, Ritter- 
gutsbesitzer zu Schloss Wachendorf bei Bonn. 

Ehrenmitglieder des Vorstandes: 
Dr. Höhlbaum, Professor, Giessen. 
Ad, Batjen, Landgerichtsdirektoi-, Hannover. 


Satzung-en 

der 

Gesellschaft für Rheinische Geschichtskunde. 

(Cregriiiulet am 1. Juni 1881, mit den Rechten einer jnristisclien Person 
ausj^estattet durch Allerhöchsten Erlass vom 9. August 1889.) 


§ 1. 

Die Gesellschaft für Rheinische Geschichtskunde 

hat den Zweck, die Forsch img-eii über die Geschichte der Rheiii- 
lande dadurcli zu fördern, dass sie Quellen der rheinischen Ge- 
schichte in einer den Forderungen der Wissenschaft entsprechenden 
Weise herausgibt. 

Der Sitz der Gesellschaft ist Köln. 

§ 2. 

1. Stifter der Gesellschaft sind diejenigen, welche wenig- 
stens eintausend Mark in die Kasse der Gesellschaft einzahlen. 

2. Patrone der Gesellschaft sind diejenigen, welche einen 
Jahresbeitrag von mindestens einhundert Mark auf drei Jahre zu 
zahlen sich verpflichten. 

3. Mitglieder der Gesellschaft sind diejenigen Forscher auf 
dem Gebiete der rheinischen Geschichte oder auf verwandten Ge- 
bieten, welche entweder 

a) bei Gründung der Gesellschaft als Mitglieder beigetreten 
sind, oder 

b) später auf Vorschlag des Vorstandes durch die Gesellschaft 
in ihren Hauptversammlungen ernannt werden. 

§ 3. 
Die für ihre ZAvecke erforderlichen Geldmittel entnimmt die 
Gesellschaft : 


XI 

1. dem Kapitalbestande, welcher am 1. Jamiar 1889 Mark 
29 986,96 betrug-, 

2. der Stiftung- des Geh. Kommerzienrats Dr. jur. G. v o n 
Mevissen in der Höhe von Mark 3000 und zukünfti- 
gen Stiftungen, 

3. den Beiträgen der Patrone, 

4. den von der Staatsregierung und der Provinz zu erbit- 
tenden Zuschüssen, 

5. dem Verkauf der Publikationen. 

Die einmal bewilligten Beiträge unter 3 werden forterhoben, 
so lange sie nicht abgemeldet sind; mit ihrem Wegfall hört das 
Patronat auf. 

§ 4. 

Die Beiträge der Stifter bilden einen bleibenden Vermögens- 
bestand, dessen Zinserträge jährlich den laufenden Einnahmen 
überwiesen werden. 

Im übrigen ist für die Vermögensverwaltung der § 39 der Vor-- 
mundschaftsordnung- vom 5. Juli 1875 massgebend. 

Die der Gesellschaft gehörigen Inhaberpapiere sind beim Er- 
werbe durch den Vorsitzenden oder dessen Stellvertreter ausser 
Cours zu setzen. 

§ 5. 

Den Stiftern und Patronen sowie den Mitgliedern des Vor- 
standes werden die Publikationen der Gesellschaft unentgeltlicli ge- 
liefert. Den Mitgliedern der Gesellschaft wird jede einzelne Publi- 
kation für zwei Drittel des Ladenpreises geliefert. 

§ 6. 

Ein aus 19 Personen bestehender Vorstand leitet die Ge- 
sellschaft und vertritt sie Behörden und Privatpersonen gegenüber 
mit dem Rechte der Substitution in allen Angelegenheiten, ein- 
schliesslich derjenigen, welche nach den Gesetzen einer besonderen 
Vollmacht bedürfen. 

Der Vorstand wird durch die Hauptversammlung aus den 
Stiftern, Patronen und Mitgliedern der Gesellschaft gewählt. 

Das Amt der Vorstandsmitglieder erlischt durch Tod, Nieder- 
legung und Verlassen des Gesellschaftsgebietes, als welches in dieser 
Hinsicht die Provinzen Rheinland, Westfalen und der Regierung-s^ 
bezirk Wiesbaden anzusehen sind. 


XII 

DemMinister für geistliche, Unterrichts- und Medizinal-Ange- 
legenheiten und dem Provinzialverbande der Rheinprovinz wird vor- 
behalten, den Vorstand durch je ein weiteres Mitglied zu verstärken, 
so lange die Arbeiten der Gesellschaft aus Mitteln des Staates, 
bezw. der Provinz unterstützt werden. 

Zur Legitimation des Vorstandes nach aussen dient eine Be- 
scheinigung des Bürgermeisteramtes der Stadt Köln, welchem die 
jedesmaligen Wahlverhandlungen sowie die Ernennungen des Staates 
und der Provinz mitzuteilen sind. 

§ 7. 

Der Vorstand kann seine Befugnisse für einzelne Angelegen- 
heiten oder bestimmte Geschäfte einzelnen seiner Mitglieder oder 
aus seiner Mitte gewählten Kommissionen übertragen. 

An der Bestimmung des § 8 über die UrkundeUj welche die 
Gesellschaft vermögensrechtlich verpflichten, wird hierdurch nichts 
geändert. 

§ 8. 

Der Vorstand wählt aus seiner Mitte auf je drei vom 1. Januar 
1889 ab laufende Jahre einen Vorsitzenden, einen Schatz- 
meister, einen Schriftführer und für jeden derselben einen 
Stellvertreter. Wird eines dieser Ämter erledigt, so wird ein Er- 
satzmann für den Rest der Amtszeit gewählt. 

Urkunden, welche die Gesellschaft vermögensrechtlich ver- 
pflichten, sind unter deren Namen vom Vorsitzenden oder dessen 
Stellvertreter und ausserdem von einem anderen Vorstandsmitgliede 
zu vollziehen. 

§ 9. 

Der Vorsitzende leitet die Verhandlungen des Vorstandes so- 
wie der Hauptversammlung. 

Er beruft den Vorstand, so oft dies die Lage der Gesellschaft 
erfordert, auch sobald drei Mitglieder des Vorstandes dies bean- 
tragen. Die Einladung erfolgt schriftlich unter Mitteilung der Tages- 
ordnung. 

§ 10. 
Zur Beschlussfäliigkeit des Vorstandes ist die Anwesenheit 
von neun Vorstandsmitgliedern, zu Beschlüssen die absolute Stimmen- 


xiii 

melirheit der anwesenden Vorstandsmitg-lieder erforderlicli. Bei 
Stimmeng-leichlieit entscheidet der Vorsitzende. 

Über die Verhandlung-en nimmt der Schriftführer ein Proto- 
koll auf, welches von ihm und dem Vorsitzenden vollzogen und 
gleich den übrigen Akten vom Vorsitzenden aufbewahrt wird. 

§ 11. 
Der Schatzmeister führt und verwahrt die Kasse der Gesell- 
schaft. Er hat dem Vorstande jährlich eine mit Belegen versehene 
Übersicht des Vermögensbestandes einzureichen, welche zu den Akten 
genommen wird. Diese Übersicht umfasst das abgelaufene Greschäfts- 
jahr, welches vom 1. Januar bis 31. December gerechnet wird, und 
wird in der ersten Vorstaudssitzung des neuen Jahres vorgelegt. 

§ 12. 

Zum Geschäftskreise der Hauptversammlung, in welcher 
jeder persönlich erscheinende Stifter, Patron oder Mitglied der Ge- 
sellschaft Stimmrecht hat, — die Städte, welche Stifter oder Patrone 
sind, werden vertreten durch ihre Bürgermeister, andere Korpora- 
tionen oder Vereine durch die von ihnen Beauftragten, — gehört: 

1. die Wahl und Ergänzung des Vorstandes (§ 6), 

2. die Wahl von Mitgliedern der Gesellschaft nach § 2 
No. 3, b, 

3. die Entgegennahme des Berichtes, welchen der Vorstand 
über die Arbeiten des letzten und den Arbeitsplan des 
nächsten Jahres erstattet, 

4. die Entlastung des Schatzmeisters wegen der Rechnung 
über das abgelaufene Jahr, 

5. jede Änderung der Satzungen, 

6. die etwaige Auflösung der Gesellschaft und die Verfügung 
über das bei der Auflösung vorhandene Vermögen. 

§ 13. 

Die Hauptversammlung findet jährlich in den ersten drei Mona- 
ten statt. 

Der Vorstand stellt die Tagesordnung fest. Der Vorsitzende 
ladet die Stifter, Patrone und Mitglieder durch Zuschrift unter Mit- 
teilung der Tagesordnung ein. 

Ausserordentliche Hauptversammlungen finden statt, so oft der 
Vorstand dies für erforderlich hält, sowie wenn 20 stimmberechtigte 


Personen schriftlich beim Vorstände einen hierauf gerichteten mit 
Gründen versehenen Antrag- stellen, und zwar im letzteren Falle 
binnen sechs Wochen. 

§ 14. 

Zur Beschlussfähigkeit der Hauptversammlung ist die Anwesen- 
heit von 15 stimmberechtigten Personen, einschliesslich der Vor- 
standsmitglieder, erforderlich. 

Hat eine Hauptversammlung wegen Beschlussunfähigkeit ver- 
tagt werden müssen, so ist eine neue Hauptversammlung beschluss- 
fähig ohne Rücksicht auf die Zahl der Anwesenden, sofern auf diese 
Folge bei der Einberufung ausdrücklich hingewiesen ist. 

Abgesehen von dem Falle der Stimmengleichheit, bei welcher 
der Vorsitzende entscheidet, und von einem etwaigen Auflösungsbe- 
schluss, für welchen Zweidrittel -Mehrheit der Anwesenden erfor- 
derlich ist, werden die Beschlüsse nach einfacher Mehrheit gefasst. 

Über die Form der Abstimmung entscheidet die Versammlung. 

Über die Verhandlung nimmt der Schriftführer ein Protokoll 
auf, welches von ihm, dem Vorsitzenden und drei anderen Anwe- 
senden zu vollziehen ist. 

§ 15. 
Änderungen der Satzungen, welche den Sitz, den Zweck und 
die äussere Vertretung der Gesellschaft betreffen, sowie Beschlüsse, 
welche die Auflösung der Gesellschaft zum Gegenstande haben, be- 
dürfen landesherrlicher Genehmigung. Sonstige Änderungen der 
Satzungen sind von der Zustimmung des Oberpräsidenten der Rhein- 
provinz abhängig. 

§ 16. 
Diese Satzungen treten mit dem 1. Januar 1889 in Kraft. 
Nach Massgabe derselben führt der Vorstand, welcher auf 
Grund der früheren Bestimmungen gewählt ist, sein Amt weiter. 


XV 


Publikationen 

der Gresellschaft für Rheiiiisclie Gescliiclitslmnde. 


I. Kölner Schreins Urkunden des 12. Jahrhunderts, 
Quellen zur Rechts- und Wirtschaftsgeschichte der Stadt Köln, 
herausgegeben von Robert Ho en ig er. Bonn, Weber (Julius 
Flittner). Bd.1, 1884—1888, Ladenpreis br. Mk. 21.45. Bd. II, 1, 
1893, Ladenpreis br. Mk. 17.50. Bd. II, 2, 1894. Mit einer 
Erklärung der deutschen Wörler von Prof. Dr. J. Franck und 
1 photolith. Beilage. Ladenpreis br. Mk. 22. — 
II. Briefe von Andreas Masius und seinen Freunden. 
1538 — 1573, herausgegeben von Max Lossen. Leipzig, 
Dürr, 1886. Ladenpreis br. Mk. 11.40, geb. Mk. 12.50. 

III. Das Buch Weinsberg, Kölner Denkwürdigkeiten aus dem 
16. Jahrhundert, bearbeitet von Konstantin Höhlbaum. 
Bd. I, 1518 — 1551. Leipzig, Dürr, 1886. Ladenpreis br. 
Mk. 9.—, geb. Mk. 10.—. 

IV. Dasselbe. Bd. II, 1552—1577. Leipzig, Dürr, 1887. Laden- 
preis br. Mk. 10. — , geb. Mk. 11. — . 

V. Der Koblenzer Mauerbau, Rechnungen 1276 — 1289, be- 
arbeitet von Max Bär. Leipzig^ Dürr, 1888. Ladenpreis 
br. Mk. 3.60, geb. Mk. 4.50. 
VI. Die Trierer Ada- Handschrift, bearbeitet und heraus- 
gegeben von K. Menzel, P. Corssen, H. Janitschek, 
A. Schnütgen, F. Hettner, K. Lamprecht. Leipzig, 
Dürr, 1889. Ladenpreis kart. Mk. 80.—, geb. Mk. 86.—. 
VII. Die Legende Karls des Grossen im 11. und 12. Jahr- 
hundert, herausgegeben von Gerh. Rauschen. Mit einem 
Anhang über Urkunden Karls des Grossen und Friedrichs I. 
für Aachen von Hugo Loersch. Leipzig, Duncker & Hum- 
blot, 1890. Ladenpreis br. Mk. 4.80, geb. Mk. 5.60. 
VIIL Die Matrikel der Universität Köln 1389 bis 1559, be- 
arbeitet von Dr. Hermann Keussen. Bonn, Behrendt. Bd. I. 
1389—1466. Erste Hälfte unter Mitwirkung von Dr. Wilhelm 
Schmitz, 1892. Zweite Hälfte, 1892. Ladenpreis br. Mk. 
18.—, geb. Mk. 21.—. 


IX. Kölnische Künstler in alter und neuer Zeit. Johann 
Jacob Merlos neu bearbeitete und erweiterte Nachrichten 
von dem Leben und den Werken Kölnischer Künstler, her- 
ausg-egeben von Dr. Eduard Firmenich-Richartz unter 
Mitwirkung von Dr. Hermann Keussen. Mit zahlreichen 
bildlichen Beilagen. Düsseldorf, L. Schwann, 1895. Laden- 
preis br. Mk. 45. — . 
X. Akten zur Geschichte der Verfassung und Verwal- 
tung der Stadt Köln im 14. und 15. Jahrhundert, be- 
arbeitet von Dr. Walther Stein. Bonn, Behrendt 1893.95. 
Bd. L Ladenpreis br. Mk. 18.—. Bd. II mit Registern 
zu beiden Bänden. Ladenpreis br. Mk. 16. — . 

XI. Landtagsakten von Jülich-Berg, 1400 — 1610, heraus- 
gegeben von Georg von Below. Erster Band. 1400 — 1562. 
Düsseldorf, L. Voss & Cie., 1895. Ladenpreis br. Mk. 15. — . 

XII. Geschichtlicher Atlas der Rheinprovinz, im Auftrage 
des Provinzialverbandes herausgegeben von der Gesellschaft 
für Rheinische Geschichtskiuide. Bonn, Behrendt, 1894.95. 

1. Karte der Rheinprovinz unter französischer Herr- 
schaft im Jahre 1813, entworfen und gezeichnet von 
K n s tanti n S c h u 1 1 e i s. Massstab 1 : 500 000. Laden- 
preis Mk. 4.50. 

2. Karte der politischen und administrativen Ein- 
teilung der heutigen Rheinprovinz im Jahre 1789, 
bearbeitet und entworfen von Dr. Wilhelm Fabricius, 
gezeichnet von Georg Pfeiffer. 7 Blätter. Massstab 
1:160000. Ladenpreis Mk. 30.—. 

3. Karte der Rheinprovinz unter preussischer Ver- 
waltung im Jahre 1818, entworfen und gezeichnet 
von Konst. Schulteis. Massstab 1:500000. Laden- 
preis Mk. 4.50. 

4. Erläuterungen zum Geschichtlichen Atlas der Rliein- 
provinz. Erster Band: DieKarten von 1813 und 1818 
von Konst. Schulteis. Ladenpreis br. Mk. 4.50. 

XIII. Geschichte der Kölner Malerschule. 100 Lichtdruck- 
tafeln mit erklärendem Text, herausgegeben von Ludwig 
S c h e i b 1 e r und Carl Aldenhoven. Lübeck , Joh. 
Nöhring, 1894.95. I.Lieferung, 32 Tafeln in Mappe. 2. Lie- 
ferung, 33 Tafeln in Mappe. Ladenpreis je Mk. 40.—. 


Vorw^ort, 


Die reiche und eigenartige Sammlung von Akten zur Geschichte 
des Jesuitenordens in den ersten Jahrzehnten seines Bestehens, tvelche 
als Rest des Archivs des ehemaligen JesuitencoUegiums zu Köln heute 
im Archiv des Verivaltungsraths der Studienstiftungen, des Rechts- 
nachfolgers dieses CoUegiums, beruht uoid die vornehmste Grundlage 
der vorliegenden Veröffentlichung bildet, ist bisher nicht ganz un- 
beachtet geblieben. Seit im- vorigen Jahrhundert unmittelbar vor der 
Aufhebung des Ordens der dem, Kölner Collegium angehörige Jesuit 
F. Reiffenberg diese Akten für sein im, J. 1764 erscMenenes, mehr 
umfangreiches als gründliches Werk: Tlistoria Societatis Jesu ad 
Rhenum inferiorem, oberflächlich benutzte, und seit um, die Mitte des 
laufenden Jahrhunderts Bianco in seiner unfövmlicJien Geschichte 
der Universität Köln (1855) wenigstens den jüngeren derselben seine 
Aufmerksamkeit schenkte, wurden einzelne Bände dieser Sammlung 
von G. M. Pachtler S. J. für seine Ausgabe der Ratio studioru'm 
Societatis Jesu (1887 — 1894) eingesehen; 0. Braunsberger S. J. hat 
besonders die zahlreichen Briefe des Peter Canisius für seine 1893 
erschienene Untersuchung: Entstehung und erste EntwicJdung der 
Katechismen des sei. Petrus Canisius, soioie für seine im. Druck be- 
findliche grosse Sammlung : Canisii ejpistolae et acta benutzt; II. Keussen 
hat der Bedeutung dieses Materials in der Einleitung zu seiner Aus- 
gabe der Kölner Universitätsmatrikel (1892) gedacht; Eb. Gothein 
endlich hat noch im vergangenen Jahre in seinem grossen Werk: 
Ignatius von Loyola und die Gegenreformation unserer Satnmlung 
eine Anzahl loichtiger NacMoeise entnommen. Er hat zugleich zum 
ersten Mal mit allem Nachdrucke auf den besondern Werth der 
Kölner Akten für die allgemeine Geschichte des Jesuitenordens hin- 
geioiesen; seine Bemerkung, dass sich in Köln das Archiv einer der 

Jesuiten-Akten, B 


XVITI 

loicMigsten Frovmsen des Ordens unversehrt erhalten habe, bedarf 
allerdings, loie sich aus der in unserer Einleitung gebotenen üeber- 
siclit ergiebt, der Einschränkung. Neben diesen gelegentlichen Be- 
nutzungen hat aber eine systematische Ausbeutung dieses QueMen- 
bestandes bisher nicht stattgefunden, trotzdem derselbe zu einer solchen 
gradezu herausforderte. Finden sich doch in ihm vor edlem für die 
älteste Zeit des Ordens und seine früheste Wirksamkeit auf deutschem 
Boden zusammenhängende Materialien von grossem Werth und in so 
breiter Fülle, lüie sie bisher aus keiner der älteren Niederlassungen 
des Ordens an das Licht getreten sind, und drängt sich doch dem 
Forscher auf dem Gebiet der Geschichte von Reformation und Gegen- 
reformcdion, je mehr sich diese Studien in den letzten Jcdirzehnten 
vertieft haben, um so entschiedener die Ueberzeugung auf, dass cdler- 
wärts an die /Stelle der dem Zufall oder der Willkür überlassenen 
Verwerthung einzelner Archivcdien die systematische Erschliessung 
und Ausbeutung der ursprünglichen Quellen treten mnss, loenn der 
thcdsächliche Verlauf der grossen Beioegung des 16. Jahrhunderts in 
den einzelnen deutschen Territorien vjissenscliaftlich erkannt werden 
soll. Mir persönlich lag es um so näher, diesem, Stoffe, den ich im 
J. 1892 kennen lernte, besondere Aufmerksamkeit zu lüidmen, als 
mich in den letzten Jahren die Bearbeitung der in den Nuntiatur- 
berichten aus Deutschland 1572 — 1585 Band I und II herausgege- 
benen, früher von mir in Rom gesammelten Akten der p)dpstlich.en 
Regierung beschäftigte, loelclie die von Seiten der Curie seit Papst 
Gregor XIII. unternommenen diplomcäischen Schritte zur Durchfüh- 
rung der Gegenreformation in Deutschland, zum Gegenstande haben. 
Es loar mir doppelt willkommen, in diesen Kölner Jesuitenakten ein 
jenes römische in vorzüglicher Weise ergänzendes Quellenmcderial aus 
dem, Bereiche des Ordens zu erkennen, der seit seiner Begründung 
der 'Träger der Ideen katholischer Restauration war, bevor noch, die 
Curie auf dem. Wege der Nünticduren ernstliche und einheitlich or- 
ganisirte Versuche machte, Deutschlcmd, so weit es noch, katholiscJi 
geblieben icar, diesem, Glauben zu erhcdten, und die Rückkehr des 
zum Protestantismus übergetretenen Theiles zur alten Kirche anzu- 
bahnen. Mein Entschluss, diese Kölner Akten im Zusammenhang 
zu bearbeiten und der historischen Forschung cdlgemein zugänglich 
zu machen, wurde endlich noch gefördert durch die Wahrnehmung, 
dass die neueste grossangelegte Quellensammlung der Monumenta 
historica Societcdis Jesu, loelche die spanischen Jesuiten vor einigen 


XTX 

Jahren (1894) heyoimen liahen, und von der bisher fünf Bände vor- 
liegen, loelche Zeugniss davo7i ablegen, dass auch der Jesuitenorden 
selbst sich heute dem modernen Bedürfniss nach den ursprünglichsten 
Quellen für die historische Forschung nicht mehr verschliesst, auf 
imser Material durchaus verzichtet hat. 

Für den Editionsplan, nach loelchem der die Zeit von 1543 
bis 1582 umfassende wichtigste Theil der Kölner Akten in einem, Band 
an das Licht gegeben werden, von den mehreren Tatcsend Akten- 
stücken, die für diese Zeit vorliegen, also nur eine kleine Ausivahl 
veröffentlicht, der Rest aber im Commentar verwerthet oder icenigstens 
verzeichnet werden sollte, waren verschiedene Erivägungen entschei- 
dend. Zunächst war der Umstand, dass die Archivalien des Kölner 
Gollegiums neben der Ordensgeschichte in erster Linie der kölnischen 
und rheinischen Geschichte dienen, bestimmend für die Aufnahme 
der Akten unter die Publikationen der Gesellschaft für rheinische Ge- 
schichtskunde. Die EntwicMimg der kölnischen Jesuitenniederlassung, 
der ältesten des Ordens auf deutschem Boden, und daneben die Ent- 
vnckkmg der beiden Collegien zu Trier und Mainz, deren Gründung 
von Köln aus vermittelt wurde, bilden denn auch den lokalen Mittel- 
punkt unserer Veröffentlichung. Im besondern ist auch der Abschluss 
derselben durch die Rücksicht auf das Kölner Collegium bestimmt: 
sie schliesst mit dem Jahre 1582, wo es der Kölner Niederlassung, 
die bis dahin eine Abnormität unter den Collegien der Gesellschaft 
Jesu gebildet hatte, nach vierzigjährigen Anstrengungen endlich ge- 
lang, ihre feste Fundirung zu erreichen. Die universale 'Tendenz 
des Ordens, die sich auch in seinen Akten wiederspiegelt, wurde aber 
die Veranlassung, dass die lokale Grenze nicht ängstlich innegehalten 
wurde. Für das Einzelne sei hier auf die orientir enden Bemerkun- 
gen am, Schlüsse der Einleitung verwiesen, toelche bei der Vielgestal- 
tigkeit des Inhalts unserer Akten, die Stelle einer ausführlichen Ein- 
leitung vertreten müssen. Die Anfänge der Kölner Niederlassung 
1542 — 1.^)47 habe ich im J. 1895 in den Beiträgen zur Geschichte, 
vornehmlich Kölns und der Rheinlande (Festschrift des Kölner Ar- 
chivs zum. achtzigsten Geburtstag Gustav von Mevissens) S. 160—206 
auf Grund der neu eröffneten Quellen eingehend imtersucht. An 
anderer Stelle werde ich demnächst einzelne weitere Ergebnisse un- 
serer Akten ziisammenfassen. 

Das im vorliegenden Bande veröffentlichte und verarbeitete Ma- 
terial lourde in erster Linie dem Archiv des Verioaltungsraths der 


XX 

Studienstiftungen zu Köln entnommen. Danehen lourden benutzt 
in Köln das Arcliiv der Pfarre S. Maria Himmelfahrt und das 
Stadtarchiv, in Kendenich bei Köln das Archiv des Herrn von 
Kevipis, in Mainz die Stadtbibliothek, in Trier die Stadtbibliothek, 
in Coblenz das Kgl. Staatsarchiv und das Archiv des Gymnasiums, 
in Düsseldorf das Kgl. Staatsarchiv, in Hannover das Kgl. Staats- 
archiv, in München das Kgl. Allgemeine Reichsarchiv, in Brüssel das 
Archive g&neral du Royaume. Eine Anzahl von wichtigen Briefen lourde 
mir durch i^rivate Besitzer und durch die Auction der Autographen- 
sammlung des Grafen Paar bekannt, loelche im J. 1893 zu Berlin 
stattfand. Durch Mittheilung gedruckter Litteratur haben mich be- 
sonders die Bibliotheken zu Berlin, Bonn, Köln und München unter- 
stützt. Herr Dr. Heinrich Kelleter, Volontär am. hiesigen Stadtarchiv, 
hat sich der Bearbeitung der Register in hingebender Thätigkeit un- 
terzogen. Es ist mir eine angenehme Pflicht, diesen Personen und 
Instituten, vor allem dem Verwaltungsrath der Studienstiftungen, 
der mir seine Archivalien in liberalster Weise zur Verfügung stellte, 
auch öffentlich den verbindlichsten Dank auszusprechen. 

Köln, im Juni 1896. 

Joseph Hansen. 


Inhaltsverzeichniss, 


Seite 

1. Vorivort XVII 

2. Einleitung. 

L Die Quellen XXIII 

IL Zur Orientirung XXXIX 

3. Akten 1542—1585 Nr. 1—653 1-758 

4. Anhang 759-792 

I. Verzeicliniss der im vorliecienden Bande dbgedruclden 

l^eriodischen Berichte 761 

IL Verzeicliniss der im vorliegenden Bande nicht ver- 
öffentlichten, in den Kölner Archivalien erhaltenen 
jjeriodisclien Berichte aas verschiedenen Collegien des 

Jesuite7iordens 765 

IIL Zwei Denlcschriften über die Ausbildung der Pfarrer 
und die Pflichten der Bischöfe, aus den Jahren 1560 

und 1571 769 

IV. Verzeichnisse der Mitglieder des Kölner Collegiums 

1560—1569 774 

V. The7nata für Declamationen und Disputationen der 
Schüler des Gymnasium Ti'icorotiatum in Köln 1557 

—1563 ..." 786 

VI. Verzeichniss a) der Decane der Artistenfacidtät zu Köln 

1556—1682 788 

h) der Decane der theologischen Facidtät 

zu Köln 1555—1683 789 

VII. Auszüge aus den Decanatsakten der theologischen 

Facidtät zu Köln 1643—1682 790 

5. Verzeichniss der Abkürzungen 793 

6. Berichtigungen und Zusätze 794 

7. Personen-, Orts- und Sachregister 795 


L Die Quellen. 


Die Hauptmenge der Akten, aus denen sich die vorliegende 
Veröffentlichung zusammensetzt , stammt aus dem Archiv des Verival- 
tnngsraths der Studienstiftungen zu Köln^, in ivelchem, sich ausser 
diesen ältesten Akten des Kölner Jesuitencollegiums auch die späteren 
bis zitr Aufhebung des Ordens im Jahre 111 S in reicher Fülle be- 
finden, lieber den ältesten Akten hat ein günstiges Schicksal gewaltet. 
Bei dem grossen Brande, der im J. 1621 das Gebäude des Kölner 
Collegiums nebst der Bibliothek zerstörte'^, ist ein guter Theil der- 
selben erhalten geblieben. Um die Sammlung und Ordnung desselben 
machte sich um die Mitte des 11. Jahrhunderts der P. Jacob Kritz- 
raet'^, etwas später P. Joseph Hartzheim'^ verdient, der die geretteten 
Correspondenzen und Berichte in die Bände zusammenheften Hess, 
in denen sie heute noch vorliegen. Gleichzeitig tnit Ilartzheim be- 
nutzte diese Akten P. F. Peiffenberg für seine Historia Societatis 
Jesu ad Rhenum inferiorem, deren erster Band im, J. 1164 im 
Druck erschien ^. Peiffenberg hat seinem Werk eine Uebersicht der 
ihm vorliegenden handschriftlichen Quellen vorgedruckt. Sie führt 
nicht alle uns heute noch zugänglichen Handschriften auf, erwähnt 
dagegen einige, die heute nicht mehr nachioeisbar sind. Wenn loir 
dabei von den für uns loerthlosen späteren Comjnlationen absehen, 
so fehlen uns vor allem 1) die Acta congregationum provincialium, 
2) die Ephemerides domesticae virorum patrum collegii Agrippinensis 
1540(!) — 1510. Abgesehen von diesen beiden Sammelbänden haben 
demnach die Kölner Akten seit dem vorigen Jahrhundert loohl keine 
erheblichen Einbussen erlitten. 


^ In der folgenden Uebersicht sind diese Akten tnit einem '*= bezeichnet. 
^ lieiffenberg, Historia S. J. ad lihenum inferiorem I, 621; Bianco, Die 

alte Universität Köln I, 889. 
3 Ueber Jacob Kritzraet S. J. (1602—1612) vgl. Ilartzheim, Bibliotheca 

Coloniensis S. 146 und hs. Nachträge Alfters (im Stadtarchiv) S. 150. 

Zs. des Aachener Gesch.-Ver. XIII, 181. Er stammte aus Gangelt und 

tuar die grösste Zeit seines Lebens im Kölner Goüegium. 
^ Hartzheim, der Verfasser der bekannteti Bibliotheca Coloniensis, stammte 

aus Köln (1694-1163), Bianco I, 116; Allg. Deutsche Biographie X,121. 
5 Der zweite Band ist nicht im Druck erschie7ien. Im Manuscript ist 

ein grosser Theil desselben fertig (er umfasst die Zeit von 1621—1684); 

dieses Manuscript beruht auch im Archiv der Studienstiftungen. 


XXIV 

Die folgende UebersicM führt das für unsere Sammlung ver- 
werthefe Material im einzelnen auf. Für diese üehersicht ist Fol- 
gendes zu beachten. Die Gesellschaft Jesu hatte, um für ihre Nieder- 
lassung und für ihre Thätigkeit in Köln rechtliche Grundlagen zu 
geiüinnen, vor allem mit zioei Instanzen dauernde Verhandlungen 
zu führen: mit der städtischen Behörde und mit der Universität. 
Um ein ohjectives Bild von der Entwicklung des Kölner Collegiums 
zu ermöglichen, die in ihrer Eigenart besonderes Interesse erioeckt 
und, tote bereits im Vorivort ausgeführt ist, den lokalen Mittelpunkt 
unserer Veröffentlichung bildet, mussten hier die Akten dieser beiden 
Behörden über ihre Verhandlungen mit den Jesuiten regelmässig 
neben den Akten jesuitischer Provenienz verioerthet, die loichtigsten 
von ihnen neben diesen veröffentlicht werden. Darauf nimmt auch 
das folgende Verzeichniss Bücksicht. Die Akten der Kölner Univer- 
sität beruhen zum grössern Theile ebenfalls im Archiv der Studien- 
stiftungen, zum kleinern im Stadtarchiv,' die Akten der städtischen 
Verioaltung beruhen ausschliesslich in letzterm. 


A, AMen jesuitischer JProvenien^. 

(Zumeist aus dem Archiv des ehemaligen Kölner Collegiums.) 

(I). 1 Historia collegii Coloniensis S. J. ab anno 1543 ad 
1631 et deinceps, imo ad 1674 perducta. 218 Bl. fol. (Archiv 
der Ffarre Maria Himmelfahrt (der früheren Jesuitenkirche) zu 
Köln). Ueber die Abfassungszeit unterrichtet der ziveite Titel: Historia 
collegii Coloniensis de primo nostrorum in hanc urbem adventu 
et consecuta rerum Societatis in ea progressione, quae a principio, 
hoc est ab anno donaini 1542, usque ad annum 1625 denuo anno 
1625 eollecta nunc file perenni inde ducitur. Danach ist also 
diese Historia im J. J625 ausgearbeitet und von da ab regelmässig 
loeiter geführt worden. Der Verfasser des ersten Abschnittes ist 
P. Heinrich Simonius. Die Handschrift des Simonius reicht von 1542 
— 1618, dann stammt noch 1620 und 1622 von seiner Hand, Die 
Fortsetzung stammt von P. Jacob Kritzraet, der zunächst die von Si- 
monius nicht bearbeiteten Jahre 1619 und 1621 nachholte ^ und 
dann die tveitere Erzählung bis zum J. 1670 lieferte. Es folgt 
noch eine Fortsetzung von zwei verschiedeiien Händen bis zum Schluss 
des Jahres 1674. 

Für uns kommt nur der erste Theil der Historia und sein Ver- 
fasser Heinrich Simonius in Betracht. Simonius hat sich nicht 


^ Die im Folgenden zunächst aufgezählten fünfzehn Bände sind in un- 
serer Puhlication stets nur mit der hier beigefügten römischen Ziffer 
citirt. 

2 Er trug ausserdem eine Menge von Ergänzungen und Verbesserungen 
im vor auf gehenden Theile nach. 


XXV 

selbst genannt. Dass er der Verfasser ist, ergiebt sich aus einer 
Notiz Kritzraets a. a. 1622: Scriptor hiiius historiae p. Simonius 
(postea dimissus sub 1635) accuratius examinanclus et cum aliis 
autoribus, annuis, liistoriis Societatis et maniiscriptis confercndus ; 
multa omisit, praeterivit ^ Nach Ilartzheim, bildete die von Simo- 
nius verfasste Historia einen Ersatz für die im J. 1621 verbrannte 
ältere Historia. Simonius spricht sich darüber in der Vorrede aus: 
Cur hoc iterum anno Christi 1625 novam collegii huius historiam 
instauraverimus, ne mireris; necessitatem eius nobis negotii impo- 
suit irreparabilis iactura totius rei librariae nostrae, quam anno 
1621 paucarum horarum flamma cum ipsis pariter antiquis fastis 
nostris accurate säne ac prolixo stylo commendatis ^ amisimus. 
Quamobrem, ne omnis praeteritorum memoria cum ipsis faviUis 
intermortua penitus iacere videretur, ex variis affectarum tantum 
historiarum huius collegii fragmentis atque indigestis ruderibus, 
ex multiplicibus item litteris, quae cum res gererentur vel ab iis 
ipsis, qui gerebant, vel a superioribus eorum exaratae in tabulario 
nostro etiamnum incolumes adservantur, velut ex rutis caesis hunc 
denuo commentarium conflavimus. Simonius hat sich jedoch die 
Sache etioas leichter gemacht, als man nach diesen Angäben schliessen 
sollte. Für die Zeit bis 1555 hat er im Wesentlichen Orlandinis 
Historia S. J., die im. J. 1620 im Druck erschienen loar, überarbeitet 
und durch einzelne Archivalien des Kölner Collegiums — darunter 
solche, die heute nicht mehr nachioeisbar sind — ergänzt; von da ab 
stam.mt seine Historia im Wesentlichen aus den periodischen Berichten 
des Kölner Collegs. Die Correspondenzen der Jesuiten hat er zwar 
benutzt, aber ganz icillkürlich U7id ohne alle Zuverlässigkeit. Mit 
wie loenig Verständniss er gelegentlich dabei vorging, dafür genüge 
ein Beispiel statt vieler. Zum J. 1555 berichtet Simonius: Sub 
idem ferme tempus, urgente opinor humili Leonardo Kessel, socii 
Colonienses uno omnes consilio per literas ab Ignatio certum ali- 
quem superiorem, a quo in omnibus iuxta veram obedientiae nor- 
mam dirigerentur, expetierunt sibique Jacobum Lostium de Gel- 
donia ad id munus idoneum videri signiflcaverunt. Non abnuit 
pater, imo per se daturum operam est pollicitus, ut quanquam ille 
tum temporis in Sicilia agro domini pastinando utiliter admodum 
vacaret, tarnen quod speret, Coloniae fore emolumenta non minora, 
se illum protinus missurum rescribit. Missus quidem Jacobus, sed 
interveniente morte, quae de rebus humanis cum sustulit in itinere, 
Coloniam non pervenit. Diese Mittheilungen fussen auf den unter 
den Kölner Archivalien vorliegenden Correspondenzen; sie bilden 
aber eine Kette von Irrthümern : Jacob Llioost starb bereits im August 

1 Vgl. auch Hartzheim, Bibl. Colon. S. 121; Eeiffenbercj l. c. I, 31, 100, 
141. Heimlich Simonius stammte aus Mülheim, er tvar im J. 1608 in 
Trier als Novize eingetreten (Stadtarchiv, Msc. G.B. 119 a. a.). 
Schon im J. 1573 tvar übrigens eine (noch erhaltene) 'Historia' des Köl- 
ner Collegiums durch lihetius bearbeitet worden (unten S. 658 Anm. 1). 


XXVI 

1548, die von Simonius crivähnten Verhandhmgen fallen in die Jahre 
1547 und 1548, die ganze Angelegenheit betriffst nicht die Ordens- 
niederlassung in Köln, sondern die in Löwen (vgl. unten Nr. 51, 
70, 74, 77j. Die Ausführungen des Simonius sind demnach mit 
grosser Vorsicht zu benutzen ^, immerhin aber ein manchmal icill- 
kommener Ersatz für heute nicht mehr vorhandene ältere Quellen. 

Die deutsche Uebersetzung eines Auszugs aus der uns vorliegen- 
den Historia hat Bianco I, 863 ff. abgedruckt ^. — 

Unabhängig von dieser Historia collegii ist eine kleine Abhand- 
lung von Georg Braun ^, dem bekannten Verfasser des mit den 
Stichen Franz llogenbergs ausgestatteten Städtebuchs. Als Dechant 
des Mariengradenstifts zu Köln verfasste dieser um das Jahr 1610 
eine zusammenhängende Geschichte der geistlichen Institute Kölns ^; 
ihr ist fol. 69 ff', eine kurze üeber sieht über die Niederlassung der 
Jesuiten einverleibt. Georg Braun ivar in der Lage, zuverlässige 
Mittheilungen darüber zu bieten, da er um das Jahr 1560 nicht 
nur Schüler des von den Kölner Jesuiten geleiteten Gymnasium, tri- 
coronatum gewesen loar, sondern eine Zeitlang dem Orden als No- 
vize angehört hatte ^. Aus seinen Ausführungen sind von Interesse 
die Angaben über die Haltung der Vertreter der Stadt Köln in den 
ersten Jahren der Anioesenheit der Jesuiten daselbst: Patres S. J. 
primum inhabitariint angiistas aedcs auf der Burg-kmauern, post in 
iramunitate ecelesiae S. Ursnlae ad paiilo commodiorem habitationem 
raig-rarunt, existente primo patre, d. Leonardo Kesselio Lovanionse, 
qui cum paucis instituti sui collegis sub consulatu Arnoldi a Brou- 
Avilere ^ innotescere coepit, cui et collcgae suo d. Arnolde a Segen '', 
equiti anrate, vehementer commendabantur a priore Cartusiae Co- 
loniensis ^, a priore Dominicanorura " et provinciali Carmelitarura 
Eberharde Billicliio, famoso theolog'o. Sed cum commoditas tunc 
nulla daretur, qua oportune recipi possent, Brauwilerus consul re- 
lig-iosis his patribus tantopere Sociotatem Jesu commcudantibus re- 
spondit: Patres, quos vocatis Societatis Jesu, commiyiitas nostra 
et senatus non novit; illi autem, cum (attestantibus vobis) sint tam 
absolutae doctrinae et pert'ectionis, ut raonachos et religiöses vestros 
multum excellant, sumite ig-itur vos Dominicani, vos itidem Carme- 

^ Im vorliegenden Bande ist die Historia gelegentlich für den Coinmejitar 

veriverthet toorden. 
^ Den genauen Titel dieses mir nicht vorliegenden Auszugs giebt Bianco 

l. c. 1, 295 Anm. 1 an. 
^ llartzheim, Bibliotheca Goloniensis S. 69; Annalen des Ilist. Vereins 

für den Niederrhein 36 S. 181 ff. ; Merlo, Kölnische Künstler (2. Ausg.) 

Sp. 367 ff: 
'^ Die lls. bef-uJit im Stadtarchiv, Alfter sehe Sam7nlung vol. 44. 
^ Vgl. das liegi'iter des vorliegenden Bandes und besonders unten S. 775 ff'. 
ö Arnold von Brautceüer war Bürgermeister 1543, 1546, 1549, 1552, loo 

er starb. 
'^ Arnold von Siegen war Bürgermeister 1544, 1547, 1550, 1553 ff\ 
8 Gerhard von llammont. 
^ Tilmann Smeling von Siegburg (Mevissen- Festschrift S. 189). 


XXYII 

litae et reliqui ordines ex Imc Societate binos aut plures in mo- 
nasteria vestra, ut sancta consuetudine sua vestros monaclios rc- 
forment, illi deinde nos civosqiie nostros doctrina et saiictitate sua 
meliores efficiant. Ita ab omni difficultate iiberabimiir, qua istos 
patres recipiendos esse existiraetis. Consul a.utom ille paulo post 
mortuus est. Die loeüeren Ausführungen über Justus Velsms, Ja- 
cob Leichius und die Aufnahme der Jesuiten an das Gymnasium 
tricoronatum enthalten nichts Neues. 

Auf die Ausführungen in dem Werke von Gelenius, De admiranda 
magnitudine Coloniae (Köln, 1646) 8. 503 ff. sei hier kurz venoiesen. 
Auch das umfangreiche handschriftliche Werk des Jesuiten Hermann 
Cr omb ach (1598 — 1680): Annales ecclesiastici et civiles metropoUs Co- 
loniae Agrippinensis^ , von loelchem der vierte Band die Zeit von 1401 — 
1675 umfasst, enthält gelegentlich eine sonst nicht erhaltene Nach- 
richt zur Kölnischen Religionsgeschichte des 16. Jahrhunderts. 

* (II). Annuae litterae coliegü Societatis Jesu Coloniensis 
1553 — 1660. 440 Bl. fol. Der Band enthält ausser einigen toenigen 
geioöhnlichen Briefen eine grosse Anzahl von Monats-, Viermonats-, 
Halbjahrs- und Jahresberichten'^ des Kölner Collegiums, und zioar 
von 1552 (nicht 1553) ab. Der erste Bericht ist der unter Nr. 116 
abgedruckte Monatsbericht über Mai 1552. 

Bl. 1 — 41 (1552 — 1560 Juli 5) sind von einer und derselben 
Hand, anscheinend zu Anfang des 17. Jhs., geschrieben. Sie stellen 
eine nicht fehlerfreie Abschrift der älteren Vorlagen dar, -welche j ivie 
sich aus einzelnen Auslassungen und fehlerhaften Ergänzungen ergiebt, 
theihceise verletzt loaren. Die Vorlagen sind heute verloren. 

Bl. 43 — 59 (1560 — 1565) sind von einer zweiten Hand, der 
ersten ungefähr gleichzeitig, geschrieben. Auch sie sind eine Abschrift 
der verlorenen älteren Vorlagen. 

Bl. 60 — 440 (1566 — 1660) sind von verschiedenen Händen, je- 
desmal gleichzeitig, geschrieben. Es sind theils Originale, theils Con- 
cep>te, theils gleichzeitige Abschriften der betr. Berichte. 

(III). Litterae quadrimestres provinciae Gennaniae inferioris 
1561 — 1566, 186 beschriebene Bl. fol. (Archiv der Pfarre Maria 
Himmelfahrt zu Köln). Dem Text vorauf gehen zwei Porträts (Kupfer- 
stiche des 17. Jhs.) von Leonhard Kessel und Johann Rhetius. Auf 
fol. 6 befindet sich am Beginn des Textes der Vermerk von der 
Hand des Rhetius: Plistoria colleg'iorum S. J. per inferiorem Ger- 
maniam et Galliam belgicam reg-is Ilispaniarum Pliilippi, explicata 
literis quadrimcstribus ad rev. p. Jacobum Laynez, sccundura prae- 
positum gencralem Romam niissis, Dev Band enthält ausser einer 
grössern Zahl von Viermonatsberichten (die, soweit sie Köln, Trier 
und Mainz betreffen, im vorliegenden Band veröffentlicht, im übrigen 

1 Vier Bände im Stadtarchiv (Chroniken und Darstelhmgen Nr. 80-82). 

2 Vgl. über diese Berichte weiter imten. 


XXVIII 

in dem Anhang II S. 765 ff', verzeichnet sind) eine Menge von gleich- 
zeitigen Briefdbschriften aus den sechziger Jahren des 16. Jhs. 

* (IV). Epistolae ad rev. p. Leonardum Kesselium, primum 
S. J. rectorem Coloniae, pars I, 1546 — 1571. 289 Bl. fol. Samm- 
lung von Originalbriefen an den ersten Rector des Kölner Collegiuvis, 
Leonhard Kessel ^, chronologisch geordnet. Eine Anzahl von Copien 
sind eingeordnet ^. 

* (V). Dasselbe, pars II, 1572-— 1574, 296 Bl. fol. Der letzte 
Brief ist vom 16. Octoher 1574 datiii; am 26. Octoher lourde Kessel 
ermordet. 

* (VI). Epistolarium p. Leonard! Kessel 1560 — 1563, 181 
Bl. fol. Der Band ist Fragment und sehr beschädigt. Man könnte 
ihn als das Eegistrum Kessels für die betr. Jahre bezeichnen; denn 
er enthält in erster Linie die von Kessel selbst geschriebenen Copien 
seiner eignen Briefe (darunter einer grössern Anzahl von periodischen 
und sonstigen Berichten), ausserdem die ebenfalls von Kessel ge- 
schriebenen Copien einer Anzahl von Briefen anderer an ihn, end- 
lich, theils von ihm selbst, theils von Angehörigen des Collegs ge- 
schrieben, verschiedene Briefe, Denkschriften u. s. lo., auf deren Auf- 
beioahrung Kessel Werth legte. ZiceifeUos hat Kessel nicht nur für 
die Jahre 1560 — 1563 ein derartiges Hegistrum geführt; es ist aber 
nur der vorliegende Band erhalten. 

* (VII). Epistolae ad rev. p. Johannem Rhetium, primiim 
S. J. regentem gymnasii Trium Coronarum, 1553 — 1574, 556' Bl. 
fol. Sammlung von Originalbriefen an Johann Rhetius, chronolo- 
gisch geordnet. Eine Anzahl von Briefen des Rhetius selbst ist ein- 
geordnet, ausserdem eine grössere Menge von Aktenstücken über Ver- 
handlungen, besonders solche, an denen Rhetius in seiner Eigenschaft 
als Regens des Gymnasium tricoronatum betheiligt toar (fol. 103 — 
190: Edict Albas gegen den Besuch der Kölner Universität, unten 
S. 578 Anm. 1, Vorgehen gegen die Geusen in Köln). Dem Bande 
vorgeheftet ist die Copie eines Briefs des Erasmus an den Kölner 
Rathsherrn Johann Rheidt (den Vater des Rhetius) d. d. Basel 1528 
October 1. Der Brief ist nach dieser Vorlage gedruckt von Krafft, 
Briefe und Documente zur rheinischen Gelehrtengeschichte 8. 164 
(vgl. unten 8. 164 Anm. 1). Der letzte Brief datirt vom 31. August 
1574 ; am 26. October wurde Rhetius zusammen mit Kessel ermordet. 

* (VIII). Epistolae variae ad nostros patres Colonienses 1543 
— 1665. 470 Bl. fol. 8amv%lung von Originalschreiben, besonders 

1 Der älteste ist der unter Nr. 85 gedruckte Brief des Bobadilla d. d. 
Regensburg 1546 Jidi 10. 

2 Dieser und der folgende Band sind erwähnt bei Pachtler l. c. I, XXII f.; 
ebd. 8. 135 sind einige Briefe aus demselben veröffentlicht. 


XXIX 

an Jesuiten in Köln und Löwen; die Absender sind meisteois Jesuiten. 
Der Bernd umfasst 4 Abtheilungen: 

a) fol. 1—226, 1543 — 1586, Varia, meist Briefe. 

b) fol. 227 — 318 Sdireiben des Provinciais Oliverius Manareo 
aus Belgien an den Kölner Rec.tor (1585 — 1595) Ludovicus Thuar- 
dus, 1591— 1599 \ 

c) fol. 319 — 392 Schreiben des Domherrn Bernhard von Mäl- 
linckrodt in Münster an den Kölner Jesuiten Johann Grothues, 
1641 — 1650, litter arischen Inhalts '"*. 

d) fol. 393 — 470 Schreiben des Johann Bollandus in Antioerjjen 
an den Kölner Jesuiten Jacob Kritzraet, 1660 — 1665. 

* (IX). Ephemerides et epistolae rev. patris Jöhannis Rhetii 
S. J. 1543—1574. 91 + 349 Bl. fol. ^. Der Band enthält fünf 
verschiedene Äbtheilungen : 

a) IX, 1 fol. 1 — 11, Copien verschiedener Briefe und Urkun- 
den 1543—1556. Die Briefe beziehen sich besonders auf den Re- 
formationsversuch des EB. Hermann von Wied und auf die üebertra- 
gung des Gymnasium, tricoronatmn auf Johann Rh etius im. J. 1556; 
die Copien sta'tnmen aus dem 17. Jahrhundert. 

b) fol. 12 — 74, Tagebuch des Gymnasium, tricoronatum 1557 
— 1563 (von Rhetius verfccsst), TagebucJi des Rhetius 1571 — 1574. 
Das Tagebuch 1557—1563 ist eine Abschrift aus c. 1620"^. Es 
enthält zwar auch für die allgemeine Thätigkeit des Ordens in Köln 
und am Rhein überhaupt ivichtige Nachrichten, sein Schwerpunkt 
liegt aber in den Angaben über die erste Einrichtung des Unterrichts 
im Gymnasium, tricoronatum., dessen Verioältung die .lesuiten an- 
fangs 15,^7 übernahmen, und in den Mittheilungen über die Lehr- 
und Erziehungsmethode ''. Es bricht mit dem 15. October 1563 un- 
vermittelt ab •". 

Das zweite Tagebuch 1571 — 1,574 zeigt einen andern Charakter. 
Es ist durchaus "persönlich gehalten und legt den Nachdruck auf 
die seelsorgerische, litterarische und politische Thätigkeit des Rhetius 
in den Jahren, in denen durch die Eimvanderung der niederländi- 
schen Geusen der Katholicismus in Köln sehr gefährdet loar. Das 
Tagebuch ist zweifellos eine der vorzüglichsten Quellen für diese 


1 


Am ScMusH sind, ein paar andere Briefe heigeheftet. 
Dabei einige andere Briefe. 

Der Band, ist dopjyelt foUirt; ich citire in Folge dessen IX, 1 fol. lif. 
und IX, 2 fol. 1 ff . 'tu 

Die Copie lag bereits dem. Jesuiten Kritzraet (c. 1650) vor, der auch 
die Vorlage kannte und hin und ivieder am Rande oiotirt, wo in letz- 
terer eine Seite frei icar. Die Vorlage unserer Copie (wohl das Ori- 
ginal) hat auch Reiffenherg noch benutzt (vgl. seine Citate, besonders I, 
84). Jetzt i,<it ,ne verschollen. 

Es tuird von Prof. Dr. Wiejoen in Köln demnächst herausgegeben 
werden. 

Dieses Tagebuch ivurde auch in der Zeit der Abivesenheit des Regens 
Rhetius weitergeführt (vgl. ad 1561 März 9). 


XXX 

JEpodie, da Rheiius eine gradezu /leherhaffe ThätlgkeAt entfaltete, um 
die Alleinherrschaft der katholischen Kirche su retien. Im öommentar 
unserer Ausgabe ist dieses Tagebuch ausgiebig verioerthet; es verdiente 
aber eine gesonderte Edition. Das Jahr 167 1 ist in e/mer fehlerhaften, 
von mehreren Jländen um das Jcdir 1620 angefertigten Abschrift er- 
halten; die Jahre 1672 — 1674 liegen in der eigenhändigen Nleder- 
sclirift des lilietius vor. 

cj foh 78 — 79, Anniiae litterae collegii Coloniensis 1673 (Kr. 404). 

d) fol. 80—91, Dim-ium itinerisRomanijy.lyhetii 1673 (Kr. 479) K 

e) IX, 2 fol. 1—349, Brief buch des llhetivs l.')7/—1674. 
Ein von llhetivs verfasstes Verzeichniss der Adresseden — der Band 
enthält nur eigenhändige Concepte von Schreiben des L'hetius — 
geht vorauf. Zusammen mit dem erwähnten 'lagebuch und. den in 
Nr. VII zum. grossen Theil vorliegenden Antwortschreiben geben diese 
Briefe ein klares Bild der umfassenden und vielseitigen Tliätigkeit 
des Bhetius in den bezeichneten Jahren. Das erste Schreiben dcdirt 
vom 19. März 1671, das letzte vom, 11. October 1674. 

'''' (X), Litterae quadriniestres ex variis colleg'iis S. J. Romani 
missae 1540 — 1578. Der stark verletzte alte Bernd enthielt die zahl- 
reichen Briefe ursprünglich in chronologischer Folge; eine grosse An- 
zahl von Briefen war jedoch gelöst. Der gesammte Inhalt ist nun- 
mehr nach den Gruppen: Deutschland, Itcdien I, II, III, Frankreich, 
Spanien, Portugal, Bussland, Polen, Indien, Brasilien getrennt, wie 
es die üebersicht unten S. 766 ff. im einzelnen cnistveist. 

(XI). Annuae provinciae Rheni 1573 — 1590 (Stadibibliothek 
zu Trier, Cat. msc. 1619, fol.). Der Band stammt anscheinend aus 
dem früheren Archiv der rheiniscJien Provinz, nicht aus dem, Archiv 
des Trierer Collegiums. Er enthält die Jcüiresberichte der rheinischen 
Provinz vom 16. September J7)75 bis zum J. 1690. 

(XII). Sanimclband aus dem Archiv des Kölner Jesuitencolle- 
giums. 466 Bl. fol. (Im Besitz des Herrn von Kempis zu Kende- 
nich ^, früher im Besitz von Merings). Der Band stammt von ver- 
schiedenen Händen des 17. Jhs. Er enthält Abschriften einer grossen 
Zahl von Urkunden, Briefen und andern Aktenstücken, die in erster 
Linie die Kölner Universität, das Gymnasium, tricoroncdum und das 
Jesuitencollegiu'm zu Köln betreffen. Bl. 291 ff', befinden .nch wich- 
tige Aktenstücke über die Gründung eines erzbisch öftichen l¥iester- 
seminars in Köln aus den Jahren 1674'^, 1616 ff., soivie Akten über 
die Seminarien in lulda, die Collegien in Wien und Augsburg, die 
Universität Krakau und deren Verhältniss zum dortigen Jesuiten- 
colleg. 

1 Die einzelnen Lagen sind verheftet. 

2 Beschrieben von Pachtler l. c. I Eiid. S. XXIII als Cod. Col. priv. L 

^ Der Kuntixt..^ Kaspar Gropper verhandelte darüber am 23. November 
1574 mit dem Kölner Klerus. 


XXXI 

(XIII). Anniiac oollegiorum S. J. 1573 — 1579 (München, 
Kgl. Aligamßiius üfdchsarchiv, Jesuitica Nr. 82 ^''). 399 Bl. fol. 
Es sind meist Anniiae Uiierae der Provinzen, und pjwar Originale 
mit den Leseverm.erken der einzelnen CoUegien. Die Berichte gehören 
zum Archiv der Provinz Germcinia suijerior ; sie stammen meist aus 
Oberdeutscliland und. avs der rheinischen Provinz. 

(XIV). Annunc co]lp.gioriim S. J. 1578—1582. (Ebenda 
Nr. 82 '' ; darin einige Stücke 1559 ff'.). 445 Bl. fol. Wie Nr. XIII. 

■■^' (XV). Biicli der Mariensotlalität in Köln 1575—1501. 366 
Bl. fol. (alte Aufschrift: Soclalitatis b. Mariae virginis instilutio). 
Der ganze Band ist von einer Hand c. 1600 geschriehen. Er be- 
ginnt mit der Stiftungsurktinde des Nuntius Kaspar Gropper (unten 
Nr. 531) und enthält eine grosse Anzcüil von Berichten der Kölner 
SodcdUät und anderer Sodalitäten in deutschen CoUegien aus den 
bezeichneten Jahren ^ 


Ausser diesen fünfzehn IIcmdschriftenbäncleM, deneoi die Mehr- 
zcdil unserer Akten,- wie erivähnt, entnommen worden ist, ergaben 
sich aus einer Anzcdil rceiterer, den Archiven früherer Jesuitencolle- 
gien angehöriger Ilaonlschrif'leoi wichtige Ergänzungen. Die Bedeu- 
tung dieser Ilandscliriften für unsere Edition und für die ältere Ge- 
schichte des Jesuitenordens in Deutschland überhaupt rechtfertigt eine 
genauere Beschreibung an dieser Stelle. 

a) Allg e m eine s. 

1. Collccta ex littcris p. Jobannis Polanci, scriptis ex com- 
missione p. Ig-natii (und der folgenden Generale) 1547 — 1580 (Mün- 
chen, Kgl. Allgemeines ReichsarcMv , Jesuitica in genere Nr. 316, 
192 Bl. 8 "j. Auszüge, von einer Hand des 11. Jhs., aus einer 
grossen Menge sonst nicht nachweisba.rer Schreiben. Der Ba/nd ent- 
hält viele Ergänzungen zu der Ausgcd)e der Cartas de San Ignacio. 

2. Eesponsa patrum g-cneraliura provinciis data a b. p. nostro 
Ig-natio, p. Laynez, p. Borg-ia et p. Ebevliardo 1547 — ^1579 (ebd. 
Nr. 2, 184 Bl. 4^). Es sind Auszüge (17. Jh.) aus 298 Briefen 
des Ignatius, 541 des Laynez, 449 des Borgia, 303 des Mercurian, 
die stets nur kurz den entscheidenden Passus wiedergeben. Vor 1,560 
betreffen nur wenige Deutschland. Auch dieser Bernd enthält viele 
in den Cartas feMen.de Stücke. 

3. Varia collecta saeculum IG. concerncntia, potissimum 
manuscripta (StadtUbliothek zu Trier Msc. 1237, 262 Bl. fol.). Eine 
Sammlung von z. Th. sehr interessanten Aktenstüclcen und DrucJcen 


1 Das Nähere vgl. unten S. 703 Anm. 2. Ueber das Mitgliederverzeich- 
mss der Kölner Sodalität vgl. ebd. 


xxxii 

aus dem 16. Jh., vielleicht aus dem Archiv der rheinischen Provinz 
stammend ^. 

h) Collegiu m zu Aache n. 

1. Historia collegii Aquensis S. J. 1602 — 1729, verfasst von 
Lambert du Ghateau. Zwei Handschriften : * a) im Archiv der 
Studienstiftungen zu Köln, h) in der Königl. Bibliothek zu Berlin 
Cod. Bor. (vgl. Zs. des Aachener Geschichtsvereins V, 75 ff.). Die 
Historia greift auf das Jahr 1543 zurück ^. 

2. lieber ein Verzeichniss der Güter des Aachener Gollegiums (1578 ff.) 
vgl. Annalen des Historischen Vereins für den Niederrhein XVII, SO ff. 

c) C ollegium zu Coblenz. 

1. Das ArcMv des Kgl. Gymnasiums zu Coblenz enthält die 
päpstlichen Bullen und erzbischöflichen Urkunden über die Gründung 
des Colleglums 1580 ff. ^. Die älteste Urkunde ist von Gregor XIII. 
d. d. 1580 Mai 4. Die Urkunden sind repertorisirt durch den 
frühern Gymnasialdirektor Fr. N. Klein (1850 — 58). Vgl. das 
unten S. 743 Anm. 5 erwähnte Programm, von Dominicus (1862) 
und die Programme des Gymnasiums von- 1835, 1838, 1847. Das 
Archiv enthält ausserdem viele Akten über die GütervenoaUung . 

* 2. Jahrbücher des Jesuitencolleg's zu Coblenz 1579 — 1688; 
fol. sehr verletzt. Es sind z. Th. die Annuae litterae des Collegs, 
z. Th. eine nach Jahren geordnete Bearbeitung der Geschichte des 
Collegiums, von verschiedenen gleichzeitigen Händen. 

* 3. Annales sodalitatis b. Mariae virginis Confluenliae 1580 
— 1756, 4^. Anscheineoul 1602 begonnen und bis 1756 fortgeführt. 
Die Zeit von 1580 — 1602 ist kurz behandelt, wohl nachgeliolt. 

d) C olle giu m z u Kö l n. 

1. Das Stadtarchiv bewahrt eine Anzahl von Haoidschriften 
des Collegiums saec. XVII f., die in den Mittheilu;)igen aus dem 
Stadtarchiv von Köln XXIV, 20 ff. beschrieben sind. Auf diese Be- 
schreibung kann hier verwiesen werden. 

2. Im Archiv der Studienstiftungen befindet sich für das 17. 
und 18. Jahrhundert der grösste Theii des Archivs des Collegiums 
(darunter die Serie der Annuae in grosser Vollständigkeit). Die 
ArcMvalien betreffen zumeist die Gilterverwaltung. Für die Güter- 
venoaUung und für den Gütererioerb während des 16. Jahrhunderts 
sind von Bedeutung: 

a) '^'das Haushcütungsbuch des Kölner Collegiums 1563 — 1567, 

b) * „ „ „ „ „ 1585-1592, 

c) * Archiv! rerum temporalium collegii Coloniensis S. J. to- 
mus II. Continet; prima principia et progressus S. J. Coloniae in 
rebus temporal ibus hoc ordine : 

1 Vgl. über den Band die Römische Qiicirtalschrift IV (1890) S. 279 ff. 

2 Einige Ergänzungen dazu befinden sich im. Staatsarchiv zu Coblenz. 
Vgl. auch unten S. 743 A7im. 5. 

8 Vgl. unten S. 16 Anm. 1. 


XXXtll 

1. Missionein primam S. J. Coloniae, 
II. Residentiam stabilem S. J. Coloniae, 

III. Collegium primum cum gymnasio primo, seu antiquo 
Trium Coronaram in platea S. Maximini. 

IV. Collegium secundum dictum Swolg'ianum cum S. Achatio 
et gymnasio novo seu secundo Trium Coronarum. 

V. Collegium tertium sive novum cum templo novo b. Vir- 
ginis assumptae. 

VI. Bona omnia stabilia seu immobilia, quae habet Societas 
Coloniae intra urbem. 382 El. fol. 

Der Band, der in Abschriften des 17. Jhs. wohl sämmtliche 
Besitztitel nebst den Vorurkunden enthält, ermöglicht es, das An- 
wachsen der Besitzungen des Kölner Collegiums genau zu verfolgen. 

d) * Liber copiarnm instrumentorum collegii Coloniensis S. J. 
aus dem, 16. Jh. Weniger vollständig. 

e) Collegium zu Mainz. 

Die das Mainzer Collegium betreffenden Akten beruhen jetzt in 
der Mainzer Stadtbibliothek, wohin sie im J. 1891 von einem Spei- 
cher gebracht loordeh sind. Bei meiner Amoesenheit in Mainz waren 
sie noch ungeordnet, so dass ich nicht feststellen konnte, ob sich Ar- 
chivalien über die Jahre 1561 — 1582 darunter befinden. Eine um 
1600 verfasste Historia collegii S. J. Moguntini 1561 — ^5.95, eine 
Historia collegii S. J. Würzburgensis 1564 — 1593 und eine Historia 
collegii 8. J. Heilig enstadensis 1574 — 1592 befinden sich darunter, 
ebenso eine kurzgefasste Geschichte sämmtlicher zur rheinischen Pro- 
vinz gehörigen Gollegien (c. 1600). Die Akten stammen nicht nur 
aus dem Archiv des Mainzer CoUegiitms, sondern auch aus dem Ao'- 
chiv des der Regel nach in Mainz residirenden rheinischen Provin- 
ciais. Unter Nr. 226 ^ der Hss. der Mainzer Stadtbibliothek befindet 
sich ein im 18. Jh. angelegter Index archivii provincialis, der einen 
üeberblick über den Bestand dieses Archivs bietet. S. 64 ist notirt, 
dass Annuae adsunt ab anno 1543 ante divisionem provinciae va- 
rioruni collegiorumj 1573 — 1598 2t. s. lo. Diese periodischen Be- 
richte ivaren unter dem heutigen Bestand nicht nachzuioeisen. 

f) Collegium zu Trier''-. 

1. * Liber continens copias authenticas bonorum stabilium 


lieber das Trierer Collegium enthält die in diesem Band oft erwähnte 
Metropolis ecclesiae Trevericae von Broicer-Masen (ed. Siramberg) II, 
262 ff. schätzenswerthe Nachrichten. Sirambergs Ausgabe geht aber 
leider nur auf eine Abschrift zurück, nicht auf die in der Trierer 
Stadtbibliothek Msc. 1364 vorliegende Originalhandschrift Masens, welche 
am Bande die Quellennachweise enthält. — Fachtier l. c. I, Einl. S. XXV 


zählt eine Anzahl von Handschriften der Trierer Stadtbihliothek auf, 
dte für die Thäiigkeit der Jesuiten an der Trit 


von Bedeutung sind (vgl ebd. S. 172 ff.) 
Jesuiten- Akten 


Vrierer Universität seit 1562 


XXXIV 

literarum, quae in archivio domus probationis inferioris provinciae 
Elienanae Treveris habentur ab anno 1578 ad 1628. 130 Bl, fol.'^. 
2. Ein zioeites Exemplar des unter Nr. 1 bezeichneten Re- 
gisters und dazu oiocJi ein Registrum pensionum pecuniarum et cen- 
■siium redimibilium domus probationis S. J. 1569 — 1628 beruhen in 
der Trierer Seminarbibliothek (vgl. Neues Archiv der Gesellschaft für 
ältere deutsche Geschieh tskunde XVII, .601). 


JB, Akten der Universität, 

Die im, Vorstehenden beschriebenen Bände sind es, aus denen 
bei weitem die Mehrzahl der in dem vorliegenden Bande veröffent- 
lichten Aktenstücke entnommen ivurde. Zur Ergänzung icurden, loie 
bereits angedeutet loitrde, an geschlossenen Gruppen die Archivalien 
der Kölner Universität und der Stadt Köln, d. h. der beiden In- 
stanzen, ^velche für die Aufnahme und die Thätigkeit des Jesuiten- 
ordens entscheidend loaren, veriverfhet. Von ihnen bedürfen die Akte7i 
der Universität einer genauem Betrachtimg. 

a) Universität im Allgemeinen. 

1. Liber rectoralis universitatis Coloniensis- IV", 1502 — 1558, 
206' beschriebene Bl. fol. Eigenhändige Aufzeichnungen der Rectoren 
über die loichtigen Ereignisse aus .der Zeit ihres Rectorats, sowie 
über ihre Einnahmen und Ausgaben. 

*2. Liber rectoralis universitatis Coloniensis V, 1559 — 1653, 
554 Bl. fol. 

,3, Matricula universitatis Coloniensis IV, 1502—1559, 257 
Bl. fol. (Stadtarchiv, Universität Nr. 9). Die Eintragungen sind 
von der Hand des jedesmaligen Rectors. 

*4. Matricula universitatis Coloniensis V, 1559—1628, 262 
Bl. fol. Voraufgeht das Verzeichniss der Rectoren der Universität 
1.559 — 1633. Ausser den Namen der Immatriculirten enthält der 
Band auch einzelne historische Angaben. 

b) Theolo g ische F acultät. 

5. Es haben 6 Libri annalium sacrae facultatis tlieologicae 
Coloniensis existirt, die jedoch sämmtlich verschollen sind^. Es exi- 


Vgl. unten S. 712 Anm. 1. 

Auch ° Annales universitatis' genannt. 

Riess, Ganisius (1865) S. 53 Anm. 2 citirt eine Stelle aus den Annalen 

der theologischen Facxdtät im Wo7'tlatd. Ob er die Annalen selbst oder 

ein vor längerer Zeit aus denselben entnommenes Excerpt benutzt hat, 

lüsst sich nicht feststellen. Jedenfalls sta'inmt sein Citat weder aus dem 

oben eriuähnten Brerver^ sehen noch aus dem Cr omb ach' sehen Auszug. 

In das Archiv des Jesuitencollegiums zu Exaeten sind die Annalen nicht 

gelangt, wie mir P. 0. Braimsberger freundlichst mittheilte. 


XXXV 

stireoi aber zicei Auszüge: a) Im Stadtarchiv Köln, Universität 
^r. 14 — 20 befindet sich ein vom letzten Decan der theologischen 
FacuUät, Dr. Nicolaus Breicer ord. Eremit, s. Aug., im J. 1795 
angefertigter Auszug aus den Annalen; derselbe umfasst 7 Bände 
(5 in 8°, 2 in 4^). Für die Zeit nach 1660 ist der Auszug recht 
ausführlich, für die ältere Zeit dagegen sehr knapp. Der für uns 
hier allein in Betracht kommende Band I (Nr. 14) umfasst die Zeit 
von 1388 — 1683, 247 El. 4°. Voraufgeht 1) ein Verzeichniss der 
Decane der theologischen Facultät 1393 — 1795, 2) ein Verzeichniss 
der in Köln promovirten' Doctoren der Theologie 1392 — 1793 (im 
ganzen 367), 3) ein Catalogus magistrorum sacram facultatem, regen- 
tium seil doctorum de concilio 1618 — 1792. 

b) In der BibliotMgue Nationale zu Paris (lat. nouv. acqu. 
n. 2165) befindet sich ein anscheinend von der. Hand des Kölner 
Jesuiten Herm.ann Crombach (1598 — 1680) herrührender Altszug, 
der gleichfalls eine Series der Decane, der Promovirten und anna- 
listische Notizen von 1394 — 1619 enthält^. Dieser Auszug bietet 
über* die Thätigkeit der Jesuiten viel genauere Angaben als der Bre- 
loersche, der im übrigen iceitaus ergiebiger ist. Im Anhang des vor- 
liegenden Bandes 8. 790 sind diese Angaben zusammengestellt'^. 

c) Jiir istis che Facultät. 

6. Die Annales facultatis iuristicae sind verschollen, soioeit 
sie die hier in Betracht kommende Zeit umfasseAi. Der die Jahre 
1433 — 1526 umfassende Band beruht im Stadtarchiv, ■ Universität 
Nr. 6. 

d) Medicinische Facultät. 

* 7. Liber actorum et consuetndinnm facultatis niedicinae 
universitatis Coloniensis 1491 — 1624, 4^. 

e) Artisten facultät. 

*8. Liber facultatis artium studii Coloniensis-'^ IV, 1500— 
1565, 334 Bl. fol. Eigenhändige Aufzeichnungen der Decane der 
artistischen Facultät über die luichtigen Ereignisse aus der Zeit ihres 
Decanats^, soioie über die Baccalaurents- und Licentiatenprüfungen 


1 Moderne Abschrift dieses Auszugs im Stadtarchiv, Universität Nr. 15 a. 
lieifenberg erwähnt (in der Liste am Anfang von Bd. I) 'Acta nnivei-si- 
tatis et facultatis tlieologicae Coloiiiexisis, collecta per Josephum Hartzlieim S. J.', 
die sich im Archiv des Kölner Collegiums befanden. Audi .<iie sind 
verschollen. 

^ Auch 'Annales facultatis artium' genannt. 
Die Mittheilungen .nind im allgemeinen viel ausqiebiaer, als die Auf- 
zeichnungen der Rectoren. • a i, ^ i 


XXXVl 

und die Magister promotlonen. Voraufgeht das Verzeichniss der De- 
cane der Artisten facultät^ 1500 — 1565 (stark lädirt). 

*9. Liber facultatis artium studii Coloniensis V, 1565 — 1612, 
350 beschriebene Blätter, fol. Wie Nr. 8. Voraufgeht das Verzeich- 
niss der Decane 1565 — 1611. 

Die Artistenfacultät setzte sich i7i der uns hier beschäftigenden Pe- 
riode aus drei (an Stelle der früheren sieben) Gymnasien oder Bursen: 
Montanum, Laurentianum und Cucanum, seit 1556 Tricoronatum, 
zusammen ^. 

* 10. Montamiin. Eine kurzgefaske Darstellung seiner Ge- 
schichte, aus dem 17. Jh., befindet sich im ArcMv der Studienstif- 
tungen. 

* 11. Laurentianum. Kurze Darstellung seiner Geschichte, 
aus dem 18. Jh.^ ebda. 

12. a) Cucanum. Eine Darstellung der Geschichte dieser be- 
sonders dus den Epistolae virorum obscurorum bekannten Burse liegt 
nicht vor ^. Dir üebergaoig an die Jesuiten ergiebt sich aus unsern 
Akten. 

b) Tricoronatum. I. Historia gymnasii novi Trium Coro- 
narum S. J. Coloniae per annos Christi digesta 1556 — 1585, 439 
SS. fol., am Schluss, z. Th. auf losen Blättern, einige Ausführungen 
über die Jahre 1633, 1727 bis 1739; im Besitz des Herrn von 
ICempis auf Kendenich^ (aus Biancos Nachlass). 

Diese Historia gymnasii 1556 — 1585 steht selbständig neben 
der oben S. XXIV ff. erivähnten Historia collegii. Wie diese für 
das ganze Collegium, giebt sie für die Thätigkeit der Kölner Je- 
suiten am Gymnasium .Tricoronatum eine eingehende, nach Jah- 
ren getrennte Erzählung. Sie schöpft theils aus den älteren Je- 
suitenakten, darunter besonders den Tagebüchern des Rhetius, theils 
aus den Akten der Universität, speciell der artistischen Facultät. Sie 
ist mit Sorgfalt abgefasst, aber unvollendet geblieben; es fehlt die 
beabsichtigte Einleitung über die Jahre 1541 — 1556, es fehlen weiter 
viele Ueberschriften und Anmerkungen, mit dem, J. 1585 bricht sie un- 
vermittelt ab. Die Handschrift rührt von mehreren gleichzeitigen Hän- 
den her. Nach Angaben auf S. 71 fällt ihre Abfassiyng zicischen die 
Jahre 1649 und 1659. Den Verfasser vermag ich nicht anzugeben. In 
der Praefatio erklärt er, dass sein Werk, das er auf Grund der aus 


Die Decane wurden abwechselnd aus den Professoren der Gymnasien 

gewählt (s. unten S. 788). 

Gemeinsames Eigenthum der Facultät war die ScUola artium, wo sich 

die Aula und Bibliothek befand, und loo die Festlichkeiten und Dis'pu- 

tationen gewöhnlich statt hatten. 

Vgl. Bianco l. c. I, 293 ff. Zwei Studienordnungen des Cucanums aus 

den J. 1551 und 1552 bei Ennen, Geschichte der Stadt Köln IV, 692 

Anm. 3 und unten S. 213 Anm. 2. — Das Cucanum bot bekanntlich 

den Verfassern der Litterae obscurorum, virorum die Veranlassung zu 

ihrem Angriff auf die Kölner Universität. 

Beschrieben von Pachtler l. c, I, Einl. S". XXIV als Cod. Col. priv. 2. 


XXXVII 

dem Brand von 1621 geretteten Handschriften bearbeitet habe, einen 
Ersatz bieten solle für multae ad liistoriam gymnasii facientes cir- 
cumstantiae, quae cum fastis antiquis collegii, accurato succincto- 
que patris (ut äudivi) Everardi Broweri stylo conscriptis frunc in- 
cineratis interciderant ^. Nach einer Notiz Alfters in den hand- 
schriftlichen Ergänzungen ^ zu Hartzheims Bibliotheca Coloniensis 
8. 146 hat P. Adam Käsen in den Jahren 1647 — 1659 gleichzeitig 
mit P. Jacob Kritzraet an einer Historia gymnasii gearbeitet. Vielleicht 
haben loir in ihm, den Verfasser der vorliegenden Historia zu er- 
blicken. Käsen war 1583 in Maastricht geboren, von 1626 — 1648 
loar er Regens des Kölner Jesuitengymnasiums, dann 1648 — 1652 
Rector des Düsseldorfer Collegs, 1653 Januar bis zu seinem am 
1. Juli 1563 erfolgten Tod Rector des Kolner Collegiums. 

Die Notizen über die Jahre 1727 — 1739 sind von der Hand 
Hartzheims. 

II. Eine zweite hs. Historia gymnasii novi Trium coronarum 
S. J. Coloniae per annos Christi digesta ab anno 1559 beruht in 
der Bibliothek des Jesuitencollegiums zu Exaeten ^. Die Barstellung 
bis 1579 ist von P. Jacob Boymann (1605 — 1669^) verfasst. Pachtler 
l. c. I. Einl. 8. 21 hat die Handschrift beschrieben und verioerthet. 
Mir hat sie nicht vorgelegen. 

Am Schlüsse dieser Aufzählung sei erioähnt, dass das Werk 
von Bianco, Die alte Universität Köln, Bd. I (Köln 1855) 8. 507 
und Anhang 8. 338 ff. (vgl. unten Nr. 502) auf Grund mehrerer 
dieser Bände aus dein Archiv der ehemaligen Kölner Universität auch 
aus der uns hier beschäftigenden Epoche einzelne Auszüge veröffent- 
licht hat. Dieselben behavideln in erster Linie die Reformverstiche 
der Universität, und zivar die letzte Phase derselben (1573 und ff.), 
in loelcher, nach dem Scheitern der älteren von der Universität selbst, 
der Stadt und dem Jesuitenorden unternommenen Schritte, die päpst- 
lichen Nuntien Kaspar Gropper, Bartholomäus Portia und die spä- 
teren Vertreter der curialen Interessen das hoffnungslose Werk zum 
Äbschluss zu bringen suchten ^. 


C, Städtische Akten '^t 

1. Von den städtischen Archivalien verdienen an erster Stelle 
die Rathspr otokolle genannt zu loei'den, aus denen sich das 
rechtliche Verhältniss der Kölner Jesuiten zur Stadt ICöln, also zu 


1 Vgl. Bianco L c. I, 862 Anm. 1. 

2 Stadtarchiv, Chroniken und Darstellung eri Nr. 91. 

3 Sie war früher in Herings Besitz und wurde im J. 1858 durch Prof. 
Kreuser den Jesuiten in Köln geschenkt. 

* Hartzheim, Bibliotheca S. 142. ' 

5 Vgl. unten S. 668 Anm. 1. 

6 Sie beruhen sämmtlich im städtischen Archiv. 


XXXVIII 

der loeltliclien Hoheit.^ ergiebt. Als Ergänzung zu diesen Protokollen 
kommen die besonderen Akten über das Verhältniss der Stadt zum 
Jesuitencollegium und die städtischen Correspondenzen in Betracht. 

2.' Die Schreinsbücher enthalten die Bedingimgeoi, unter 
denen mehreren Jesuiten als Brivatpersonen seitens des Raths der Er- 
luerb von Häusern gestattet lourde, loährend der Rath im, übrigen 
grundsätzlich an seinem Verbot einer Erioeitencng des geistlichen Be- 
sitzes in der Stadt festhielt, dem Jesuitenorden als solchem den, Er- 
loerb von städtischem und bürgerlichem, Grund und Boden stand- 
haft verweigerte und auch in den Jahren 1581 und 1582 nur zu- 
gab, dass der Orden sich auf der geistlichen Im,munität angehörigem, 
nicht der städtischen Gerichtshoheit unterstehendem Gebiet innerhalb 
der Stadtmauern ansiedelte. 

3. Die städtischen Religionsakten kommen hier besonders 
für die, Haltung des Raths gegenüber der Einioanderung der nieder- 
U'mdischen Protestanten in Folge des niederländischen Aufstandes 
(1566 ff.) in Betracht. Die Politik des Raths gegenüber diesen E^ni- 
granten ist, loie ■weite'»- unten näher ausgeführt ist, durch die Jesuiten 
theils unmittelbar, theils durch Vermittlung der Universität erheb- 
lich beeinflusst loorden. 


IL Zur Orientirung, 


Unsere Akten zerfallen, soiveit es sich um Akten jesuitischer 
Provenienz handelt, in zivei äusserlich und innei'lich verschiedene 
Gruppen, in periodiscJie Berichte und in einfache Briefe. 

a) P e rio dische B e r icht e. 

Die p)eriodischen Berichte sind die im Jesuite7iorden von an- 
fang an üblichen Referate, loelche die einzelnen Niederlassungen und 
die einzelnen Provinzen des Ordens in gewissen regelmässigen Zioi- 
schenräumen an den Ordensgeneral erstatteten. Diese Berichte sind 
in der lieget von den Vorstehern der Collegien und Provinzen, den 
Rectoren und Provincialenj oder in ihrem Auftrag, geschrieben ; aus 
ihrer Bestimmung für die vorgesetzte Behörde ergiebt sich ihr Cha- 
rakter im allgemeinen; da diese Behörde sie unter Umständen auch 
zur Einsichtnahme für Fremde veriomidte, um diese über den Fort- 
gang der Societas zic unterrichten, so lag es nahe, in ihnen in der 
Regel nur solche Dinge zu berühren, die auch iceiteren Kreisen be- 
kannt gegeben loerden konnten. Mit dieser Einschränkung bieten 
aber diese periodischen BericJite durch ihre regelmässige Aufeinander- 
folge die Möglichkeit, die Entwicklung der Collegien und ihrer Thä- 
tigkeit auf den Gebieten der Sitten- und Bildungsverhesserung des 
Klerus, der Seelsorge und der Schule im Zusammenhang zu über- 
blicken. Demgemäss lourden in dem vorliegenden Bande die %perio- 
dischen Berichte der drei rheinischen Collegien in Köln, Trier und 
Mainz, deren Gründung in die Jahre 1542—1582 fällt, sämmtlich 
im Wortlaut oder im Auszuge abgedruckt. Mit Hülfe der im An- 
hang S. 161 ff. gebotenen chronologischen Zusammenstellung dieser 
Berichte lässt sich die äussere Entwicklung dieser drei für uns in 
erster Linie in Betracht kommenden Collegien gut verfolgen. 

Was diese periodischen Berichte im einzelnen angeht, so icaren, 
wie bereits angedeutet lourde, in der hier behandelten Epoche nicht 
nur die in der spätem Zeit allein vorkommenden und aus den 
bisherigen Publicationen bekannten Jahresberichte der Ordensprovinzen, 
die Litterae annuae provinciarum S. J., üblich; es war vielmehy ent- 
sprechend dem im 16. Jahrhundert herkömmlichen periodischen Nach- 


XL 

richtemoesen ein viel regerer schriftlicher Verkehr zwischen den einseinen 
Niederlassungen und der römischen Centrälstelle durchgeführt. Es 
sind für die Jahre 1542 — 1582 Monats-, Viei'monats-, Halhjahrs- 
und Jahresberichte zu unterscheiden ^. 

1. Monatsberichte. Die monatliche Berichterstattung 
der einzelnen Ordenshäuser nach Rom wurde, wie sich aus unseren 
Akten ^ ergieht, schon bald nach der Begründung des Ordensj spä- 
testens im J. 1546, von Ignatius geioünscfit. Durch einen Erlass 
an die Vorsteher der Niederlassungen vom 13. Januar 1550 lourde 
sie den in Germania, Flandria, Oallia, Hispania und Portugallia 
vorhande7ien Häusern des Ordens allgemein zur Pflicht gemacht; für 
die italienischen Collegien blieben Wochenberichte die Regel ^. Die 
vorhandenen Monatsberichte des Kölner Collegiums, die im vorliegen- 
den Bande abgedruckt sind, sind ebenso toie die übrigen periodischen 
Berichte im Anhang I und II (8. 761 ff.) zusammengestellt. Sie 
beginnen mit dem August 1551; für die Zeit vom Juni 1553 bis 
October 1556 ist eine Lücke vorhanden. Zicar ist nicht anzunehmen, 
dass in dieser Zeit gar keine Monatsberichte aus Köln nach Rom ge- 
sandt lüorden sind; dass aber die Berichterstattung in dieser Zeit 
eine sehr spärliche und unregehnässige war, ergiebt sich aus den 
Klagen Polancos (z. B. Nr. 182). 

2. Viermonat ab er ichte (Litterae quadrimestres). Diese 
Berichte sollten nach einer am 28. Februar 1548 durch Canisius 
nach Köln übermittelten Bestimmung des Ignatius neben den Monats- 
berichten herlaufen und die wichtigeren Vorfälle kurz recapituliren^ ; 
die zu den Co7istitutionen des Ordens erlassenen Declarationen be- 
stimnien daneben noch, dass in den Litterae quadrimestres das er- 
bauliche Moment besonders berücksichtigt iverden solle, da sie zur 
weiteren Verbreitung — und zwar auf handschriftlichem Wege — 
bestimmt loaren ^. Dem Kölner Rector Leonhard Kessel rief Polanco 
die Ausarbeitung dieser Berichte am 24. Juli 1550 in Erinnerung'^. 

In den neuerdings in den Monumenta historica 8. J. heraus- 
gegebenen Litterae quadrimestres ' ist nicht streng unterschieden zioi- 
schen den eigentlichen Viermonatsberichten und geicöhnlichen Briefen. 
Die dort abgedruckten Briefe Kessels d. d. Köln 1549 März 21, 
August 20, October 4 (unten Nr. 84, 89, 90) sind keine Viermonats- 
berichte. Der älteste Kölner Viermonatsbericht datirt vom 30. April 
1551 (Nr. 97). Die Veröffentlichting der Litterae quadrimestres in 


1 Vgl. zum Folgenden meine Ausführungen in den Mittheilungen aus 
dem Stadtarchiv von Köln, Bd. VIII, 283 ff. 

2 Vgl. Nr. 29. 

3 Carlas de San Ig7iacio II, 428; vgl. ebd. S. 207 Anm. 2. 

4 Vgl. Nr. 66 S. 115 Z. 84, Orlandini l. c. (1620) S. 148 Nr. 12. 
s Corpus institutorum S. J. (Antwerpen 1702) I, 406, 407. 

6 Unten S. 161 Z. 8. 

' Bis jetzt 2 Bände, von denen der erste die Jahre 1546 — 1552, der ztoeite 
1558 und 1554 umfasst (Madrid 1894, 1896). 


XLI 

den Monumenta Mstorica S. J. erfolgte^ loährend sich der vorliegende 
Band im Druck befand. Sie geht in erster Linie zurück auf die 
Z2t Born im Archiv del Gesii vorhandenen Originale; die von uns 
benutzten Kölner Archivalien lourden nicht veriverthet. Da nun eine 
Anzahl von Berichten an beiden Stellen, eine Anzahl nur in Köln, 
eine Anzahl nur in Rom vorhanden sind, so konnten hier einige 
Ergänzungen der Kölner Akten aus der Publication der Litterae 
quadrimestres entnommen iverden^. Trotz des vorhin bezeichneten 
besonderen Charakters der Viermonatsberichte zeichnen sich die köl- 
nischen durch Reichthum ein sachlichen Mittheilungen aus. Die be- 
sonderen Verhältnisse des Kölner Collegiums, das einen harten Kampf 
um seine Existenz zu führen hatte, m einer Zeit, tco eine Menge 
anderer Collegien durch die Gunst der Fürsten bereits aller äusseren 
Sorgen ledig icar, prägen sich in dieser Eigenart der Kölner Be- 
richte aus, 

3. IIa l bj ähr sb e r ich t e. Sie icaren um das J. 1565 
kurze Zeit üblich. Am Rhein lässt sich um dieselbe Zeit auch die 
Befolgung des im übrigen schon altern Brauches erweisen, dass 
nicht nur die Vorsteher der einzelnen Niederlassungen jeder für sich, 
sondern auch die Provinciale für alle in ihrer Provinz vereinigten 
Häuser Berichte nach Rom erstatteten. Noch im J. 1565 lourde 
dann auf der zweiten Generalcongregation des Ordens bestimmt, dass 
in Zukunft an die Stelle der bisherigen Berichte die Litterae annuae, 
die Jahresberichte, treten sollten ^. 

4. Jahresberichte. Jahresberichte loaren anscheinend 
schon früher gelegentlich erstattet icorden. Darauf lassen die unter 
Nr. 118, 208, 224 dieses Bandes verzeichneten Berichte aus den 
Jahren 1552, 1558, 1559 schliessen. Im Anschluss an die General- 
congregation vom J. 1565 kaynen sie aber erst in regelmässige Auf- 
nahme. Zu den Jahresberichten der einzelnen Collegien traten dann 
gemäss einer Bestimmung vom J. 1571 noch Jahresberichte der Pro- 
vinzen '^, die im Auftrag des Provinciais aus den Litterae annuae 
der Collegien zusammengestellt lourden. Diese Litterae annuae pro- 
vinciarum lourden von Provinz zu Provinz gesandt und von den 
Provincialen unter den einzelnen Collegien in Circulation gesetzt. 
Im Februar 1581 bestimmte endlich die vierte Generalcongregation 
des Ordens, dass aus den sämmtlichen Litterae annuae der Provinzen 
in Rom ein gemeinsamer Jahresbericht ausgearbeitet und dieser loie- 

^ Vgl. S. 762. — Für icnsere Publicatio?i ist zu beachten, dass da, ivo 
Monats- und Viermonatsberichte in ihrem Inhalt sich decken, die betr. 
Angaben nur aus den Monatsberichten abfjed,ruckt sind ; in den Regesten 
der Viermonatsberichte wurden dann aber auch die im Abdruck fei- 
lenden Theile erwähnt. 

Proposituni , an litterae quadrimestres, quae iuxta coustitutiones scribi ac 
mitti deberent, in semestres an potius in annuas essent convertendae. Et pla- 
cuit congregationi, ut in annuas converterentur (Corpus l. c. I, 659. 8. 762 
tceitere Bestimmungen über die Berichterstattanq). 
Sachino, Historia Societatis Jesu III, 328 (1571). 


XLII 

derum den einzelnen Provinzen zur Kenntnissnalime übersandt wer- 
den sollte. In WirJdicJikeit icurde dann dieser Bericht vom Jahre 
1581 bis 1618 jährlich durch den Druck zugclmjlich gemacht ^ 

Der ümstaoid, dass die jjeriodischen Berichte sotvohl der Colle- 
gien als auch der Provinzen nicht nur nach Rom gesandt, sondern 
auch von den CoUegien und Provinzen untereinander ausgetauscht 
lourden, hatte die günstige Folge, dass in den Archiven der einzelnen 
Ordenshäuser werthvolle Nachrichten aus allen Provinzen zusammen- 
flössen. So befinden sich denn auch in dem handschriftlichen Nach- 
lass des Kölner Jesuitencollegs nicht nur die Berichte dieses Collegs 
selbst, sondern auch viele Berichte deutscher und ausser deutscher, 
sowie aussereuropäischer CoUegien. In den hier im Wortlaut oder im 
Auszug veröffentlichten periodischen Berichten der CoUegien zu Köln, 
Trier und Mainz, soioie der rheinischen Provinz tritt der in den ge- 
druckten späteren Litterae annuae vorioaltende Zioeck der Erbauung 
und der Propaganda nicht in den Vordergrund". Es sind vielmehr 
in der Regel sachliche Referate über die vielseitige Thätigkeit dieser 
CoUegien. Auch die im vorliegenden Bande nicht veröffentlichten 
zahlreichen Berichte der ausserrheini sehen CoUegien bieten z. Th. sehr 
■werthvolle Materialien zur Geschiclde der Gegenreformation in den 
verschiedenen Ländern •'. Um ihre Benutzung zu erleichtern, tourde 
im Anhang II (S. 765 ff'.) eine nach Ländern geordnete Uebersicht 
derselben beigefügt. — 

Für die besondere Gattung der geheimen Berichte, in denen 
die Rectoren der CoUegien über die Eigenschaften der ihrer Leitung 
unterstellten Mitglieder dem Ordensgeneral referirten, soioie der an- 
deren, in denen der Considtor des Reciors sein Urtheil über diesen 
niederlegte, liefert unsere Sammlung gleichfalls mehrere Beispiele'^. 

b) Co r r esp ondenze n. 

Neben den regelmässigen Berichten der CoUegien Uluft der ge- 
legentliche Briefioechsel der Provinciale, Rectoren und einzelnen Mit- 
glieder tnit der Ordensie itung her, dem von Seiten der letzteren die 
besonderen Verfügungen für die einzelnen CoUegien entsprechen. Aus 
dem oben bezeichneten Grunde wurde die Erörterung von intimem 
Fragen, besonders von Personalien, nicht in den periodischen Berichten, 
sondern in besonderen Briefen an den General vorgenommen. Aus 
diesen Briefen, die leider weniger zahlreich sind, als man ivünschen 
möchte, lässt sich die Lage der CoUegien und die Lage der katholi- 


1 Der Jahrgang 1581 erschien in Rom 1583. Nach 1618 erschienen noch 
einige Male gedruckte Annuae (vgl. Gemj, Jahrbücher der Jesuiten zu 
Schletistadt und Rufach 1615—1765, I Einl. S. 18). 

2 Mit Ausnah7ne der Jahresbe7'ichte der Provinzen, die daher hier in 
sehr gekürzter Form wiedergegeben tvorden sind. 

3 Gothein hat einzelne derselben bereits verwerthet. 

4 Für erstere vgl. Nr. 247, 320; für letztere Nr. 423, 470. 


XLIII 

sehen Kirche am Rhein, in Deutschland und den benachbarten Län- 
dern, lüie sie sich in der Anschauung der Verfasser spiegelte, mit 
unbedingter Klarheit entnehmen; sie enthalten die thatsächlichen Mit- 
theilungen und die Urtheile über Personen — besonders über die 
Stellung der hohen geistlichen Würdenträger und des übrigen Klerus 
zur Glaubens- und Sittenlehre der Kirche — und Zustände, deren 
Aufnahme in die ijeriodischen Berichte bedenklich erschien ^ Und 
neben sie treten als tvesentliche Ergänzungen noch die theils amtlichen 
theils privaten Correspondenzen einzelner Ordensangehöriger unter- 
einander, die in unseren Akten in grosser Zahl vorliegen. Nur die 
gemeinsame Verwerthung dieser verschiedenen Gruppen ermöglicht ein 
vollständiges ürtheil. 

Die verwickelte Gründungsgeschichte des Kölner (^ollegiums, um, 
von diesem den Ausgangspttnkt unserer kurzen Uebersicht zu nehmen, 
liegt in der chronologischen Folge unserer Akten, welche die verschie- 
denartigen . Bestandtheile einheitlich zu benutzen gestattet, bis in die 
Einzelheiten ausgebreitet vor. Im Gegensatz zu den Collegien in 
Trier und Mainz, die von vornherein von den Erzbischöfen gewünscht 
und ausreichend dotirt wurden, hat die Gesellschaft Jesu im deutschen 
Rom ohne edle Förderung seitens der landesherrlichen Geiualt, von 
der in jenem Zeitälter cmfstreb enden Fürstenthums der Fortschritt 
in erster Linie abhängig war, zum, Theil sogar im Widerspruch m,it 
derselben, Fuss fassen und fast vierzig Jahre hindurch in dieser 
schwierigen Lage ausharren müssen. Erst beim, Abschluss der hier 
behandelten Periode gelangte sie in Köln nur zum Besitz eines eignen, 
von der iveltlichen Jurisdiction eximirten Hauses mit festen Ein- 
künften, d. h. dessen, ivas nach ihren Bestitnniungen als erste Be- 
dingung für den Beginn einer besonders dem Unterricht gewidmeten 
Niederlassung, eines Collegiums, gcdt. In meiner Abhandlung über 
die älteste Niederlassung der Jesuiten in Köln 1542 — 1547 ^ habe 
ich den Anfang dieser Bemühungen einer eingehenden Erörterung 
unterzogen und auf Grund der neu erschlossenen Akten das durch 
die älteren Bearbeitungen, die von Seiten der Schriftsteller des Or- 
dens herrühren, getrübte Bild desselben zu berichtigen versucht. Auch 
der y^eitere Verlauf erfordert noch nach vielen Seiten hin kritische 
Sichtung. Hier genüge der knappe Ilinioeis darauf, dass alle In- 
stanzen, auf die es bei der Begründung des Kölner Collegiums an- 
kam: der städtische Rath, die Universität nebst dem Klerus, und 
die Träger der erzbischöfiichen Würde dem neuen Orden keine Sym- 
pathieen entgegenbrachten. Nachdem der Stadtrath im J. 1544 den 
Angehörigen der ersten kleinen Niederlassung des Ordens, die von 
Peter Faber, dem Genossen des Ignatius, ihre Organisation empfangen 
hatte, das ZusammeniooJinen verboten und dadurch, mochte er auch 
nicht immer streng auf die Befolgung dieses Verbotes achten, ihre 


1 Es sei hier besonders auf Nr. 248, 841, 407 verwiesen. 

2 Vgl. oben S. XIX. 


XLIV 

gemeinsame Thätigkeü auf lange Zeit hinaus lahmgelegt hatte, ilber- 
liess er im J. 15,56 nicht dem Orden als solchen, sondern einem ein- 
zelnen Mitglied desselben, dem Johann Rhetius, denn Sohn einer Köl- 
ner Patricierfam,ilie, der den ganzen Einfluss seiner Verwandtschaft 
dafür anstrengen musste ^, eine der zur artistischen Facultät der 
Kölner Hochschule gehörigen Bursen gegen Zahlung einer jährlichen 
Miethe ^. Die Bedingungen, die der Math und die Hochschule dabei 
stellten, standen in direktem Widerspruch zu den Constitutionen des 
Ordens; seine gesammte Thätigkeit auf dem Gebiete der Schule be- 
wegte sich in Köln bis zum J. 1582 im Rahmen der Nothlage, loelche 
aus dem Gegensatz zioischen devi von Rhetius dem Rath und der 
Universität gegenüber eidlich übernommenen Verpflichtungen und den 
Ordensgesetzen entsprang — einer Nothlage, auf deren Abänderung 
von Rom aus unablässig gedrängt iou7'de, die man aber dulden 
musste, wenn man nicht Köln ganz aufgeben wollte; denn die Mit- 
glieder der Kölner Niederlassung empfanden zu sehr den scliwan- 
kenden Boden, auf dem sie standen, als dass sie es nur gewagt 
hätten, dem römischen Drängen nachzugeben und durch offene Schritte 
nach dieser Richtung alles preiszugeben, tvas sie durch vorsichtiges 
Anbequemen an die Lage in Köln erreicht hatten^. 

Auch die beiden massgebenden Facultäten der Kölner Hoch- 
schule, die theologische und die artistische, nahmen nicht den Orden 
selbst, sondern nur einzelne seiner Mitglieder in den Lehrkörper auf., 
soiveit sie die allgemein dafür geltenden Bestimmicngen erfüllten. 
Das Bild der Kölner Universität in dieser Zeit ist das eines trostlosen 
Niedergangs. Das Professorencollegium setzte sich fast ganz aus den 
Inhabern von Kölner Stifts- und Pfarrpfründen soivie aus Mitglie- 
dern der Bettelorden zusammen. Es stand in diesen Jahrzehnten, 
loenige sofort loieder beseitigte Elemente abgerechnet, durchaus auf 
katholischem Boden, mochte auch die Annahme der Trienter Be- 
schlüsse auf einige Schioierigkeiten stossen. Nicht etwa an einem aus 
religiösen Anschauungen entioickelten Gegensatz zum, Jesuitenorden 
lag es, dass die Universität seiner Aufnahme hartnäckigen Widerstand, 
entgegensetzte und den loiederholten Reformversuchen ablehnend gegen- 
überstand, loelche die einzelnen in den Lehrkörper aufgenomnienen 
Jesuiten, an ihrer Spitze Johann Rhetius, entioeder selbst oder (seit 
1573) durch Vermittlung der in Köln thätigen päpstlichen Nuntien 
Gropper, Portia und Castagna unternahmen. Die Reform der Kölner 
Hochschule hätte sich zunächst auf die äusseren Dinge erstrecken und 


Für die Persönlichkeit des Rhetius vgl. unten S. 164 Anm. 1. 
Diese ivurde bis 1598 forterhoben. 

Vgl. dafür besonders Nr. 411, loodurch die bisher stets (auch noch von 
Gothein l. c. S. 747, 751) missverstandenen Verhältnisse im J. 1570 klar- 
gestellt loerden. Die päpstlichen Breven an die Stadt und Universität, 
denen man bisher eine gi'csse Wirkung zu Gunsten der Jesuiten zuschrieb, 
sind ihren Adressaten überhaujjt nicht ausgehändigt worden. Sie sind 
von Laderchi lediglich nach den vatikanischen Brevenregistern veröffent- 
licht, was man nicht beachtet hat. 


XLV 

dariii hcstcJien müssen, dass die Professoren ihre FflicJit erfüllten, die 
Vorleszmgen, an welche der Bezug ihrer Pfründen geknüpft ivar, wirk- 
lich hielten und nicht aus Bequemlichkeit und Unfähigkeit oder loeil 
ihnen ihre Pfründeneinkünfte zu gering erschienen, den Unterricht über- 
haupt aussetzten. Am stärksten loar hier, tvie an anderen katholischen 
Hochschulen, die theologische Facultät zurückgegangen, an loelcher mehr- 
fach längere Zeit hindurch überhaupt keine Vorlesungen ■ stattfanden. 
Eine Verbesserung dieses Zustandes enoies sich aber in Köln, das wie 
kaum eine andere Stadt Deutschlands mit einträglichen Pfründen er- 
fllllt loar, unmöglich ; fünf zig jährige Erörterungen von ermüdender Weit- 
scJnoeiflgkeit blieben ohne Ergebjiiss. Schon seit den Tagen Peter Fabers 
loandten die Kölner Jesuiten diesen verkommenen Verhältnissen ihre 
Aufmerksamkeit zu; ihre Bemühungen stiessen aber immer wieder 
auf den unbesiegbaren Widerstand der Universität, die eifersüchtig 
über der Conservirung des bequemen alten Rechtszustandes wachte 
und darauf bestand, dass die neuen Eindringlinge die Verpflichtun- 
gen erfüllten, loelclie Rhetius bei der Uebernahme des Tricoronatums 
hatte leisten müssen: sie besagten in erster Linie, dass er sich den 
bisherigen Ehirichtungen der Universität in allem fügen ivolle^. 
Das Beispiel der Pariser Sorbonne, die sich mit ihrem bekannten 
Edict vom J. 1564 scharf gegen den Jesuitenorden ausgesprochen 
hatte, ist zweifellos nicht ohne Einfluss auf diese Haltimg der Kölner 
Universität gewesen, die sich noch immer stolz als Tochter der Pariser 
Hochschule bezeichnete; im tvesentlichen aber erblickten die Professoren! 
hier loie andervKlrts in der Gesellschaft Jesu einer unbequemen und 
gefährlichen Concurrenten'^ , der durch sein grundsätzliches Angebot 
durchaus unentgeltlichen Unterrichts, durch seine verbesserten Lehr- 
pläne und durch die ungemeine Rührigkeit seiner Mitglieder ziveifellos 
schnell die ganze Universität in seine Hände bekommen und nach 
seinen Intentionen umgestaltet hätte, loenn man ihn etioa ebenso, loie 
am Ende des 14. Jahrhunderts die vier Bettelorden, als Corporation 
freiivillig recipirt hätte, oder loenn man, loie das an anderen Orten 
geschah, vom Landesherrn zur Aufnahme desselben gezioungen loorden 
wäre. Soioeit ihre eignen Wünsche und Besorgnisse sich aber mit 
deiien der Jesuiten deckten, liehen die Kölner Professoren ihoien gerne 
ihre Hülfe. Als Rhetius in den Jahren 1570 — ^573 den Kampf 
gegen die in grossen Schaaren nach Köln geflohenen protestantischen 
Emigranten aus den Niederlanden aufnahm.^ und durch eine leb- 
hafte Correspondenz das Auge der katholischen Reichsstände auf die 


Vgl. aS'. S09, 313, 318, Anm. 4, 336, 375, 384 ff. 

Bie Stimmung der Professoren und des Klerus überhaupt charakteri- 
sirt am besten der Pfarrer von S. Columba, Hermann Blanckfort, der 
als Rector der Universität im J. 1544 durch seine Fürsprache beim 
Math den Jesuiten das Verhleiben in der Stadt ermöglichte, 1553 aber, 
als er sich über die Absichten des Ordens klar qeioorden, durchaus als 
ihr Gegner auftrat (Nr. 12, 15, 136). 
Vgl. Nr. 416ff'. ' ' ^ 


XLvr 

in Köln heraufziehende Gefahr für die katholische Kirche lenkte^ welche 
avcli der Kölner Hochschule ihre Studirenden zu. entziehen drohte'^, 
verlieh die Universität seiner fieberhaften Thätigkeit durch ihren Bei- 
tritt das Autoritätsgewicht, das den städMschen Math nöthigte, von 
seiner hi7ihaltenden, durch Ilandelsrücksichten- bestimmten Politik den 
Fremden gege^iUber abzugehen und ihre Entfernung aus der Stadt 
zu erziüingen. 

Mit dem übrigen Klerus in der 8tadt Köln wusste der Orden 
ein erträgliches Verhältniss anzubahnen. Die reichen Karthäuser, die 
alten Freunde der Gesellschaft Jesu, unterstützten sie im Fall der 
Noth; der Stifts- tmd Pfarrklerus Hess sich wenigstens zum Theil von 
den Jesuiten in den mühsamereii Obliegenheiten der Seelsorge, die auch 
in Köln sehr in Abgang gerathen ivaren, vertreten: er überliess ihnen 
einige Kanzeln und Beichtstühle. Weiter war aber von dieser Seite 
nichts zu erivarten. Die Erzbischöfe endlich, die andencärts dem. 
Orden den Eintritt erleichterten, indem sie ihn in ein einem älteren 
Orden gehöriges Kloster verpflanzten oder aus ihren eignen Einkünften 
ausstatteten, fanden sich in Köln oiiclit. Erst Gebhard Truchsess, 
der zweite der Kölner Erzbischöfe, der das Erzstift der neuen Lehre 
in die Arme zu führen trachtete, bemühte sich nach dieser Richtung 
um die Jesuiten. Seine Beioeggründe liegen zu Tage: er förderte den 
Orden, um bei ihtn selbst und an der Curie keinen Verdacht gegen 
sich und seine Pläne aufkommen zu lassen itnd so im Stillen un- 
gestört seinen Reformationsversuch vorzubereiten, der, wie er voraus- 
setzte, das Kölner Jesuitencolleg leicht loieder beseitigen tcürde. Der 
Einzug der Jesuiten in das dem Erzbischof Gebhard verdankte 
Kloster erfolgte dann aber in demselben Augenblick, wo Gebhards 
PläivC ruchbar ivurden, und wo die Sorge des Kölner Rafhes vor 
grossen UmicäJzungen auf kirchlichem Gebiet dessen Abneigung gegen 
die Aufnahme des neuen, auf die Finanzen der Bürgerschaft ange- 
wieseneoi Ordens für den Augenblick beseitigte. Nach Gebhards 
schnellem Sturz trat dann unter seinem. Nachfolger Ernst von Bayern 
auch in Köln die gute Zeit für d'en Orden ein; von da an konnte 
er seine Thätigkeit frei entfalten. Von einer Wirksamkeit in dem 
Umfange und mit den Erfolgen, wie sie der Orden anderwärts um 
diese Zeit längst ilherall da aufwies, ico er sich der Gunst der Obrig- 
keiten erfreute, war in Köln bisher nicht die Rede gewesen. Die 
Gefahr des Uebergangs des Erzstifts an den Protestantistnus, die 
durch den Abfall der Niederlande und den Uebertriti des Erz- 
bischofs Gebhard Truchsess herbeigeführt ivurde, trat ein, nachdem 
der Orden schon Jahrzehnte hindurch in Köln auf dem, Gebiet der 
Seelsorge und der Schule gewirkt hatte, und man braucht nur einen 
Bericht, wie den über das Jahr 1579^ zu lesen, um sich zu über- 
zeugen, dass auch auf dem Gebiete der innern kirchlichen Reform 

1 Vcjl. S. 578 An7n. 1. 
-' Nr. 544. 


XLVII 

von umfassenden Verbesserungen noch loenig zu spüren toar, mochte 
auch die Zahl derer, die sich der Jesuiten als Seelsorger bedienten, 
von Jahr zu Jahr angeioachsen sein. In Köln zeigte sich besonders 
deutlich, dass zur erfolgreichen Durchführung der katholischen Restau- 
ration vor allem das Ileranwaclisen einer neuen, in den Anschauun- 
gen der Gegenreformation erzogenen Fürstengeneration und geeignete 
Personalveränderungen auf den deutschen Bischofssitzen gehörten — 
Dinge, die seit Papst Pius V. und besonders seit dem Regierungs- 
antritt Papst Gregors XIII. (1572) auch bei der Cime als unent- 
behrlich erkannt toorden loaren ^, und dass für die Verioirklichung der 
Absichten, welche die Gesellschaft Jesu sowohl im Kampf gegen den 
Protestantismus wie bei ihren Bemühungen zur Erneuerung des Lebens 
der katholischen Kirche verfolgte, die Aniüendung rein kirchlicher, 
seelsorgerischer Mittel nicht ausreichte, dass vielmehr auch sie vor 
allem auf die Hülfe der Mächtigen angeiviesen ivar und des politi- 
schen Einflusses, den das Filrstenthum auf seine Unterthanen besass, 
nicht entrathen konnte. 

Sind das Betrachtungen, loelche sich an die Durchsicht unserer 
Akten knüpfen, soweit sie die Kölner Verhältnisse behandeln, so ge- 
statten die Gorrespondenzen der Kölner Jesuiten mit Rom, mit anderen 
Collegien der Gesellschaft, mit kirchlichen Würdenträgern und katho- 
lischen Gelehrten, mit Hofpredigern und Beichtvätern katholischer 
Fürsten, daneben noch die Fernwirkungen des Kölner Collegiums 
nach mehreren Richtungen hin zu verfolgen. Es ist dabei besonders 
zu berücksichtigen, dass das Kölner Collegium wie kein anderes in 
Deutschland von vornherein eine Pflanzschule des Ordens geioesen ist, 
dass kaum eines der deutschen Collegien existirte, dem nicht der eine 
oder andere Jesuit angehörte, der durch den Kölner Rector Leonhard. 
Kessel für den Orden geivonneoi worden loar imd auch nach seinem 
Weggang in Verbindung mit diesem Manne blieb'^, Dami aber 
vmrde durch das Kölner Colleg mittelbar oder unmittelbar in dPM 
Jähren von 1560 — 1582 die Gründung der Collegien zu Trier, Mainz, 
Verdun, Speyer, Würzburg, Fulda, Coblenz und Paderborn veranlasst, 
und scJion ehe es zur Gründung dieser Collegien kam, waren Send- 
linge des Kölner Collegiums in diesen Städten und andericärts thätig, 
um. die Punkte festzustellen, an denen sich Aussichten auf eine er- 
folgreiche Wirksamkeit des Ordens boten. An der Hand der hier 
veröffentlichten Akten können ivir im ei7izelnen verfolgen, loie diese 
tastenden Versuche und losen Anknüjjfungen sich theils zu festen imd 
dauernden Beziehungen fortentvnckelten, theils als aussichtslos loieder 
aufgegeben loerden mussten. Für die ersten Gegenreformationsver- 


NunttatiirMrichte mcs Deutschland 1572—1585, I FAnl. S. XII ff. 
Kessels lliätigkeit, auf der die Fortexistenz des Kölner Collegiums 
unter schwierigen VerJiältnissen vornelunlich beruhte, lässt sich aus 



XLVIll 

suche in den Ländern des Herzogs von Jülich, in den Niederlanden, 
in Friesland, in den loestfälischen Bisthilmern Münster und Osna- 
hrück, in Mitteldeutschland, besonders in Hildesheim,, in Fulda, auf 
dem Eichsfeld, in den hraunschweigischen Ländern, in Baden, sind 
uns von der Mitte des 16. Jahrhunderts ah hier zahlreiche Vor- 
gänge bezeugt, die in anderen Quellen Iceinen Niederschlag er- 
zeugt haben und nicht erzeugen konnten, da alle diese Verbin- 
dungen insgeheion geknüpft wurden. Sie eriveisen, wie rege der Je- 
suitenorden in diesen Qebieten zu einer Zeit, loo der katholische 
Klerus sonst noch fast allerivärts dem Anschwellen der protestan- 
tischen Bewegitng und der Zunalvme des Abfalls von Rom, theilnahm- 
los und hülflos zusah, vorgearbeitet hatte, bis dann unter dem, Pontl- 
flcat Gregors XIII. die organisirte Offensivbewegung gegen den Prote- 
stantismus von Seiten der Curie durch die Zöglinge des Ordens auf 
den deutschen Fürsten- und Bischofssitzen und durch Vermittlung 
der neu errichteten Nuntiaturen ins Werk gesetzt wurde. Und auch 
auf die Wirksamkeit der päpstlichen Nuntien fällt hier neues Licht. 
Man verfolge nur im einzelnen, tvie ihre Thätigkeit überall an die 
Vorarbeiten der Jesuiten anknüpfte, und entnehme aus der regen 
Correspondenz, icelche Rhetius in den Jahren 1678 und 1574 mit 
dem Nuntius Kaspar Gropiper führte^, in toie hohem Grade dieser 
selbst in Einzelfragen von den Wünschen und Absichten des Ordens 
abhängig roar. — 

Ein beträchtlicher Theil der Kölner Akten ist litter arischen 
Dingen gewidmet. Der eine der beiden Hauptträger der Kölner 
Niederlassung, Johann Rhetius, sah in seinen letzten Lebensjahren 
eine Hauptaufgäbe seiner vielseitigen Thätigkeit in der Anknüpfung 
von Beziehungen zu Katholiken, die auf Utterarischem Gebiete thätig 
loaren. Er suchte sie zit veranlassen, der überlegenen protestantischen 
Litteratur gegenüber die katholische systematisch zu fördern und zu 
erfolgreicher Concurrenz zu befähigen. Bei diesem Vorgehen scMoebte 
ihm das Beispiel des Peter Canisius vor, der ihn gelegentlich nach 
dieser Richtung beeinflusst haben mag. Rhetius verfolgte seilten Plan 
durch Anknüpfung persönlicher Beka^mtschaften auf einer Reise 
nach Rom und durch einen ausserordentlich regen Briefwechsel, der 
einmal sogar seinem eignen Provincial als übe7'trieben erschien^. 
Die Aufgaben, um deren Lösung er sich bemühte, ivaren mannigfach,' 
sie umfassten Neuausgaben der griechischen Kirchenväter auf Grund 
der Handschriften, üeber Setzungen der griechischen Väter ins Latei- 
nische, Commentare zur Bibel, Controversschriften^, Ausarbeitung von 
Leben der Heiligen nach der Art des Surius aber nach Landestheilen 


Nr. 497 f. 

Die Beziehungen des Rhetius zu dem zeitweise bei K. Maximilian IL in 
Ungnade gefallenen Georg Eder veranlassten den Provincial Thip'äus, 
sich in diesem Sinne zu äussern (vgl. S. 659 Z. 16). 
Um, diese hatten sich die Kölner Jesuiten schon vorher in den Aus- 
einandersetzu7igen mit Martin Chemnitz und dem Monheimschen Ka- 
techismus bemüht (vgl. S. S49, 442). 


XLll 

geordnet, kirchengescMcMliche Darstellungen, XJebersetzungen von la- 
teinischen religiösen Werken ins Deutsche, Druck guter Predigten, 
Ausarbeitung von kirchlich a^jprohirten Lehr- und, Schulbüchern. 
Ehetius seihst bemühte sich, eine Weltgeschichte auf christlicher Grund- 
lage^ unter Ausschluss aller der antikeoi Weltanschauung entnomme- 
ne7i Vorstellungen'^ zu schreiben. Die Gelehrten, mit denen er in 
Verbindung trat, vertheilen sich auf Deutschland, die Niederlande, 
Italien und /Spanien; mehr als hundert iMnfangreiche Briefe dieser 
Art von der Hand des betriebsamen Manoies liegen vor. Unsere 
Publication musste sich darauf beschränken, den Reichthum der 
Akten nach dieser Richtung anzudeuten^. Es verdient eine be- 
sondere Untersuchung, wie loeit die Bemühungen des Rhetius Erfolg 
gehabt haben. Diese Untersuchung^ loird mit besonderen 8chiüierig- 
keiten zu kämpfen haben; denn aus den Kölner Akten ist nur sehr 
theilioeise zu entnehmen, ivie loeit die Anregungen auf fruchtbaren 
Boden feien, da in Folge des jähen Todes des Rhetius im October 
1574 die eben angeknüpften Beziehungen plötzlich unterbrochen wur- 
den und infolge dessen verhältnissmässig nur loenige Gegenschreiben 
vorliegen. — 

Abgesehen von den bisher skizzirten Materialien zur äusseren 
Geschichte der Gesellschaft Jesu gestatten unsere Akten — in erster 
Linie die Correspondenzen der einzelnen Mitglieder untereinander, 
hin und loieder aber auch die offlcielleoi Schriftstücke — einen unbehin- 
derten Einblick in die innere Entwicklung des Ordens und damit 
in die Tendenzen der katholischen Restauration, In diesen Mitthei- 
lungen liegt ein Schioerpuoikt unserer Publication. Dies im einzelnen 
auszuführen, sei einem, andern Orte vorbehalten. Gothein hat von 
diesem Gesichtspunkt aus bereits einen Theil unserer Akten ver- 
loerthet; auf seine Atisführungen sei hier verioiesen. Für die Beant- 
loortung der Fragen, aus loelchen Elementen sich die Gesellschaft 
Jesu, zunächst die in Deutschland loirkenden Mitglieder, zusammen- 
setzte und ergänzte, loas dem Orden und seinen Gliedern in den 
ersten vierzig Jahren seines Bestehens als Ziel vorschwebte, loelche 
Stellung er in der kirchlicheoi Beioegung für sich in Anspruch nahm 
und auf ivelchen Wegen er seine Absichten zu verioirklichen suchte, 
wird die Forschung diesem je nach den Umständen mehr oder ive- 


Nr. 462. 

Wie er über diese dachte s. S. 657 Anm. 1. 

Vgl. S. 609 Anm. 8, S. 626 Anm. 4, S. 636 Anm. 2, Nr. 479, S. 649 
Anm. S, S. 675 Anm. 8, S. 685 Anm. 2, S. 686 f. 

Es wären dabei auch die Bemühungen der Kölner Jesuiten zu ver- 
folgen, Köln zu einem Mittelpunkt für den Druck und Verlag katho- 
lischer Litteratur zu erheben. Unsere Akten bieten dafür zahlreiche 
Anhaltspunkte. Im Vordergrund .stehen die Druckereien von Birkmann, 
Quentel, Genuin Caleiiius und Maternus Cholinus, bei denen die Kölner 
Jesuiten die Drucklegung von Werken, z. B. des Ledesma, Hosius, Ca- 
msius, Georg Eder, Franz Turrianus, Anton Possevino, Joh. Pet. Maff'ei 
u. a. vermittelten. 

Jcsuitcn-Akten. D 


niger rückhalüosen Meinungsaustauscli erwünschte Aufschlüsse ent- 
nehmen können. Bei der Äusioahl der Akten für den Druck ivurde 
auf diese Dinge besondere Rücksicht genommen. Die Ausführlichkeit, 
mit der die Briefe Ms zum J. 1556, bis zum Tode des Ordensstifters 
Ignatius, wiedergegeben sind, ist durch diese Erioägungen motivirt. 
Denn in den ersten Jahren nach der Gründung der Societas haben 
die Briefe ihrer Mitglieder ein ganz besonderes, ein persönliches In- 
teresse, da sich aus ihnen ergiebt, wie der Geist und die Ver- 
fassung des Ordens allmählich und, trotz aller bereitioilligen JBm- 
pfänglichkeii, zum Theil nicht ganz leicht Eingang bei den hier 
vornehtnlich in Betracht kommenden , aus niederländischen Ele- 
menten sich zusammensetzenden Jüngern fand. Briefe, loie die 
des Peter Oanisius, sprechen für sich selbst. Es erschien aber ange- 
messen, auch die Correspondenzen der loeniger bedeutenden Jünger 
der Gesellschaft, die in ihr, wie in jeder Corporation, die Mehrzahl 
bildeoi, wenigstens aus der ersten Entivicklungsphase des Ordens, vor- 
zulegen. Denn diesen Kräften mittleren und niederen B.anges fiel 
die Verbreittcng der Gedaoiken, deren Träger die Schöpfung des Igna- 
tius von Loyola loar, in der Schule wie auf der Kanzel und im 
Beichtstuhl vornehmlicli zu; ihre Organisation, ihr Selbstvertrauen, 
ihre ausdauernde, nie am Erfolg verziaeifelnde Regsamkeit hat die 
Tendenzen der Societas Jesu in das j^raktische Leben übertragen. Die 
Correspondenzen bieten die Möglichkeit, diese Kräfte kenneoi zu lernen. 
In der späteren Zeit verliert dieses persönliche Moment an Bedeutuvig. 
Seit der Orden seine volle, einheitliche Ausprägung erfahren lud, 
handelt es sich in den Briefen nicht mehr um den Austausch intioner 
Gefühle und Empfindungen, sondern tcm äussere Verioaltungsange- 
legenheiten, denen ein cälgemeines historisches Interesse nicht inne- 
iDohnt, die daher in unseren Akten enttveder übergangen oder mir 
kurz angedeutet worden sind''-. — 

Dass die Gesellschaft Jesu in der Schule das vornehmste und 
wirksamste IRllfsmittel zur dauernden Verbreitung ilirer Anschauungen 
erblickte, und dass sie dem Schidioesen demgemäss ihre Bemühungen 
in hervorragendem Masse zuioandte, ist bekannt ^ und lourde oben 
bereits berühr't. Unsere Akten liefern für die Rheinlande und für 
Deutschland überhaupt Belege in grosser Zahl dafür, wie die Je- 
suitenschule ihre Doppelaufgabe, treue Kräfte für den Ordensnach- 
iDUchs zu entiüickeln, und eine neue, der katholischen Lehre ivieder 
zugewandte Generation heranzubilden, auffasste und durchführte. 
Soioeit die in der vorliegenden Publiccdion verioertheten Archivalien 
für die leitenden Gesichtspunkte, die Grundsätze des Ordens auf 
dem, Gebiete von Erziehung und Unterricht, von Bedeutung sind, 
und soioeit sie seine Erfolge im Kampf gegen das protestantische 


1 Doch finden sich auch in der spätem Zeit AiLsnahmen; ich verioeise 
z. B. auf die Correspondenzen über die Bartholomäusnacht (Nr. 468, 
469, besonders 472). 

- Vgl. besondei'S die ausgezeichneten Ausführungen von Gothein l. c. S. 344 ff. 


LI 

Schulwesen beleuchten, dessen hoher Aufschwung auf katholischer 
Seite seit etwa 1540 drückend empfunden lourde ^, und den die Ge- 
sellschaft Jesu durch ihren eignen Schulbetrieh zu jparälysiren suchte, 
dürfte edles Wesentliche aus diesen Archivalien in unsere Veröffent- 
lichung Aufnahme gefunden haben. Doch soll nicht unterlassen 
lüerden, ausdrücklich darauf hinzuioeisen, dass diese Archivalien für 
die Kenntniss der speciellen jesuitischen Schultechnik noch manche loei- 
tere Anhaltspunkte zu bieten vermögen. Besonders kommt nach dieser 
Richtung das oben S. XXIX erioähnte erste Tagebuch des Rhetius in Be- 
tracht ; seine Verwerthung luird aufs neue die schon oft betonte Un- 
zulänglichkeit des PacMler' sehen Werks über die Ratio studiorum 
Societatis Jesu erweisen. Im Rahmen der vorliegenden Veröffentli- 
chung konnte eine Bearbeitung dieses umfangreichen Tagebuchs keine 
Aufnahme finden; sie ist aber von einem Fachmann auf dem, Ge- 
biete des Schulioesens übernommen loorden und loird demnächst an 
anderer Stelle veröffentlicht werden. 

Auf die mannigfachen Beiträge zier Geschichte des Schauspiels^ 
und zur Erkenntniss der besonderen Aufgaben der Mariensodälitäten ^, 
in denen dem Orden seit dem J. 1575 auch in Deutschland ein 
neues und vorzüglich brauchbares Organ zur Einioirkung auf die 
breiten Massen des Volks eriouchs, sei schliesslich noch in aller Kürze 
hingeioiesen. UeJjerhaupt loird aber die Forschung sich unserer Samm- 
lung nach den verschiedensten Richtungen für die Erkenntniss der 
Verhältnisse im Rheinland in der zwischen den Reformatiooisversuchen 
der Erzbischöfe Hermann von Wied und Gebhard Truchsess liegenden 
Epoche, soiüie der allgemeinen Zustände in Deutschland um die Mitte 
des 16, Jahrhunderts mit gutem Erfolg bedienen können. 


1 Dittrich hat in seinem Werk über Gasparo Contarini S. 636, 704 und 
im Historischen Jahrbuch I, 886 eine Anzahl vo7i Belegen veröffentlicht. 

2 Vcß. das Sachregister s. v. Theatralische Aufführungen. Die Zusam- 
menstellung von Bahlmann (Jesuiten - Dramen der 'niederrheinischen 
Ordensxirovinz, im Centralblatt für Bibliotheksicesen, Beiheft XV, 1896) 
berücksichtigt das 16. Jahrhundert nicht. 

3 Vgl. Nr. 531, 536, 589, hcHonders 541. 


1. Johann Morone, Bischof von Modena, an den Cardmal 
Kaspar Gontarini. BericMet ihm im Anschluss an seine Amoesenheit 
als Nuntius auf dem Reichstag zu Speyer 1542 über die Lage der 
Kirche in Deutschland und über die Aufträge, die er den Jesuiten 
Faber ^, Le Jay und Bobadilla ertheilt hat, um der Kirche zu helfen. 
Modena 1542 Mai 21. 

Druck, Quintini, Epistolae Reginäldi Poli III, 267 ; danach Cartas 
del b. padre P. Fahre 1, 417. — Vgl. GotJiein, Ignatius von Loyola 
und die Gegenreformation S. 666. 

... La Germania e piii volta al lutherismo che mai sia stata, e Mai 21. 
pare [necessario] che Dio da ogni parte gli dia adjuto. 

Nelli prelati non si puö sperare riformatione, perche non hanno 
il spirito di Christo, e troppo sono invecchiati nelli lor vitii, e sc 
5 alcimo s'eccita alquanto, subito h spento dalla moltitudine de' cat- 
tivi, e si vergog'na di viver da christiano, essende quasi schiff ato 
come novatore e come persona, la quäle cerchi confondere la lor 
mala conversatione, e cosi estinguono il spirito, come ha fatto il 
buon vescovo di Spira^, quäl assai esercitato, non ardisce perse- 


Peter Faber, der älteste Genosse des Ignatius von Loyola, ivar zum ersten 
Male vom October 1540— Juli 1541 in Deutschland gewesen (und zioar 
als erster Jesuit, der den deutschen Boden betrat). Er hatte den kaiser- 
lichen Orator in Rom, Dr. Peter Ortiz, auf Befehl P. Pauls III. von 
Rom aus zutti Wormser Religionsges2)räch (1540), dann zuin Spieyerer 
Reichstag (1541) und zum, Regensburger Religionsgespräch (1541) be- 
gleitet. Am 27. Juli 1541 hatte er sich mit ihm nach Spanien begeben, 
erhielt aber dort bald einen vom 22. Dezember 1541 datirten Befehl des 
Pap.9tes, als Theologe des kurz vorher von Rom zum Speyerer Reichs- 
tag (1542) abgegangenen Nuntius Johann Morone, Bischof von Modena, 
zurücJczukehr'en. Im Januar 1542 verliess Faber Spanien und traf am 
14. April in Speyer ein. Morone hatte damals den Reichstag bereits 
verlassen und loar nach Italien zurückgekehrt ; er hatte aber, ivie sich 
aus obigem Schreiben ergibt, Instructionen für die Thätigkeit des Je- 
suitenordens in Deutschland zu7'ück gelassen und Faber den Auftrag er- 
theilt, am Rhein zu luirken. Auf Grund dieses, von Ignatius am 1. Juni 
1542 (Cartas de San Ignacio I, 180) anerkannten Befehls blieb Faber 
am Rhein (mit einer kurzen Unterbrechung) bis zum 12. Jidi 1544 (vgl. 
Cartas del P. Fabro I, 27 ff., 139, 420, ivo Fabers Briefe aus Deutsch- 
land abgedruckt sind; Memoriale S. 31; Chronik des Polanco 1, 101). 
aS'. auch meine Abhandlung: Die er.ste Niederlassung der Jesuiten in 
Köln 1542—1547 (Beiträge zur Geschichte vornehmlich Kölns und der 
Rheinlande, 1895, S. 163 ff.). 
Philipp IL von Flörsheim 1529—1552. 

Jesuiten-Akten, j_ 


Ö I54ä 1 

Mai 21. verare. E di haverli gran compassionc c da far pregar continua- 
mente il Signore che a liii e agli aUri simili doni fortezza, percliö 
in vero sono tentationi troppo violente. 

Li capitoli e altri prelati di mano in mano tutti risguardano 
alli superiori, tanto die per grado si vien al cardinal Magontiiio ^ 5 
e da lui a Roma; del resto puö pensar V. S. Rev'"''^, quante calumnie 
etiam false si ritrovino. 

Con tiitto questo non ho voluto dispcrar di qualche guadagno, 
almen particolare, e ho deputato maestro Pietro Fabro a Spira e 
a Magontia et a quel tratto del Rheno, con advertiraento, si guardi 10 
dair odioso nome di riformatore ^, e cerchi verbo et exemplo frut- 
tificar a Christo, quanto da Sua divina Maestä gli sari\ concesso. 
E ho gran fede che sarä buon miuistro, senza scan-dalo alcuno in 
quella cosi tenera natione. 

Ho scritto al doctor Scoto ^, resti a Ratisbona al suo monastcro, 15 
e habbi cura della nation sua assai dispersa per Germania, fuggendo 
il nome di riformatore e di nuntio apostolico, e cercando con prn- 
dentia e con hnmiltä, lavorar in vinea Domini. 

AI' altro compagno, maestro Claudio Jaio, ho ordinato resti nel 
tratto del Danubio e Baviera; e spero sarä utile, parendomi verusso 
Israelita, in quo non est dolus. 

A maestro Niccolö Bobadiglia ho ordinato, vadi al campo in 
Ungria, ove saranno li predicatori lutherani come son certificato, 
e l'ho destinato lä, affine che mitighi essi predicatori, acciochö 
lasciando li dogmi esortino li soldati a combattere per Christo 025 
a viver christianamente. Oltre che vi saranno molti soldati italiani 
e altri predicatori catholici e ecclesiastiche persone, colle quali 
poträ affaticarsi assai ad honore e gloria di Dio .... 

2. Angaben des Peter Fciber über die Reisen seiner Gefährten 
Johann Äragonius und Alvarus Älfonsus ^ von Speyer beziü. Mainz 
nach Köln und Trier. 1542 August bis December. 

Nach den Briefen Fabers, Cartas del P. Fabro I, 127 ff . 

Aug. 24 Faber an Ignatius d. d. Speyer 1 542 August 24. Johann Ara- 


Albrecht von Brandenburg 1514 — 1545. 

Vgl. Morones Bericht vom 20. Februar 1542 bei Lämmer^ Monumenta 

Vaticana S. 412. 

Dr. Robert WaucJiojj, ein geborener Schotte und erieählter Erzbischof 

von Armagh; als Begleiter und Rath Campeggios loar er 1540 beim 

Wormser Gespräch anwesend und ilbernahm von 1541 an mit dem, Sitz 

in Regensburg die Sorge für die ScJiottenklöster in Deutschland (vgl. 

das in Anm. 2 erwähnte Schreiben und Dittrich, Gasparo Gontarini 

S. 537). 

Johann Äragonius und Alvarus Alfonsos, awei Hofkapläne der Töchter 

K. Karls V., Maria und Johanna, hatte Faber im Januar 1642 aus Sjya- 

nien mit sich nach Speyer geführt. Sie hatten von ihren Herrinnen 

Urlaub auf ein bis zwei Jahre erhalten, um .sich im, Verkehr mit Faber 

zu vervollkommnen, besonders um die geistlichen Exercitien genau ken- 


gonius hat vor einiger Zeit^ 'mm peregrinacion para Colonia' ww-Aug.-Dec. 
ternommen ^. ScJnoierigkeiten der Heise, die er ohne alle Geldmittel 
ausführt. Alvarus Älfonsus 'manana (Aug. 2b) se parte para otra 
peregrinacion hasta la sancta cibdad de Treveris, riquisima de re- 
öliquias. El Camino es harto mäs dificil y trabajoso'. 

Faljer an Ignatius d. d. Speyer 1542 September 28. Hat dewsept. 28. 
ersten Abstecher von Speyer nach Mains zum EB. Älhrecht gemacht, 
"Cuando volvi ä Spira, halle que mtro. Alvaro Alfonso, nuestro pe- 
regrino, era tornado de Treveris y de Colonia, habiendo pasado 

lopor tantas y tan diversas experiencias corporales y espirituales, 
cuantas yo no sabria explicar; digo peligros de ladrones, de ani- 
males y bestias silvestres, peligros de pestilencias, peligros de las 
justicias, que estän como al acecho de espias, peligros de hambre 
y sed, de lechos apestados y de dormir en despoblado. 

15 Faber an Ignatius d. d. Mainz 1542 November 7. Er ist nach Nov. 7. 

Mainz übergesiedelt, da der EB. ihn anfangs zum Concil senden 
loollte, ihm später aber den Auftrag gab, Vorlesungen in Mainz zu 
halten. 'Harne parecido que k mosen Juan [de Aragonia] dejando 
aqul en el estudio, mosen Alvaro Alfonso vaya para Lovaina ^ por 

somayor comodidad.' 

Faber an Ignatitts d. d. Mainz 1542 December 22. 'Mosen Dec. 22. 
Juan [de Aragonia] comenzö ä, dar los ejercizios ä un plebano. 

3. Peter Faber an Gerhard Kalkbrenner von Hammont, Prior 
der Karthäuser zu Köln. Antioort auf Gerhards Schreiben. Fabers 
Freude über den neuen Geist der Frömmigkeit in Köln, von dem 
dieses Schreiben zeugt. Lage des katholischen Glaubens am Rhein. 
Aussichten gegenüber der neuen Lehre. Ermunterung zum Fortschrei- 
ten. Ob Faber der Einladung Gerhards nach Köln bald entsprechen 
kann, ist noch unsicher. Peter Canisius in Mainz bei Faber. Seine 
Vorzüge. Mainz 1543 April 12. 

Druck \ Cartas del P. Fabro I, 347; span. Ueber Setzung ebd. S. 172. 
Adr. Eev. Patri et in Christo Jesu fratri dilectissimo domino Gerardo, priori 
fratrum Carthusianorum Coloniensium, in conventu suo Coloniae. 

Redditae sunt mihi litterae P'» V^** breves quidem illae, sed Apr. 12. 


neu zu lernen. Dem Orden gehörten sie als Novizen an. Den Aufent- 
halt in Deutschland benutzten sie, um in Mainz und Köln theologische 
Studien zu betreiben (vgl. meine erwähnte Abhandlung S. 167). (lieber 
die .späteren Schicksale des Johann Aragonius vgl. unten S. 8 Anm. 2 
und Cartas del P. Fabro I 281 Anm. 4; für Alvarus Älfonsus vgl. das 
Register.) 

Seine Abreise aus Speyer fiel zwischen den 17. und 21. Juli (Memoriale 
S. 51, 58). Er sollte die Kölner Reliquien verehren (ebd.). 
Am 9. August war Aragonius nach Speyer zurückgekehrt (Memoriale 
Ki. 80), 

Statt nach Löwen ging Älfonsus wieder nach Köln. Anfangs Januar 

1548 hielt er sich dort auf (Memoriale S. 209). 

Nach einer, augenscheinlich nicht correkten, Copie vom J. 1651, 


4 1^43. l 

Apr. 12. mihi multis de causis deosculandae ^ Illnd enim in primis jure 
optimo cum gaudio amplectendum fuit, quod videam mei memo- 
riam esse apud cliaritatem ac dilectionem P^^ V^*^, non quod cre- 
dam aut velim hujusmodi memoriam mihi aliqiiid valere apud 
homines, sed quod iiide multa bona sperem per orationes P^'^ V*^ 5 
apud deum et matrem dei et sanctos ipsius Spiritus: ego itaque 
quam obnixe possum obtestor P^'" V^™ mihi in aeternum (sicut 
spero) observandam, ut qui prior dilexit nie, usque ad mortem me 
non derelinquat; vicissim ego, sicut posterior incipio, ita semper 
sequar in redamando. lo 

Secundum eorum, quae in litteris P^^ V'^*^ cum gratiarum actione 
accepi, fuit in hoc quod subolfaciam, non solum P^"^ V*^™ et sui 
simiies atque imitatores novo quo dam in Christo Jesu spiritu ex- 
citari, ex quo tarn multi extinguuntur, et erigi ex quo alii deci- 
dunt. Utinain atque utinam, mi pater ac frater, plurima pars 15 
eorum, qui nunc dormiunt inter pericula maxima, hoc saperent ac 
sentirent. Utinam Coloniensis civitas in suas integrales partes coa- 
lescens habeat aures audiendi et audiat sibi nunc dici verba illa: 
Opera priora fac; sin autem interveniens submovebo candelabrum 
Apoc, II, 5. tuum ! Unusquisque vero eorum, qui sunt in ipsa civitate et extra, 20 
utinam intelligant sibi inclamari et illa alia verba ejusdem Apoca- 
Apoc.iii i5.1ypseos: utinam calidus esses aut frigidus, sed quia tepidus es, in- 
cipiam te evomere ex ore meo. Sed pauci sunt, qui magni faciant 
ipsum candelabrum, credentes se posse habere candelam absque 
candelabro ; sed ipsa non manebit, ubi non manebit candelabrum 25 
aureum, extra ecclesiam enim non est salus. Multi meditantur, 
quo pacto possint retineri, ut non cadant in profunda tenebrarum 
harum. Moguntia, Colonia, Spira/Vormatia et reliquae, quae adhuc 
sibi videntur esse calidae (cum tamen nudae jam sint et tepidae 
et multis modis miserabiles) hae, inquam, et iis simiies mallentso 
quidem decidere in eas calamitates, in quibus fluctuant et sub- 
mersae sunt nimium multae civitates Germaniae; hoc igitur adhuc 
timemus, id est, ut ne fiamus id malum quod nondum sumus. Haec 
sunt quae nonnihil nos turbant mala, sed in quae nondum irruimus. 
At vero nemo est qui sentiat id ipsum malorum, in quibus jams'» 
diu fuimus. Nolumus incidere in id, quod nondum sumus, sed non 


1 Aus Nr. 4 ergieht sic?i, dass Alvarus Alfonsus sich in Köln an die Mon- 
tanerburse anschloss und hier den Feter Canisius kennen lernte, der 
dieser seit 1536 als Schüler, seit 1540 als Magister artium angehörte. 
Durch Canisius lernte er wohl auch dessen Gönner Gerhard von Ham- 
mont, Prior des Karthäuserklosters, kennen (vgl. meine erioähnte Ab- 
handlung S. 192). Anfangs April 1548 entschloss sich Canisius, Faher 
in Mahiz zu besuchen; obiges Schreiben beioeist, dass er damals in 
Mainz amoesend war; vermidhlich hat er das Schreiben Hammonts., 
auf das obiger Brief die Antwort ist, nach Mainz überbracht (vgl. im 
allg. Boero, Vita del p. P. Canisio S.25ff.; Piess, Der selige Canisius 
S.SOff.; Dreivs, Petrus Canisius, der erste deutsche Jesuit, 1892, S.IOJ. 


3 1543. 5 

contefimur propter illam tepiditatem ac mortem, cum qua jam pri- Apr. 12. 
dem foedus inivimus; timemus fieri quales sunt illi, qui nihil pacis 
habent, neque domi neque foris; sed interea non pudet, quod tamen 
diu fuimus et expectati suraus in eo statu religionis, in quo ilJi, 
5 qui jam ceciderunt, persistebant paullo antequam caderent. Quare 
non consideramus, quod qui cecidit non erat in gradu stabili? et 
si nunc nos in eodem gradu invenimus, in quo illi tunc erant, quid 
est quamobrem nos non meditamur, non jam quo modo resisten- 
dum Sit descensui, sed potius quo pacto a gradu nostro redeundum 

10 Sit ad altiora et meliora? 

Nos igitur, posteaquam Christus ita invitat, ne simus ultra filii 
substractionis in deperditionem, sed filii fidei in acquisitionem ani- Heiir. x, 39. 
mae; ascendamus in montem domini a facie aquarum, quia dilu- 
vium hoc non extollitur ultra verticem illius Inontis, crescamus in 

isnobis in longum, latum et profundum, ut aediiicemur in domos 

supra petram et non timeamus hos ventos, liaec flumina, has pluvias. 

Heu nos quia tam parum sapimus, et quia minus sentimus! 

Quid, quaero, facerent haeretici hujus temporis pleni frigidi- 

tate, si sentirent unamquamlibet civitatem velle crescere in doctrina 

20 et operibus cujuslibet eorum articulorum, in . quibus ipsi primum 
a nobis dissentiunt? Si viderent nunc haberi in majore pretio 
quam hactenus confessionem auricularem, et frequentari a laicis 
et per ipsam purgari et hie purgatos redire laetiores, ipsi non 
auderent sibi in hac parte quicquam polliceri; si viderent commu- 

25 nionem illam frequentem in ecolesiis, unde alii septimo quoque die, 
alii quindecimo quoque, alii aliis diebus anni fortiflcarentur et illu- 
minarentur, nemo esset qui änderet concitare quidquam de illa 
Zwingliana communione, sed et hi (quod Dens avertat) lupi prohi- 
berentur per canes intrare in aliquem talem gregem ferventium 

30ovium, cito ipsi lupi fugerent; ipsi enim maxime turbantur, si vel 
ridentur vel non habent auditores; quid igitur facerent, nemine 
andiente sed omnibus ridentibus? In reliquis vero articulis ita 
facere oportebat, id est, ut non jam crederemus tantum, sicut hac- 
tenus, sed ut inciperemus ex animo fieri in omnibus devotiores, si 

35posthac sancti crebrius quam unquam invocarentur, si animarura 
defunctorum major quam hactenus ratio haberetur, si sacrificiorum 
usus ex animo exerceretur; sie dicerem de reliquis, nisi me pro- 
lixitas et superfluitas absterreret festinantem. Quae etenim est causa, 
quare memorialia christiana nobis tolluntur, nisi quod nos ipsi illa 

40 rejicimus et paullatim contemnimus? ^ 


Vgl. mit diesen Ausführungen Fabers /Schreiben an Claude P&issin, 
Prior der Karthause del Reposoir, d. d. Mainz 1543 Mai 28: Je treuve 
des-jä en ce paus cl'Allemagno tout plein des gents, lesqiiieulx retournent ad 
prima opera facienda, id est ad patrum suorum imitationem et disciplinani, et 
commence ä. cognoistre que ces heresies du temps present ne sont aultre chose 
sinon faulte de devotion, faulte d'humilite, de patience, chastete et charite. 


6 1543. S 

Apr. 12. Pergat igitur P. V. in hoc tarn sancto et tarn iiecessario fer- 
vore succerere his qui ignorant et errant, quia tempus est, ut hi 
qui probat! sunt flant manifesti. Hortetur P. V., corroboret, ex- 
citet quam plurimos, qui et ipsi sint potentes exhortari caeteros; 
audete apud deum, quia res honoris ipsius agitur proindeque fu-5 
turum est, ut ipse neminem sit repulsurus, audete apud Christum 
filium ejus unigenitum, quia quaestio omnig de cultu humanitatis 
ejus jam tractatur. Audete demum apud piam matrem omnis pie- 
tatis et apud reliquos sanctos, quia eorum memoria examinatur ut 
perdatur. Vos habetis tam potentes patronos ejus civitatis; quareio 
igitur non redibitis ad cor, o filii tot viscerum charitatis? Ego 
sane doleo, quod credar esse vel utilis vel necessarius cuiquam 
eorum, qui Coloniam inhabitant, non quod non cupiam esse posse 
utilis Omnibus, sed quia maxime detester tantum malum quantum 
esset, si Coloniae (deesset?) quidquam eorum, quae cuiquam usujiö 
esse possunt. 

Quaerite, E. P., quaerite angulos civitatis, et invenietis adhuc 
tliesauros absconditos, thesauros, dico, doctrinae sanae et pietatis. 
Hoc dolendum equidem est, quia sunt quam plurimi, qui magis 
vereantur reformari juxta eam fidem quam mordicus tenent, quam 20 
ab ipsa cadere. Oportet autem et jam diu expediebat, ut postea- 
quam omnino decreverunt non mutari in -meliores, mutentur in 
pejores. Ipsi nolunt accipere spiritum et opera secundum fidem 
suam, et propterea merito fit illis, ut accipiant aliam quamdam 
fidem et quemdam spiritum, qui concordet cum operibus eorum. 25 
res mirabilis! homines non possunt mutari, quia nolunt, in me- 
liores et in incorruptiores juxta instituta sanae doctrinae, et ideo 
scripturae mutantur et corrumpuntur juxta instituta carnalium vo- 
luntatum; sed de his satis superque. 

Quantum spectat ad peregrinationem, ad quam me P. V. hör- so 
tata est, ego nunc nequeo respondere, quidnam sim brevi futui'us; 
post aliquot hebdomadas dierum spero, me aliquid certi de me 
rescripturum. Interea autem ego fruor communicatione magistri 
Petri ^, quae communicatio quam mihi sit gratissima, ego certe non 
possum explicare. Sit benedictus, qui plantavit tam cultam arbo-35 
rem, et sint benedicti quotquot eam quoquo modo rigarunt; hinc 


1 Peter Canisius, der in Mainz die Exercitien durchmachte (Memoriale 
JS. 282, tüo er als mac/. Petrus Gueldriensis bezeichnet ist, Reiffenherg 
l. c. S. 9), legte am 8. Mai die Gelübde als Novize der Societas Jesu 
in die Hand Fabers ab (Eeiffenberg S. 8; Bianco, Alte Universität Köln 
I, 864 Anm.). Ende Mai kehrte Canisius nach Köln zurück; das unten 
iS. 12 Anm,. 3 erioähnte Schreiben Gerhard llanvmonts an den Karthäuser- 
,j)inor in Trier, das in begeisterten Wendungen über Faber spricht (d. d. 
1543 Mai 31), ist a7ischeinend durch den mündlichen Bericht des Ca- 
nisius über seine Erlebnisse in Mainz veranlasst. Am, 3. Juni 1543 
lüidmete Canisius in Köln dem dort lebenden Erzbischof von Lund, 
Georg Schotborg, seine Taiderausgabe (vgl. Braunsberqer in der Zs. für 
kath. Theologie XIV, 1890, 721 f.). 


3, 4 1543. 7 

fiet (prout non dubito), ut P. V. aliqiiid ex hao mea prece sit con-Apr.is. 
secutura, quia tarn multis modis liimo jiivenem adiuverit, ut fleret 
qiialis est et ut ne fieret similis iuvenum hujus saeculi. Ego sane 
effcctus snm amantior ejus civitatis vestrae Coloniensis, quae tan- 
5 tarn puritatem alere potuerit; nee tarnen dubitandum est, quin lioo 
tempore lateant similes aliquot plantulae, quae praeparantur ad 
provocationem multorum, alios etiam quam plurimos esse, qui con- 
vertantur juxta regulas vitae catholicae ad aliorum confortationem. 
In hoc enim clarificatur Christus, si ex massa tantae infectionis 

loreservet vascula aliquot fingenda per spiritum suum et pingenda; 
in hoc apparebit artificis majestas, si quidquid est tarn multis ad 
destructionem, hoc cooperatum fuerit paucis electis ad cumulum 
ornamentorum. Quidam recedunt extra septa monasteriorum et 
habitum verentur; at non desunt, qui nunc multo diligentius quam 

tshactenus redeant ad custodiam cellarum suarum et cilicium non 
reformident; multi nullis retinaculis fidei prohiberi possunt a blas- 
phemiis, aliqui erunt qui ex hoc confirmentur ad Silentium resu- 
mendum, ut ne peccent quidem in verbis otiosis; illi multiplicant 
luxus, edulia et reliqua quae sunt carnis spiritum exstinguentis ; 

20 isti multiplicant jejunia, vigilias, orationes, contemplationes, fletus 
et caetera, quae sunt secundum statuta disciplinatorum superaedi- 
ficatorum. 

Viriliter ergo age, pater reverendo, et confortetur cor tuum 
et obsecra altissimum, ut per id quod sanum est, dignetur sanare ps. so, id. 

25 id quod male habet, nee jam credas oportere prius converti pes- 
simos, et deinceps eos qui minus malorum habent. Expedit magis, 
ut qui minus mali sunt, mutentur in bonos, sed et ante omnia, ut 
et qui justus est per gratiam Christi, aut etiam si est in aliquo Su- 
perlative pietatis, justificetur amplius crescatque in gratia domini. 

soQuomodo enim mali in bonos transmutabuntur, nisi exemplo bono- 
rum viderint esse facile de bono fieri meliorem? 

Haec omnia in hoc deduxi, ut velim concludere P"" V''^^" hoc 
nomine multa debere Christo, qui quotidie det yobis escam spiri- 
tualis famis et potura spiritualis sitis; hoc nomine desidero videre 

35pom yam q^ gj^ quidcni non poterimus consolari in communicatione 
panum nostrorum, gaudebimus saltem in communicatione nostrae 
famis. 

Raptim, Maguntiae 12. Aprilis 1543. 
l^eydae ptis yae gervus ac frater in Jesu Christo 
^0 Petrus Faber. 

4. Peter Caoiisius an Arluinus Madms 8. J. in Köln d. d. 
Freiburg i. d. Schweiz 1590 Juni 3. Macht ihm eingehende Mit- 
theilungen iiber Peter Fabers und seine eignen Erlebnisse^ besonders 
in Köln, in der ersten Zeit ihrer gemeinsamen Thätigkeit. Zu 1543 
April, 

IV fol. 2ö5, Copie des 17. Jhs. 


8 1643. 4 

April lam vero ^, ut ad questiones vestras respondeam, rev. 

pater mens Faber, cui tarn multiim debemus, non venit Coloniam 
nisi a me rogatus, postquam Societati me Moguntiae sub illo ipso 
magistro dedidissem. Habebat autem ex aula imperatricis sacer- 
dotes duos Hispanos, quorum alter p. Joannes, alter p. Alvaruss 
est dictus, qui in bursa Montana non tarnen diu est commoratiis 
miliique causam praebuit Moguntiam proficiscendi. P. Joannes ali- 
quando Spira Coloniam usque peregrinatus est eodem magistro 
authore, ut in paupertate sanctam peregrinationem experiretur. 
Neuter vero cum eodem p. Petro vixit Coloniae^, ac, ni fallor, inio 
Hispaniam suam ambo redierunt. Crediderim eundem Alvarum 
anno 1542 Coloniam primum accessisse et in Montane collegio vi- 
xisse privatim, cum ego Moguntiam profioiscerer ^. Post huius dis- 
cessum venit p. Faber, cum ego apud divum Gereonem habitarem, 
ubi et charus fuit hospiti meo d. Andreae Bardvick, canonico .eti5 
licentiato theologiae *. Deinde hospitium illi obtinuimus apud bo- 
num civem ^ non procul a templo Apostolorum habitantem, ncc 
multo post divertit ad aedes conductitias, in quibus antea suffra- 
ganeus vitam egerat, non ita procul a summo templo ^. Cum illic 
haeret, multi Belgae, partim ex Portugallia remissi partim patris20 
de Strada concionibus apud Lovanienses conversi, preter expecta- 
tionem omnem accesserunt, quibus idem pater meus Leonhardum 
Kessel prefecit, cum ipse iussus Antwerpiam et Portugalliam pe- 
teret. Inter hos igitur domesticos fuere Joannes et Daniel, quos 
nominatis, sicut et Ambrosius, lacobus et m. Lambertus Leodi-25 


^ Vgl. Heisenberg I, S. 5 Änm. r; S. 8 Änm. 0. 

2 Das ist ein Irrthwm; sowohl Johann Aragonius als auch Älvarus Al- 
fonsus waren mit Peter Faber in Köln (für erstem vgl. Carlas del P. 
Fabro I, 195; Boero, P. Fabro, 8. 103, er ging im October 1543 mit 
Faber von Köln nach Löiven und kehrte nicht mehr nach Köln zurück, 
sondern ging 1544 nach Portugal; für letztern vgl. meine erwähnte Ab- 
handlung S.180, 181, 198 f., er blieb bis zum. Sommer 1545 in Köln und 
ging dann nach Spanien). 

^ Ganisius war von Anfang April bis Ende Mai 1543 bei Faber in Mainz, 
vgl. oben S. 6 Anm. 1. 

^ Andreas Herl von Bardwick in Brabant, seit c. 1500 Professor an der 
Kölner Universität, und zwar an der Montanerburse, deren Regens er 
eine Zeitlang loar. Näheres über den Lebensgang dieser für die Nie- 
derlassung der Jesuiten in Köln wichtigen Persönlichkeit habe ich in 
meiner erioähnten Abhandlung S. 185 f. mitgetheilt. lieber seinen Tod 
enthalten die Decanatsbücher der Artistenfacidtät zum 10. Mai 1556 die 
Eintragung: Moritur egregiixs et antiquae probitatis vir, dominus Andreas 
Bartliwichius, s. theol. lieentiatns, ad S. (xereonem canonicus, huius facultatis 
insigjio columen et patronus longa optimus, natus anniim cireiter octogesimum 
(IV fol 262). 

^ Er ioird in einzelnen Quellen Speng genannt (vgl. liiess l. c. S. 40). 

ö Dieser Umzug (nach der Burgmauer) erfolgte in der ersten Hälfte des 
Jahres 1544. Der Weihbischof Quirin von Wilich war im J. 1537 gestor- 
beil (Me?'i7ig, Die hohen Würdenträger der Erzdiöcese Köln S. 63). 


4 1543. 9 

ensis^, qui vitam iam morte Coloniae commutavit. Sed fratrum April, 
horum, inter quos nullus erat sacerdos praeter patrem Leonhardum, 
dispersio facta est ob senatum Coloniensem ^, qui graviter tulit no- 
vum hoc Societatis semin arium in urbe sua excitari; me veluti 
5notiorem facilius ferre potuerunt, qui una cum p. Leonhardo in 
alias aedes prope aedem Dominicanorum commigravi et sacris ini- 
tiatus fui. Ante hoc tempus partim in bursa Montana evangelium, 
partim in schola theologica Paulinam epistolam ad Timotheum do- 
cui et in Capitolio sum germanice concionatus, nonnunquam et in 

loscholis artium declamavi, sed non frequenter, maxime post p. Fabri 
discessum ^. Nuncius autem apostolicus, quocum venit Coloniam 
p. Bobadilla, fuit d. Hieronymus Verallus Romanus idemque factus 
postea cardinalis ^. In theologia nuUum Colonie gradum assequutus 
sum ^, rogatus autem a clero legationem obii primam apud Leo- 

i5dienses ac deinde apud caesarem anno 1545 contra haereticum 
archiepiscopum agens ^, nee redii postea Coloniam nisi ex colloquio 
Wormaciensi et sub Pio IV. pontiflce, qui me nuntium secretum 
miserat ad electores et in Westphaliam ''. Commendo me vestris 
omnium precibus, qui sane gaudeo, me inter primos isthic vixisse, 

20 cum p. Faber iam mortuus renuntiaretur. Dominus nobiscum. 
Friburgi Helveticorum 3. Junii anno 1590. 
Servus in Christo Petrus Canisius, 


Joannes Aragonius, Daniel Payhrock, Ambrosius de Lira, Jacobus Dua- 
censis, Lambert Du Ghateau (vgl. unten Nr. 9 und Nr. 12). 
Vgl. uoiten JS. 24. 

Da in der bisherigen Litterat^ir durch ungenaue Angaben aus den Kölner 
UniversitätsaJden Verioirrung in der Chronologie von Canisius'' Bildungs- 
gang entstanden ist, so stehe ich die Daten nach den Handschriften 
hier kurz zusammen: 1) 1336 Januar 18, Petrus Kanes de Novimagio ad 
artes iuravit et solvit (Matrikel IV fol. 147^); 2) 1536 November 2, exa- 
minatus et admissus ad baccalaureatum in artibus Petrus Canisius Noviomagus 
(Decanatsbuch IV fol. 204; 'Camsius' ist von erster Hand nachgetragen ; 
3) 1538 Februar 3, praesentatus (ad licentiam in artibixs) Petrus Canisius 
Noviomag-us de domo Montana (ebd. fol. 208; 'Canisius' ist von anderer Hand 
nachgetragen) ; 4) 1540 Mai 25 'incepit pro gradu magisterii (d. h. wurde 
zum Magister promovirt) Petrus Canis Noviomagus de domo Montana (ebd. 
fol. 216; 'Canis' ist von anderer Hand in Canisius verändert); 5) 1545 
Mai ist Canisius Diacon (vgl. unten Nr. 19) ; 6) 1545 Juni 26 wurde er 
zu Vorlesungen in der theologischen Facidtät zugelassen (Riess l. c. S. 53 
Anm. 2, nach den verlorenen Decanatsakten der theologische7i Facultät) ; 
7) 1545 Jidi 8, exorsus est primam suam lectionem seu principium in biblia 
magister Petrus Canisius (Brewer, Auszüge aus den Decanatsakten der 
theol. Facultät, Hs. im Stadtarchiv, irrig zum J. 1543) ; 8) 1545 Decem- 
ber ivird als Theilnehmer an den Dispütationes quodlibeticae der Arti- 
stenfacultät erwähnt Mag. Petrus Canisius Neocomus (!) tlieologiae baccalau- 
reus (Decanatsbuch IV fol. 235). — Das Doctorat der Theologie erwarb 
Canisius erst 1.^49 in Bologna. 
Vgl. unten S. 29 Anm. 3. 

^ Mit Ausnahme des Baccalaureats (s. Anm. 3). 

J Vgl. Riess l. c. S. 65, nach den Lütticher Kapitelsprotokollen. 
Am 29. October 1557, vom Wormser Gespräch aus, kam Canisius ivie- 
der nach Köln (vgl. unten zu 1557 October bis December), 


4 


10 1543. 5 

5. Sclireiben des Peter Canisius d. d. Freiburg 1596 Januar 2 
über die erste Thätigkeit des Peter Faber und seiner selbst in Deutsch' 
land, specieU in Mainz und Köln^. Zu 1543 April. 

VIII fol. 5, gleichzeitige Copie. — Z. Th. gedruckt hei Nie. Serarius, 
Moguntiacarum rerum Uhri quinque (Moguntiae 1604) S. 894. 

April. Doleo periisse, quae vestris rescripsi litteris et quaestionibus. s 

Et satis quidem copiose responderam. Nunc, quae in mentem ve- 
niunt, largiente domino, repetam in gratiam Moguntinorum. Eev. p. 
meus Faber, cum esset annorura circiter 36, a praestanti cardinale 
et archiepiscopo Alberto Brandeburgensi expetitus, Moguntiam habi- 
tandi causa pervenit, anno 1542, quum antea Spirae ac Eatisbonae lo 
vixisset in comitiis imperii bonamque dedisset operam inultorum 
magnatum confessionibus excipiendis, et iam Germanis quoque fami- 
liaris esse coepisset, qui religiosa simul et iucunda illius consuetu- 
dine oblectabantur. 

Vixit idem Moguntiae in aedibus d. Conradi, parochi apud D. is 
Christopliorum, quem ex concubinario Cartliusianum efPecit, idemque 
ut puto in Carthusia Coloniensi diera clausit extremum. In huius 
aedibus versabar et ego, quum solus ad invisendum dictum patrem 
Fabrum venissem Moguntiam, mihique persuaderi passus sum, ut 
spiritualibus meditationibus statim exercerer. Eo tempore psalterium 20 
Davidicum ab eodem patre in schola theologica praelegebatur, at- 
que utinam scripti ab eo commentarii reperirentur, quos Carme- 
litanus quidam sie satis illi familiaris exceperat ^, Vitae sumptus 
illi praebuit dictus archiepiscopus, qui boni patris colloquiis recrea- 
batur, eumque mittere statuerat ad synodum Tridentinam una cum 25 
d. suffragaueo suo, creato postea episcopo Mersbergensi ^, qui p. 
Fabro etiam de peccatis confitebatur. Et consenserat quidem pater, 
ut Tridentum abiret, sed nova inciderunt impedimenta, visumque 
fuit P. Ignatio sanctae memoriae, ut ex Germania in Portugaliam iter 
institueret, sicut postea factum fuit. Habuit idem pater Moguntiae 3o 
alteram habitationem domumque propriam, in cuius vicinia non 
satis pudice vivebatur *, ac ni fallor ex illis aedibus Coloniam venit, 
ubi me apud divi Gereonis canonicos coramorantem offendit. Mo- 
guntiae libenter invisit ecclesiam catbedralem, praesertim cum the- 
saurus ingens reliquiarum, quas nominatus archiepiscopus collegerat 35 
ac exornarat, in maioribus ecclesiae festis publice proponeretur. 
Ex tali conspectu praesens pater mirifice movebatur multasque fun- 
debat lacrymas ex ardenti pectore, sicut itidem factum fuit in die 


1 Nach einer Notiz auf dem Schreiben loar dasselbe an P. Johann Busaeus 
in Mainz adressirt. 

2 Vgl. unten Nr. 25. 

^ Michael Ilelding, Bischof von Merseburg 1548—1561, vorher von 1637 
bis 1548 Weihbiscliof in Mainz (vgl. seine Biographie von N. Paulus im 
Katholik 1894, Nov, und Dec. Beft). 

4 Ygl. Memoriale S. 268. 


5 1543. 11 

Corporis Christi, cum sanctissimum sacramentum religiöse per vicos April, 
circumferebatur. Sacrificium subinde obtulit Deo non solum in 
summa aecle, verum etiam apud D. Christophorum et in templo ad 
Gradus deiparae virginis, tum apud Carnielitas et extra muros ad 
5D. Albanum. Singularem illi attulit pietatem conspecta imago 
crucis in quam dire homo nequam saevierat, et altera vetustior 
Christum crucifixum exhibens. In more habuit valde modeste per 
vicos ambulare, horam post vesperas meditando genuaque flectendo 
in templo consumere, in quotidiano sacro saepe lacrymari, defunc- 

10 torum fldelium afflictis in purgatorio animabus compati, inter eden- 
dum apud externos sacra miscere colloquia, et ad praesentium 
aedificationem se componere diligenter solebat. Attulerat illi can- 
cellarius non exile munus ab archiepiscopo destinatum, fortasse 
50 fuere daleri, quos omnes ille donavit xenodoohii pauperibus, 

15 cancellario valde repugnante atque dissuadente. 

Moguntia porro discessit anno 1543, postquam ego me totum 
Societati in aedibus supradicti parochi tradidissem et Coloniam re- 
diissem. Venit ^ et ipse Coloniam atque in scholis artium uti vo- 
cant latine festis est diebus concionatus ibique curam familiae ha- 

20bere coepit ex Lusitania missae, quoniam Beigas a p. Francisco 
de Strada Lovanii conversos in Belgium remiserant. Huic familiae 
discedens praefecit p. Leonardum Lovaniensem. Verum quoniam 
Eomanae urgebant litterae, diu Coloniae manere non potuit, sed 
Lovanium et Antverpiam discessit, ut ad iter Lusitanicum se com- 

25 poneret, ubi aliquot mensibus decubuit febribus impeditus, et inde 
rursus Coloniam nobis rediit praeter expectationem ac non diu 
restitit. 

De me nescio quid scribam, nisi quod magno Dei beneficio 
excitatus Moguntiae quaesivi et inveni thesaurum absconditum, quem 

30 ut assequerer relictis retibiis Christum elegi pauperem, ac duobus 
inde ni fallor annis ex obedientiae praescripto Coloniae substiti, 
nostris alendis operam dedi et sacris initiatus Leodium et deinde 
castra Caesaris petii, ut cleri Coloniensis ab haeretico sü.o archie- 
piscopo afflicti causam agerem, eaque legatio non infeliciter cessit 

35 Dei benignitate ^. Longum esset describere, quomodo cardinalis 
Augustanus 3 in causa fuerit, ut concilium peterem Tridentinum, 
in quo reverendos patres Claudium, Laynez et Salmeronem offendi. 
Romam perveni anno 1548 *, vocatus a rev. p. Ignatio, qui anno se- 
quenti me reducem e Sicilia professorum classi adscripsit et deinde 

40misit in Bavariam ac Austriam primumque provincialem fecit in 
Germania. 


1 Im Folgenden ist die Chronoloqie verwirrt. 

2 Vfil. oben S. 9. 

3 Otto TrucTisess. 

^ Die Jahreszahl ist nicht richtig, Canisius traf im September i541 in 
Mom ein (vgl. unten Nr. 54, 5Q). 


12 1543. 6,6 

April. Benedictus deus, cuius gratia mihi videre licuit sanctam vi- 
dnam Arnhemii, qua monente didici de novo sacerdotum ordine 
ad reformationem ecclesiae instituendo. cui et ego adscribendus 
essem ^. In Germania conspexi ex primis patribus p. Petrum Fa- 
brum, cui perdifficile visum fuit, lapsam in fide Germaniam ad 5 
Romanae ecclesiae unionem reducere, patrem quoque Nicolaum Bo- 
badillam, qui primus e nostris exul factus est Augustae, et p. Clau- 
dium laium, qui annos aliquot adhaesit cardinali et episcopo Au- 
gustano. Idem Wormatiae coram Ferdinando rege Romanorum 
italice fuit concionatus et magno quidem cum applausu auditorum, lo 
et praeterea docuit sacra in scholis Ingolstadii et Vienne, pergratus 
theologus eidem regi, qui postea caesar declaratus est. 

Ego, nescio qua ductus fiducia, cum nondum sacris essem 
initiatus et huc invitarer, ad concionandum prosilii in. Brabantia 
et Coloniae, post acceptum autem sacerdotium Ingolstadii, Viennae, is 
Pragae, Augustae, Argentinae, Wormatiae, Noviomagii, Elvangae, 
Oeniponti; meo more verba profudi non magnus quidem, qui do- 
cerem et facerem, sed minimus in regno coelorum. 

Friburgi postridie Oalend. lanuarii anni 1596. 

Servus in Christo Petrus Canisius. 20 

6. Peter Faber an Gerhard Kalkbrenner von Hammont, Prior 
der Karthause in Köln. Würde ihm besser mündlich als schriftlich 
auf sein Schreiben erioidern Icönnen. Beziehungen zu den Prioren der 
Karthause in Trier und Hildesheim, die Faber in Mainz gesprochen 
hat. Mainz 1543 Juni 14. 

Stadtarchiv Köln, Geistliche Abtheilung Nr. 136 fol. 24 (Büllingen, 
Carthusia Coloniensis), schlechte Abschrift saec. 18 (Fehlt in den 
Carlas del P. Fabro). 

Juni u. Nihil habeo verborum, per quae ego breviter possum respon- 

dere spiritui epistolae^ P*^^ V*^®. lesus Christus, qui ita humiliat 
pem yam^ ^^ g^j^ ^^ mhH in re sunt, dignetur illam confortare in 
illo, qui • est omnia in omnibus. Si dominus dederit ocium ab his 
rebus meis, ego dabo aliqua rescripta ad P*^"^ V^"^, et tamen scio25 
nihil posse responderi a me per litteras; in praesentia autem hoc 
forte esset aliquale responsum, si quid esset in quo realiter possem 
servire P*^ V^° et aniicis suis; interea danda erit opera utrique 
nostrum, ut ei spiritui respondeamus, qui nos invicem tam vehe- 
menter Unit et inflammat, et qui solus (quantum ex mea parte est) 30 
facere potest (pro ut facit), ut non tantum ore ad os colloqui potue- 
rimus. Mihi non licuit nisi per externa et communia coUoquia co- 
gnovisse rev. dominos priores Trevirensem ^ et Hyldesiensem, et 


Biess l. c. S. 13 (nach den Ausführimgen über diese Begegnung im Te- 
stament des Canisius). 

Dieses Schreiben liegt nicht vor. Gerhard hatte es wohl nach der lUlclc- 
kehr des Canisius nach Köln (Ende Mai) an Faber gerichtet. 
Der Prior der Karthause zu Trier hatte anscheinend auf Hammonts 


e,'? 


1543. 13 


tarnen suavissime aliquoties refectus sum apud illos, non dico cibisjuui u. 
corporalibus solmn sed sanctis colloquiis; utinam et illis et mihi 
datum fuisset amplius ocium, ut etiam seorsum, i. e. eo modo, quem 
in epiStola liac servavit P. V., potuissemus alterntrum explicare pro- 
5 funda cordium nostrorum. Eg'O tarnen hoc lucratus sum ex ipsorum 
hac visitatione, quod ipsi quoque me adiuturi sint in suis orationi- 
bus- unde gratias habeo Deo immortales, qui dignatur tam multis 
viis et mediis praevidere miseriis animae meae. Pergat igitur P. 
V., ut multos tales mihi communicet advocatos, qui suis interces- 
losionibus meas inopias spirituales sublevare valeant, et ipsa bene 
per omnia valeat in ea salute quae est per Christum dominum 
nostrum et in ipso. 

Eev. P*'^ V*^ conservus et frater in lesu Petrus Faber. 

Moguntiae 14. lunii 1543. 

7. Peter Fäbev an Peter Canisius in Köln. Mittheilungen über 
die beiden Priester Johann und Daniel, loelche Canisius aus Köln 
zu, Faber nach Mainz geschickt hat. Mainz 1543 Juni 21. 

Drude, Cartas del P. Fabro I, 365^; span. Uebersetz. ebd. iS. 184. 

Adr. Charissimo in Cliristo fratri et singulari amico, mag. Petro Kanisio 
Noviomago, in aedibus mag. Andreae Bardwick, licentiati theologiae, ca- 
nonici S. Gereonis, Coloniae, 

15 Charissime in lesu Christo frater. 

Gratia lesu Christi domini nostri et pax illa, quae exsuperat Juni 21. 
omnem humanuni sensum, confortet et confirmet cor tuum et intel- 
ligentiam tuam. 

Nuncius hoc sero sese mihi certus obtulit, quem nolo abire 

20 ad vos vanum, et tarnen nihil novi habeo quod scribam, nisi quod 
cupiam intelligere, si quid novi apud vos est. 

Duo sacerdotes ^, quos ad me impulisti, bene habent et ma- 
xime Optant, ut tu memoriam ipsorum continuam facias in tuis 
orationibus. Absque his enim alter eorum non facile sperat se 

25posse invenire eos affectus, quos tu maxime conjectas (?), alter 
vero timet, ut non possit invenire id quod nimio affectu optat. 
Noli igitur deesse eis; sed obsecra dominum ut alteri det volun- 
tatem faciendi id quod noverit, alteri vero ut det potestatem in- 
veniendi id quod vult. Sic vellent fieri ipsi orationes pro se. Ego 

30 vero cupio, ut oretis dominum deum ipsorum et nostrum, ut di- 
gnetur utrique aperire voluntatem suam bonam et beneplacentem et 
perfectam, ut eam possint exsequi postquam agnoverint. 

Dominus Joannes ^ esset contentus paucis, ut cito possit redire 
ad vos. Dominus autem Daniel^ adeo cupit bona finalia et ipsos 


Veranlassung (über das oft gedruckte Schreiben vom 31. Mai 1548 an 

ihn vgl. Riess l. c. S. 35) Faber in Mainz besucht. 
^ Nach einer 'copia muy antigua'. Das Original ist 1811 in Köln verkauft 

worden (vgl. Lempertz, Auctionskatälog von 1811 S. 866). 
2 Es sind die beiden toeiter unten als 'dominus Joannes' und 'dominus Da- 


14 im. 1 8 

Juni 21. fructus, ut nuUa media ad lucrum deputet, Nondum intelligit, 
quam bona sit acquisitio spiritualis auri. Utinam ipse possit juxta 
dcsideriorum famem et sitim ! Habenda autem mihi est ratio aetatis 
ejus, quae alioqui nimium multis exercitiis est aggravata. 

Commenda me domino meo et patri et fratri in Christo, priori 5 
Carthusiensium Coloniensium ^, et domino vicario ejusdem domus. 

Ciiristus lesus semper sit in corde tuo, et in corpore tuo sen- 
tiatur Spiritus ejus. 

Moguntiae, 21. die lunii 1543. 

Tuus in Christo frater et amicus singularis lo 

Rescribe. Petrus Faber. 

8. Peter Faber an Ignatius. Berichtet über seine Thätigkeit 
in Köln. Ertlieilung von Exercitien. Beziehungen zu einem, Frauen- 
kloster. Ein Graf von Schauenburg, Bruder des Kölner Goadjutors, 
empfängt die Sacramente aus Fabers Hand. Schreiben des Nuntius 
Poggio. Lage in Köln in Folge der Haltung des Erzbischofs Her- 
mann von Wied. Köln 1543 September 27. 

Druck (nach devn Original in Eom) Cartas del P. Fabro I, 192. 

Sept. 27. La gracia y la paz de Christo Nuestro Senor sea siempre en 
nuestras almas. 

El uno de aquellos, que os escrevi^ que havian de tomar los 

nier bezeichneten Priester. Die Herausgeber der Cartas del P. Fabro 
vermuthen unter ersterm den Johaim Ctwillon oder Johann Arago7iius, 
unter letzterm den Daniel Paybritek. Diese Vermuthung ist jedenfalls 
nicht zutreffend. Weder Johann Cuvillon (vgl. unten S. 16 Anm. 1) noch 
Daniel Paybruclc (ebd. und Nr. 12) waren damals Priester, können also 
weder als 'sacerdotes' noch als 'domini' bezeichnet iverden. An Johann 
Aragonius, den Begleiter Fabers, ist aber nach den Umständen, die der 
Brief erwähnt, überhaupt nicht zu denken. In seinem Schreiben vom 
10. Juli an Gerhard von Hammont (vgl. die folgende Anmerkung) und 
auch in spätem Briefen (Nr. 21, 29) spricht Faber von einem Kölner 
Karthäuser 'dominus Daniel', an den man denken könnte. Den 'dominus 
Joannes' kann ich auch vermuthung sweise nicht bestimmen. 

1 Ihm .schrieb Faber auf seine mehrfachen Einladungen nach Köln am 
10. Juli einen längern Brief erbaulichen Inhalts (gedr. Cartas del P. 
Fabro I, 356 (mit falscher Jahreszahl 1545), span. Uebers. ebd. S. 186). — 
Faber war um diese Zeit schon entschlossen, Köln zu besuchen; er hatte 
am 28. Mai vom Kardinalerzbischof Albrecht einen kurzen Urlaub zu 
diesem Zweck ei'halten (vgl. sein oben S.Ö Anm.l erwähntes Schreiben 
an Claudius Perissin). 

2 Wann Faber nach Köln gekommen, lässt sich nicht mit Bestimmtheit 
ermitteln. Aus obigem Schreiben ergiebt sich jedoch, dass er damals 
schon einige Zeit in Köln anwesend war. In den Acta Sanctorum, Jidi 
VII S. 482, ist ein Abschnitt aus einer hs. Chronik des Kölner Kar- 
thäuserklosters abgedruckt (die Hs. ist nicht nachzuweisen), wonach Fa- 
ber im August nach Köln kam (Mense Augusto et Septembri P. Faber Co- 
loniae fuit, patres Carthusianos S. Ignatii couiraentationibus exercuit et librum 
exercitiorum manu sua descriptum ipsis reliquit. Usus ad tempus hospitio in 
carthusia, ubi modo libiorum manuscriptorum bibliotheca visitur. Das Ori- 
ginal der Faberschen Niederschrift der Exercitia spiritualia ist anschei- 
nend verloren. Doch befindet sich im Stadtarchiv Msc. 154* eine gleich- 


g im. 15 

ejercicios, estä en ellos y ha heclio ya su confesion general coii Sept. 27. 
muy notable proveclio y satisfaccion de su alma y de la mia; 
agora anda adelante; otro de ellos estä para entrar lioy ö maiiana; 
el tercero, teniendo aqui su madre, una viuda muy rica, ha empe- 
5 trade licentia para entrar y para apartarse como conviene ^. Unde 
etiam hay en que dar gracias a Christo Nuestro Senor, porque la 
raadre non nos impide sino que nos ayuda para un semejante ne- 
gocio. Tambien para algunas obras de caridad le ha sacado di- 
neros este su hijo, y ella le ha royado que me lleve ä su casa, 

10 porque me pueda hablar per Interpretern. 

Ayer yo visite un cierto monasterio de monjas, donde hay Sept. 20. 
niils de sesenta monjas, entre las cuales son muchas que entienden 
latin 2. En presencia de tres licenciados en teologia fui forzado 
hacerles un sermon en latin; y despues de acabado, su confesor 

15 dellas, por modo de sermon, les explicö toda la sustancia de cuanto 
yo dije, por amor de aquellas que non entendian latin. Asi mismo 
el confesor de ellas, que es licenciado en teologia, me comunicö 
toda SU änima, pidiendome consejo sobre algunas cosas de su 
estado. 

20 El domingo pasado di el santo sacramento 4 un conde, que Sept. 23. 

es hermano del coadjutor^ del arzobispo de Colonia, y dos dias 
äntes le habia confesado. 

Unas cartas os envio que he recibido de monseiior el nuncio 
Poggio^, por las cuales vereis algunas cosas de las que pasan 

25 sobre las cosas universales. Esta pobre gente esta puesta en fuga 
por causa de las menazas de este arzobispo, de manera que aun para 
informar ä su Majestad de lo que pasa, non hay quien ose nada; 
sino que se remiten ä mi, rogclndome, que yo supla por todos ^. 
Nuestro Seftor lesuchristo nos fortifique ä todos en todo bien y en 

zeitige Abschrift m. d. T.: Exercitia v. p. Petri Fabri S. J. theologi, qiiibus 
uti solebat ad alios instruendos et mantiducendos in vita sjjii'ituali, cum Colo- 
niae habitaret inter Carthusianos. Die Exercitien lourden hekamitlicJi erst 
im J. 1648 gedruckt). 

^ Wahrscheinlich Peter Katmegiesser, über den vgl. unten S. 26 Anm. 1. 

^ In seinem Memoriale erwähnt Faber z. J. 1544 als Frauenklöster, zu 
denen er nähere Verbindung hatte, das Kloster JS. Maximin, S. Michael 
und Weisse Fronen (Ausgabe von Boero S.461; die Ausgabe von Bouix 
S. 338 hat die betr. Stelle nicht). Ausserdem hatten die Jesuiten in der 
ersten Zeit, wie sich aus unsern Akten ergiebt, nahe Beziehungen zu 
den Klöstern und Stiftern S. Ursida, Nazareth und Maria im Kapital. 

^ Adolf von Schauenburg. 

* Giovanni Poggio, Bischof von Tropea, war vom September 1541 bis 
December 1544 zum dritten Male ordentlicher Nuntius am kaiserlichen 
Hof (vgl. Pieper, Zur Entstehungsgeschichte der ständigen Nuntiaturen 
S. 97). Der kaiserliche Hof war damals, nach Abschluss des Venloer 
Vertrags vom 7, September, auf dem Weg nach dem Hennegau. 

^ Vgl. zu diesem Passus, der die Veranlassung zu einer legendarischen 
Ausgestaltung der Thätigkeit Fabers in Köln geioorden ist, meine ein- 
gehenden Ausführungen in der erwähnten Abhandlung S. 175. Vgl. auch 
die Einleitung des vorliegenden Bandes. 


16 .1543. ' §,9 

Sept. 27. toda verdad, y nos quiera dar gracia para que su santo querer 
siempre entendamos y siiitamos. 

De Colonia tl los 27 de Setiembre del aüo de 1543. 
Vuestro en el Seiior huestro hermano, Pedro Fabro. 

9. Peter Fäber an Alvarus Älfonsus' und Peter Canisius in 
Köln ^. Krankheit Kaders und seines Begleiters Johann Aragonius. 
Unsicherheit, ob Faber nach Köln zurückkehren oder nach Portugal 


1 Diese beiden hatte Faber in Köln zurückgelassen, als er, um den 5. 
October 1543 (vgl. Carlas del P. Fabro I, 2Q4 mit oben Nr. 8J, mit Jo- 
hannes Aragonius zusammen Köln verliess,/.weil er von Ignatius den 
Auftrag erhalten, nach Portugal zu reisen, um Maina, die Tochter König 
Johanns III. von Portugal, ihi'em Bi-äidigart^j' Philipp nach Spanien zu- 
zuführen. (Die Hochzeit fand am 15. November 1548 in Salamanca statt, 
Gachard, Don Carlos et Philipp IL, 1, 2.) Fäber ging über Löwen 
nach Anhverpen, um sich dort nach Portugal einzuschiffen. Da aber 
kein Schiff bereit tvar, kehrte er noch für einige Zeit nach Löwen zu- 
rück, lüo die Societas seit August 1542 einen von Paris aus gegründeten 
Ableger besass, dem damals Franz Strada, Andreas Oviedo, Cornelius 
Wischaiven und Aemilian von Loyola angehörten. Faber und Arago- 
nius erkrankten in Löwen am Fieber und icaren dadurch geziüungen, 
dort zu bleiben. Inzwische7i hatte der am kaiserlichen Hof in Brüssel 
tveilende Nuntius Giovanni Poggio, der Fabers Verbleiben in Deutsch- 
land für räthlich hielt, im November beim Papst die Gegenordre er- 
lüirkt, dass er nicht nach Portugal reisen, sondern nach Köln zurück- 
kehren sollte (vgl. Fabers Erwägungen über diesen Widerspruch, Cartas 
del P. Fabro I, 202). Am 8. Januar 1544 verliess Faber in Folge dessen 
Löicen, nahm den Blag. Lambert Du Ghateau (de Castro, Castrensis), 
Baccalatireus der Theologie, der sich kurz vorher der Societas ange- 
schlossen hatte, und Aemilian Loyola mit, und traf über S. Trond, Lüt- 
tich, Maastricht und Aachen am 22. Januar 1544 icieder in Köln ein 
(Cartas I, 208, 210 ff. ; Chronik des Polanco I, 119 ; für die Amvesenheit 
Fabers in Aachen vgl. ausser Meyer Aachensche GeschivMen S. 471 die 
hs. Historia collegii Aquensis S. J. im Archiv der Studienstiftungen zu 
Köln, loelche behauptet, Faber habe daselbst erreicht, 'ut primariorum 
civium plurimi promitterent, se ad illum avit exercitiorum spiritualium aiit me- 
lioris saltem instrvictionis causa Coloniam ventiirosV. Am Tage vor seiner 
Abreise aus Löwen hatte er eine grössere Anzahl von Ordensangehörigen 
zur Besetzung des vom König von Portugal ausgestatteten Collegs der 
S. J. nach Coimbra abgesandt. Es ivaren das 1. Franz Strada, 2. Andreas 
Oviedo, 8. Johannes Aragonius (der loenige Jahre später in Spanien 
starb, vgl. Cartas del P. Fabro I, 281 Anm. 4), und ferner neim Novizen, 
die in den letzten Monaten des Jahres 1548 in Löwen für den Orden 
gewonnen loorden ivaren, nämlich 4. Mag. Peter Faber von Hai, Bacca- 
laureus der Theologie, 5. Mag. Hermes Poen, Canonikus an S. Peter in 
Löicen, 6. Mag. Johannes Covillonius, 7. Mag. Maximilian Capella, 
8. Mag. Daniel Paybruck, 9, Mag. Jacob (Faber) von Douay, 10. Leon- 
hard Kessel aus Löicen (bereits Priester), 11, Thomas Pogius, 12. Cor- 
nelius Wischaiven der Jüngere (ich folge bei dieser Liste Fabers eigner 
Aufzeichnung in seinem Memoriale S. 837, die durch die Vita Cornelii 
Wischaiven (vgl. Cartas del P. Fabro I, 214 Anm.) und ausserdem durch 
die handschriftl. Historia collegii S. J. Lovanii 1542—1695 (begonnen 
im, Anfang des 17. Jhs., offenbar nach guten älteren Quellen) in den 
Archives du Royaume zu Brüssel bestätigt wird. In Löwen blieb von 
Angehörigen der Societas nur Cornelius Wischaiven der Aeltere zurück. 


9 


im. 17 


o^eiseoi loird. Rathscliläge für die Studien der Kölner Brüder. Gön- 
ner des Ordens in Köln. Lötven 1543 November 28. 

Druck, Carlas del F. Fabro I, 360; span. Uebers. ebd. S. 197. 

Adr. Charissimis in Christo fratribns meis, domino Alvaro Lusitano et mag-. 

Petro Kanisio, in domo domini licentiati Andreae Barduick, canonici S. 

Gereonis. Apud eumdem S. Gereonem, Coloniae. 

Charissimi in Christo fratres. 

Gratia et pax domini nostri lesu Christi sit semper in cordibus 

nostris. 

Litteras vestras manu magistri Petri ad me 23. Novembris Nov. 23. 

5 scriptas hoc die recepi ^, gratissimas qnidem illas propterea quod 
multas res, quarum tenebamur desiderio, nunciarent; desiderio, in- 
quam, sciendi. Dolemus qnidem quod multa sint, quae nos non 
possunt consolari, ea videlicet quae de religione scribitis. lesus 
Cliristus dominus noster, cujus res agitur, det omnibus saniorem 

10 meutern. 

Quidam tabellarius sese nunc nobis obtulit, qui adeo festinat, 
ut nobis non detur locus respondendi ad singulas partes epistolae 
magistri Petri. Sed et infirmitas mea, etsi jam satis remissa sit, 
non permittit me multa soribere. Dominus Franciscus ^ postea scri- 

isbet ampliter. Hoc igitur tantum scitote ex me longo melius ha- 
bere quam hactenus, quamvis febris nondum omnino sit expulsa. 
Sed et dominus lohannes ^ nondum rediit ad pristinam valetudinem, 
dimissus est tamen a febri. Rogate igitur dominum, ut in nobis 
compleat voluntatem suam. 

20 De meo reditu in Coloniam nondum scio quid futurum est. 

Nuncius apostolicus ^ mihi significavit, se habere potestatem a summo 
pontifice impediendi profectionem meam in Hispaniam; oportebit 
tamen me videre litteras, ut intelligam, si sufiiciant ad impediendam 
priorem obedientiam. 

25 lam scripsimus ad dominum Alvarum, quemadmodum factor 

regis Portugalliae paratus est providere juxta teuerem epistolae 

dominae Leonorae ^. Videat igitur et sibi caveat de sua culpa, ne 

propter malum regimen corporale incidat in aliquam infirmitatem. 

Non mihi admodum probatur, sie dimissis studiis vestris vos 

sototos detis operibus charitatis. Ees quidem sancta est, quod pau- 
peres recipiatis hospitio. Sed danda vobis est opera, ut habeatis 
aliquos, quos substituatis tali ministerio. 

Id quod scribitis de primo hospite meo ^ mihi valde displicet. 

^ Das Schreiben liegt nicht vor. 

2 Franz Strada. 

^ Johann Aragonius. 

* Johann Poggio, vgl. S. 15 Anm. 4. 

5 Bezieht sich loohl auf den Wunsch der Leonora Mascarenas, Kölner 
Reliquien zu besitzen. Alvarus besorgte ihr ein Haupt von den Elftau- 
send Jungfrauen, das Faber im Juli 1544 mit nach Spanien nahm (vgl. 
Fabers Memoriale, Ausg. von Boero, Fabro, S. 461). 

« Wer das loar, kann ich nicht feststellen. 

Jesuiten-Akten. q 


lö 154ä. § 

Nov. 28. Utinam deus det illi mentem cum venditione omnimn rerum sua- 
rum exstinguendi litem illam, aut si nihil habet, publice cedendi 
bonis. 

Ego vellem, ut nullae vestrae littorae ad me venireut absque 
aliqua mentione commendationum prioris Carthusiauorum ^ et fra- r. 
trum ejus, quos maxime et omnibus modis salvos cupio et fortes 
in omni virtute, vos autem ipsis esse obsequentissimös et obedien- 
tes in domino, sicut et niagistro Andreae ^ et reverendissimo do- 
mino Londensi ^. Animus, quem reverendus dominus provincialis '^ 
erga me habet et semper habuit, facit, ut ego cupiam secundumio 
Christum voluntatem ejus fleri, dico voluntatem eam, qua ipse de- 
siderat reditum meum. Indispositio oorporis non me siuit plura 
scribere. Precor Jesum Christum dominum nostrum, ut nobis om- 
nibus det gratiam faciendi, patiendi suam voluntatem beneplacen- 
tem et perfectam. 15 

Lovanii 28. Novembris 1543. 

Vester in Christo frater, Petrus Faber. 

Literae, in quibus dixit magister Petrus se scripsisse ad me 
de omnibus rebus et eas misisse ad m. Nicolaum ^, ad nos nondum 
pervenerunt. 20 

Laurentius ^ apud nos est, et dominus Tilanus "^ Bruxellis, ubi 
est Caesar; spero quod cito ad vos revertentur. 

Dominus Gropperus ^ hac transiit et jam est Bruxellis. Faxit 
Jesus optimus, ut ipsi quaerant diligenter et inveniant gratiam apud 
Caesarem in utilitatem totius Germaniae. 25 

Dominus Franciscus singulis dominicis pergit in praedicationi- 
bus idque cum admirabili auditorio; quod ita crescit, ut jam ter 
opus fuerit ei mutare locum. 


1 Gerhard Kalkbrenner von Hammont. 

2 Andreas Herl von Bardioick, vgl. oben S. 8 Änm. 4. 

3 Georcj Schotborg, der vertriebene Erzbischof von Lund, ein Hauptför- 
derer der Societas in Köln, über den ich in meiner Abhandlung S. 189 ff. 
eingehende Nachi'ichten beigebracht habe. 

^ Eberhard Billich. 

^ Nicolaus Eschius, der frühere Lehrer des Canisius, der damals in Diest 
sich aufhielt (Riess l. c. S. 9). 

c Die Herausgeber der Cartas del P. Fabro I, 200, Anm. 9 halten ihn für 
Laurentius Dels, der 1542 zu Paris in die Societas aufgenommen wor- 
den und von Paris nach Löwen gegangen war. 

' Johann Pesselius aus Tiel in Geldern, seit c. 1540 Provincial der deut- 
schen Provinz des Dominikanerordens, in Köln ansässig und einer der 
ersten Förderer der Kölner Jesuiten (vgl. meine Abhandlung S. 188) ; er 
reiste mit Grop2:)er zusammen nach Brüssel zum, Kaiser, vgl. Anm. 8. 

8 Der bekannte Johann Groppier; bei seiner Reise handelte es sich loohl 
um die Ericirkung der Belobigungs- und Ermunterung s schreiben des 
Kaisers und des Nuntius Poggio an die Universität, den städtischen 
Roth, den Primär- und Secundarklerus zu Köln, ivelche am 19. Dezem- 
ber in Köln eintrafen (vgl, Bianco J, 428, Ennen IV, 476 und meine 
Abhandhing S. 177). 


10, 11 ■ 16ii 19 

10. Peter Faber an den Nuntius Giovanni Poggio ^ auf dem April 22. 
Reichstag zu Speijer"^. Er erwartet vom Nuntius die Erlaiibniss, 

Köln zu verlassen^. Der Kaiser möge dem Wunsch der Kölner Ka- 
tholiken gemäss sich bestimmt gegen die Reformation des Erzbischofs 
Hermann von Wied aussprechen. Köln 1544 April 22^. 

Druck, Baynäldus Annales ecclesiastici a. 1544 nr. XI; danach Cartas 
del P. Fäbro J, S78; span. Uebersetzung ebd. S. 231. 

11. Peter Faber an Franz Xaver in Indien. Berichtet über 
seine Thätigkeit in Köln. Predigten vor Zuhörern aus allen Kreisen, 
namentlich Studenten. Beichthören und ErtheiUmg von Exercitien. 
Aufnahme seitens des Kölner Klerus. Aussicht auf Novizen. Gön- 
nerinnen. Hat für sich und die Genossen ein Haus gemiethet, in 
das sie (zusammen acht Personen) gezogen sind. Theilnahme Fabers 
an den Schritten der Stadt und der Universität gegen den Erzbischof 
Hermann von Wied. Köln 1544 Mai 10'". 

Druck, Cartas del P. Fabro I, 235. 

La gracia y la paz de Christo nuestro seflor sea siempre y Mai 10. 
se sienta eii nuestras almas. 


1 Vgl. oben S. 15 Anm. 4, 

2 Der Reichstag dauerte vom 20. Februar bis 10. Juni 1544 (Druffel, 
Karl V. und die römische Curie 1544—1546, I S. 20 ff.). 

8 Schon in einem Schreiben d. d. Speyer 1544 Februar 19 hatte Poggio 
an den Cardinal Marcello Cervini geschrieben: M. Pietro Fabri sta in Oo- 
lonia, secundo V. S. Kev'""' vedrä per la stia ad me; expecta con desiderio 
che m. Ignatio li scriva per suo descarico (StA. Florenz, Carte Cerviniane, 
filza n fol. 55, Orig). 

* In den Cartas del P. Fabro 1 sind einige Briefe Fabers abgedruckt, 
welche er zu Anfang des Jahres 1544 an verschiedene Adressaten rich- 
tete: an Franz Xaver (d. d. Köln 1544 Januar 24, I, 209), an den Ca- 
nonicus Walter in Löwen (d. d. Köln 1544 Januar 24, I, 310; span. 
üebers. ebd. S. 216), a7i Cornelius Wischaioen in Löwen (d. d. Köln 1544 
Januar 24 und 31, I, 372, 374; span. Uebers. ebd. S. 221, 225), endlich 
an die Stiefmutter des Peter Canisius, Wendelina van dem Berg (ohne 
Datum, aber c. Februar geschrieben, 1,376; span. Uebers. S.228). Für 
die Kölner Verhältnisse enthalten diese Schreiben nur wenig; doch er- 
giebt sich aus ihnen, _ dass Faber am 22. Januar in Köln angekommen 
war, und dass Canisius am 24. Januar noch in Nimiüegen sich auf- 
hielt, wohin er an das Ste7'bebett seines Vaters gerufen loorden. In dem 
Schreiben an Wendelina rechtfertigte Faber sich gegen den Vorwurf, 
dass er den Peter Canisius seiner Familie entfremdet habe. — Von Ca- 
nisius selbst sind zwei Schreiben d. d. Köhi 1544 April 11 und 1544 
Juni 24 (nicht 1543 Dec. 27) an seilte Familie in den Precis historiques 
1876 S. 25 ff. abgedruckt. Sie bieten kein weiteres Interesse, da sie von 
Familienangelegenheiten handeln und im, übrigen erbaidichen Inhalts 
sind. 

s Ein kurz vorher, anscJieinend an Ignatius gerichtetes Schreiben Fabers 
(ohne Datum, I S. 233) unterrichtete den Adressaten über Bobadillas 
Ankunft auf dem Speyrer Reichstag und über Le Jays Reise von Ingol- 
stadt nach Augsburg zum Bischof Otto Truchsess (vgl. dazu Boero, Vita 
di Nicolö Bobadiglia S. 29; Boero, Vita di Claudio Jajo S. 66). 


% Mi. 11 

Mai 10. La postrera cuenta que os escribi sobre mis cosas fue en el 
fin de Enero ^ ; agora pienso escribii* sumariamente lo que pasa 
despues aca, y esto dire en cuatro capitulos. Primeramente os 
hago saber, cömo despues de vuelto de Brabanza y viendo que por 
algunos dias me liabia de firmar aqui en Colonia, yo comenze des 
Febr. 10. predicar en una escuela ^ el domingo de Septuagesima, y nunca 
he faltado domingo ni fiesta alguna, que fuese celebre, liasta agora; 
asimismo predique toda la semana santa, excepto un dia, sobre la 
Apr. c— 12. Pasion, y toda la semana de la Resurreccion, aunque estos ser- 
mones de la Resurreccion no fueron todos en un mismo lugar. En lo 
mi auditorio concurren principalmente los estudiantes de la Uni- 
versidad, clerigos, canönigos, algunos doctores en leyes, algunos 
licenciados en teologia, algunos cönsules de la ciudad, • monsefior 
rev™° el arzobispo Londense ^ y otras personas principales que en- 
tienden latin; extraordinarie tambien viene el sufragäneo* y otras 15 
diversas personas. Fuera de la escuela he sido llamado por divcr- 
sas veces, cuändo en un capitulo, que es el segundo de esta cib- 
dad '', cuändo en monasterios; dos veces he predicado en un mona- 
sterio de monjas, entre las cuales, segun me dice su confesor, que 
es licenciado en teologia, habrä unas veinte ö treinta monjas que 20 
entienden latin. 

Secundo, yo he tenido en este tiempo muchas confesiones de 
estudiantes por respecto de las predicaciones, y ordinariameute to- 
dos los domingos, ö ä lo niils de quience en quience dias, he te- 
nido, ayudändome mosen Alvaro, unos diez ö doce, que continüansö 
la comunion, que es en mucha edificacion, etiam de algunas per- 
sonas seglares y principales sefioras de esta ciudad, las cuales so- 
lian hacer lo mismo, y no viendo mucha aprobacion dello, se 
comenzaban ä enfriar. En especial han venido algunos estudiantes, 
todos corrompidos en la fe, ii verdadera resurreccion y reconoci-30 
Apr. 13. miento de sus errores. El dia de Pascua un cönsul de esta ciudad 
se quiso comulgar conmigo y una parte de su familia en la parro- 
quia principal de esta ciudad ^, donde dijimos misa mosen Alvaro 
c yo> y comulgamos otros muchas hombres seglares, holgändose 
mucho dello el plebano. 35 

Tercero, en los exercicios entrö un mancebo, hijo de una prin- 
cipal viuda de esta ciudad, el cual de tal manera se ha aprove- 


1 Am 24. Januar, vgl. oben S. 19 Anm. 4. 

2 Gemeint ist (vgl. Memoriale S. 337) die scliola artium, das gemeinsame 
Lokal der in die drei Bursen (Montaner-, Laurentianer- und Kukaner- 
bursej getheilten Artistenfacidtät. 

8 Georg Schotborg. 

* Der Weihbischof Johan Nopel von Lippstadt (s. meine Abhandlung B.188). 

ß S. Gereon, vgl. S. 21 Anm. 2. 

ß Als erste Pfarre Kölns dürfte für diese Zeit S. Columba angesehen tuer- 
den müssen, Dort war damals He^^mann Blanckfort Pfarrer, der zu- 
gleich in diesem Jahr Eector der Universität war und als .solcher den 
Jesuiten seinen besondern Schutz, angedeihcn Hess (Nr. 12. 15). 


11 IHl n 

chado, que no ha paraclo hasta resolverse muy clara- y distintamente Mal lo. 
para ser de nuestra Compafiia^; acabölos en la semana santa. Un 
c\6ngo, que ha sido pastor mucho tiempo fuera de aqui, se ha 
apartado de todas ocupaciones y ha venido Ä nuestra casa por unos 
ödiez ö doce dias, los cuales son ya cumplidos; ayer acabö de con-Mai9. 
fesarse conmigo g-eneralmente ; es hombre que ternä cerca de cua- 
renta aüos; yo no sabria decir ni comparar el grande y profundo 
consolamiento que 61 ha recibido de Christo nuestro sefior. El no 
acaba de humiliarse no solo para conmigo, pero aun para con el 

loprimero que le informö de nuestras coeas, que fuerou en parte 
m. Lambert© y mosen Alvaro. ill loa ä Dios nuestro seflor por 
la merced, que Su Divina Majestad le ha hecho, no permitiendo 
que 61 muriese äntes que su alma sintiese lo que ha sentido en los 
exercicios. Su intencion es de pasar adelante hasta veer la fin 

15 dellos. Dies sabe si yo podrö tanto tiempo estar aqui ö no. 

Un dean, que es el segundo despues del de la iglesia mayor 2, 
adolesciö aqui dias habnl; el cual, visitado del rev. padre el prior 
de la Cartuja, tomö grande aficion de seer de mi visitado; y asi 
fui ä, su casa, y he ido algunas otras veces, y otras he enviado ä 

20 m. Pedro Canisio, de manera que ya estä notado como quien 
de Veras se quiere convertir, porque ha sido muy notado por sus 
vanidades y pecados escandalosos, seyendo prelado, mancebo y 
doctor en leyes y cänones. Todavia el estä resoluto, dejando to- 
dos negocios y todas conversaciones, de apartarse por algunos dias 

25 y tomar los ejercicios, ä lo mönos los de la primera semana, con 
entera intencion de dar para adelante ejemplo de si al mundo. 

El soldado, que estaba con mosen Alvaro cuando yo vine, ha 
tomado los ejercicios de la primera semana y hecho su confesion 
general; sirvenos agora en la cocina. 

30 Cuarto, dire de algunas otras cosas promiscuas: una seiiora 

principal de esta ciudad, viuda, estA muy movida para entrar en 
religion y me ha pedido consejo, aunque todos sus conocidos, doc- 
tores y confesores la disuaden que no lo haga, y no puede hallar 
paz en el consejo de la multitud, teniendo dentro ciaras inspiracio- 

35nes del espiritu bueno para la religion. Eogad ä. Dios nuestro 
seüor por ella, porque tambien le debemos muchas buenas obras 
que ella nos ha hecho y hace. Otra seiiora asimismo hay, la cual 
mucho mtls nos ha obljgado ä que roguemos por ella, por las 


1 Anscheinend der unten S. 26 Anm, 1 ertoähnte Peter Kannengiesser, aus 
einer bekannten Kölner Patricierfamilie. 

2 Dem Bang nach folgte auf die Domlcirche die Kirche S. Gereon. Dechant 
von S. Gereon war damals (1588—1547) Graf Thomas von Bheineck, 
auf den die zaeiteren Angabeti nicht gut passen. Die Bezeichnung Fa- 
hers 'el segixndo despues del de l,i iglesia mayor' lässt sich auch auf den 
im Bange folgenden Dechant von S. Severin beziehen. Diese Würde be- 
kleidete damals Georg TischiU'S aus Würzburq, Doctor utriusque iuris 
(1585-1568). \1^ i 

i 


22 1544. 11,12 

Mai 10. muchas obras que ha hecho en nuestra sustentacion corporal, hasta 
darnos ornamentos para un altar, donde podamos decir misa. A 
estas personas y otras personas seglares que no sa"ben latin, he 
hecho algunas phlticas per interpretem. A diversas partes escri- 
bimos cartas, como es ä Lovaina, il Leodio y otras partes, donde 5 
hay que conservar ö confortar. 

M. Pedro Canisio, en volviendo de la tierra donde nasciö, 
trajo consigo tres mancebos para enderezarlos en el servicio de 
Jesucristo nuestro sefior, los cuales venidos se confesaron conmigo; 
los dos de ellos estiln ya frailes en la Cartuja. Item, hemos to-io 
mado una casa alquilada, en la cual estamos al presente ocho per- 
sonas *, teniendo todo lo necesario para mantenernos en ella y 
hacernos la espesa. De esto podeis colegir muchas buenas obras, 
que por respeto nuestro hacen diversas personas desta clbdad, con- 
tribuyendo por solo amor de Christo nuestro sefior, quiön ajuares, i5 
quiön paüos, quien camas, qui6n otras cosas necesarias. 

Del fruto universal ^ que nuestro seflor obra, haciöndome co- 
operar ä la universidad y clero de Colonia para en contra de estas 
herejias, yo no digo nada por no lo saber explicar: bien se que 
harte trabajo tenemos en escribir ä la corte de Su Majestad, el2o 
cual escribir si no fuese, ya podria ser perdida esta cibdad; y por 
esto estoy yo expuesto A peligro corporal mas que ninguno por 
acA. El solo criador del universo mundo, redemptor y gloriüca- 
dor, sea alabado y reconocido en todo y por todo, cuya gracia y 
fortaleza nunca sea ociosa en nosotros. Amen. 25 

De Colonia ä 10. de Mayo 1544^. 

Vuestro en el seflor nuestro hermano, 

Pedro Fabro. 

12. Eintragung des Rectors der Kölner Universität, Hermann 
Blanckfort, Pastor an 8. Columba'^, üher die Aufnahme von 9 An- 


* Es ivaren Peter Faber, Lanibert Du Chateau, Aemilian von Loyola, die 
zusammen von Löioen nach Köln gekommen tcaren (vgl. oben S. 16 
Anm.. J), Peter Canisius, Alvarus Alfonsus (vgl. Nr. 9), Franz Calsa uoid 
Ambrosius de Lira (vgl. unten Nr. 12) und der von Canisius aus Nim- 
tüegen zugeführte Novize. Das Haus lag auf der Burgmauer, vgl. oben 
S. 8 Anm. 6. 

2 Zum folgenden Abschnitt und zu den Ausgestaltungen, icelche Fabers 
Theünahme an diesen Dingen in der Ordenslitteratur erfahren hat, vgl. 
meine Abhandlung S. 183 ff. 

^ Es ist dies das letzte Schreiben Fabers aus Deutschland. Er verliess 
Köln am 12. Jidi 1544 (Memoriale S. 337) und ging über Antwerpen 
nach Portugal. Sein nächstes Schreiben ist aus Ebora d. d. 1544 De- 
cember 3. Cardinal Alessandro Farnese hatte noch d. d. Rom 1544 Juni 
30 an den Nuntius Po ggio geschrieben: A m. Piotro Fabro e stato scritto 
fla qiiesti suoi piü di una volta, secondo clie mi tlicono, che lasciando da parte 
randata di Portogallo rimang-a in Germania, come V. S. lia ricordato, in modo 
die io penso clie non manclierä di farlo (Rom, Bibl. Chigiana L HI, 65 
fol. 313). 

^ Hermann Blanckfort, aus Münster, Licentiat der Theologie und Pastor 


12 1544. 23 

gehörigen hezio. Anhängern des Jesuitenordens in die Matrikel der 

Universität. 1544 Juni 25 ^. 

Eigenhändige Notiz des Hermann BlancJcfort, Matrikel IV (Stadt- 
archiv, Universität JVr. 9J fol. 168. 

1. M. Lambertus de Castro iuravit ad theologlam, et est bacca- Juni 25. 
laurius ^. 

2. M. Petrus Faber de Hallis iuravit ad theologiam, et est bacca- 
laurius ^. 

53. Dominus Leonardus Kessel de Lovanio iuravit ad artes^. 

4. M. Ambrosius de Lyra iuravit ad theologiam^. 

5. M. Daniel Pacybruck de Teneramunda iuravit ad theologiam ^. 

6. M. lacobus Faber Duacensis iuravit ad theologiam ^. 

7. Thomas Baluih de Thornaco iuravit ad artes ^. 
10 8. Dominus Alvarus Lusitanus iuravit ad artes ^. 

9. M. Franciscus Calsa ex Balsalona iuravit ad theologiam ^^. 

Dederunt simu.1 omnes dalensem ex testamento mag. nostri 
Joannis de Busco, rectoris ante me ^^ 

an S. Columba, tourde am 29. November 1543 zum Bector der Univer- 
sität erwählt und bekleidete dieses Amt bis zum 24. März 1545 (Liber 
rect. IV fol. 140—146). 

1 Ich habe in meiner eriuähnten Abhandlung S. 180 {verführt durch E?ine7i 
IV, 498) diese Immatriculation in das Jahr 1548 gesetzt. Eine noch- 
malige Durchsicht der Handschrift hat mich auf meinen IrrtJmtn auf- 
merksam gemacht; die Notiz gehört zioeifellos zum 25. Juni 1544. 

2 Lamlyert du Chateau aus Lüttich, Baccalaureus der Theologie, der mit 
Faber von Lüttich nach Köln gekommen ivar, vgl. oben 8. 16 Anm. 1. 

^ Peter Faber von Hai, Leonard Kessel, Daniel Paybruck und Jacob Faber 
von Douay tvaren am 7. Januar 1544 von Löioen nach Portugal abge- 
gangen (oben S. 16 Anm. 1) ; am 12. Januar hatten sie in Antwerpen 
das Schiff bestiegen (Carlas del P. Fabro I, 874) ; am 2. Februar loaren 
sie nach Gompostella (ebd. S. 233), am 11. Februar nach Coimbra ge- 
kommen (Vander.speeten, Precis historiques XII, 846). Da sie dort eine 
tcenig freundliche Aufnahme fanden, reisten sie tvieder in die Heimath 
zurück und kamen von Löiven nach Köln zu Peter Faber. Ihre Ankunft 
in Köln erfolgte jedenfalls nach dem 10. Mai (Nr. 11). 
^ Leonhard Kessel loar, wie der Zusatz 'dominus' beiceist, bereits Priester; 
er ivar aber so tvenig in den Studien vorgeschritten, dass er (ähnlich 
tüie Alvarus Älfonsus) die Studien in Köln von unten auf begann. Er 
trat in die Montanerburse und lourde am 15. November 1546 Baccalau- 
reus artium (Decanatsbuch IV fol. 237). 
5 Gi7ig Ende 1544 nach Born (Nr. 16), starb am 1. Aug. 1547 zu Gandia 
in Spanien (Nr. 65). 

ß ^ Vgl. oben Anm. 3 und oben Nr. 7 (Paybrucks Vita bei Sachino Historia 

S. J. (1621) S. 74). 
^ Ueber ihn vermag ich nichts Weiteres festzustellen. 

^ Der oft genannte Kaplan Alvarus Älfonsus. 

^° Studirte 1548 December in Löwen (Carlas del P. Fabro I, 208); er icar 
Faber nach Köln gefolgt. 

" Johannes de Bu.sco fd.'h. Ilerzoqenbusch], Professor der Theoloqie und 
Canonikus an S. Gereon, wurde am 20. December 1542 zum Bector der 
Universität gewählt und starb während seines Bectorats am 26. Novem- 
ber 1543 (Liber rect. IV fol. 189—141). Ueber sein Testament hat sich 
nichts feststellen lassen. Jedenfalls aber ergibt sich aus obiger Notiz, 
dass er ein Gönner des Jesuitenordens (schon im J. 1548) war. 


2i 1544. 13-15 

13. Der Kölner Stadtrath beauftragt eine Commission mit der 
Untersuchung des neuen Ordens (Jesuiten), der in der Stadt eine 
Niederlassung begründet hat. Köln 1544 Juni 27. 

Rathsprotokolle XI fol. 237. 
Juni 27. Nachdem under anderen einem erbaren raet vurkomen ist, 
etzliche sich beromen einer neuwer religion ^, ist bevollen beiden 
heren thornmeistern, Costin van Lyskirchen, Grodert Hittorp und 
Johan Ryndorp, flyslich darna zu f reischen und sulchs na geschien er 
mohe einem ersamen raet anzosag-en, sich darna am flislichsten zo5 
ertzien. 

14. Bericht der Untersuchungscommission vor dem städtischen 
Roth über das Ergebniss ihrer Verhandlungen mit der Jesuitennieder- 
lassung. Deren Wunsch, vom Rath anerkannt zu loerden. Köln 1544 
Juli 4, 

Rathsprotokolle XII fol. 1. 
Juli 4 Uff denselbigen tag hat man verzellong gedain, wes sich m. 

Petrus Fabri sampt die andere, dwilche dan ein conventum ge- 
macht haint, haven laissen vernemen, als nemlich, das si nichtz 
neuwes willens weren vurzunemen, dan sich der alder christlicher lo 
catholische religion gemeiss zu halden, und was si vurnemen, das 
solchs aus sonderlinger bewillong pabstlicher hillicheit geschiege. 
Derhalfen si begert haint, si in ireni christlichen vurnemen nit zu 
verhindern, sonder inen ouch furdernissbreiff irs gueden leimontz 
mitzudeilen. i5 

15. Eintragung des Rectors der Universität, Hermann Blanck- 

fort ^, über sein Eintreten für die Angehörigen der Kölner Jesuiten- 

Qiiederlassung, die der Stadtrath aus der Stadt verjagen ivollte. Der 

Rector erwirkt ihnen die Erlaicbniss zu bleiben unter der Bedingimg 

getrennten Wohnens. Köln 1544 August. 

Archiv der Studienstiftungen, Liber rector älis IV (1502 — 1558) fol. 142. 
Eigenhändige Eintrafjung des Rectors (Reiffenberg I, 28 irrtJiüm- 
lieh zum, J. 1545). 

August. 1544 in principio Augusti voluit senatus quosdam proscribere ^, 

qui se appellabant Jesuitas, quod facerent conventicula et niteren- 
tur novum quendam ordinem erigere. Sed quum supplicassent rec- 
tori, eo quod essent studentes, obtinuerunt intercedente rectore, ut 
liceret manere, dummodo habitent separatim et abstineant a con- 20 
venticulis *. 


1 D. h. Orden. Die Untersuchung war veranlasst durch das Zusammen- 
ziehen der Jesuiten in ein Haus (vgl. oben S.18, 22). Orlandini, Reiffen- 
berg u. s. w. beinchten, der EB. Hermann von Wied habe deii Stadtrath 
auf die Jesuiten aufm,erksam gemacht. Das ist ein Irrthum (vgl. meine 
Abhandlung S. 195 ff.). 

2 Vgl. oben S. 22 Anm. 4. 

3 Die Rath.'iprotokolle enthalten nichts darüber. 

^ Näheres darüber in den Briefen des Leonhard Kessel und des Peter 
Canisius (Nr. 16. 18). 


16 1Ö45. . 25 

16. Leonhard Kessel in Köln an Peter Faber in Spanien, Wir- 
kung des Verbots gemeinsamen Wohnens seitens des städtischen Raths. 
Claudius Le Jay will, dass alle nach Augsburg Jcommen. Vier sind 
geblieben loegen der schiveren Erkranlmng Lambert Du Chateaus. 
Dessen Tod. Stellung der Bürgerschaft zu den Jesuiten, [Köln] 1546 
Januar 18, 

Druck, Carlas del P. Fabro I, 426. 

Reverende in Christo et dilecte Pater. Jan. la 

Gratia domini nostri Jesu Christi et pax sit semper cum P*^ Y^, 
Nullae adhuc litterae a P*® V'"^ scriptae ad manus nostras per- 
venerunt, nisi domini Francisci de Strada scriptae in die sancti iöu Oct. is. 
5 Lucae, anno jam praeterito ^, quae non parva animi recreatione 
lectae a nobis fuerunt. Post discessum P*^^ V^® consules manda- 
verunt, ut spatio octo dierum omnes exiremus Colonia, vel separa- 
remur. Obedivimus, ne arguerent nos inobedientiae ^. Eramus om- 
nes bono animo (laus Deo) exspectantes carcerem vel flag^ella; tota 

10 Colonia loquebatur de nobis; timebant nos alicujus novae sectae 
homines esse. Separati sumus non sine detrimento studiorum; alii 
erant in Carthusia, alii apud dominum Andream, canonicum Sancti 
Gereonis, alii in antiqua domo ^. Scripsimus interea ad rev. p. d. 
Claudium'^, et antequam reciperemus responsum, m. Lambertus^ 

löincoepit febricitare supra modum, ita quod spatio sex hebdomada- 
rum tolaliter fuerit consumptus, nee haberet nisi ossa tecta pelle. 
Tandem accepimus responsum, quod omnes venirent Augustam; sed 
consilio fratrum ego servivi infirmo, et m. Petrus Kanisius quotidie 
visitavit medicum et curavit alia necessaria. Dominus Alvarus et 

20 m. Franciscus "^ quoque manserunt ; alii magistri, Petrus de Hallis, 
m. Ambrosius de Lira, m. Daniel, m. Jacobus et Thomas ' abierunt 
et sunt jam ßomae apud patrem Ignatium. Non potui satis mirari 
patientiam m. Lambert! ; sacramenta ecclesiae suscepit multis lacry- 
mis et cum aedificatione pastoris Sanctae Columbae ^ et aliorum 

25 adstantium, admirantes ejus fervorem spiritus. Postea pastor sem- 
per ostendit nobis laetiorum vultum. Post extremam unctionem 
dixit mihi, quod habuisset magnam consolationem et sensit, nescio 
quomodo, quod omnes vires animae ejus essent illi restitutae et 
tota sanata; dixit mihi quoque, se certo scire quod deberet mori, 


1 Dieses Schreiben liegt nicht vor. 

2 Vgl. oben Nr. 18—15. 

3 Das oben S. 8 Änm. 5 erioähnte Haus. 

Claudius Le Jay, der sich damals in Augsburg aufhielt (Bobadilla, Le 
Jay S. 58). 

5 Lambert Du Chateau. 

6 Franz Calsa, vgl. oben Nr. 12. 

■^ Ein Schreiben an sie aus Coimbra d. d. 1544 December 19 von Hermes 
Joen (vfjl. oben S. 16 Anm.l) ist abgedruckt Carlas del P. Fabro I, 431. 
Der oben mehrfach erioähnte Hermann Bla7ickfort, damals zitqleich 
Mector der Universität. 


26 1545. 16 

Jan. 18. sed non dixit mihi diem sed aliis. Uno die ante mortem dixit 
semel magno fervore: Domine Jesu, mitte sagittam mortis, si pla- 
cet, sed scio quod non sum digniis adhuc mori, debeo adhuc plura 
pati. Postea legimus illi multa bona iisque ad ultimam horam et 
audivit cum lacrymis et cum bono intellectu, donec inciperet ago- 5 
nizare et statim sedens in lecto spatio unius miserere, dulciter mi- 
löM Sept. 29. gravit ad deum, sub ultimo pulsu vesperorum iii festo sancti Mi- 
chaelis. Altera die sepultus est in Carthusia. Spero in domino 
qüod semen seminatum a domino in agro Coloniensi proferet fruc- 
tum suum in tempore suo. lo 

Quomodo hoc tempore se habeant res nostrae, puto te satis in- 
telligere ex litteris domini Alvari et m. Petri. Ego adhuc visito 
bursam quotidie et sum solus cum d. Alvaro. Et quomodo studia 
Coloniensium se habeant, puto P*^"^ V^^^ bene scire. Vellem bene 
magis proficere, sed committo me totaliter P*^ V'^'^. Venit quoque ad i5 
nos nepos dominae Margaretae, Everardus, convictor domini An- 
dreae, et fecit exercitia primae hebdomadae ^. M. Andreas, cano- 
nicus Sancti Gereonis, dixit mihi: sunt alii qui libenter essent in 
Societate vestra, sed timent adhuc nimis, volunt prius videre finem ; 
sunt et alii multi graves et tacti animo, sed timent, ne tumultusso 
fleret in populo. 

M. Franciscus de Calsa reliquit nos et ivit Antverpiam pro 
habendis pecuniis ad studendum in aliqua universitate, ubi studia 
florerent. Pro istis et ut dominus dirigat vias nostras in benepla- 


1 


Von diesem Everhard Questenburg, dem Neffen der Margaretha Questen- 
bicrg (aus einer angesehenen Kölner Familie), loelclie schon zur Zeit von 
Fabers ÄmvesenJieii in Köln den Jesuiten sich lüohlivollend erivies, liegt 
ein von Köln 1545 Februar 4 datirtes Schreibeji an Peter Faber vor 
(Cartas del P. Fabro I, 424), in ivelcheni er über seine engen Beziehun- 
gen zu Peter Canisius und Peter Kannengiesser (über diesen vgl. un- 
ten), über seine Umkehr zu einem frommen Leben, sein häufiges Beich- 
ten und Communich^en berichtet und seine Absicht, dem Orden sich an- 
zuschliessen, andeutet. Dieser Everhard Questenburg, der laut obigem 
Schreiben gleichfalls im Haus des Andreas Herl von Bardioick wohnte, 
lourde am 20. November 1544 bei der Artistenfacultät immatriculirt und 
tüurde als Angehöriger der Montanerbur.'ie im Juni 1545 Baccalaureits 
und am 12. Juni 1548 Magister artium (Matrikel IV fol. 169 ; Decanats- 
buch IV fol. 234, 235, 241). In den Orden ist er in Löiven eingetreten 
(Nr. 55). Ebenso that das Peter Kannengiesser, der Questenburg z. Th. 
beeinflusst hatte. Er war am 20. Januar 1541 bei der Artistenfacidtät 
immatriculirt loorden und wurde (ebenfalls Montaner) am 2. November 
1543 Baccalaureus (Matrikel IV fol. 161 ; DecanatsbuchIV fol.228). Im 
Jahre 154311544 hatte er bei Faber gebeichtet icnd den Entschluss ge- 
fasst, in den Orden zu treten, tourde aber daran zunächst durch seine 
Mutter gehindert. Er schrieb das am 9. Januar 1545 an Fäber nach 
Spanien (Cartas del P. Fabro I, 422 — tvo die Jahreszahl S. 424 durch 
Druckfehler als 1593 angegeben ist; das Jahr 1545 ist durch Nr. 21 
festgestellt). Aus Fabers Schreiben vom 9. Juli (unten Nr. 21) ergibt 
sich Fabers Enttäuschuiuj über die Bedenken Kannengiessers (vgl. Nr, 
1)2. 55). 


16,17 lo45. 27 

cito suo sollicitamur pro precibus p«s y^e et pro precibus confra- Jan. is. 
trum nostrorum in Christo. 18. Januarii anno 1545. 

Tuns indignus fllius Leonardus Kessel. 

17. Johann Pelletarius^ an Peter Ganisius und die adrigen 
Jesuiten in Köln. Äntioort auf das Schreiben, das Ganisius an die 
Pariser Brüder gerichtet hat. Freude über die Anknüpfung der Be- 
ziehungen untereinander. Gemeinsames Gebet zur Förderung der 
dem Orden bevorstehenden Thätigkeit. Paris 1545 Februar 1, 

VIII fol. 10, gleichzeitige Gopie. 

Adr. D. Kanisio et caeteris ipsius in Christo fratribtis Coloniae. 

loannes Pelletarius dilectissimis in Christo lesu fratribus suis 
5 Coloniae. 

Gratia et pax lesu Christi domini nostri vobiscum. Literae vestro Febr. i, 
nomine per Kanisium scriptae ad nos (deo gratia) pervenerunt, adeo 
concinnae, ut verbis consequi dbuvaTÖv ecTri. Ex quibus non medio- 
crem profecto cepimus voluptatem. Quid enim unquam dulcius, 

10 quid iucundius, quid vero suavius ad amicorum fratrumque aures 
pervenire poterat, praeterquam epistola prosperae valetudinis eorum 
nuncia, qui vinculo amoris indissolubili coniunguntur? Ita me deus 
bene amet, tam iucunda est vestri recordatio, quam iucunda foret 
consuetudo. Nee tantum forte animos apostolorum exhilaravit ami- 

15 corum praesens convictus quantum nostros memoria vestri per epi- 
stolas refricta. Mutuum amorem saepe. dissolvit vel minuit corpo- 
rum disiunctio. Vestris literis vestra charitas magis illustratur ac 
illucescit, dum radii quos in vos transfudit consolator ille sanctis- 
simus, etiam ad nos usque penetrarunt. Utinam apud dominum 

2odigni habeamur, ut superabundantis erga nos charitatis vestrae 
participes evadamus. Quod iieri non potest sine dei opt. max. in- 
exhausta bonitate, cui vel hoc etiam praecipue debeo, quod me 
vestro sodalitio, vestrae fraternitati et professioni adiunxit ex ipsis 
mundi fluctibus vix tandem emergentem. Ac utinam is qui sie 

25fecit misericordiam suam cum servo suo perficiat, quod iam cepit. 
Sed an deneget gratiam dominus? Minime (ut mihi videtur) de- 
bite petentibus. Nam dubio procul: qui quaerit invenit, qui petit 
accipit et pulsanti aperietur. Ego forte quod quaero et peto pro- 
pterea non accipio, quia nee recte nee licite peto et instanter non 

30 quaero, utpote terrenus carnalis animalis omnibus vitiis obvolutus non 
pcrspiciens, quae sunt spiritus, neque sapiens, quae sursum sed quae 
super terram. Confido tamen in omnibus dilectissimi, quod per 
vestras apud gratiarum datorcm preces, supplicationes et obsecra- 
tiones assiduas animum in melius mihi mutandum esse, vitia corri- 

35genda, carnem edomandam, mundum prae me fortissime contem- 
nendum, mentem purgandam, satanam conterendum esse. Quibus 


^ Vgl. für seine PersöiiUchkeit Mommenta 1 S. 156, 208 Amn., 246. 


28 1545. n, 18 

Febr. 1. peractis gratiam abundantius mihi praesidio futuram diibitare non 
possum. Id tarnen ut citiiis feliciusque contingat, ad dominum 
clamare cogor cum regio propheta: Illumina oculos meos, ne un- 
quam obdormiam in morte. Sed praestat, ut caecus caecum sine 
intermissione spectem et improbis vocibus acclamem domine ut3 
videam. Nunc interim, nunc valeat hoc seculum infoelix, valeant 
amici fures temporis, valeant voluptates mellita venena, valeant 
opes irritamenta malorum, valeant ambitio fastus aemulatio, valeant 
curae seculares mentis carnificinae, denique valeant mihi terrena 
omnia, ut solus incipiat mihi sapere Christus dux mens et Imperator lo 
mens, cui servire dixi regnare, cui militare putavi imperare. De- 
syderia carnis exuantur, affectiones proscindantur, voluntates morti- 
iicentur, ut rectissime Christo crucifixo conformemur et adhaere- 
amus, Hunc unum, qui via est, totis animi viribus sequamur in 
fame, siti, nuditate, carceribus, flagris, quoad crux nobis una sitis 
vita et gloria. Ille nostrae delitiae, nostra bona, nostrae curae, 
nostri thesauri, nostrae spes, ille unus sit nobis omnia in omnibus 
et prosperis et adversis. Vocem eins intentissime sequamur. Qui 
non renunciaverit (inquit) omnibus, quae possidet, non potest mens 
esse discipulus. Et qui venit ad me et non odit patrem suum et 20 
matrem, uxorem, fratres etc. adhuc autem et animam suam (!), non 
potest mens esse discipulus. Hoc nobis durum videri poterat, nisi 
idem, qui verbo docuit, opere etiam maiora complesset ob magnitu- 
dinem erga nos anioris sui. Non enim sat erat, si regium honorem 
aspernaretur et pro summis infima, pro sublimibus abiecta eligeret, 25 
sed ne loculum quidem possideret, iniurias subiret, contumelias 
exciperet, denique crucis partem ubique sibi vendicaret. Et nos 
viri fratres hanc crucis gloriam expetamus, hanc arborem exco- 
lamus, quae sola solidos profert fructus, per cuius virtutem in om- 
nibus (ne dubitetis) superiores estis evasuri. Sepeliant interim 30 
mortui mortuos suos, rideant qui lugebunt, sed sero, contemnant 
qui poenitebunt, sed non ad salutera forte; sint iniurii, qui vobis 
obtrectandum putant, sed tangunt pupillam oculi dei. Nos arbori 
crucis adhaereamus et configuremur in dies magis ac magis. Ego 
sicut non ignoro multum valore vel unius iusti deprecationem, itass 
quam maxima mihi polliceor in domino de vestrum omnium preci- 
bus sacrificiisque. Pius ille pater et misericors dominus, qui vos 
vocavit in admirabile luraen suum, nos provehat, augeat perfi- 
ciatque in omne opus bonum, ut in sancto ipsius servitio perdure- 
mus foeliciter. Amen. Lutetiae ex collegio Longobardorum. Kalend. do 
Februarii 1545. 

18. Peter Canisius an Graf Oswald IL von s' Jleerenderg ^. 


1 Vgl. für diese Persönlichkeit Grotes Stainmtafeln 8. 278. 0.stuald starb 
1546. Sein Sohn Wilhelm heirathete Maria, die Schtvester Wilhelms von 
Oranien, 


Mittheilungen über die Societas und ihre mächtigen Gönner, denen 
Canisius auch Osioald beizählt, der seinem Vater stets ein ivohhvol- 
lender Förderer geioesen. Erklärung des Namens der Societas, ihrer 
Organisation und ihrer Aufgabe. Verfolgung der Brüder in Köln. 
Abreise mehrerer von ihnen nach Rom. Collegien in Paris, Padua 
und an anderen Orten. Köln 1545 Februar 5. 

VIII fol. 11, Copie des 17. Jhs. ^ 
. Adr. Illustri domino ac principi magnifico d. Oswaldo comiti Montensi etc. 
domino meo clementissimo. 

Illustris admodum ac reverende domine princeps clementissime. Febr. 5. 
Gratia domini nostri Jesu Christi et pax cum C"*^ T. sit semper. 
Eam christianae charitatis vim esse sentio, ut quae iion praesentes 
modo congiutinare possit, sed absentes etiam atque adeo ignotos 

5 amicitiae föedere coniungat copuletque. Nam ut exempla peregrina 
volens praetermittam, quae sicut quotidiana ita sunt innumera, 
liceat obsecro prudentiam tuam hie mihi testem proferre. Quid 
enim aliud praeterquam charitatis in Christum tuae virtus in causa 
fuit, ut me una cum his, qui mecum in Christo sunt, fratribus diligas 

loabsentem, probes immerentem et quos necdum videris, fovere cu- 
pias, tueri gaudeas, omnique benevolentia prosequaris, nullis etiam 
offitiis provocatus? Ego vero dum incomparabilem hanc erga nos 
charitatem tuam cogito, certe non possum non admirari, primum 
quod admirabilem illam charitatis energiam a divo apostolo prae- 

15 scriptam ad Cor. 13 re ipsa comperio. Deinde quod dei opt. max. 
et filii eins domini nostri lesu Christi effusissimam erga servos 
suos bonitatem contemplor. Huius enim gratia fit procul dubio, 
quod praeter meritum et exspectationem omnem tanti quotidie pa- 
troni nobis obveniant, qui causam instituti nostri provehere et ve- 

2olint et possint. Ante paucos nienses (mirum dictu) paterno plane 
affectu complecti nos coeperunt rev^"^ in Christo patres domini nostri 
clementissimi d. Georgius a Scotborg archiepiscopus Lundensis, Pri- 
marius Sueciae ^, d. Hieronymus Verallus archiepiscopus Eossa- 
nensis ^, d. Johannes Poggius episcopus Tropaeensis '^, ambo legati 

25 apostolici , d. Otto Truchses episcopus Augustanus, nunc etiam 
cardinalis ^, d. Theodricus Hezius prothonotarius apostolicus idem- 
que subdecanus divi Lamberti Leodiensis ^. Hisce summis viris 


^ Sie trägt den Vermerk: Exacte convenit cum aiitographo, in quo agnosco 
manum r. p. Petri Canisii s. mem. Embricae, 20. Mai 1659. Ita testor Winan- 
dus Weidenfeld S, J. 

2 Vgl, oben S. 18 Änm. 8. 

8 Hieronymo Verallo, Erzbisehof von Rossano, trat im Februar 1545 in 
Brüssel sein Amt als ordentlicher Nuntius am kaiserlichen Hof an 
(Pieper l. c. S. 98). Kurz darauf war er (und in seinem Gefolge Bo- 
badilla) auf der Durchreise in Köln (vgl. unten S. 82 Anm. 2). ' 

* Vgl. oben S. 15 Anm. 4. 

^ Oben S. 11, 19. Otto Truchsess tvar im J. 1544 Cardinal geioorden. 
Der frühere Secretär P, Adrians VL, damals Inquisitor in den Nieder- 


äö 1545. lö 

Fcijr. 5. tu nunc annumerandus es, vir summe, qui non minori virtutum quam 
Stemmatis ac nominis nobilitate apud tuos praecellis, eo tamen 
maior, quo te nobis, hoc est infimis, clementiorem ostendis. Uli, 
quos commemoravi, praeter amicos alios bene synceros non aliter 
profecto ac patres suam nobis operam omnem quoties vellemuss 
humanissime polliciti sunt, pie interim admonentes, ut in hoc nostro 
instituto, quod Christo duce sumus amplexi, persisteremus ac pro- 
moveremur. Facimus ita quidera, tametsi non sine quorundam in- 
vidia simul et obtrectatione, quae nobis etiani lesuitae nomen dedit. 
Absit enim procul, ut sacrosanctum illud nomen ullatenus usurpe- lo 
mus nobis, qui Christi lesu vixdum discipuli vel sane tyrones su- 
mus, adscripti militiae crucis eins, quam contemptis omnibus unice 
nobis proposiiimus et passim apud quosvis exaltare percupimus, 
nee sine certo quidem foenore, nimirum ut aliorum salutem uostrum 
et lucrum et peculium faciamus. Hie scopus est, quem studiais 
nunc nostra coniectaiit, huc enitiniur, huc spectamus, nihil interim 
ambigentes de adfuturo nobis dei opt. max. praesidio, qui nos ad 
hoc militiae genus clementer evocavit quique certo certius promisit 
fore, ut primum quaerentibus regnum dei et lustitiam eins nihil 
unquam defuturum, sed adiicienda sint caetera omnia, quae cum 20 
terrestre corpus tum caelestem animam nobis foveant, nutriant, 
tueantur ac servent. Nee ignoramus, quin imo compertum habemus, 
in crucis Christi militia cum piis omnibus communia nobis impen- 
dere pericula incoramoda adversa, praesertim hoc exulceratissimo 
saeculo, quod pietatem omnem contemptui habet, imo superstitionem 25 
vocat et crucis Christi gloriam ducit ignominiam. At eo magis 
nunc animos obfirmamus et adversus huius vitae mala omnia prae- 
munimus, ut si dominus vineae nonnunquam extrudere dignetur 
operarios suos in messem, operarios habeat idoneos, atque iuxta divi 
Pauli sententiam in omnibus praebeamus exempla bonorum operum 30 
in doctrina, in integritate, in gravitate, ut etiam is, qui ex adverso 
est, vereatur nihil habens malum dicere de nobis. Quanquam non 
Video, quid homini Christiane durum molestumve possit videri, ut 
cui vexilla crucis debent esse ipsissimae delitiae, ut sciat suae 
militiae trophaea non pompis sed miseriis reportari oportere. Nee 35 
enim alia sanctorum vita fuit, quae perpetua quaedam crux et 
quotidiana mortificatio. Quapropter egentes, angustiati, afflicti per 
patientiam currebant ad propositum sibi certamen, aspicientes in 
autorem fidei et consummatorem lesum, qui proposito sibi gaudio 
sustinuit crucem confusione contenipta. Nos vero, qui nondum us- 40 
que ad sanguinem restitimus, hanc summam felicitatem ambire 
possumus, quae quidem in hac vita percipitur, ut ex ipsis domini 
flagellis (quibus filii dei quum castigantur, simul dignoscuntur) nos 
haud plane spurlos esse comprobemus. Nam per mille tribulationes 


landen (vgl. Polancos Chronik I, 116). Vgl. für ihn neuercUng.s das 
Hisiorisclie Jahrbuch der Görresgesellschaft XVI, S. 72 ff. 


lg 1545. äl 

ad imitationcm crucis Christi contendendum est, in qua omnis glo-Febr. 5. 
riatio taudem certissime constituenda venit. Ac proinde, qiü variis 
nunc modis nos exercent, nos cruciant, palam iniurii clam de- 
tractores, liis magna quidem a nobis gratia debetur, cum vel no- 
ölentes rebus nostris non tam incommodent quam commodent, nee 
tam cursum nostrum remorontur quam promoveant. 

De Coloniensibus nihil dicam, qui si nobis infesti esse volue- 
runt, poterant forte quorundam falsis calumniis adversus nos non 
perperam exacerbari ^ Ferebat fama, nos novae sectae homines 

loliic mala mente consedisse, statim extortum est contra nos edictum, 
ut abscederemus e civitate. Intercesserunt viri aequi et boni, qui 
concitatum senatus contra nos furorem mitigarent ita, ut disiunctim 
hie vivere liceret. Non diu post bona pars ex nostris concessit 
Romam, ubi praecipui de Societate nostra patres agunt apud pon- 

i5tificem maximura, nonnulli apud Portugalenses manent non sine 
maximo regis gaudio^ qui centum studiosis huic Societati addictis 
collegium extruxit. Est et nostris collegium Parisiis, Paduae, Va- 
lenzenis 2, Romae, Colimbriae multisque aliis in locis. 

Ut ad nos redeam, relicti nunc sumus pauciores Coloniae 

20 quam Septem et in easdem aedes commigravimus. Unus est Christus, 
per quem tuta nobis omnia pollicemur et in cuius manibus non 
tantum sortes nostrae sed et ipsa regum corda diriguntur. Cae- 
terum ista commemorandi ratio propterea mihi suscipitur, ut non 
ignorares, eximie princeps, quid cum tuis clientulis ageretur, quos 

25tanto favore prosequeris, ut (sicut amici testantur) et sumptus et 
vivendi locum istic nobis polliceare. Pro qua tam rara in Deum 
pietate et singulari tua erga nos benevolentia nihil non debemus, 
debemus inquam, amplissimo tui nominis splendori. Quod ad nos 
attinet, si usquam aut voluntati tuae aut tuorum de nobis expecta- 

sotioni respondere possumus, libens ac singulatim operam nostram 
omnem C"^ T. pollicemur. Cum enim publice omnium commodo 
nos totos devoverimus, illi tamen in omni vita nobis plurimum ob- 
servandi sunt et colendi, qui reipublicae gubernaculis adhibiti se 
nobis Interim exhibent patronos et in curanda gregis dominici sa- 

sslute comministros. lam quia studiorum nostrorum ratio sedes mu- 
tare non sinit, hoc unum iterum pollicemur, comes magnifice, tui 
memoriam in orationibus nostris apud deum esse duraturam. 

Ego vero, qui fratrum infimus plane sum, hanc scribendi pro- 
vintiam aliorum nomine suscepi, fretus praecipue tua singulari hu- 

4omanitate et clementia, qua tot annis patrem meum m. lacobum 
fael. mem. complecti dignatus es. Nee dubito fore, quin fratres 
et sorores meas ex noverca perpetuo sis propugnaturus, memor 


1 Vgl. oben Nr. 13—16. 

2 Valencia ist gemeint (vgl Polancos Chronik 1, 141, und unten 8. 52). 
Es waren übrigens keine.sivegs alles Collegien im genauen Sinn des 
Wortes^ sondeim zum Theil blosse Niederlassungen. 


^2 iUL 18,19 

Febr. 5. quam Sit salutaris orphanonim, pupillorum ac viduarum defensio. 
Sed pudet modum epistolarem excessisse. Tiantum boiii consulas 
precor, quod ab aiiimo C"' T. deditissimo proficiscitur. Dominum 
lesum precor, ut per spiritum suum D"''™ V^"* confirmet atque cor- 
roberet in interiore liomine, ut implearis in omnem plenitudinem dei. 5 
Coloniae 5. Februarii 1545. 

Servus et filius in Christo 

Petrus Kanisius Noviomagensis. 

19. Peter Canisius an Biscliof Friedrich Nausea von Wien. 
Durch Böbadilla veranlasst loendet er sich an ihn mit der Bitte um 
Wohlioollen und macht ihm Mittheilungen über die Lage in Köln. 
Küln^ 1545 Mai 18. 

Druck, Epistolae miscellaneae ad Frid. Nauseam (1550) S. 373. 

Mai 18. Wendet sich an ihn, da er durch meos dominos iugiter ob- 

servandos, d. Nicolaum de Böbadilla, rev™ domini nuntii aposto-io 
lici^ plane colendum theologum, simul et d. loannem Hasenbergium ^, 
qui divino munere datus est maximorum in Germania principum 
(siquidem de iuvenibus agatur) dexterrimus institutor, so viel Vor- 
treffliches über Nausea gehört hat; er bittet ihn, ihn ivohlwollend 
aufzunehmen. Non meriti sed clementiae fuit officium, quod me i5 
non repulit rev. d. cardinalis idemque Augustanus episcopus. Non 
me repulit dignissimus ille nuncius Verallus, non Poggius, non re- 
pulit etiam doctissimus dominus Cochlaeus et integerrimus d. Hezius. 
Er loünscht keine Vortheile von Nausea: in illud militiae genus 
me libeuter transtuli, quod non sine fructu colit pater mens d. Bo-äo 
badilla et a lesu nomen habet; iam innotuit in orbe noster conatus, 
iam in India nostrorum opera Christi religio latissime propagatur. 
Aber er loünscht Gebet für sich und Wohlioollen: habes inquam 
Kanisium non modo filium sed servum sed clientulum sed manci- 
pium pro tua voluntate. 25 

Si quid novarum hie rerum emergeret, voluit pater ac d. Bö- 
badilla te facerem certiorem. Eo fidentius haec mitto, quae Co- 
loniensis cleri tot modis afflicti causam explicant, neque cessant 
enim quidam, omnem movere lapidem, ut pro luce veritatis cali- 
ginenl haeresis nobis offundant. Sed omnem profecto laudem su-so 
perat cleri fortitudo. Quas hie vias et artes non tentavit, ut cor- 
ruptos semel animos ad pietatem revocaret? Taceo laborum 
magnitudinem et sumptuum non aestimandorum copiam. Plurimo- 
rum iam animi desperaverant de continenda hie religione, sie sae- 
viebant, immissis undique lupis, ii quos nosti. Nunc ubi Caesar 35 
pios hie omnes animatos voluit eaque omnia quae mitto annuens 
confirmavit, in optimam certe spem erecti sumus, fore ut dissimu- 


1 Coloniae apud S. Gereonem, 

8 D. i. Hieronyinus Verallo, 

8 Erzieher der Söhne K. Ferdinands 1 (Nuntiaturberichte I Ahth. IV, 28, 550). 


l9,^0 


1545. 33 


lata nimiram impietas et quorundam protervia sie insolescens co- Mai is. 
hibeatur tan dem, retineatur autem pietas. 

Clarissimus vir d. Joannes Gropperas, utr. i. doctor, quo fmor 
perquam familiariter, brevi suam edet responsionem in Bucerum ^. 
r. Provincialis carmelitarum, qui nundinis exactis maximam de se 
fecit expectationem in eo opere, quo Pliilippos, Buceros, Oldendor- 
pios refellit^, modo secundam parat responsionis partem. Ego, 
quia Mathaeum evangelistam enarro et qualis qualis diaconus sum ^, 
perpetuo concionandi munus obeo. 

20. Paulus Antonius de AcMllis^ an Peter Canisius und die 
'übrigen Jesuiten in Köln. Vortreffliciikeit und guter Ruf der Kölner 
Brüder. Liebe der Ordensglieder untereinander. Erbauliche Erör- 
terungen. Lob Peter Fabers. Paris 1545 Juni 29. 

Adr. Charissimis in Christo fratribus domino Petro Kanisio ceteris st.uden- 

tibus societatis nominis Jesu Coloniae. 
VIII fol. 12, Original. 

10 Jesus et Maria. 

In Cliristo Jesu fratres perdileciii. 
Gratia domini nostri Jesu Christi nos in ipso uniat foveat et juni 29. 
tandem cum ipso et per ipsum et in ipso regnare faciat, amen. Ni 
liumanitati ac charitati vestre, fratres desideratissimi, deesse (quod 

15 certe non mediocri vitio mihi esset ascribendum) viderer, labia com- 
primere quam vos a dei agricultura his qualiacunque sint verbulis 
avocare maluissem. Verum eam de vobis, fratres charissimi; existi- 
mationem concepi, ut vos omnia pro vestro erga me amore aequi 
bonique consulturos facile mihi persuaserim; ad hec litere vestre, 

20 quibus nihil optatius jucundiusque obtingere mihi potuisset, animum 
ad scribendum, ut par erat, impulere, que quidem quantum in do- 
mino delectarint, non est quod multis persuasionibus argumentisque 
ostendere coner, cum ad eos, qui non applausum, sed animi can- 
dorem atque sinceritatem (licet nihil tale in me comperiam) ex- 

25optent, sermonem habeam. Ceterum cum non solum charitas ad 


^ Am 25. Juli 1545 schickte aus Worms Johann Hasenberg ein Exem- 
plar a7i Nausea (ebd. S. 377) : Cui viro (i. e. Joh. Gropper) multum tribuo, 
nara is praeter alios Ooloniam sanctam in sanctitato et officio catlioHco detinet. 

2 Die Schrift Billichs mit dem Titel: ludicii universitatis et cleri Coloniensis 
adversus calumnias Philippi Melantlionis, Martini Buceri, Oldendorpii etc. de- 
fensio, erschien im März 1545 (Kr äfft, Bidlinger S. 135). 

^ Wenige Wochen darauf, am 26. Juni, tvitrde Canisius Baccalaureus der 
Theologie (vgl._ oben S. 9, Anm. 3), nachdem die theologische Facultät 
im März dem im Gefolge des Legaten Ver-ällo durchreisenden Bobadilla 
gegenüber den Wunsch geäussert hatte, dass Canisius die theologischen 
Studien in Köln vollende (Reiffenberg l. c. I, Mantissa S.U; vgl. Boero, 
Bobadilla S. 31, Epistolae ad Nauseam S. 372). 

* Paulus Antonius de Achillis hatte sich 1538 in Parma an die Gesell- 
schaft angeschlossen und toar 1540 nach Paris gelcommen. 1549 ging 
er nach Palermo, Näheres über ihn in Polancos Chronik, Monunienta 
I, 82, 86, 93, 140, 156, 208 Anm., 246, 296. 

Jesuiten-Akten, 3 


34 1546. gö 

Juni29.nos ipsos se cxtendat, sed et potissiiimm ad proximum, nobis vel 
naturali vinculo vel spirituali, quod strictius et purius hominum 
lig-at voluntates, coniunctum, illud beati Pauli in fructu vestro spi- 
rituali me oblectans proferam, me iuquam pro vobis omhibus do- 
mino nostro Jesu Christo gratias agere, cum omnium vestrum ea.n 
Sit probitas et in bono opere constautia in omnibus denique actibus 
vestris tanta prudentia, ut ne dum Germania solum verum et Lu- 
sitania, Italia ac Gallia hunc vestri bonum odorem persenserit; 
dignetur dominus deus (ut credo) hunc odorem in omnium aroma- 
tum suavitatem odorari. Ne mirenirai qucso, fratres in Christo Jesu lo 
duicissimo jucundissimi, si aliqua, ut nos inviccm ad hunc anioro- 
sum Jesum excitemus, subiecero, quid enim ad dilectionem sui ali- 
quem efficacius trahere potest, quam cum diligens omne bonum in 
dilecto conclusum esse certo sciat, cui si acccsserit certitudo amo- 
ris huius erga illum, profecto si sit rationis compos, toto conatu ad 15 
illum inquirendum iste dilectus feretur, sed de bonitate suavissimi 
Jesu quis dubitat, quis amorem illius erga se ignorat? et cum de 
ratione boni sit, ut multis sese communicet, consideremus quam 
excellentcs sese nobis donaverit, quanta nobis promiserit. Magna 
certe est eius policitatio omnibus e.um diligentibus facta, dicit enim, 20 
si quis diligit me, sermonem servabit et pater meus diliget cum, 
et ad cum veniemus et marsionem apud eum faciemus. Preterea 
perpendamus, quantam de nostra salute solicitudinem ille providus 
pater familias habeat, qui tertia, sexta, nona et undccima hora per 
vicos, per plateas atque earum angulos, si quos cultores inveniat, 25 
perambulat eosque in vineam suam mittit, quibus non premium 
momentaneum aut leve, sed denarium illum in se omnia bona 
comprehendentera proponit. Felices et vere feliccs illi coloni ab 
omnibusque tales habendi, cum ex unius diei labore summam et 
perpetuam quietem a tam liberali patre familias accipiant. nego- 30 
tiatores huius seculi, qui divitiis cito citiusque quam credi possit 
perituris inhiatis, huc huc properate, manum operi admovete, pal- 
miti tenello paxillum apponite (quod facietis si infirmis in fide 
bono vite vestre exemplo et doctrina robur atque fidei nostre Chri- 
stiane non verbo solum sed facto argumentum prebebitis), . sarmenta 35 
illa vetera fructus ubertatem praepedientia falce verbi divini suc- 
cidite. Quis mihi dabit ut talium agricolarum socius vel servulus 
efficere possim ? Sed horum maiorem felicitatem attendite, quod certe 
et mirabile et consideratione dignum est, quis unquam vel ex scri- 
pturis annalibusque antiquorum vel a maioribus nostris tanquamdo 
per manus traditum accepit tale insigne liberalitatis opus quäle 
istud est, ubi ipse dominus universorum et nos operarios conducit 
et nobiscum operando se ipsum in premium donat. mira libera- 
litas magnificentiaque, quis igitur huius conductoris operarius bra- 
chia sibi ob laborem defatigari conqueretur? Cum hec fratres in 45 
visceribus Jesu Christi paulo altius sum meditatus (quod vellem 
frequentius et fecisse et facere), illos sanctos patres desino mirari, 


^Ö - 1Ö45. 35 

qui tanta alacritate tamque aiümo fervido hanc vineam ingressi Juni 29. 
sunt, ut potius vite iacturam subire quam opus tarn preclarum 
tantumque lucrura afferens feliciter inceptum deserere maluerint. 
Quid ni? cum hanc vitam mortalem in perpetuam eamque beatam 
5Commutare sperarent illudque quod eximio illi patriarclie et Omni- 
bus fidelibus in eo intellectis promissum consecuturos indubie cre- 
derem: ero inquit dominus deus merces tua magna nimis, licet non 
primo premium intenderint, sed domino deo omnium bonorum autliori 
ac creatori scse omnino devoverint, quis enim abyssum illam bo- 

lonitatis ac sapientie et id genus exacte perpendens toto pectore in 
illius amorem ferri non deberet? Ad vos tandem, fratres cliaris- 
simi, devenio, quis vos in talem familiam pro singulari dei optimi 
erga nos gratia ascriptos non am et, veneretur simul et beet? et 
ob id maxime, cum panem ociosi non comedatis, sed strenui 

15 operam in munere suscepto navatis et, ut inquit apostolus, per bona 
opera, ut vocationem vestram certam faciatis, satagitis contenditis- 
que, qua in re vobis plurimum gratulor et milii gaudeo, et deo 
optirao, a quo omne bonum descendit, gratias quas possum ago 
eumque rogo, ut qui tam augustum initium operi vestro christianis- 

2osimo non minus bis nostris temporibus deploratissimis necessario 
quam laudabili dederit, finem felicissimum (ut pro sua dementia 
facere solet) eidem-largiri dignetur, fortitudinem animi vestri atque 
constantiam contra insultus liorum speciem quidem pietatis prese- 
ferentium eam tamen sacris negantium adaugeat. In iis certe 

25 illud adimpletum esse videtur in novissimis (de huiusmodi hominibus 
loquens apostolus praedixit) : Diebus instabunt tempora periculosa et 
erunt liomines se ipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, 
parentibus non obedientes; quod certe hi faciunt, cum omnino a 
nostris veteribus sanctissimisque patribus, per quos ecclesia Christi 

30 maximum robur suscepit, dissideant et (quod iniquius est et maxime 
dolendum) eos, quos summo honore prosequi debuissent, innumeris 
contumeliis afiiciant, ingrati, crucis inimici, voluptatum amatores, 
qui iugum sponse Christi ab eo valde dilecte, ut suis libidinibus 
pareant, a se abiicientes in captivitatem diabolicam sese dedide- 

35runt, quorum vicem doleo; ceterum hoc malo, quod tamen maxi- 
mum est, non contenti sed crimen crimini addentes in eam sponsam 
ecclesiam inquam Eomanam ore illo impurissimo tot blasphema iacu- 
lant, quo fit, ut dum Christum patrem habere possent, in hoc Judeos 
gloriabundos imitantes, in eins indignationem incurrant. Quis enim 

40 sponso placere potest, si sponsam perdilectam tanto odio prosequa- 
tur, sed Ignorant, quod benignitas dei ad penitentiam eos expectat 
atque invitat, in quorum confusionem nemini dubium esse debet 
psalmographum de iis prophetasse, dum hec spiritu sancto afflatus 
enunciat: Dixit deus peccatori, quare enarras justitias meas et 

d5assumis testamentum meum per os tuum. Enim vero fratres non 
sie nos, non sie, nam impii tanquam pulvis, quem proiicit ventus 
a facie terre dispergentur, sed cimi beato apostolo psalamus, nos 


S6 1545. ^ö 

Juni 29. autem gloriari oportet in cruce domini nostri Jesu Christi : Exeamiis 
extra castra improperium illius portantes, exuamus Imnc liominem 
veterem, contumacem eumque cruci, quantum fragilitas nostra pa- 
titnr, affigamus. Si pondus vires nostras superare videtur, oculos 
ad montem domini levemus, diccbat Heliseiis, plures pro nobis sunt 5 
quam contra nos. Dominus iussit Moisi, ut Josue confortaret, quia 
se in ducem ei dare policebatur; si igitur dominus deus populum in 
terram promissionis ingredientem tanta custodia protexit, an nos 
sui sanguine unigeniti redemptos in illam requiem ingredi deside- 
rantes in medio cursu deseret? Absit a corde cliristiano tam im- 10 
pia cogitatio, non est deus noster sicut liomo, non est liodie minus 
quam lieri potens, cum nulluni Iieri illi sit sed semper liodie, o 
inimensa et ineffabilis bonitas, homo, unde et ^uo, quis sis et 
quis esse possis, diligenter examina. Sed ne nie preceptorem vo- 
bis prebere videar, cum certe neque aptus discipulus existam, iam 15 
iam liuic nostre extremam manum imponere liceat, si unum tamen 
prius adiecero, me inquam plurimum gaudere, vos talem patrem et 
in via domini ducem non qualencunque sed in quovis genere cer- 
taminis peritissimum, rev. patrem vestrum atque nieum dominum 
Petrum Fabrum, mihi multis nominibus semper suspiciendum nactos 20 
fuisse, sed cordi nieo magnus dolor est, quod dum cum illo sex 
aut octo menses vixerim, quantum potuerim proficere ignoraverim 
neque aninium ad id, quod vitam meam reformare poterat unquam 
intenderim, et ita factum est, ut in perpetuis tenebris versatus fuerim, 
a quibus tamen divino auxilio fretus et illius siniul et oratoris pre- 25 
cibus adiutus resurgere spero. Faxit deus pro sua erga nos mi- 
sericordia, ut professioni nostre opera respondeant et naviculam 
nostram aura spiritus sancti impulsani ad stationem fidam perdu- 
cere queamus, quod nos, si modo illud vehemens desiderium, de 
quo salutis nostre autlior loquitur, nimirum,* beati qui esuriunt et 30 
sitiunt, iustitiam habuerimus, facile dei gratia interveniente inipe- 
traturos spero. Charissimo et "niulta pietate predito domino Fran- 
cesco Calse ^ nomine meo plurimam in domino salutem dare non 
gravabimini in vestrisque orationibus niei et omnium nostrum ac 
vestrum fratrum memoriam servare dign abimini, illud idem pro 35 
vobis praestare policentes. Exaudire clementissimus deus nos di- 
gnetur et nos omnes in viam semper dirigere vellit. Valete Pari- 
siis 3. Cal. Julii 1545. 

Vester in Christo frater minimus 

Paulus Antonius de Achillis. 40 

Libenter hanc transcripsissem, sed nuncius me premebat, ideo 
me excusatum habetote pro vestra singulari pietate vei saltem ne- 
gligentie aut ignorantie mee ; si quod minus apte quam par fuisset 
scriptum, ut multa esse possunt, inveneritis, ascribatis non volun- 


Vgl. oben 8. 23. Er war damals nicht mehr in Köln anwesend (iS. 26), 


20, 21 1545. 37 

tati, que certe nobis in omnibus obseqiii prompta est, sed hoc unum Juni 29. 
me consolatur, qiiod ad vos, qui me diligitis, scribam. Valete. 

21. Peter Fdber an Älvarus Älfonsus und Peter Canisvits in 
Köln. Antioort auf die Schreiben der Kolner. Bedauert das schroffe 
Vorgehen des Kölner Raths. Tod Lamberts du Chateau. Auffor- 
derung, unter allen Umständen in Köln auszuharren, trotz des Nie- 
dergangs der Studien daselbst. Beziehungen der Kölner Brüder zu 
Rom. Gönner des Ordens in Köln. Valladolid 1545 Juli 9. 

Druck, Cartas del P. Fahre I, 886; ein TJieil in ital. Uebersetzung 

bei JBoero, Fäbro S. 145. 
Adr. Charissimis in Christo fratribus, cl. Alvaro Liisitano et mag. Petro Ca- 

nisio, apud Carthusianos aut apucl d. licentiatum Andreara Bardwick, 

prope S. Gereonem. 

Charissimi in Christo fratres. 

Gratia et pax salvatoris nostri sit semper in cordibus vestris. 
5 Aut nunc nihil oinnino scribendum mihi est ad vos, aut pau- JuU 9. 

cissimis verbis agendum. Cursores propter novum principissae Hi- 
spaniarum partum festinant ^, et ego extra propriam habitationem, 
id est, in aedibus rev™^ domini nuncii Poggii ^ aliud acturus, hac 
hora invitor ad scribendum; sed malo aliquid quam nihil scribere, 

10 ut saltem discatis, me et d. licenciatum Araoz ^ cum quinque aliis 
instituti nostri iuvenibus bene habere et bene agere. Litterae 
vestrae ad manus nostras tandem aliquando pervenere tam gratae 
illae quam desideratae. Accepimus primum fasciculum illum, qui 
ternas a magistro Petro '^ latine scriptas et binas a d. Alvaro hi- 

15 spanice compositas continebat. Inibi quoque fuit quaedam epistola 
carissimi in Christo amici et fratris Everhardi ", et illa ipsa, quam 
Petrus olim noster, nunc vero iam non suus "^j ad me scripsit. Le- 
gimus omnes et relegimus cum maximo animorum, nescio an dicam, 
moerore an gaudio. Quis enim non lugeat, quod vobis, qui unum 

2oestis, isthic non licuerit in una domo habitare? quis non fleat, quod 
vos soli judicemini indigni unum corpus dici posse, qui unam ani- 
mam et unum cor habere et habuisse probati estis? Ridet et dolet 
Spiritus mens, cum video vos tolerari separates, non posse autem 


1 


Don Garlos, der Sohn Philipps V07i Spanien und der Ma^na von Por- 
tugal, tourde am 8, Jidi 1545 in Valladolid geboren (Gachard, Don 
Carlos et Philippe IL, I, S). 

2 Poggio loar Ende 1544 von Brüssel nach Spanien versetzt tvorden (Pieper 
l. c. S. 98). 

3 Anton Araoz begründete eben damals das Collegiitm zu Valladolid (Po- 
lanco I, 160). 

^ Peter Canisius. 

^ Das oben S. 26 Anm. 1 erwähnte Schreiben des Eberhard Questenburg 

d. d. Köln 1545 Februar 4. 
c Peter Kannengiesser (vgl. oben S. 26), nicht ettva Peter Canisius, auf 

den die Stelle in der Ordenslitteratur (und auch von Drews l, c. S, 14) 

bisher gedeutet toorden ist. 


38 1545. 21 

Juli 9. sustinere unitos; quasi meliores sitis divisi quam in unum collecti. 
Lubens dicerem bis qui vos conUirbant : aut facite arborem bonam 
et fructus ejus bonos, aut facite eamdem malam et fructus ejus 
itidem malos. Sed locus non est omni veritati, ubi non est locus 
unitati vestrae. Sit benedictus deus, qui vos in unum habitare 5 
facit etiam corpore sejunctos, cuique, ut bene speratis mecum, 
curae erit dispersiones Israelis congregare. In hoc ego gaudebo 
videre constantiam vestram, et gaudebo videns, quod magister Lam- 
bertus ^ isthinc nulla ratione potuerit avelli, sed sua morte retinuerit 
quotquot ex vobis Coloniae erant necessarii. Recte enim tenetis, lo 
mentem meam in eo esse et fuisse, ut nullo modo relinquamus Co- 
loniam, id quod optime coniectaverunt decanus et facultas tlieolo- 
giae, magistrum Petrum in aliquot futuros annos retinendum cu- 
rantes ^ ; id autem faciunt, quia cernunt carneis oculis utilitatem 
inde proventuram. Utinam atque utinam ipsi quoque cernerentio 
mentalibus oculis longo magis necessarium et magis utile, quod 
plures ejusdem animi et Spiritus, cujus est magister Petrus, istliic 
concrescerent et in unum corpus coalescerent. Ego jampridem 
posthabui studia vestra utilitati multarum animarum, sciens multo 
melius proficere posse in aliis universitatibus quam Coloniae unum- 20 
quemquc vestrum; sed illa fuit virtus nimii amoris mei erga Colo- 
niam, ut vos periculis exponerem, et mallem isthic vos indoctos 
quam alibi doctissimos. Utinam vero hie zelus meus sit seCundum 
prudentiam illius, qui filium suum unigenitum dedit in manus pec- 
catorum. Dominus Alvarus novit hunc nimis fortem amorem meum, 25 
idque, ut ipse aliquando putare videtur, suo magno incommodo; 
sed ut jam dixi, sie stat sententia animi mei, quod ut libentius 
sum auditurus, unumquemque vestrum (loquor maxime de magistro 
Petro et de d. Alvaro) mortuum esse et cum magistro Lamberto 
sepultum, quam alibi bene habere. Hoc dixerim, nisi obedientiaso 
aliud suaderet nedum praeciperet: haec enim omni sacriflcio me- 
lier est ^. Maxime ego gravisus sum, audiens corpus magistri Lam- 


^ Lambert cht Chateau. 

2 Vgl. oben S. 9, 8S. Claudius Le Jay machte den Canisius gelegentlich 
eines Glückwunschs zu seiner Erhebung zum Baccalaureus der Theo- 
logie darauf aufmerksam, dass über den Studien das Gebet nicht ver- 
gessen toerden dürfe (B.eiffenberg I S. 26). 

3 In seiner Änticort auf dieses 'Sch7'eiben Fabers, aus icelcher Boero, 
Fabro S. 146 einen Passus in italienischer Uebersetzung mittheilt (ohne 
Datum, aber tcohl vom 1. September, vgl. Nr. 26), erklärt Canisius: 
Essendo io stato promosso .al baccalaureato (der Theologie, vgl. oben S. 9, 
Änm. 1)^ fui costi-etto dagli amici a fare le lezioni scritturali, e cosi tre volte 
la settimana insegno nella scuola cli teologia. Ho tra le maiii l'aurea Epistola 
di S. Paolo a Timoteo. Grande e la freqiienza degli iiditori, e cresce ogni di 
piii, essendo pnbblica la mia lezione. Non lio al medesimo tempo tralasciato 
di predicare al clero, e tntti i giorni di festa al ginnasio, spiegando l'evangelio 
di S. Matteo. Oltre a ciö debbo spesso dispiitare innanzi ai lettori dell' uni- 
versitä. Ed e facile l'intendere, come tutte qneste cose oeciipino il mio ijovero 
ingegno. Ma emmi assai caro adoperarmi in servigio de prossimi, massima- 


21 1545. 39 

berti in monasterio patrum nostrorum et fratrum Carthusiensium JuH ö. 
reconditum esse; spero quod mercedem suam non sint perdituri in 
resurrectione in novissimo die. Exercitiiim illiid magistri Cornelii ^ 
quod est in expellendis daemonibns ab obsessis, mihi nullo modo 
sprobatur; sed velim ipsum scire, multam in ea re deceptionem re- 
periri. Ejiciat daemones de animabus, quod est officium saoerdo- 
tum, et dimittat exorcistis suum implere officium. An non semel 
expertus est magister Cornelius daemonum illusiones? Sane exper- 
tus est, et quidem non sine periculo suo. 
10 Estote importuni Romanis, ut frequenter ad vos scribant. Illud 

non placet, quod sciam m. Nicolaum et magistrum 2 

cum Ulis rev^"^^ dominis nullam vestri curam habere. Haud plura. 
Jesus Christus sit semper vobiscum. 

Spero nie scripturura brevi de rebus nostris et responsurum 
15 slgillatim ad litteras omnium vestrum. Salutate dominos meos et 
amicos patrem priorem cum toto conventu et d. Daniele ^, rev. d. 
licentiatum, hospitem et refugium nostrum singularissimum *, rev™^™ 
d. Londesiensem ^, rev. magistros nostros patrem Tylanum ^ et pa- 
trem priorem Dominicanorum '^, rev. p. provincialem Carmelitarum ^, 
20 rev. dominum sufifraganeum ^, et rev. d. rcctorem ^°, protectorem 
nostrum semper memorandum, cum reliquis, quorum nomina sunt 
in libro vitae. Haud plura. 

Datum Vallisoleti 9. Julii anno 1545. 

Vester in Christo frater et conservus, Petrus Faber. 

25 Secundus fasciculus literarum pervenit ad nos sub festum Vi- Juu 2. 
sitationis Beatae Mariae. 


mente qutando ciö e per dar gusto al mio reverendo padre Fabro, che tanto 
mi ama in Qesii Christo. Sono sicnro che, se egli fosse qui presente, mi 
darebbe animo e lena. Quindi nulla vi ha di penoso, imlla di troppo, se coii- 
formandomi ai vostri voleri io possa in qualche modo giovare ai Coloniesi. 
Ben mi e noto, quanto V. R. sia desiderosa di giovare ad essi con le preghiero 
e con le opere siie e de' suoi. Qnindi se l'ubbidienzia non mi chiama al- 
trove, dirö francamente che sono disposto e pronto a consecrare questo mio 
corpo, quest' anima, tutto il mio tempo, i miei stiidi e in fine me stesso, vi- 
vendo, morendo, insegnando e faticando a vantaggio dei Coloniesi, 

1 Cornelius Wischatcen, Von Heiner Neigung zu Exorcismen ist öfter die 
Rede (Gartas del P. Fabro I, 266 Änm. 7/ Litterae quadrimestres I, 324, 
367). — lieber ihn vgl. den Artikel von IL Vanderspeeten, Corneille Vis- 
haven, prämier Jesuite beige, m den Freds Mstoriques 1862 S. 457 ff. 

2 Lücke, die ich nicht auszufüllen vermag. 

3 Ein in Fabers Briefen öfter erwähnter Kölner Karthäuser (Nr. 7). 

* Andreas Herl von Bardunck (vgl. für ihn und die übrigen Persönlich- 
keiten meine Abhandlung S. 185 ff., ico sich eingehende Angaben über 
dieselben befinden). 

ö Georg Schotborg, EB. von Lund. 

6 Johann Pesseliüs von Tiel, Provincial der Dominicaner. 

'^ Tilmann Smeling, Prior der Dominicaner in Köln. 

8 Eberhard Billich. 

8 Johann Nopel von Lippstadt. 
10 Hermann Blanckfort, 


40 1545-. 22 

Aug. 12. 22. Peter Canisius an Peter Fader. Berichtet über seine Reise 

im Juni zum Wormser Reichstag, sein Zusammensein mit Le Jay 

und Böbadilla und die gemeinsame Thätigkeit daselbst. Köln 1546 

August 12. 

Druck, Boero, Vita di Claudio Jajo S. 225. 

Adr. Eeverendo domino et carissimo patri magistro Petro Fabro de Socie- 
tate nominis Jesu. 

Quid nobiscum hie actum sit in adventum usque Caesaris et 
rev. patris domini Nicolai Bobadillae, pridem ex litteris meis in 
Maio scriptis intelligere potuisti ^. Nunc agam de profectione mea 
confeota, quam tunc, ut nosti, conflciendam praemonueram, ubi pri- 
mum ab eodem patre Wormatiam accersirer. Aecersitus igitur veni 5 
serius quam rev™"^" cardinalem Farnesium pontificis nepotem videre 
potuerim; iam enim, exposita suae legationis caussa, discesserat^. 
Benedictus autem pater deus, cuius gratia multis diebus experiri 
licuit suavissimum convictum reverendorum patrum d. Bobadillae 
et d. Claudii. In priore singularis ingenii acrimonia, disserendi et lo 
judicandi vis, animi siraplicitas, morum candor et grata cunctis 
aifabilitas; in posteriore nee eadem defuere, nee admirabilis Iiumi- 
litas laude caruit, nee eloquentia desiderari, nee pietatis fructus 
latere potuerunt. Mihi certe maximam attulit voluptatem et con- 
versatio et sermooinatio d. Claudii, semper pietatis et dulcedinis i5 
plena. Neque mihi solum, sed Ferdinande regi, sed Caesari, sed 
praestantissimis quibusque viris adeo placuere d. Claudii conciones, 
quas diebus festis habet italice, ut nullum precandi faciant finem, 
quin idem, quae dixerit, in scripta redigat ac legen da tradat. Dum 
illic adessem, usus est mea in scribenda opera, ut hoc pro certo 20 
queam de illo pronuntiare. Parum abfuerit, quin una cum ipso 
sim profectus ad concilium Tridentinum; sie enim statuerat rev™"^ 
cardinalis Augustanus ^. Verum idcirco mutavit sententiam, quod 
cum patris ac praeeeptoris loeo habeat d. Claudium, ut ipse mihi 
testatus est, putaret hujus consilium iudiciumque sibi necessarium 23 
fore, si res cum Lutheranis esset ^ etc. Coloniae 12 Augusti 1545. 

Rev. P*'^ Tuae servus et filius P. Canisius filiorum minimus 
idemque indignissimus. 


1 Vgl. oben S. 37. Der Kaiser hafte am 7. Mai auf dem Weg von Brüssel 
zum Wormser Reichstag Köln passirt (Ennen IV, 481). in seinem Ge- 
folge befand sich Böbadilla (vgl. Boero, Böbadilla S. 81). 

2 Der Cardinallegat Alexander Farnese verliess Worms am 27. Mai 
(Druffel, Karl V. und die römische Curie II S. 28). 

3 Otto Truchsess. 

'^ Wenige Tage später, am 17. Axigust, schrieb der oben genannte Eber- 
hard Questenburch (S. 26 Anm. 1) an Peter Faber. Er berichtete ihm, 
dass nach der kurz vorher erfolgten Abreise des Alvarus Alfonsus nach 
Spanien nur noch Peter Canisius und Leonhard Kessel von den Ange- 
hörigen der Societas in Köln aniceserid .seien, dass es diesen aber ge- 
lungen sei, einen 'haereticus iuvenis, isque Spirensis' zu bekehren, und er- 
suchte Faber, dafVir zu sorgen, dass Canisius und Kessel in Köln 
verblieben, um den Kam,pf gegen die Ilaeresie fortzusetzen. 


23-25 1545. 41 

23. Ignatius an die Brüder in Köln. Ermunterung zum, 

Ausharren trotz des Verbots des Kölner Rathes, eine gemeinsame 

Wohnung zu 'beziehen. Rom c. 1545. 

Druck, Orlandini, Historia S. J. l. 5 nr. 37 fanscheinend Excerpt 
aus einem Brief); danach Cartas de Sa7i Ignacio I, 892; span, 
Uehers. ebd. S. 193. Das Stück ist ohne Datum. 

Licet inter vos tecto sitis corporibusque seiuncti, divina tarnen 
ope faoile consequemini, ut fraternis inter vos animis semper esse 
versarique videamini, qmim et in volimtario disciplinarum studio 
et vitae proposito susceptisque rite votis tarn arcto inter vos nexu 
5 ad Jesu Christi gloriam ipsi vos adstrinxeritis. Cuius veluti glu- 
tino caritatis totam Iianc conglutinari familiam et copulari par est. 
Cetermn divinae tutelae fuerit, ut, cuius causa ista perfertis, is ali- 
quando dispersiones congreget Israelis. 

24. Peter Caoiisius an Peter Faber. Berichtet über seine im 
Auftrage des Klerus und der Universität zu Köln unternommenen 
Schritte zur Erivirkung eines Mandats des Kaisers gegen Hermann 
von Wied. (Köln) 1545 December 22. 

Druck, Boero, Vita di Claudio lajo S. 85 (Auszug). 

A nome del clero e della universitä di Colonia io Iio dovuto Dec. 22. 

loaccettare una legazione a Cesare. Aveva il nostro arcivescovo 
convocato gli ordini della diocesi ^ per trattare con essi e conchiu- 
dere subito d'introdurre nella citti\ il Luteranismo. Imperciochö 
non risparmia egli ne fatica ne industria per istabilire la setta, 
e git\ pur troppo lia tratto nell' empietä buona parte de' nobili e 

15 delle cittä, dello stato. Mi fu pertanto imposto di recarini con 
tv tt£t fretta presse a Cesare ^, e ottenere da lui e dal nunzio Ve- 
rallo ^ ordini e lettere, percliö nulla si statuisse dall' arcivescovo, 
ne si accettasse dal suo consiglio prima della dieta di Eatisbona. 
Quantunque io avessi brevissimo tempo per fornire il viaggio e 

20 trattar un affare di tanto rilievo, tuttavia con l'aiuto e la prote- 
zione di dio sono andato e tornato, ed ho ottenuto tutto quello 
che il clero desiderava. Impercioche l'imperatore mandö strettis- 
simo ordine, che ne l'arcivescovo, ne gli ordini da lui congregati 
osassero definire ne innovare cosa alcuna, che si attenga alla re- 

25ligione e all' autoritä del clero*. 

25. Peter Canisius an Peter Faber in Spanien. Carmelita Dec. 30. 
Moguntinus, cui dictata in psalmos credideras ^, tandem ad nos 


Der Landtag ivar auf den 9. December 154.5 nach Bonn berufen (Ennen 
IV, 508; Varrentrapx> l- c. I, 261). Vgl. für die Mission des Canisius 
die Auszüge aus den Lütticher Archivalien bei Riess l. c. S. 65. 
Karl V. hielt sich in Brüssel auf. 
Vgl. unten S. 44 Anm. 1. 

Das betr. Schreiben ist schon vo7n 8. Dezember 1545 datirt (Ennen IV, .'509). 
d. h. die Vorlesungen über die Psalmen, ivelcJie Faber 1543 in Mainz 
gehalten hatte (vgl. oben Nr. 5), 


42 1545^46, 25,26 

Dec. 30. eadem transmisit, Benedictus deus, qui tanto paternoque thesauro 
fllios non defraudavit, quem nos non immerito asservabimus dili- 
genter, ut si patrem habere non possumus, vivam hanc patris ima- 
ginem inspiciamus. Köln 1545 Decemher 80. 

Vgl. Cartas del P. Fäbro I, 166 Anm. 

2Q. Peter Fdber an Peter Ganisius. Ankunft des Äivarus AI- 
fonsus in Spanien. Zufriedenheit Fahers über das Verbleiben des 
Canisius in Köln und über seine Erfolge. Schreiben von Leonhard 
Kessel, Peter Kannengiesser und Eberhard Questenburg. Thätigkeit 
der Ordensglieder, speciell der früher in Köln und Löwen geivesenen, 
in Spanien und Portugal. Gönner und Fi'eunde des Ordens in Köln> 
Madnd 1546 März 10. 

Druck, Cartas del P. Fahre I, 388; spayi. TJebersetzung ebd. S. 299. —■ 
Die Vorlage stammt aus den Kölner Akten, vgl. den Katalog Lern- 
pertz 1811 S. 866. 

März 10. Charissime in Christo frater. 5 

Gratia domini nostri Jesu Christi et pax sit semper tecum. 
Litteras, quas ad me dedisti in discessu domini Alvari, recepi 
Miirz 3. die abhinc septimo, et idem dies ipsum dominum Alvarum nobis 
reddidit. Mirare igitur, frater mi, quo pacto fieri potuerit, eum 
cum tanta difficultate Iiuc pervenisse, qui tarn facile a vobis divul- lo 
sus est ^; ego sane non admodum torquebar desiderio adventus ejus, 
unde factum est, me minus moleste tulisse impedimenta itinerum 
ipsius, quae jam pridem mihi nota fuere; nostri enim Lusitani sig- 
nificaverant nobis adventum ejus in Portugalliam ; misericordia do- 
mini magna cum ipso fuit semper, singulariter autem in hoc ap-is 
paruit, quod variis spinis sepivisse videtur viam ejus, quia via ejus 
esset, et quod dico de via, verissime etiani dici potest de quiete, 
quam ipse praetendebat; levior enim longo erat futura crux illa, 
quam ipse fugit, quam est illa, quam ipse jam sentit, ut vere dici 
possit, cecidit in Scyllam cupiens vitare Caribdim. Ipse agit nunc 20 
Compluti ^ cum aliis ex nostris scholaribus. Inibi autem est curia 
flliarum Caesaris, unde primum avulsus fuerat, ut me comitaretur 
in Germaniam ^. Tu jam aliqua ex parte nosti, quam nobis inimi- 
centur nostri domestici, si nobiscum conversentur. Hinc ergo crux 
nostro Alvaro quotidiana exoritur, longe gravior omni cruciatu, 25 
quem Coloniae sentire poterat. 
15-15 Sept. 1. Alteras litteras tuas, quas Kalendis Septembris ad me de- 

disti'^), nescio quis tamdiu detinuerit aut quae causa sit, quod hio 
Martins eas sibi reservavit nobis reddendas ; forte factum est, quia 


1 Äivarus Alfonsus hatte Köln verlassen entgegen dem Wunsche Fabers, 
der sein Bleiben daselbst für angezeigt hielt (vgl. oben S. 38, 40 Anm. 4). 

2 Alcalä. 

2 Vgl. oben S. 2 Anm. 4. 

* Dieses Schreiben des Ganisius ist ivohl das oben S. 38 Anm. 3 citirte. 


26 1Ö46, 43 

oportuerit me eas omnes recipere, cum majori Indigerem consola- MUrz lo. 
tione, id est, hoc tempore cujusdam infirmitatis meae corporalis, 
quae tribus ferme liebdomadibus duravit et durum spiritum meum 
nonniliil decoqueret ac molliflcaret ad salutem. Nunc melius liabeo 
5 et plane valeo, cum intelligam vos tam feliclter in domino valere. 
Doleo equidem tuum dolorem, qui in te est, propterea quod tam 
pauci Coloniae relicti sitis, sed me abunde (solatur) ista tua cpn- 
stantia, qua sie te adstringis Coloniensibus propter solum Christum 
et animarum salutem, juxta quod nosti refrigerare posse viscera 

lomea. Gratia domini nostri Jesu Christi in omnibus tecum sit et 
ipsa ejusdem praesentia, ut benedicaris tu cum caeteris fratribus, 
qui isthic tecum sunt et tecum idem sentiunt, ut fructum aflPeratis 
in patientia utque aedificemini in domus spirituales ad gloriam to- 
tius sanctissimae trinitatis et omnium electorum dei. 

15 Ego scribo paucis ad rev. patrem prlorem ^ ad brevissimam 
ipsius ad me datam epistolam. Nunquam possem scriptis explicare, 
quam mihi sapiant cuncta, quae de Germania audire possem, modo 
ea non sint circa lapsus flliorum substractionis, qui semper profi- 
ciunt in perdendo. Hinc est factum, ut maxime gavisus sim au- 

20 diens et legens reversionem illius, quem Spyrensem cognominatis ^. 
Benedictus dominus et pater omnium spirituum. Magna sane mutatio 
fuit transiisse ex sensu Lutheri ad sensum hujus nostrae Societatis. 
Id quod melius judicare aliquando poterit, qui utrumque horum 
extremorum gustavit et expertus est. Det ei qui refecit cum cog- 

ssnoscere gratiam hanc, misericordiam et clementiam. Multi hie 
legerunt litteras vestras, qui mirum in modum aedificati sunt au- 
dientes hujusmodi opus dei omnipotentis. Utinam per ipsuni ali- 
quando trahi possint quamplurimi, qui in eadem perditione viventes 
gloriantur se pugnare adversus sanctos ecclesiae Jesu Christi. 

30 Scribe ad Petrum Kanegesser, epistolam ejus ad manus meas 

pervenisse et fuisse gratissimam gustui meorum viscerum ^. Idem 
dixerim de ea, quam ad me dedit charissimus Everardus*, cujus 
constantiam plurimum probat, ut spero, omnium coelestium civium 
conventus. Det utrique dominus in omni virtute perseverantiam 

35 ac augmentum Christo Jesu crucifixo dignum. 

Epistola domini Leonardi ^ non potuit non esse gratissima ani- 
mae meae propter singularem dilectionem, qua ipsum prosequor, 
videns quam sit tuus in Christo. Ne, quaeso, defatigentur isti tres 
ad me frequentius scribere, etiam si non viderint propria rescripta 

40 sibi a me dari ; sat sit illis me quotidie ad ipsos scribere et rescri- 
bere in spiritu amicissimi hominis. Ecce enim defatigatus sum 

1 Der Prior der Kölner Karthause, vgl. Nr. 27. 

2 Vgl. 01)671 S. 40 Änm. 4. 

3 Die.ser Brief des Feter Kannengiesser Hegt nicht vor. 

^ Vgl. das Schreiben des Eberhard Queste'nburg d. d. Köln 1545 August 

17, oben S. 40 Anm. 4. 
^ Das Schreiben des Leonhard Kessel an Faber liegt nicht vor. 


44 1546. 26 

Mavz 10. viribus corporis et absolvi mensuram iiistae epistolae, cum tarnen 
nihil de me et de bis quae circa nos sunt scripsi, in quibus sunt 
multa, quae oportet vos scire. Hoc tarnen non esset admodum ne- 
cessarium, siquidem ad vos pervenerunt literae, quas de hisce rebus 
conscripsi et ad vos misi per manus rev. domini Nuncii Veralli ^. s 
Inibi dicebam nos reliquisse Vallisoleti tres ex nostris, ut inibi dent 
operam litteris scholasticorum doctorum, inter quos nominabam 
magistrum Hermetem^, quem nobis dedit Lovaniensis universitas, 
et alios duos tlieologos Complutenses. Valentia habet sex et dux 
Gandiae^ quinque; ex Valentinis vos neminem nostis; ex illisio 
autem, qu.i sunt Gandiae, nostis duos: magistrum Ambrosium vi- 
delicet et Magistrum Andream*^, qui aliquando fuit hospes reverendi 
Andreae °, postquam scilicet incidisset in latrones prope Düren. 
Hie perambulat vias et castella illius optimi ducis, ita ut contingat 
quatuor conciones uno die ipsum habere ad diverses populos. Ma- 15 
gister Ambrosius acceptissimus est et videtur brevi sciturus linguam 
hispanicam. Dominus licentiatus Araoz, qui vos perinde atque ego 
diligit, nunc apud me agit. Ipse habet gratiam verbi, ita ut possit 
etiam aulicis hispaniensibus optime satisfacere et alioqui ducens 
erga contemptum mundanae gloriae permovere ad Christum. Multiso 
per ipsum relinquunt saeculum, et sie crescunt omnium ordinum 
filii, id quod mihi valde sapit in domino. In hoc enim cognoscitur 
Christi verus doctor et praedicator, quod ducat multos ad Christum 
nudum, quod per ipsum impleantur monasteria, quod saecularia 
contemnantur ao relinquantur. Interim vero non minus docenturss 
caeteri, quo pacto recte vivere possint in minoribus vocationibus. 

Quid de me proprio dicam nescio, nisi quod in dies in homi- 
nem inutilem fortius pergo : tantuni abest, ut melius militem meam 
militiam aut melius cursum meum curram, et tamen non omitto 
concionari loco et tempore opportune, neque audire confessiones. so 
Trade quoque aliquam partem mei illis qui petunt Exercitia, qui 
multi sunt, ita ut nunc habeamus tres, in quibus est quidam pastor, 
vir magnae exspectationis, siquidem ipse possit (prout jam coepit 
intelligere ac probare) eligere meliora ac sequi. 

Universitas Complutensis optima et multa vasa nobis pollicetur. 35 
Aemilianus ^', quem abunde nostis, nondum perfecte restitutus est 
ei sanitati, quam habebat Lovanii et Coloniae, et tamen coepit 


1 Hieronymus Verallus, Nuntius am kaiserlichen Hof 1545 Februar his 
1547 Septeniber (Pieper l. c. S. 98). Das betr. Schreiben ist anscheinend 
verloren; für den Inhalt vgl. Polancos Chronik I, 186 ff . 

2 Hermes Foen (S. 16 Anm. 1). 

3 Franz Borgia. 

^ Ambrosius de Lyra (oben S. 28) der von Rom nach Gandia gesandt 
icorden tcar, und Andreas de Oviedo (oben S. 16 Anm. 1), der also an- 
.scheinend im Jahre 1543 von Löioen aus einen Besuch in Köln machte 
und auf dieser Reise das von Faber ericähnte Abenteuer bestand. 

5 Andreas Herl von Bardivick. 

'^ Aemilian von Loyola. 


2Ö lo46. 45 

j)raeclicare in patria cum maxima omnium aedificatione. Ipse habet Mar/, lo. 
locum, in quem conveniunt tria millia liominum, quos habet atten- 
tissimos. Mirum dictu, quantum cupiat scire quaecumque ego scio 
de vobis et quam sit devotus Coloniensibus. 
5 Benedictus deus, qui dat liinc (?) ex omnibus partibus nostrae 

Societatis multos vobis coadjutores, quo fit ut jam non sim solus, qui 
videatur totus vester esse in domino. 

Quod de abitu ex Colonia nihil cogites et nihil sis solicitus 
in te ipso, mihi, sicut sentis, perplacet. Sat tibi est, quod sis pa- 

loratus obtemperare, si obedientia aliquis volet alio vocare; in eam 
Interim transmitte omnem propriam voluutatem ac propriam ra- 
tionem; illi, quos, te contempto, sequi debes, de hoc cogitent, de 
hoc sint soliciti. Fieri poterit, ut brevi habeas socios aut etiam 
fllios, in quos, deo dante, transfundere possis tuum sensum quique 

15 tuas gerere possint vices tamquam alteri tui aut Coloniensibus uti- 
liores. Hoc cum fuerit, nos liberiores erimus, ut consequamur ea 
quae nunc bonum est nolle, etsi optima sunt. 

Nolo longius progredi, non quod timcam videri prolixus (sicut 
nee vos in vestris ad- me prolixi esse potestis), sed quia tempus 

20 non datur plura dicendi. Hoc tantum addo: Nos misimus ad vos 
litteras Indicas, quas anno superiore recepimus a magistro Fran- 
cisco ^ Utinam ad vos pervenerint, ut consolemini solida conso- 
latione videntes mirabilia, quae operatur Christus in illis populis. 
Gaudet magister Franciscus, quod suo tempore sexcenti homines in 

25 illis j)artibus noviter baptizati martyrium receperint, qui est per- 
fectissimorum baptismus. Gaudeamus et nos propter hoc in domino 
Jesu Christo. Gaudet magister Franciscus, quod uno mense conti- 
gerit et datum sit ei baptizare decem milia hominum. Gaudeamus 
et nos super tam copiosa messe. Gaudet magister Franciscus in 

30 ea spe, quam ostendit in illis suis litteris, dicens: spero in domino, 
quod hac anno sim baptizaturus plus quam centum millia hominum. 
Nolo plura commemorare confidens in domino, quod ad vos per- 
venerunt ipsae ejusdem litterae, quas latinas fecit quidam ex Con- 
imbricensibus nostris; facile est credere illum fuisse magistrum 

35 Joannem Insulanum ^, qui est de Lovaniensibus solus relictus Con- 
imbricae; Maximilianus ^ enim Compluti studet, et Hermes, ut jam 
dixi Vallisoleti. Parvus autem Cornelius'^ Ulisbonae agit, brevi 
ad nos, si magister Simon ^ audierit me, huc venturus, ut plus ocii 
habeat posthac ad studendum. 

40 Non satis mirari possum, quod tam raras a te recipiamus lit- 
teras, praesertim cum habeas viam tam facilem ad rev. dominum 


^ Franz Xavier, es handelt sich um das unten S. 49 erivähnte Sc?ireiben. 
2 Wohl der oben iS. 16 Anm, 1 erwähnte Johannes Covillonius. 


^ Maximüianus Capella (ebd.). 

J Cornelius Wischawen der Jüngere (ebd.), 

^ Simon Bodrigue^, 


46 1546. 2Ö 

Miirz 10. nuncium Verallum. Vide ut singulis mensibus aliquid ad nos scri- 
bas. Salutem pete nobis per intercessionem Magorum, undecim 
millium Virginum, sancti Gereonis et sociormn ejus, sanctorumque 
Macchabaeorum, ad hoc ipsum singulorum templa ineo nomine vi- 
sitando. 5 

Dominos istos episcopos, dominos provinciales, dominos priores, 
dominos licentiatos, quos nominatim saepius legisti in meis litteris, 
resalutato diligenter ^. Item dominam Margaretam, utrumque Ale- 
xandrum ^ et caeteros, quos tu facilius intelligis, quam ego scribere 
valeam. Domina magistri Joannis (quam lubentius Brigittanam ap- lo 
pellassem) mihi commendatissima est et semper fuit, ex quo a vo- 
bis recessi ^, doleo autem ipsam usque adeo sollicitari ad retroces- 
sionem; faxit Dens, ut non praevaleant, qui animae ipsius insidiantur 
quique profectum ejus tentant impedire. Utinam atque utinam 
mihi nunc liceret ac daretur esse apud eam vel ad horam ! habeo 15 
enim quamplurima ad cohortationem et ad colisolationem ejus, si 
velit avertere sensus ab his, qui maligna loquuntur in interitum 
ejus. Maxime velim, ut meo nomine, siquidem perstat, ipsam visites 
dicasque ei multam salutem. Quid minantur inimici perseveraturae? 
Labores fortassis, paupertatem, opprobria, subjectionem et caetera 20 
id genus, ex quibus est crux, quam quotidie tollere jubemur? An . 
non in his est Christus clare ostensus? Timeat potius ea quae 
nobis minantur propria conscientia, bonus angelus noster, ipsa 
deniquc veritas, quibus inimicari aut non obedire tormentum est 
durissimum et intolerabile. si sciret bona ista domina, quid 25 
ipsi repromittat dominus! si sciret, quanta bona ipsam manent! 
Meminerit peccatorum suorum et earum poenarum,. quae repositae 
sunt peccatoribus, illis videlicet qui poenitentiam non egerint; me- 
minerit denique et cum spe firma aspiciat eam gloriam, quae ipsam 
manet in coelis. Si dura videtur ipsi conversatio suarum sororum, 30 
sciat se promereri omnium sanctorum sonsortium; si durus est panis 
quem nunc comedit, sciat se habituram hac via panem angelorum; 
si displicet habitatio monasterii, sumat inde occasionem contem- 
plandi et sperandi habitationera illam non manu factam, quae est 
domus et civitas sanctorum. Idem dixerim de inclusione, per quam 35 
merebitur libertatem sanctorum corporum, et de laboribus quos 
imponit obedientia, qui via sunt ad dominum sempiternum et 
ad quietem, quam promisit qui dixit: Intra in gaudium domini tui 


1 D. ^. Georg Schotborg, EB. von Lund, und der Kölner Weilibiscliof 
Johann No2?el; Johann Pesselms, Provincial der Dominicaner, und 
Eberhard Billich, Provincial der Karmeliter; Tilmann Smeling, Prior 
des Dominikanerklosters, und Gerhard von Hammont, Prior des Kart- 
häuserklosters ; Andmas JSerl von Bardioick und Mathias Cremer, der 
Regens der Montanerburse (vgl. Carlas del P. Fäbro I 8. 805 Anm. 1, 
und meine erwähnte Abhandlung S. 188 ff.). 

2 Margaretha Questenburg und zivei Schioäger von ihr (Carlas l. c.j. 

3 ' Dominus Joannes, illius dominae capellanus, quae Birgittae orclinem praeclare 
profiteri coepit (vgl. Carlas l, c. S. 305 Anm. 2), - 


Ö6 1546. 4? 

et esto supra quinque civitates. Sed credo nihil horum tarn fer- März lo. 
ventem et tarn fortem miilierem deterrere ab semel incoepto itinere. 
Ipsa enim jam pridem supputaverat sumptus ad hoc viaticmn neces- 
sarios; decreverat enim renuntiare omnibiis quae possidcbat et niida 
5 Christum nudum sequi; hoc namque est supputare sumptus neces- 
sarios ad pugnam victoriamque inimicorum nostrorum spiritualium 
ac carnalium et ad aedificationem spiritualis turris. Quod si benc 
non supputavit prius (ut forte ipsi videri potest), institutum, quod 
ingressa est, in hoc ipso totum versatur, id est, in exercitiis abne- 

logandi omnia et se ipsam, quo fit ut non oporteat redire ad saecu- 
lum. Quia resumere seipsam et sua nihil aliud esse deprehenditur, 
quam inchoatam supputationem necessariorum sumptuum omnino 
derelinquere, perdere id ipsum quod jam feceras, et reduci ad 
periculum veniendi ad diem nulla neque bene incoepta denuo ne- 

15 que perfecta supputatione. . Et si non fuerit facta supputatio ipsa, 
de qua loquimur, nonne sequitur nullam nos de inimicis, qui ter- 
rent incipientes et opprimunt insipientes, victoriam esse reporta- 
turos? Nonne etiam sequitur ipsam turrim (quam tarnen aedifi- 
catam esse oportebit) nullum neque finem neque principium suae 

20 aedificationis esse habituram? Hinc videtur et clare apparet eorum 
stultitia atque ignorantia, qui ob timorem, ne non perficere possint 
quod optime sciunt incoeptum esse, desistunt ab incoeptis. Quid 
enim faciunt, quam nolle nee principium neque consummationem 
suae perfectionis? Ne igitur retrospiciamus nee retro convertamur, 

asaratrum sanctum manibus assecuti; ne resumamus ea quae semel, 
deo dante, evomuimus de animis nostris. Si iterum sapit ac placet 
quod semel despeximus, negleximus ac odio habuimus, ne creda- 
mus nos parum sapuisse tunc aut non bene oculatos fuisse, sed re- 
deamus ad eosdera sensus, euradem illum spiritum quaerentes, per 

30 quem tale Judicium de rebus assequebamur. Si mutantur sensus 
interiores et exteriores circa id quod in se semper vile est et niliil, 
quaeramus semper cum statum sensuum, in quo res ipsae vilescunt. 
Paulus dicit: hoc sentite in vobis quod et in Christo Jesu, qui 
cum in forma dei esset, exinanivit semetipsum, formam servi ac- 

35 cipiens. Videat quisque, in qua forma est, ut cupiat formam servi, 
ut serviat, ut labpret usque ad mortem crucis factus obediens. Hunc 
Jesum de se qui non habet, quaerat ex illo qui dat omnia ; qui 
habet, ipsum sequatur. Multo plura subministrat cupiditas salutis ejus 
dominae, propter quam haec scribo. Si autem sero ad eam per- 

40 venerint mea desideria, vos ipsi potestis abunde facere, ut ne hunc 

libellum verius quam epistolam, prout venerit in buccam, effuderim. 

Jesus Christus, qui est et venturus est judicare omnem sen- 

sum, confortet corda vestra in omni bono sensu et vestras intelli- 

gentias in omni recta ac vera cognitione. Amen. 

45 Ex oppido Madrit, ubi est principis Hispaniae curia, 10. die 
Martii anno 1546. 

Tuus in Christo frater Petrus Faber. 


48 164Ö. ^7,28 

März 12. 21. Peter Faber an Gerhard von Ilammont, Prior der Kölner 

Karthause. Äntioort auf dessen Schreiben vom 23. Mai 1545 ^, loelches 
'dominus Alvarus attiilit, cuius adventus ut minus desideratus ita 
minus gratus fuit ^ quam ipsae litterae .... Quid respondeam ad 
id quod dicis de confoederatione principalium partium istius civi-5 
tatis {Köln\ non habeo. Det ipsis deus perfectam unionem inter 
se et in Christo; certum est enim quod, si facti fuerint unum in 
Cliristi nomine, exaudientur quicquid pro bono civitatis Coloniensis 
postulaverint. Mihi dolet, quoniam Video potestates et dominationes 
terrae, Cherubin quoque ac Seraphin nihil iam tentare, nihil medi- lo 
tari nihilque putare esse necessarium in rebus publicis suis, quam 
haereticorum publicorum extirpationem, id est quod (saepe hoc dixi 
coram) utraque manus aedificantium civitates in tenendo gladio 
contra hostes sit occupata. Quid est, o bone deus, quod altera 
manu non aediflcamus? quid est, quod de reformatione, non dicoi5 
doctrinae fidei neque doctrinae operum (horum enim nihil nobis deest) 
sed de reformatione vitae et statuum quorumlibet christianorum 
nihil agatur? quare per doctrinam, quae vetus est et moderna, non 
redimus ad faciendum opera priora primiti verum videlicet ac sanc- 
torum patrum? Sed nihil possunt haec verba, melius est tacere et 20 
petere lachrymas. Madrid 1546 März 12. 

Original, StA. Düsseldorf, Karthause zu Köln R n. 52; Copie VIII 
fol, 18, — Drude (anscheinend nicht nach dem Original) Reiffen- 
herg I, Mantissa S.12; daiiach Carlas del F. Fabro 1, 394; span. 
XJebersetzung ebd. S. 309. 

28. Jacob Lhoost ^ im Auftrage des Ignatius an die Jesuiten in 
Löwen, speciell an Cornelius Wischaioen. Fortschritte der Societas 
in Indien. Ignatius verlangt AusJnmft über die Lebensioeise der 
Löwener Genossen. Ratlischläge zur Förderung des geistlichen Le- 
bens. Rom (1546) März 24. 

VIII fol. 16, gleichzeitige (fehlerhafte) Cojne. Aufschrift: Copia lite- 
rarum m. Jacobi de Geldonia ex Urbe. — praes. April 15. 

Adr. Domino meo et amico charissimo Cornelio Wischauen sacerdoti salntem 
domini nostri Jesu Christi. 

März 2d. Quid cause sit, cur iam ab Augusto nihil literarum accepimus 

a te aut quoquam e sodalibus ignoramus, nisi quod forsitan inter- 


1 Dieses Schreiben liegt nicht vor. 

2 Vgl. oben S. 42. 

3 Er luar aus Jodoigne gebürtig. Er ist eine von Jacob (Faber) Duacensis, 
der 1544 in Köln studirte und Ende 1544 von Köln über Augsburg 
nach Rom ging (Nr. 12, 16), verschiedene Persönlichkeit. Er entschloss 
sich im J. 1544 auf Veranlassung der Löjvener Jesuiten, nach Rom zu 
gehen ^'Jacobus Lhostius Geldonensis, sacrae theolog'iae in nobili apud Ant- 
werpienses Praemonstratensium coenobio professör, Komam eo consilio abiit, 
ut Societati se daret', hs. Historia collegii S. J. Lovanii 1542—1695 im 
Staatsarchiv zu Brüssel; nach Pola7icos Chronik I, 189 folgte er dabei 
der Anweisung Peter Fabers). 


gg 154Ö. 49 

ceptum Sit, quod scripsistis. Interea iussit domimis Ignatius late März u. 
scribi ad dominum Bobadillam Colonie ag-entem ^ quod nuper pro- 
miseram de admirabili opere domini in India, et brevi alia quedam 
scripturus est; poteritis petere copiam literarum, non dubito, quin 
övobis et Omnibus Christum amantibus et gloriam ecclesie sue di- 
latet tentoria sua ^. quam dociles magistro Cliristo filios invenit 
mater ecclesia, quam fortes adversus persecutionem, ut denuo supra 
tunicam candidam gaudeat, se vestimento purpureo a sponso suo' 
decorari. Nam plus quam sexcenti post baptisma susceptum pro 

10 Christo fortiter mortui sunt, hoc modo sua charitate cepit ei Chri- 
stus compensarc iniuriam deficientium ab ipsa ad Martinum Luthe- 
rum aut Philippum Melanthonem et pondere vite eam gravan- 
tium. Prestet eadem charitas, ut erubescentes et emendati iterum 
ei incorporentur. 

15 Dominus Ignatius,. qua est erga vos solioitudine, postulat his 

literis sibi describi rationem vestram vivendi totam, an simul an 
separatim habitetis, quis inter vos curam gerat, quis fructus, que 
exercitia, que aliorum edificatio, an in pace an in contradictione 
hominum mansueti vivatis, an ex eleemosynis an aliunde. Preterea 

20 uniuscuiusque incrementum in ea vita, que corporis morte non in- 
terrumpitur, aetatem, eruditionem, propositum, dotes et facultates 
ad adiuvandos proximos et conditiones reliquas. Obsecro fratres, 
viriliter in anteriora extendamur et pertracti amantissimi patris 
desiderio, capti amore pulcherrimorum et immarcescibilium fructuum 

25 Spiritus et propter abominationem putrescentis sensualitatis, exha- 
lantis et late spargentis tot mortifera desideria. lustum quoque 
est, ut cernentes tantam stragem animarum Christi curemus instrui 
ad eripiendum quos licet ab interitu. Adiungite, queso, quomodo 
videantur ad pietatem incalescere corda clericorum, maxime autem 

30 theologorum in collegiis, ex qua re in ecclesia tantus fructus pro- 
venire potest, quanta ex frigore sterilitas et fames ; cui deinde 
Lutheranismus tam male succurrit arbitror, quam via veritatis evi- 
denter agnita facile abduceret animos fidelium ab erroribus prin- 
cipis tenebrarum, ab heresibus et cecitate vite peracte, cum vita 

35 christiana sua conditione prorsus sit amabilis, eterna, ipsum cor 
domini in no[bi]s, anime nostre rectitudo, divina equitas, per quam 
anima deiforinis effecta ipsius beata et vitali cognitione gaudeat. 
Si vero fides, bonus adversarius et potens, quem dedit nobis do- 
minus, in quo est tota et plena spes victorie nostre et fidelium 

4oamicorum nostrorum, aut lauguet aut iacet mortua, vix in nos quic- 
quam possimus, quomodo ergo alios subiciemus Christo? Sacerdoti- 
bus itaque et ad querendam cognitionem Christi et voluntatis eins 


1 


BohadiUa war in diesem Jahr mehrmals in Köln (S. 60 Anm. 2). 
2 Eine von Ganisius' Hand herrührende Copia litterarum Indicarum Fran- 
cisci Xaverii aus dem J. 1545 liegt VIII fol, 19—22 vor. Die Copie ist 
vom 18. Mai 1546 datirt (vgl. oben S. 45 Anm. 1). 

Jesuiten-Akten. 4 


50 1646. 28, 2§ 

Märü 24. peculiariter vocatis peculiaris incumbit nccessitas, ut per fidem 
vivat Christus in eorum cordibus et sensualitas tota sive crassior 
sive fraudulentior interficiatur, ea enim veliit paralysis qiiedam 
volmitatem dissolvit ignavia et omnia membra anime debilitat, ut 
verbum domini foi^titer continere noia valeant, quod legittime per 
iidem susceptiim et custoditum potens est voluntatem reddere in- 
superabilem, animas nostras salvare et nmndum subiicerc Christi 
obsequio. Removeatur quoque dubitatio et diffidentia de ipso cum 
Omnibus malis, quibus merito coniuncta est, siquidem spontanea 
charitate patris promissus non rogantibus aut cogitantibus et pro 
Omnibus peccatoribus adhuc exhibitus firma spes salutis est Omni- 
bus volentibus et invocantibus eum anima non mendaci, immo vero 
et nondum volentibus author et audientibus eum eonsummator. In 
quo est redemptio copiosa pro peccatis nostris, vita, sanitas, forti- 
tudo, perfectio, consilium, thesaurus omnis- boni, quo locupletetur 
nostra paupertas. Conemur, si valemus, ei reddere spem et fidu- 
ciam, quam meretur voluntas eins et amor salutis nostre, compro- 
batus testimonio sanguinis sui pro adhuc peccatoribus effusi. Per 
hanc spem sanoto timore muniamus cor expurgemusque, ut ab 
Omnibus nobis reddatur summo domino debitus census timoris et 
amoris casti, ut cognoscamus gloriam divinitatis eins, quam pre sue 
bonitatis magniflcentia et propter se ipsum donet omnium nostrum 
cordibus- is, ex quo est omne bonum creature pauperis, vane et pe- 
nitus nihili sine eins gratia per mediatorem, quem ipse habet cum 
eo regnantem, dominum nostrum Jesum Christum. Omnes vos dis- 
tentis brachiis coraplectimur, qui hie habitamus. Salutate precor 
meo nomine magistrum nostrum Valencenensem et magistrum no- 
strum Hassellanum presidentem collegii theologorum cum toto col- 
legio, fratem Petrum de Berweto apud Minores et omnes amicos. 
Rome 24. Martii. 

Jacobus Lhoost servus et amicus paratissimus ^. 

29. Peter Fdber von Hai an [Leonhard Kessel in Köln]. Pre- 
digt des Canisius in Ni7moege7i. Thätigkeit der Brüder in Rom in 
einem Frauenldoster, Bekehrung von Juden und Türken. Foi-tscliritte 
der Societas in Spanien und Portugal. Anknüpfung nach Sicilien. 
Laynez und Salmeron in Trient. Peter Faher aus Spanien citirt, 
um ebenfalls zum Concil zu gehen, Zufriedenheit des Ignatius Tnit 
der Thätigkeit des Kessel und Canisius in Köln. Sein Verlangen, 
dass sie monatlich nach Rom schreiben. Rom 1546 April 29. 

VIII fol. 18, Original. 
Adr. fehlt, 

April 29. Gratia domini nostri Jesu Christi sit cum omnibus nobis. 

MJirz 2G, Frater charissime, recepi tuas literas scriptas altera Annuncia- 


1 Kurze Zeit darauf wurde Jacob Lhoost nach Sicilien geschickt; am 
7. Mai verliess er Rom (vgl. Nr. 30, 31J. 


^§ ihU. 51 

tionis, ex quibus cogiiovi, cum quanto fructu tu et confrater mens April 29. 
charissimus magister Petrus Canisius ^ Colonie manetis. Dominus 
noster, cuius semper perfecta sunt opera, dignetur messem vestram 
in cl[ies] adaugere ad laudem et gioriam sue divine maiestatis. 
5 Scripsit • mihi dominus Cornelius ^ in suis literis, quod confrater 
noster magister Petrus Canisius in sua patria concionatus est cum 
magna populi frequentia. Orandus deus, ut semen fructificet. 
Fratres eharissimi, crescamus semper in eo, qui dignatus est nos 
vocare de Iioo seculo nequam in consortium servorum suorum et 

losortem sanctorum. Crescat Jesus semper in nobis et nos in ipso, 
ac sicut ipse prior dilexit nos, offerens se per spiritum sanctum in 
improperio mortis, ita nosquoque. Recogitate, inquit Paulus, eum, 
qui talem pro vobis sustinuit contradictionem, ut non fatigemini 
animis vestris deficientes, gloriemur quoque fratres frequenter in 

i5spe glorie, quam servi imo filii dei expectant, ut cum gaudio in 
spiritu sancto nostram peregrinationem absolvamus, laborantes quam- 
diu sumus in hoc mundo omnes ad Christi noticiam attrahere, ut 
omnes Jesum glorificent et ament. Sed his supersedeo, addens ali- 
qua eorum, que apud nos flunt. 

20 Primo scire vos volo fratres, omnes patres et fratres, qui hie 
nobiscum sunt, occupari in Christi continuo servitio. Reverendus 
dominus pater Ignatius in magnis negociis se occupat pro edijäca- 
tione ecclesie et animarum salute. Scitis, quomodo ab hinc paucis 
annis deus pro sua iniinita bonitate multos Judeorum et Turcarum 

25 ad ecclesiam vocavit, qui baptizati simul in una domo convenerunt 
ad habitandum, quibus preest quidam vir probate vite catholicus, 
ut eos in pace Christi conservet. Item aliud monasterium mulierum 
cum consensu sumrai pontificis fundatum est, in quo monasterio 
sunt iam plus quam quadraginta persone et quotidie adhuc nume- 

sorus augetur. Pro harum mulierum devotarum [cura] summus pontifex 
dedit primo scuta centum, item unus ex fratribus pro ipsisquotidio 
elemosinam petit a viris honestis, nam alios redditus non habent ^. 
Protector huius monasterii est quidam cardinalis. Multa opera pia, 
que dominus quotidie per nostrum reverendum patrem dignatur 

35operari. Hoc addo, quod iam istis diebus aggressus est opus 
unum adeo arduum, ut omnes cardinales attoniti rei arduitate et 
secuudum iudicium humanuni diificultate responderint doraino Ignatio, 
patri nostro, cum ipsis super hoc ncgocio tractanti, velit ipse acce- 
dere summum pontificem ad tractandum super eodem negocio, 

wdeinde suam offerentes et pollicentes operam. Quae res, si suum 


1 Canisius gab um diese Zeit die Werke Cyrills von Äiexandrien und 

Leos des Grossen heraus (vgl. unten S. 60 und Reiffenherg I, 25; Zs. 

für kath. Theologie XIV (1890), 725). 
p Cornelius Wischawen. 
^ Vgl. Polancos Chronik I, 168 ff, ; erst im Lauf des Jahres 1546 suchte 

Ignatius seinen Orden von der Sorge für die Frauen im allgemeinen 

zu befreien (Carfas de S. Ignacio I, 291, 473). 


5ä I54Ö. m 

April 20. sortiatiir effectum, in multarum animarum salutem et ecclesie mag- 
nam edificationem cedet. Item princeps Hispanie seripsit ad pa- 
pam et ad dominum Ignatium super reformatione multorum mona- 
steriorum in Hispania, quae res etiam cum diligentia tractatur. 
Item rex Portugalie seripsit pro quodam, qui apud nos nianet, 5 
item quidam cardinalis desiderat aliquem ex Societate ad reforman- 
dum quendam episcopatum in Sicilia ^. Orate dominum messis, ut 
etc. Alii patres nostri se occupant predicando, aliqui per totam 
hanc Quadragesimam, alii confitendo, alii et publica in platea ex- 
hortando. Ego omniuni minimus liac Quadragesima servivi pau- lo 
peribus in liospitali quodam, exhortando. ipsos ad confessionem et 
adiuvando Christi pauperes tum corporaliter tum -spiritualiter. Ipsa 
April 18-24. septimaiia sancta tamen propter populi magnam frequentiam au- 
divi confessiones cum aliis patribus in nostra ecclesia. Apud nos 
sunt duo doctores theologie cum magna omnium edificatione, quo-i5 
rum unus hac Quadragesima in medio Rome exhortationes tecit 
cum magna satisfactione et edificatione. Uterque in officiis domus 
et exercitiis abiectioribus se exercuit, per menses culinam et cre- 
dentiam faciendo etc. Duo ex nostris patribus ^ iverunt Tridentum, 
quia sie Visum est summo pontiflci. Item quia ita Sue Sanctitatiso 
placuit, venturus est dominus Petrus Faber, qui iam manet apud 
principem Hispanie, idque cum tanto fructu, ut brevibus scribere 
nequeam. Per Romam, credo, transiturus est Tridentum. Magister 
Ambrosius ^ est in Hispania in novo collegio, quod per ducem 
Gandie iam fundatur, qui dux seripsit ad dominum Ignatium cum 25 
tanta humilitate, ut potius religiosi quam ducis literas dicas. Qui- 
dam fratres sunt in Valentia, nam ibidem iam fundatum est quod- 
dam collegium et per papam confirmatum. Ad nostram ecclesiam 
quotidie concurrunt multi ad confitendum et communicandum die- 
bus dominicis. Fratres charissimi, si omnia scribere vellem, queso 
in diversis locis tum per patres et alios fratres fiunt, longior essem. 
Puto tamen, quod nuper literas recepistis, que fusius vobis expli- 
cuerunt multa, que ego hie omitto. Laudetur in cunctis operibus 
suis, qui operatur omnia in omnibus. Opera ipsius magnificemus 
semper coram omnibus, ut a multis ipsi gratie agantur, cui laus 35 
est et honor in secula seculorum. Salutaut omnes patres et fratres, 
qui mecuin sunt. Pater noster dominus Ignatius multum gavisus 
est de vobis vestroque bono conatu, qui suam operam, scio, non 
negabit, si quando indigueritis ad servitium Christi, sed habentes 
patrem nostrum Bobadillam, nihil vobis deesse potest. Saluta do-4o 
minum decanum*, patrem reverendum priorem, item dominum 


1 Bezieht sich auf Jacob Lhoost und Girgenti (vgl. Nr. 30, 81), 

2 Jacob Laynez u. Alfons Salmeron. 

^ Ambrosius de Lyra, vgl. unter Nr. 56. 

* Vgl. oben S, 21 'Anm, 2; doch könnte auch an Eberhard Billich, den 
Decan der theoh Facidtät, gedacht werden. 


29, 30 1546, 53 

Danielem, mag-istrum Andream ^ et si qiii alii sint, qiioriim omnitim Apvil 29. 
precibus me Immiliter commendo. Alias fratres latius. Dominus 
Ignatiiis ordinavit, ut singulis mensibiis . ad vos transscribatur, vos 
quoque vestri officii memineritis. Raptim, Rorae 29. Aprilis a. 1546. 
5 Petrus Faber de Hallis vester indignus confrater et 

conservus in Christo Jesu. 

lam reverendus dominus Ignatius a domino Bobadilla, quem 
dicitis profectum Ratisbonam, recepit litteras, quibus respondet 
litteris domini Ignatii, cum quibus etiam ad vos scriptum fuerat. 

30. Hieronymus Natalis im Auftrag des Ignatius an Peter 
Canisius in Köln. Ermunterung. Auf seinen und Kessels Wunsch, 
ZK, erfahren, oh sie in Köln bleiben oder sich andersioohin hegeben 
sollen, lüird Ignatizts erwidern, sobald er mit Peter Fäber, der auf 
der Reise aus Spanien nach Trient auch Rom berühren ivird, ge- 
sprochen. Last der Geschäfte des Ignatius. Verbreitung der Societas 
in Italien, Frankreich und Spanien. Ersucht um regelmässige Cor- 
respondenz. Jacob Lhoost nach Sicilien. Laynez und Salmeron in 
Trient. Rückkehr des Daniel Payhruck aus Rom nach den Nieder- 
landen. Rom 1546 Juni 2. 

VIII fol. 24, gleichzeitige Copie. 

10 Gratia et pax domini nostri Jesu Cliristi sit tecum et cum Juni 2. 
Omnibus nobis, amen. 

Hoc est gaudium meum in Christo Jesu, ubi nomen domini, 
ubi Jesum Ctiristum omnibus de coelo loquentem in sanguine suo 
Video in quam piurimis sanctificari atque adolescere. Gratias agi- 

lömus deo de eius ineifabili misericordia et veritate, quam explet 
nobiscum propter nomen suum gloriosum. Saepe enim ita affectus 
sum, ubi de te et aliis audio partim video, nostre Societatis vocatis 
in Christo Jesu. Age, age vero et confortare in deo et in potentia 
virtutis eius, qui est Christus Jesus, dominus et deus noster. Ipse 

20 propter peccata nostra mortuus est atque adeo resurrexit propter 
iustificationem nostram. Itaque et nos corresuscitavit secum et con- 
sedere fecit in coelestibus in deo. Cognosce atque explora in spi- 
ritu tuo vocationem et gratiam, quae data est tibi in Christo, illam 
exerce, illi insiste, ex illa negotiare, nunquam patiaris in te ocio- 

25sam, nunquam subsistere; ipse dominus est, qui dat nobis et volle 
et perficere pro bona sua volantate et in se et per se inflnita et 
supergloriosa et in nos inenarrabili per Christum Jesum. Dabit 
enim tibi spiritus Jesu in omnibus et intellectum et fortitudinem, 
ut nomen dei in spem melioris vitae in Christo Jesu per te in plu- 

Borimos fructificet et clarificetur. 

Haec scribimus tibi, ut currenti calcaria addamus, ut dicitur. 


1 l^rior Gerhard von Hammont, der Karthäuser Daniel, Andreas IJerl 
von Bardtoick. 


54 1546, 30 

Juni 2. Alioquiii tuos nos plane fecisti in Christo de tua in vinea domini 
alacritate, et in magnam spem erexisti, quod in te Christus Jesus 
glorificetur in finem. lam vero quoniam te intellexi et dominum 
Leonardum desiderare voluntatem et sententiam meam vobis ut 
signiflcem ab ea ut ne discedatis, agnosco obedientiam vestram ins 
Christo. Id in presentia representarem, nisi magistrum Petrum Fa- 
brum, socium et fratrem nostrum, ex aula principis Hispaniarum 
his 15 aut 20 diebus expectarem! Constituit enim summus pon- 
tifex, ut ad consilium Tridentum veniret ^. Eum accepimus ad Ca- 

Mai 1. lendas Maji Valentiam in citeriorem Hispaniam devenisse, et scimus, lo 
speramus quidem certe, non perventurum Tridentum, nisi nos pri- 
mum viserit. E re igitur vestra arbitratus sum facturum me in 
Christo (quandoquidem et mores habet ille explaratos et rerum sta- 
tum istarum regionum), si illum in consilium adhibeam cum aliis 
fratribus, ut de vobis statuam in Christo Jesu, quod ad servitium i5 
et gloriam dei attinere existimem. 

lam si literas a nobis tam crebro non accipietis, quam vobis 
credo iucundum foret et nos a vobis expectare debemus, nihil est 
quod miremini. Quod tametsi coniicere vos arbitror, tarnen paucis 
accipite. Mihi tanta moles negotiorum in Christo Jesu incumbit ac 20 
succrescit in dies, ut vix tandem aliquando me explicare possim, 
ut ad rescribendum quibus plurimi interest, animum divertere pos- 
sim. Uli vero quasi agmine occurrunt, quibus est respondendum 
vel omnino scribendum. In tot iam regionibus operatus est Spiritus 
Christi ad amplificandam nostram Societatem ad gloriam nominis25 
sui. Habemus enim Padue collegium, in quod nobilis quidam 
Venetus mille ducatos annui redditus designavit, tametsi pro vita 
sua alantur illic duodecim e nostris. Bononie his diebus spes ali- 
qua habita est erigendi collegii ; nam illuc misimus magistrum Hie- 
ronimum Dominec, qui cum tribus scholasticis Interim alatur. Tri- so 
denti praeterea spes nova quedam effulsit instituendi collegium in 
gloriam Christi copiosuni; ac nobile in academia Parisiorum, in qua 
iam aliquot e nostris habemus. Valentie in Hispania collegium iam 
inchoatmn est atque assignati redditus 300 ducatorum, ubi etiam 
aliqui scholastici nostri degunt ^. Gandie in eadem regione a duce ^ 35 
collegium aliud est designatum cum redditu annuo 700. ducatorum. 
In collegio Portugallie 80 e nostris aluntur, eum numerum rex con- 
stituit augere, ut 100 sint scholastici. Et iam illis assignavit red- 
ditus bis mille ducatorum, et omnia praeterea tribuit, quae illis 
necessaria sunt. Ad hec sunt alia loca permulta, ad quae scri-40 
bendum est, Berchinonam *, in aulam caesaris, in aulam principis 
Hispaniarum, Lovanium, ad vos, Tridentum, in Indiam, de qua nihil 


1 Vgl. Cornely, Peter Faber S. IIS ff. 

2 Vgl. für die Gründung der genannten Collegien Polancos Chronilc J, 170 ff. 

3 Franz Borgia. 
* Barcelona. 


30, 31 1546. 5Ö 

est, quod ad vos soribamus, praeterquam quod proxima navigatione Juni 2. 
eo miserit rex decem ex nostris, tantus est fructus nostrae Socie- 
tatis in illis reg-ionibus in Christo, tanta spes futurae messis. Omitto 
Complutiim ^, Tolletum, Vallisoletum, in quibus vel scholasticos ha- 
5 bemus vel qui a nobis litteras desiderare possunt. Itaque si litteras 
a nobis non accipietis frequentius, id boni consuletis. Curabimus 
tarnen, ut ntinquam omittamus scribere, ubi ad Christi gloriam et 
consolationem nostram in vobis res digna videatur, in qua tempiis' 
insixmamus. Vos tarnen non negligetis ad nos frequentius litte- 

10 ras dare. 

Magistrum Jacobum Lost a. Gheldonia misimus post Paschalia Apdi 25. 
Agrigentum in Siciliam ^, in qua civitate episcopus est rev^^"^ car- 
dinalis Carpensis, nostrae Societatis protector, cui tota Societas om- 
nia debet in Christo. Is infinita quadam instantia postulavit, ut 

15 aliquem e nostris illi gratificaremur, qui reformationi episcopatus 
Agrigentini suo nomine operam navaret ^. Commodissimum puta- 
vimus, magistrum Jacobum mittere, ut eius expectationi ad gloriam 
Christi responderemus. Speramus paucis mensibus provinciam con- 
fecturum atque ad nos reversurum. 

20 His diebus accepimus, Tridentum pervenisse magistrum Jaco- 

bum Laynez et magistrum Alphonsum Salmeron, socios et fratres 
nostros, quos opinor audieratis in concilium destinatos a summo 
pontifice. Fuerunt gratissime tum ab aliis rev™^^ legatis Apostolicae 
Sedis accepti et episcopis aliis, tum vero a rev™° legato cardinale 

25Sanctae Crucis, qui iussit omnia illis suppeditari, quae desiderari 
possunt ad victum et alia. Speramus in dei misericordia per Chri- 
stum lesum, non inanem futurum eorum adventum. 

Misimus has litteras per Danielem Paybrouck Flandrum'*^, di- 
lectum nobis in Christo, qui ex obedientia nostra profectus est; 

soillum ut fratrem recipietis, ut eius Spiritus in vobis reficiatur in 
domino. 

Reliquum est, ut deum et patrem domini nostri Jesu Christi 
oremus atque obsecremur, ut suam sanctissimam voluntatem in cor- 
dibus nostris aperire dignetur et vires preterea facere, ut eam im- 

35pleamus. Gratia domini nostri Jesu Christi sit nobiscum. Amen. 
Eome 4. nonas lunii 1546. 

Ex commissione reverendi patris magistri Ignatii Hierouymus 
Natalis, novitius indignus S. J. 

31. Peter Faber von Hai an Peter Canisius. Daniel Payhruck 
nach den Niederlanden. Jacob Lhoost nach Sicilien. Die Societas 
in Spanien. Erioartung der Ankunft Peter Fabers in Rom. Am- 


1 Älcalä. 

2 Er verliess Born am 7. Mai. 

^ Vgl. Polancos Chronik I, 198. 

* Er war nach Löwen bestimmt (vgl. Nr. 42), 


56 1546. 31 

hrosius de Lyra nach Gandia. Fortscliritt der Studien Leonhard 
Kessels, Rom 1546 Juni 4. 

VIII fol. 23, Original. 

Adr. Charissimo in Christo fratri magistro Petro Kanisio aputl Predicatores, 
Colonie. 

Juni 4. Gratia domini nostri Jesu Christi sit semper tecum. Cliaris- 

sime frater, ab Inno paucis diebus ad vos unas scripsi litteras. 
Ceterum per discessum magistri Danielis ^ obtulit se occasio alteris 
litteris congratulandi vobis et simul vobiscum laudem dandi divine 
maiestati, que pro sua immensa dementia vobis utitur. In iis sub- 5 
inde, que ad proximorum salutem promovendam faciunt, bonorum 
laborum gloriosus erit fructus. Itaque patienter sustinendum, doncc 
advenerit, quod cuncti per spem expectamus. Hec spes dei scilicet 
nos in omnibus tribulationibus solatur et confortat, ut non fatigentur. 
Quod attinet ad ea, que hie aguntur, Daniel vobis plura referet. lo 
Ego hoc addam: Dominus Jacobus de Geldonia^ discessit a nobis 
7. Mail in Ciciliam ad instantiara cuiusdam d. cardinalis, qui in 
regno Cecilie habet episcopatum, in quo episcopatu cupivit habere 
aliquem de Societate, qui ibidem cum fructu nianeret. Hac inten- 
tione discessit dominus Jacobus, a quo nondum litteras recepimus, is 
cuius fructum dominus per vestras orationes multiplicet ^. Reveren- 
dus d. pater noster dominus Ignatius occupatur magnis negociis 
pro animarum salute. Princeps Hispanie scripsit ad summum pon- 
tiflcem super reformatione quorundam monasteriorum in Hispania, 
super quo negocio scripsit quoque ad dominum Ignatium. Alii pa- 20 
tres et fratres recte valent exercentes opera charitatis, hurailitatis 
et obedientie. Particularia Daniel vobis latius narrabit. Ceterum 
brevi expectamus dominum Petrum Fabrum, qui per nos ad con- 
cilium est iturus. Visum est ita summo pontifici, ut ex Hispania 
vocaretur ad concilium. Magister Ambrosius de Lyra iam manetss 
in Gandia in novo collegio ducis Gandie, a quo non recepi adhuo 
litteras. Salutant vos omnes patres et fratres. Si domini Ignatii 
prepositi nostri operam in re quapiam postulaveritis, eam vobis 
non denegabit. Credo, quod iussit scribi ad vos. Salutem opto 
domino magistro nostro apud Predicatores, quem salutabis meo no- so 
mine, item dominum Andream, reverendum patrem priorem apud 
Carthusiam et dominum Danielem aliosque amicos. Raptim, Rome 
4. Junii a. 1546. 

Die Unterschrift des Peter Fdber de IlaUis ausgeschnitten. 
De foelici processu studiorum domini Leonardi* gavisus sura, 
cuius precibus me commendo. 35 


1 Daniel PayhrocJc, vc/l. oben S. 55. Er hatte in der Z'wischenzeit seine 
Studien in Fadua vollendet (Sachino l. c. S. 74). 

2 Jacob Lhostius. 

3 lieber seine erste Thäticjkeit berichtet eingehend Folancos Chronik 1, 198 ff. 
^ Wie oben iS. 23 Anm. 4 eriüähnt tuurde, erlangte Kessel am 16. Novem- 
ber 1546 das Baccalaureat der freien Künste, 


32 1546. 57 

32. Ignaiius an Leonard Kessel. Ueherträgt ihm unter Zurück-' 

Ziehung aller fiilher ertheüten Facultäten diejenigen Facultäten, löelche 

der Societas Jesu durch Papst Pauls III. Breve vom 3. Juni 1546 

ertheilt loorden sind, und beauftragt ihn und Peter Canisius, Novizen 

hei Ignatius anzumelden und dessen Entscheidung abzuwarten, Born 

1546 Juni 6. 

Copie saec. 17^ Bd. VIII fol. 8; Copie saec. 18 ebd. Beilage. 
Adr. Charissimo in Cliristo domino magistro Leonardo Kessel, Coloniae. 

Gratia domini Jesu Christi sit semper nobiscum, amen. Jvmi 6. 

Ex commissione nostra scripsit vobis de aliis rebus Hierony- 
mus Natalis noster ^. Haec tarnen particularia volui vos intelligere. 
Is dicit nos constituisse, ne ullus habeat facultatem istarum gratia- 
örum, de quibus scripsistis, nisi per me-immediate collatam. Itaque 
si qui sunt qui illam facultatem acceperint sive per nos, sive per 
ministerium sociorum nostrorum, ea. cumprimum has litteras acce- 
perint, pro niliilo habeant. Quandoquidem itaque te Leonarde scimus 
Vota habere castitatis et paupertatis et propositura, nostram ingre- 

10 diendi Societatem, atque alioquin nobis probatus es, illam tibi apo- 
stolica autoritate vivae vocis oraculo a ss. domino n. p. Paulo III nobis 
traditam concedimus ac damus in domino. Quod si quis praeterea 
inter vos fuerit, qui eadem vota habeat et proposltum et tibi Leo- 

. narde et Petro Canisio probatus fuerit, mihi scribetis per literas 

lönomen eius et cognomen, ut quod ad gloriam Dei existimemus 
praestare, possimus concedere et decidere ^. Ut autem sciatis, quam 
late pateant illae gratiae, tangemus breviter. 

Est facultas ^ recitandi horas canonicas secundum usum nostri 
breviarii ; est praeterea licentia praedicandi verbum Dei ubique, 

20 nullius super hoc licentia requisita, ita ut gaudeant privilegiis, 
gratiis, facultatibus, indultis, concessionibus, quibus praedicatores 
verbi dei gaudent de iure vel de consuetudine, et absolvendi in 
foro conscientiae a casibus reservatis et commutandi vota reservata 
Sedi Apostolicae, exceptis reservatis in bulla Coenae Domini, et 

25 ministrandi sacramentura eucharistiae et alia sacramenta^ sine prae- 
iudicio cuiuspiam, nullius etiam licentia requisita. Et si contlgerit 
esse occupatos ad meridiem vel in audiendis confessionibus aut in 
operibus vel in quibusvis aliis impedimentis, possint post meridiem 
consecrare aut administrare eucharistiam, ac etiam propter similia 

30 impedimenta habeant facultatem interponendi et postponendi horas 
canonicas. Eomae 6. lunii 1546. Ignatius. 

« Die ztveite Copie hat 'consulere et deliberare'. ^ Die ziveite Copie allein 

hat den richtigen Zusatz 'et alia sacramenta'. 
1 Die Copie ist von der Hand Kritzraets; er bemerJd dazu: Antographuin 

est in theca argentea deaurata collegii Coloniensis pro pnerperis. Est ex cliiro- 

graplio altero argenteo deaurato s. p. n. magis novi cum effigie magna s. p. n. 

et inscriptione : S. pater Ignati ora pro nobis snb 1630 inclusnm. 
^ Vgl. Nr. 30; dieses Schreiben enthält jedoch nicht die Bestimmung , von 

der Ignatius im Folgenden redet. 
^ Vgl. das Facidtcltsbreve P. Paids IV, d. d. 1545 Juni 3 (Litt, apost, S. 19), 


58 1546. 33 

33. Peter Faber von Hai an [Peter CanisiusJ. Unterstützung 
der Societas seitens der Cardinäle. Wilhelm Postell und andere Ge- 
lehrte sind in den Orden eingetreten tmd loetteifern in der Uebung 
des Gehorsams. Fortschritte in Spanien, Portugal und Italien, sjpe- 
ciell in Ti'ient, Padua, Venedig und in Sicilien. Born 1546 Juni 11. 

yill fol, 25, Oopiö von der Hand des Peter Canisius (am Anfang 

unvollständig). 
Adr. fehlt. 

Juui 11. ... Cardinales quotidie rogantur et quotidianam vini panisque por- 

tionem nobis tribuunt. Venit huc doctissimus vir et mathematum 
i'egius Professor apnd Parisienses Guilhelmus Postellus ^. Is opti- 
mus theologus et acutissimiis philosophus vix quemquam sibi parem 
habere hoc seculo existimatur. Sed apud nos ad culinariam artein 5 
se submisit et futurus Christi predicator in humillimis quibusque 
versari negociolis habet pro voluptate \ Doctores theologie quidam 
nostris etiam se adiunxere. Humilitatem illorum admirantur omnes, 
dootrinam dediscere, paupertatem addiscere, contemptum sui parare 
et omnes Christo lucrifacere volle videntur. Ex Lombardia iuvenes lo 
diio et eruditi et mire pii accesserunt, quorum conversatio humiles 
humiliare et sanctos sanctificare poterat. Ita cunctis eorum pre- 
lucet exemplum. Canonici quidam voluptate omni seposita iugum 
domini sunt apud nos etiam amplexi. Dominus talium canonicorum 
affectus pluribus canonicis inspiret, non tam ut nostrum augeantis 
numerum quam animarum suarum fugiant exitium. Princeps Hi- 
spaniae clarissimus, Philippus Caroli imperatoris unigenitus, brevi 
scripsit et ad sanctissimum pontificem et ad prepositum nostrum 
de monasteriorum Hispanicorum reformatione. Qua in re nunc di- 
ligenter sudatur, ut sanctissimum principis institutum promoveri20 
queat. Eeverendus pater dominus Faber authoritate pontificis iam 
ex Hispaniis revocatus est, licet amplissimam illic messem acce- 
perit, et ad concilium Tridentinum unacum aliis duobus patribus 
accedere cogitur. lamque monasterium usibus nostrorum Tridenti 
assignavit cardinalis Tridentinus ^. Volens omitto indicere fidei suc- 25 
cessum, quem nostri in novis illis Insulis ita propagare pergunt, 
ut brevi tres reges baptizati et cum innumera hominum turba Christo 
consecrati sint nostrosque pro suis apostolis observent. Cardinalis 
regni Siciliae postulavit adiungi sibi ex nostris aliquem, futurum in 
episcopatu administrando vicarium suum. Brevi deligendum arbi-30 
tror, qui talem subeat provinciam. Praepositus s. Trinitatis apud 
Venetos insigne collegium nostris contulit studiosis, idem factum 
est Padue, rursus et Valentiae. Eeditus pro studiosis adolescentibus 


1 Dieser bekannte französische Gelehrte loar schon Ende 1544 in den Or- 
den getreten und lourde später von Ignatius entlassen (vgl. Polancos 
Chronik I, 148 f. und besonders Gothein l. c. S. 378 ff.). 

8 Polancos Chronik I, 178; es handelt sich um das Elisabethkloster in 
Trient, 


33,34 1546. 59 

ex nostris iam assignati sunt non sine pontificis conflrmatione. Nam Juni u. 
ut dignos habeat operarios ecclesia, magnopere in pie instituenda 
iuventute laborandum est. Diix illustrissimus Gandie apud Hispa- 
nos novum erigit collegium ad eundem flnem. ßex Portugaliae 
öiamdiu idem liberalissime prestitit. Uterque suis literis ad domi- 
num Ignatium datis tantum humilitatis pre se tulerunt, ut non sum- 
mos principes, sed modestissimos et simplicissimos monachos referre 
videantur. Sed nee mei est otii nee ingenii, singula queque com- 
plecti, digna quidem, que ad aediflcationem exponerentur, sed pro- 

10 lixiora quam ut his literis comprehenderentur. Scripsi nuper fusius, 
ut illa quoque vobis repetere non debeam. Sed haec tantum eo 
spectant omnia, mi frater, ut Christum vere longanimem et libera- 
lem patrem agnoscas etiam ex nobis, agnitum glorifices pro nobis, 
et glorificatum novo semper studio sanctiflcandum scias in nobis, 

15 quoad ex servis peregrinantibus constituamur filii cum ipso patre 
triumphantes in celis. Illic, illic una iungat nos felicitas, quos 
liactenus in vinculo pacis eadem stringit charitas, amen. Patres et 
fratres, qui sunt hoc loco, plurimum te salutant et animam tuam 
orationibus iuvant, nihil precantes a te flagrantius nisi ut vicissim 

soipsorum memineris presertim apud s. Magos, apud s. Thebeos et 
apud s. sodalitatem sanctarum 11 milium Virginum et apud s. 
Machabeos. Meo nomine salutabis, qui nos amant in Christo amicos, 
nominatim autem magistrum Andream, dominum Danielem et pa- 
trem Carthusie priorem ^. Denique dominus n oster prepositus om- 

25 nem operam suam ofPert promittitque tibi, sicubi paterne illius erga te 
dilectionis argumentum desideres. Bene vale et salve in Christo 
domino nostro, cui laus et honor in secula seculorum amen. 
Eomae raptim 11. Junii 1546. 

Petrus de Hallis, tuus indignus frater et 

30 conservus in Christo Jesu. 

34. Peter Ganisius an Biscliof Friedrich Nausea von Wien. 
Seine LeJirthätigkeit in Köln. Haltung des JErsbischofs Hermann von 
Wien. Johann Gropj^er Führer der Gegeoipartei. l^öln 1546 Juni 20 ^. 

Druck, E'pistolae misc. ad Frid. Nauseam (1550) S. 400. 

Hat Nauseas Brief vom Novemder 1545 erst im Mai 1546 er- Juni 20. 
halten. Dankt für dieses loohlioollende Schreiben und für Nauseas 
Einladung nach Wien zu kommen, der Canisius gern Folge geben 
loürde. Facile tua perspicit sagacitas, nee sine amicorum istorum 
gravi offensione nee sine superiorum meorum permissione mutari sedes 


Die oft e7nvähnte7i Andreas Herl von Bardivick, der Karthäuser Daniel 
und Gerhard von Hammont. 

Vgl. dazu Bohadillas Schreiben an Nausea d. d. Regensburg 1546 Jidi 
10: Magister noster Canisius inittit modo litei'as tibi. Est ille cei-te iuvenis 
optimae spei ; legit, concionatur Coloniae et laborat uti bonus Jesii Christi miles 
(Epist. ad Nauseam S. 895). 


60 1546. 34, 35 

Juui 20, a me posse, praesertim quum ad Timotheum epistolam alteram 
meis auditoribus enarrandam et lectionem in Mathaei evangelio per- 
ficiendam bona fide susceperim. Quod si tarnen perpetuo mihi 
venerandus ille pater d. Bobadilla, si praepositus nostrae Societatis, 
qui Eomae est, d. Ignatius, liinc me curet amandari et ad Celsitu- 5 
dinem tuam me destinatum velit, en ilico sedes moveo, Viennam 
contendp, me totum rev"^*^^ D"V V. suppliciter dedicaturas . . . 

Hie de nostro archiepiscopo fuerat adiiciendum, si non obsti- 
natum senis animum tacere praestaret, quam verbis invidiosis exag- 
gerare. Sic et senum prudentes olim animos protinus haeresis de- lo 
mentare et ad omnem pietatis contemptiim adducere potest. Uniis 
pcne d. Gropperus causam religionis suis ipse humeris fortiter 
sustentat meque suorum consiliorum testem familiariter adhibet, ut 
patrem cum diligere, dominum revereri et patrono semper grati- 
ficari debeam. lubet etiamnum C"^™ T. offlciosissime salutari suoqueis 
nomine quidvis promitti, sicubi pro Viennensi ecclesia et rev™^ d. 
Nausea recte quicquam efficere queat. Utilissimam certe navavit 
operam in iis iibellis, quos liic ab eo coniunctos accipies et ad pie 
instituendam iuventutem piissime dexterrimeque conscriptos. 

Auf der letzten Messe ist Canisius' Ausgäbe des Cyrill erschienen' 
Bald loird seine Ausgäbe der Werke P. Leos des Or. herauskommen. 

35. Nicolaus Bobadilla an Leonhard Kessel. Freundschafts- 
erklärungen, Aussicht auf Novizen für den Orden. Regensburg 1546 
Juli 10. 

IV fol. 1, Original. 

Adr. Kev. domino Leonardo presbitero, amico meo charissimo, Colonie. 

Juli 10. Gratia et pax Cliristi domini sit semper nobiscum. Amen. Siao 

tocies tibi scriberem, quoties recordor benevolentie tue erga me, 
iam essem tibi molestus litteris meis. Sed habes bonum recompen- 
satorem Cliristum dominum et me senties semper gratissimum fra- 
trem. Volle tamen insuper amplius tibi debere, quare obnixe rogo, 
ut celebres pro me tres missas in tribus ecclesiis tibi devotis. Ego 25 
meis pauperculis orationibus etsi impeditus non paucis negociis nun- 
quam tarnen desisto rogare pro vobis charissimis in Christo fratribus, 
quos adhuc spero videre ante multos menses. Si aderit occasio, 
velim ut ille Franciscus Julianus scriberet, cuius sit dyocesis, etsi 
ego intendo inpetrare in albis (!) His paucis bene vale, salutando so 
Gregorium ^ et matrem et alios in Christo fratres. Ex Ratispona 
10. Juli 1546 2. 


1 Wohl Gregorius Holonius aus Lüttich, der später — anscheinend nur 
eine Zeitlang — in die Societas eintrat (vgl. Nr. 96). Er wurde am 
2. August 1545 immatricidirt, am 23. November 1541 Baccalaureus, im 
Mär?: 1549 Licentiat, im April 1549 Magister artium (Matrikel IV fol. 17 1 ; 
Decanatsbuch IV fol. 240, 243). 

2 Bobadilla befand sich auf dem liegensburger Reichstag, nachdem er kurz 


86 1546. 61 

36. Peter Ganisius an [Adrimi Adriani] in Lötven ^. Rath- 
schläge für den Studiengang und die innere Aushildung. Nothioen- 
digkeit der Einioirkung auf die heramoachsende männliche Jugend. 
Adrians Bedenken über den häufigen Empfang der Sacramente. Köln 
1646 August 2. 

Original, Auetion Paar Nr. 1950. 
Adr. fehlt. 

Charissime domine et frater precipiie. 

Gratia domini nostri Jesu Christi semper tecura. Nisi urg^eret Aug. 2, 
tabellarii festinantia, responderem literis tiiis fusius, qiias huc mi- 
sisti, non ad me sed fratrcm d. Leonardum 2. Gaudeo pecmiiam 

öistuc perlatani esse fideliter, miror autem ac doleo d. Cornelium^ 
ita diu abesse a fructu et messe sibi Lovanii preparata. Solicite 
illum purgasti ratione studiorum, nee dubito, quin operando plus 
Christo lucri faciat quam vel contemplando vel disputando nunc 
plerique faciant. Sed ego in meis literis alio certe spectabara. Ape- 

loris tuorum quoque studiorum rationem, ita ut dicas, te sapientie 
studere potius quam scientie. Disputationes non negligis, veteres 
theologos cum scripturis diligenter componis, virgines ac viduas 
instituis, multa cum doctis viris conferre pergis et reliquis te bac- 
calaureis familiariter adiungis. Hoc tuum Studium non damno, mi 

15 frater, neque sie probo, ut mihi sequendum plane putem. Versatus 
sum et ego (Christo gratia) in publica hominum Corona sive do- 
cendo sive concionando sive argumentando sive declamando sive 
exhortando. Sed ah, quam male cessit quod non male instituebatur. 
Aliis laborans ipse consumebar, ut candele solent, aliis multa pre- 

soscribendo et iniungendo, mei curam, si non abieci, certe neglexi. 
Intellectus curiositati assuescebat, sensus facilius defluebant tarn 
multis intenti et immersi. Animus ferocior et arrogantior fieri de- 
buit, qui pulchrum ducebat audacter omnibus timorem domini in- 
cutere. Nunc (0 singularem dei misericordiam) ablate mihi contio- 

25nandi prelegendique occasiones docent satis, quid in me, dum aliis 
immature intendo, neglectum sit, quam longo a simplicitate par- 
vulorum Christi deviatum sit et quanta mentis immobilitas, puritas 
ac sanctitas desyderanda sit, priusquam Societatis nostre vel mem- 
brum infimum aestimari queam. Probo tamen studia tua, sed sit 


vorher in Köln gewesen loar (Boero, Bohadiglia S. 36 ff.), lieber Worms 
ging er Anfang November wieder nach Köln (vgl. sein Schreiben an 
Nausea d. d. Köln 1546 November 4, gedr. Epistolae ad Nauseam S. 409. 
Von Köln meint er in diesem Schreiben: M.aneo hie Coloniae cum musis 
et aanctis. Est profecto civitas haec inclyta, docta et sancta). 

* Der Adressat ergiebt sich aus Nr. 38. Adrian Adriani (Adriaenssens), 
geb. zu Antioerpen 1530, hatte sich 1545 in Löwen an die Societas an- 
geschlossen (vgl. Delplace l, c. S. 2* ; Polancos Chronik I, 245 hs. Hi- 
storia collegii S. J. Lovanii a. a. 1545), 

2 Leonhard Kessel. 

^ Cornelius Wischaioen. 


62 1546. 3Ö 

Aug. 2. ut lucrandis potius iuvenibus intendas quam theologis magnisque 
viris tibi demerendis. Habes scio rev. d. Cornelium, qui rectius ista 
discusserit et diligentius iamdiu probarit. Ego fervorem animi tui 
sie temperatum velim, ut quod non gravatim virginibus viduisque 
conari te scribis, idem bonis adolescentibus et saepius et gravius5 
et maiori quesito spiritu subinde proponas. Iste non est animus 
multos ad Societatem solicitandi (qualem animum in me cupio ar- 
dentissimum), saltem liuc spectent egressus tui et colloquia, ut in 
multis studiosis nascatur felix peccatorum pudor et dolor, accedat 
hebdomatim peccatorum quoque confessio, frequens commendetur lo 
communio ^, sitis audiendi sancta increscat, synceritas studia diri- 
gendi vigeat, paupertas placeat, mundus et caro vileat, crux et 
iugum Christi sapiat. 

Quid multis? quasi tu minus atque ego ista noris. Verum 
displicet tibi passim introductus frequentius communicantium usus. 15 
Proponis nobis pericula hinc emergentia, citas Basilium de baptis- 
mate. Sed nobis de iuvenibus est mentio, qui si precipue studiis 
habent servire, Christo non incommode servient saepe confitendo 
et communicando. Nam queso te per d. Jesum, ubi certior infir- 
mis presto est medicina? ubi malus calcar adiicitur ad pie viven-20 
dum V ubi studia rectius instituuntur et florent pulchrius ? ubi pigri 
et tepidi facilius accenduntur? ubi etiam saeculares in dei timore 
et obedientia commodius retinentur ? ubi coniuges denique ad carnis 
vincendam libidinem efficacius adducuntur, preterquam ubi sanctis- 
simus ille communicandi usus quam minime negligitur. Sed acce-25 
dunt, inquies, non probate satis homine interiore. Quid nobis et 
rei sancte officiat abutentium perversitas? Verum vide, obsecro, ne 
nimium requiras a fratre, qui paulatim huius divini pabuli sumptioue 
et sedula instructione ad perfectiora quedam adducendus est. Au- 
gustinus pronuntiat, decere quemvis christianum omni dominico die 30 
ad synaxim accedere, id quod multis annorum centenariis usurpatum 
in ecclesia fuit. Sed satis fuerit ad dignam sacri huius sumptionem, 
ut sim brevior, voluntatem a malo avertisse et in Christi virtute 
ad boni propositum convertisse. Quid enim respondeas, si sie que- 
ram ? Prestatne a communione abstinere humilitatis gratia, an non 35 
abstinere ex pia erga deuni confidentia ? Quisquis communicat cor- 
pori et sangaini dominico, lumine novo templum cordis illustrat, 
bene operandi virtutem confirmat, adversus quevis mala se obflrmat, 
in dilectione syncera se solidat, peccatorum reliquias enervat aufert- 
que. Sed quo mihi calamus procurrit? Parce loquacitati et arguodo 


1 Ein bis in die früheste Zeit des Ordens zu verfolgender Grundsat» ist, 
dass Laien edle acht Tage beichten und coinniuniciren (und ausserdem 
an Festtagen), und dass die Angehörigen des Ordens dahin wirken 
sollen, das zu erreichen. Noch öfterer Empfang der Sacramente wu7'de 
nur bei besonders frommen Personen für räthlich gehalten. (Darauf 
beziehen sich eine Menge von Verordnungen in dem Sammelband Man- 
cJien, Jesidtica Nr. 2.) 


äe,^ 1546. 6ä 

insipientiam meam. luvenis, de quo scribis, Adrianus ille statim Ang. 2. 
liuc veniat, per nos in Cartliusiam facile pervenerit. Bene vale et 
ora pro me misero, qui quo plus effugio, minus boni contineo. 
Eaptissime 2. Augusti 1546 Coloniae ^. 
5 Tuus Petrus Kanisius. 

Proxime respondebit prior Cartliusianorum et Maria de Muyck. 

37. Bartholomäus Ferron im Auftrag des Ignatius an Feter 
Canisius. Tod Feter Fabers kurz nach seiner Ankunft in Farn. Ig- 
natius uberlässt es der Entscheidung des Canisius, oh er in Köln 
bleiben, in Deutschland oder anderwärts iveiter stiLdiren oder nach 
Fom kommen will, und erklärt sich im voraus mit seinem, Entschluss 
einverstanden. Fom 1546 August 14. 

VIII fol. na, Original. 

Ad. Eev. in Christo patri ac fratri d, Petro Kanisio magistro theologo apud 
conventum Praedicatorum in vicinia notarii [ausgeschnitten] Coloniae. 

Eeverende frater in Christo. 
Gratia et amor eternus Christi domini nostri sit nobiscum Aug. u. 
semper. Amen. 

10 Cum ad te sepius scripserimus et iuxta votum tuum sepissime- 
que etiam tuas litteras receperimus, miramur cur nostre ad vos 
minime allate sint. Inter alia commisserat reverendus pater do- 
minus Ignatius respondere tue petitioni, videlicet quid- de statu tuo 
agendum esset. Eelinquebatur ^ adventui patris Fabri (qui ab His- 

15 paniis liac in concilium abiturus erat), ut qui res Germanas optime 
noscens sie utrinque de vestro voto ad laudem Dei certius dispo- 
neret ac satisfaceret. Quum autem Eomam tandem appulisset et 
pater Ignatius de tua re cum eo coepisset loqui, tangens d. Faber 
necessitates Germaniae existimansque diutius ac maturius posse 

2ocolloqui, indeterminatam rem inter ipsos felix d. Fabri obdormitio 
in domino ^ occupavit, quemadmodum latius et de aliis spiritualibus 
novis undequaque habitis ad patrem Bovadillam scribimus in 
magnam fratrum omnium in Christo consolationem etc. Quum ergo 
jam nunc illa expectationis causa cesset felicis Fabri (qui nos omnes 

25 nunc magis iuvabit certo quam in humanis potuisset, et talis spcs 
ac letitia nostris illapsa est animis admodum), reverendus dominus 
Ignatius non vestri oblitus, sed conferens in corde suo singula, 
iam nunc per me indignum rescribit, quod sibi est animo et sentit, 
videlicet hoc: 

30 Primum attento quod Societas quoquo modo te libentissime ac- 

ceptabit, sive ut nunc edoctus es sive tibi amplius studendum sit, 
hoc inquam supposito, quum ultra tu melius de rebus Germaniae 


^ 'Coloniae' von anderer Hand. 
2 Vgl. oben S. 54. 

8 Peter Faber stai^b in Fom am 1. Aiujust 1546 (Fotancos Chronik I, 172; 
Boero, Fabro S. 209; Cornely S. 118). 


64 1546. 37, 38 

Aug. 14. noveris, nostrum est te de exteris informare, videlicet quum iis 
iam temporibus collegia Societatis in diversis universitatibus sint 
in fieri, ut est Patavii, Bononie, Pise, Parisiis, Valentie, Gandie etc., 
persuademur cito fore, ut opus sit providere de personis sive sco- 
laribus sive lectoribus sive qui liabeant gubernationem collegiorum 5 
etc. Quibus demum omnibus suppositis, dominus Ignatius Iioc sentit, 
ut circumspectis per te singulis et iudicatis in domino id facias, 
quod magis senties in tua conscientia, ac si is idem esses in sua 
gubernatione (que est iam diu eius de re expectatio, quod vide- 
licet in obsequiura Cliristi evigiles atque labores), sive te manereio 
sive ire in studia, sive venire Eomam etc. Et quod sie per te 
erit conclusum, domino Ignatio erit rectum. Et bonum censebit, 
quod nobis quam primum etiam indicabis et de omnibus et quid 
statueris certos reddes. Et quum ego preoccupatus sim disperse 
Societati scribendo, simul fratrem nostrum Jacobum Duacensem ^ con- 15 
veni, ut si ocium erit sibi piorum operum, tuis litteris a te sibi 
missis nuperrime nomine omnium etiam responderet, quae nobis 
ut solent magnani attulere consolationem. 

Vidit d. Faber et tuas ante felicissimum suum discessum, quem 
orare pro nobis magis nobis arridet quam orare pro ipso. Optime 20 
vale et consociis in Christo nos multum in domino commenda, Lo- 
vanienses quoque rogo pro liac vice de bis participes reddas. Ite- 
rum vale. Eome 14. Augusti 1546. 

Ex commissione domini Ignatii Vester in Christo 

Bartholomaeus Ferron. 25 

Prater Daniel ^ sane credo vos inviserit. Ipse hinc plura re- 
feret. Jacobus Cartusanus iuxta nos manet egrotus adhuc. 

38. Cornelius Wischawen an Peter Canisius. Seine und seiner 
Genossen Thätigkeit in Lmoen und anderen Städten. Seelenführung 
von Frauen. Erioa^^tung der Ankunft Daniel Paydnicks, der aus 
Rom kommt. GesicMspimkte geistlicher Thätigkeit. Löioen 1546 
August 22. 

VIII fol. 26, Original. 

Adr. Rev. in Christo confratri m. Petro Oanisio Novioin.ago, Coloniae. 

Gratia domini nostri Jesu Christi sit semper in cordibus nostris 

Auff 22. amen. Confrater charissime, recepi tuas literas ad magistrum Adria- 

num scriptas ^ et domini Leonardi confratris nostri *'^, quas aperui 30 

propter absentiam magistri Adriani, qui hactenus adfuit magistro 

Nicoiao ^ Bergis, quid vero ibi agat, habetis satis ex literis ipsius, 


1 Der oben mehrfach erwähnte Jacob Faber aics Douay. 

2 Daniel Paybruck, vgl. oben S. öS, 56. 
8 Oben Nr. 36. 

* Dieses Schreiben Kessels liegt nicht vor. 

^ Nicolaus Floris Goudanus, Pfarrer in Bercjenojy-Zoom, mir de 1545 zu 
L'öiven in die Societas aufgeno7nmen, behielt aber seine Pfarrerstelle 


38 154Ö. fi5 

quas ad vos mitto. Et modo est Brugis. Cetcrum quantum ad me Aug. 22. 
attinet, scias me reversura ante festum Laurentii. De fructu vero Aug. 10. 
in mea absentia colliget dominus deus. Inter omnia fuerunt due 
vidne, que me presente voverunt continentiam, altera illarum venit 
5 consulens me de nuptiis tertiis faciendis. Vir habuit bene trecentas 
libras Flandrie annue. Inter multa respondi me appellare Christum, 
qui multo ditior est, et ita fuit in omnibus convicta, quod voverit 
in ipso instanti et me presente. Et eins ancilla virgo quinquage- 
naria vovit virginitatem, • laus deo. Orate pro eis. Exceptis aliis 

10 confessionibus auditis, in quibus frequentier fui quam in concioni- 
bus, tarnen feci ista vice bene quinque conciones. Oro, ut quanto 
citius remittas nobis magistrura Danielem ^, quoniam condixit amicis 
suis 12. diem Septembris, quo convenient in sua patria^. Qui plurasept. 12, 
et omnia gesta Eomana potcrit vobis pandere. Mater domini Leo- 

isnardi exposcit ab eo literas. Mittimus vobis hunc iuvenem Adria- 
num, ut velit ipsi esse presidio oro apud reverendum patrem pri- 
orem ^. Ignoro, an iam secundo passurus sum repulsam, spero ta- 
men melius. Tamen ob id non desistam ad vos neque de huius- 
modi scribere neque mittere vel sollicitare, modo extra patriara 

2onostram trahere possem. Saluta nobis Mariam ex Oesterwyc* et 
omnes nobis familiäres. Confratri domino Leonardo dicas, ut non 
desistat a frequenti communione, licet multi reclamitent contra, nara 
tandem evincet; modo ipsi sint famelici, sit ipse semper liberalls 
in bonis paternis et Christi Jesu. Sufiicit mihi, modo promittant 

25 emendam, etiam si verisimiliter putem eos sequenti die collapsuros 
in idem peccatum, non postponendo probationes semper ad ante- 
riora. utinam possem semel tantum prestare, ut impediam unum 
peccatum mortale, viderer mihi multum fecisse. Interim homo dis- 
ponitur ad spacium unius höre, credo, bene in statu gratie. Iam 

30 quis seit , an tunc ille ita bene dispositus sit illo temporis spacio 
moriturus ? Et tum omnia salva erunt. Sicut in simili, multe po- 
tiones in egroto predisponunt materiam c.ongestam, tandem veniunt 
parve pillule, que totum feriunt. Item multi iaculantur anserem, 
tandem venit unus misellus et deiicit ipsum. Ita est cum homine, 

35 cadendo et resurgendo progreditur, predisponitur a puero variis 
mediis, tum per parentes, preceptores, conciones, tum per libros 
pios, inspirationes, exempla exhortationesque. Tandem venit unus 
misellus intrans labores aliorum, cuius hortatu convertitur, moritur 


1 


vorläuftg hei (vgl. Delplace l, c. S.2*; hs. Historia collegii S. J. Lovanii 
a. a. 1545). 
Daniel Payhrucic. 

2 Er war aus Dendermoncle gebiMig. 

^ Der Karthäuser in Köln nämlich; vgl. oben S. 63. 

* Ueber ,ne hat die Chronik des Kölner Karthäuserldosters (Stadtarchiv, 
Geistl. Abth. Nr. 135"' fol. 21) die Notiz: Sub priore Gerardo Haiumontano 
flovuit Coloniae devotissima virgo Maria de Osterwick, virgo extatica et occiiltae 
sanctitatis, quae ab hoc j^riore fuit alita. Obiit anno 1547. (Nach Ci'ombachs 
Annales Colonienses IV fol. 548 starb sie am 30. Sept. 1547.) 
Jesuiten-Akten, 5 


66 1546. 38, 3Ö 

Aug. 22. et salvatur. Quis omnlum predictorum fuit autor ? Nullus, erg'o 
. soll cleo honor et gloria. Simüia exempla prius de viduis subieci. 
His vale confrater. Adliuc uniim verbum oratum velim, ut mei 
niemor apud deum exisias, quatcnus sug-gerat nostro superiori id, 
quod est salutare (de me et studio et aliis mediis ad ea ]oquor);r) 
tuas aliorumque querelas non servo apud me, sed ostensum fuit 
mihi, ni fallor, quatenus eo res deveniet. Sed pillula deo iiota est. 
Sic. nude doraino deo et superio[ri] nostro. Iterum vale. Raptim, 
Lovanii 22. Augusti a. 1546. 

Cornelius Wisschauen confrater licet indignus. lo 

39. [Peter Canisius an BartJiolomäus FerronJ. Äntivort auf 
Nr. 37. JEntschluss des Canisius, vorläufig in Köln zu bleiben. Auf 
den liath Bohadillas gieht er sich zusammen mit dem aus Lötcen 
eingetroffenen Adrianus Adriani theologischen Studien hin. Tod Peter 
P^abers. Bitte um Geicährung von Facultäten und Gnaden. Köln 
-1546 October 22 K , 

VIII fol. 27, gleichzeitige Co2ne (auf der freigebliebenen dritten Seite 
von Nr. 87). 

oct. 22. Reverende domine et pater praecipue mihi in Christo. Gratia 

domini nostri Jesu Christi scniper sit cum Dominatione Vestra. 
Iniunxistis mihi humanissime, ut ex mea ipsius conscientia iudicarem 
de loco aliquo habitationis mihi deligendo, meamque sententiam 
istuc ilico rescriberem et a vobis tunc comprobatam esse putarem. iö 
Septem [diebus] igitur deliberationi datis, hoc unum indicare potui 
et cum meis hie i'ratribus concludendum duxi idque pro pracscntis 
temporis ratioue in hac urbe Gcrmaniac, nimirum ut in pracscn- 
tiarura hinc ego non dimigrarcm. Et quanquam tanta de re sa- 
pienter iudicare non mei sit ingenii, magni etiam forte periculi, 20 
tarnen obedientiae praestande gratia liberius hoc scripsorim, quod 
charissimus frater idemquc baecalaurcus theologiae, magister Adi'ia- 
nus iVntverpianus, huc iam e Lovanio accesserit ^. Is iuxta con- 
siliuni revercndi j^atris Bobadillae ^ tractat mecum studia theolo- 
gica, nmitis quidem horis quotidie, ut antebac nunquam vel illi'r) 
vel mihi maior studiorum et conimodior ratio habita fuerit. Quod 
si Christi niunifiea gratia, ut iam cepit, in multis promoveat et isla 
studioi'uni conferondorum mancat nobis occasio, cci'te non frustra 
Coloniae mansisse videbimur. Sed ipsae fratrum litcrac, quns liisce 
coiunxi*), plura.de hoc ipso negotio aperient, ne, quod soleo, per- 30 


1 Ein Schreiben des Canisius d d. Köln 1546 October 30 an seine Stief- 
mittter ist lediglich erbaulichen Inhalts (gedr. Precis historiques 1876 
S. 27). 

2 Zum 6. November 1546 enthält die Kölner Matrikel die Eintragung : 
Adrianus Adriani. ab Antwerpia ad tlieologiani iurnvit et .solvit (fol. 175 >^). Er 
icar soeben aus Löwen angekommen, vgl. Nr. 86. 

3 Bobadilla war um dieselbe Zeit in Köln, vgl. oben S. 60 Anm. 2. 
^ Das ScJireiben liegt nicht vor. 


m, 4Ö 1646. 67 

g'am ego esse prolixior apud reverendam Dominationem Vestram, Oct. 22 
cuius voluntati et qualicimque iiiditio me rüdem et peccatorem per 
omnia, ut aequum est, subiicio, meis nempe viribus prudentiaeque 
diffisus plane. Mortem reverendi patris mei domini Fabri per se 
snon deplorandam mihi vero peracerbam esse fateor, ita ut hiiic 
quoque tristes querelas aedere cogat animi mei meror. Sed infir- 
mitatem meam adiuvate , praecor , orationibus vestris, sicut ille 
nunquam obliviseetur, spero, suorum, quos in Germania diu mul- 
tumque videre semper optare solitus fuit. De aliis rebus ad vestrum 

10 commissarium charissimum fratrem scribo fusius. Bene valeat re- 
verenda Paternitas Vestra meque fratrum queso omnium precibus 
frequenter commendet. Saepe iam petii atque iteruin peto supplex 
absolvendi facultatem illam generalem necnon sig-na ex rosariis a 
sanctissimo domino nostro beuedictis. 

15 Coloniae 22. Octobris 1546. 

Reverendae Dominationis Vestrae servus et fllius extremus 
(Unterschrift ausgeschoiitten). 

40. Corndius Wischaicen an Leonhard Kessel. Rathschläge für 
Kessels geistliche ThäUgkeit, besonders für die Behandlung Ädrianis. 
Wischawens Thätigkeit, z. Th. in Gemeinschaft mit Daniel Paybruck, 
in Löwen und benachbarten Städten. [Löwen] 1546 November 9. 

IV fol. 2, Original. 

Adr. J]is, lievereiido in Christo p.atri domino Leonardo Kessel, agenti a 

latere domus notarii Averdunck ^, Colonie. 

Gratia domini nostri Jesu Christi sit semper cum omnibus nobis. Nov. 9. 
Recepi, confrater, literas tuas, ex quibus gavisus sum. Quantum 
ad dubia tua attinet, ut brevitati studeam, ego teuerem me ut con- 

20 fratrem non autem ut patrera; satis sepe multa audivit et vidit ac 
cognoscit^; studeat modo practicare ac aliis se conformare, neque 
studeat multum a confratribus aliis tecum degentibus degenerare ; 
timeo, quod hec apud alios confratres non semper inveniet. Pos- 
sunt semel aliquando atque iterum iieri pro novitate quadam et 

25 tandem flaccescunt, et videtur esse spiritus pusillanimitatis. Si 
volet tamen in confcssione explicare, audiatur; etiam si invenit fruc- 
tum copiosum, ex hoc nollem impedire. Si vero non cessaverit 
conqueri, potes tandem admittere. Preterea unum oratum ex chari- 
tate velim, quod si eontingat, te vel ipsum ad Mariam^ ire, ser- 

sovetis hanc cautelam (quandoquidem puto me eam aliqualiter cog- 
noscere), si vultis in spiritualibus proficere, nunquam dcbetis cum 
ipsa arguere, ostentando Ingenium vestrum vel proprium iudicium, 
seu replicando. Nam cum talem sj^irituales inveniunt, statim taccnt 


1 Vgl. oben S. 63 Z. 6. 

2 Bezieht sich wohl auf Adrian Adriani (Nr. 36, 39). Kessel hatte .sich 
aiigenscheiiilich bei Wischaiveii, der Adriani für den Orden gewonnen 
hatte, erkundigt, wie er sich zu diesem stellen sollte. 

3 Maria von Osterivick (S. 65 Anm. 4). 


ea 1546. 40, 41 

Nov. 9. et submittunt se ipsis dantque sese victos, et accipiunt sibi huius- 
raodi pro brixio^, qui eos exercent. Tunc ingenium eorum et 
iudicium proprium crescit in immensum, et eo modo manent in 
eorum mentis cecitate, ponendo nimium ob oculos respectus hu- 
manos, qui destruit eos. Item ora meo nomine a confratre nostro 5 
veniam, quod non continuerim me satis secundum quod ab ipso 
sepius I'uerim admonitus, ne concionarer videlicet. Nam alias vobis 
discedentibus ivl cum magistro Daniele ^ Mechliniam quadriduo 
mansurus. Fui fere per tres hebdomadas ibidem detentus tum 
concionibus vi factis tum confessionibus. Rediens Lovanium nil lo 
mali audivi a d. cancellario ^ neque a d. Waltero *, qui subinde 
locutus fuit Meclilinie pastori beguinarum de successu (pastor miclii- 
met dixit). Sed veniens Lovanium sollicitaverunt Petronilla Bruyners 
et mag-ister Syrod pro concione, sed nil faciam nisi a decano re- 
quisitus. Ora dominum pro me indigno. Preterea quod scribis de i5 
liorula sallendo ^, scito oranes patres omni die habere unam horam 
(preter horas canonicas legendas) pro recollectione, sie hoc est 
summe laudandum, foveasque illara sintillam devotionis iamiam re- 
ceptam. Resalutabis omnes ex me et procura semel cum tempore 
literas ab isto Adriane in. Carthusia; his paucis vale. Eaptim 20 
9. novembris a. 1546. 

Cornelius Wisschauen 
tuus semper licet immeritus. 

41 . Änton Vinck " an Leonhard Kessel, Peter Canisius und 
Adrianus Adriani in Köln, lieber seine inneren und äusseren Ver- 
hältnisse, besonders über sein Verhältniss zu seinem alten Vater. 
Plan der Löioener Brüder, eine gemeinsame Wohnung zu beziehen. 
Vincks Absichten und Wüoische. L'öioen 1540 November 29. 

IV fol. 3, Original. 

Adr. Hoiiorandis in Christo dilectissimis patribiis ac fratribns d. Leonardo 

Kessel, magistro Petro Kanisio ac magistro Adriano Adriani Anthoniiis 

Vyncke salutem per dominum. 

Nov. 29. Gracia domini nostri Jhesu Christi abundet semper in cordibus 

nostris amen. Nunquam satis admirari possum divinam erga genus 25 
humanuin miscricordiam et zelum, quo peccatores nititur ipse altis- 
simus superbenedictus non solum vocare sed etiam compellere, ut 
intrent, e quorum numero me unicum et supremum conspicio; iam 
enim innumeris admonitionibus tum externis tum internis monitus 


1 d. h. sie unterwerfen sich scheinbar, erachten aber in Wirklichkeit das 
Zureden für nichts. 

2 Daniel Paybruck. 

2 Der Kanzler der Löicener Universität liuardus Tapyer (zugleich Decan 

von S. Peter in Löioen). 
^ Der Canonicus Walter in Löwen (vgl. Carlas del p. Fabro I, 216). 
^ für 'psallendo'. 
c Anton Vinck von Bouttersum (in Brabant) war 1545 in Löwen in den 

Orden eingetreten (Delplace .1. c. S. 2'*)- 


41 1546. 69 

et vocatus nolui audire, nee ob [hoc] reiecit me clementissimus, sed Nov. 29. 
per alios etiam de facie quidem ignotos non desinit adhortari. 
Ad hec vero, mi patres et fratres in Christo Jhesu, obmutesco et 
quodammodo lectis vestris ad me missis literis attonitus herebam 
5 cogitans, quid hec essent et quid erga me deus disponeret, meam 
contra animadvertens nimiam tepiditatem ; merito igitur fateor, me 
illi optimo maximo deo nunquam posse agere sufficientes gratias. 
Latius dispositionem meam describerem, nisi putarem vos re- 
cepisse literas a me ad magistrum Adrianüm scriptas , in quibus 

10 rem meam aliquatenus pictorum more carbone delineavi, cecus queso 
quid iudicare potest de coloribus? palputantium vero more cuperem 
saltem tandem aliquid mecum offerre domino creatori ac redemptori 
meo. Sed quid, defectus me obruunt, implicatus enim sum secula- 
ribus negociis, que secundura exteriorem quidem hominem placent, 

15 et dolerem pro parte ablata, nisi occasio daretur habitandi cum 
confratribus, quod quomodo tandem fiet, non video ex parte mea, 
cum non tantum habeam, quo me possum extra collegium alere, 
imo nee vix quidem in collegio. Nihil mihi patrimonii est, imo 
pater senex fere octuagenarius oneri est, qui adhuc ignorat resigna- 

sotionem meam ad Societatem nostram. Premonui cum aliquotiens, 
ne animum suum mei presentie addiceret futurum, fortassis predixi, 
quod frustraretur, habuit iam aliquamdiu imaginationes et quodam- 
modo timuit, quod ingrederer religionem, quod tamen dixit, si con- 
tingeret, gauderet secundum interiorem hominem, verum multis 

25 mihi constaret lachrimis: „tu, inquit, unicus baculus senectutis 
mee". Habeo tamen plures et frixtres et sorores superstites. His et 
similibus senem conor paulatim iuducere, ut, si fortassis contingeret 
me aliquo vocari seu mitti, aut etiam, si palam fieret, quod adhuc 
opertum est, minus miraretur ac levius ferret. Imaginamur nos, si 

30 superioribus placeret, modum aliquem chohabitandi, qui procul du- 
bio esset utilissimus, sed quomodo succedet, nescio ; committo aliis. 
Quod autem ad personam meam attinet, quomodo ageretur, qui hie 
enutritus circumdatus multis et variis consanguineis et notis di- 
versissime conditionis, committo patribus prudentioribus me; si ex 

35 me interrogem, non satis afficior, mallem remotius ab ipsis et ipso- 
rum noticia agere, donec saltem aliquid profecissem in via dei 
et correctione mearum concupiscentiarum, quibus multis in mo- 
dis irretitum me invenio. Hec ad vos, fratres, scribo, non, ut 
historiam tantum cognoscatis, verum, ut ex istis perspecta imper- 

4ofectione mea deum ferventius simul et frequentius pro me oretis. 
Scio quidem scientia speculativa, ut adhortamini, contemnenda viliora 
omnia, quo insanus mundus offert, ut liberius Christo vacem; id 
enim apertissime divus Paulus et scriptis et exemplis profltetur, 
verum manum aratro applicare, ut aiunt, quid sit, nescio nondum. 

45 Pellis pro pelle petitur. Grate igitur dominum messis, ut et messem 
simul cum operariis dirigat in summum dei honorem ac Christi fide- 
lium salutem. Ago maxime vobis gratias, qui dignati estis tam 


70 1546—1547. 41,42 

Nov. 29. paterna pietate plciias admonitiones ad me scribere. Ago et con- 
similes gratias charissinio meo Adriano, qni et absentis frequenter 
mei memororiam facit in conspectii altissimi, precor vos bene ceptis 
pergite. Spero ego cum hoc renovcxtionis, seu, ut aliis magis pla- 
cet, rcvocationis tempore emendationem et renovationem. Saluta-5 
bitis, oro, meo nomine, quotquot ibi sunt fratres et amici, com- 
mendantes me eorundem orationibus. Saiutat vos Elisabeth, que 
decumbit in sinodochio, salntant vos et aliquot sorores ex monasterio 
sub Castro, similiter et alie aliquot virgines cupientes . communicari 
vestris orationibus. Salutant magistrura Adrianum magister nosterio 
Joannes Hasselt, presides nostri collegii simul cum omnitus ma- 
gistris et äncillis similiter; et Gertrudis apud nigras sorores sa- 
lutat. Salutat et vos magister Adrianus, qui habitat in domo Helle 
Schorre, Commendatum me habete in domino ac semper curate, 
ut crescatis et fructum afferatis uberiorem. Quod obsecro innobisi5 
dignelur incipere et pcrficere, qui omnium bonorum est author in 
secula benedictus. Literas, queso, tibi oportunitas detur, ad me 
scribite. Lovanii in collcgio theologorum 29. Novembris 1546. 

Anthonius Vynck de Bouterssum 
ex animo servus et confrater vester. 20 

42. Peter Canisms an Gerhard KaVcbrenner von Ilammont, 
Prior der Karthause in Köln. Folgen der Reformation in Oher- 
deutschland. Mangel an katholischen Geistlichen in Ulm. Wirkung 
auf Gottesdienst, Schule und Frömmigkeit des Volks. Hoffnung atif 
entschiedenes Eingreifen des Kaisers. Wunsch des Cardinals Otto 
Truchsess von Augsburg, dass Canisius ihn auf dem Concil vertrete. 
Canisius kann in Folge dessen vor Ostern nicht nach Köln zurück- 
kehren. Ulm 1547 Febr. 10 ^. 

Staatsarchiv Düsseldorf, Karthause zu Köln li 52, Original. Stadt- 
archiv Köln, Büllingen, CartMisia Coloniensis a. a., Copie. 

Febr. 10. Non immerito mihi dolendum videtur, quod hisce peregrina- 

lionibus iactatus, nee vestro nee piorum herum convictu aliquando 
recreari possim. Dum enim per superiorem hanc Germaniam dum- 
que ad Ulmenses istos proficiscor, omnia fere pietatis vestigia in 
Universum sublata midi videre videor. Ut enim de rebus ipsis m-'^i-> 
animatis dicam (passim enim impietatis venenum humana pcctora 
infecit), templa olim omnis pietatis et sacri cultus officinae cele- 
berrimae, nunc sacris imaginibus, nunc sacris altaribus, reliquiis 
et sacraraentis omnibus exuta iacent. Ecclesiasticorum census ncscio, 
quo dei iusto iudicio in profanissimos usus traducti sunt, monasteriaso 


Canisius icar im Januar 1547 als Abgeordneter des Kölner Klerus in 
Sachen des EB. Hermann von Wied von Köhi zum kaiserlichen Hoßager 
abgereist. In Ulm tvar er am 25. Januar eingetroffen (vgl. seine Briefe 
an Johann Gropper d. d. Geislingen 1547 Januar 24 und Ulm 1547 
Januar 28, bei Varrentrapp, Hertnann von Wied II, 112 ff.). 


42,43 1547. 71 

nullos habent sibi cultores religiöses, at sacrilegis ampjexibus et Febr. lo. 
incestis nuptiis habitacula praebent. Tota et amplissima civitas 
uniim ferre sacerdotem non potest, ut sacrosancto illo sacrificio 
immensa communium criminum enormitas expietur. Sic iuventus 
5 instituitur, sie docetur populus, ut summa cuique maneat quidvis 
agendi vivendique licentia, nimirum sine confitendi pudore, sine 
orandi consuetudine, sine poenitendi et ieiunandi neccssitate. Hacc 
eaira illa est speciosa libertas, cuius nisi studiosa niminm fuissct 
Germania, summam libertatem foedissima Servitute non coramuta- 

lovisset. Caesar spero sie frenum iniiciet libertatis huius professori- 
bus, ut ecciesiae iug-o superba colla sint non paulo libentius post 
haec submissura. Ut de me ipso dicam, posteaquam huc deo 
duce salvus accessi et rev™° cardinali Augustano aliquamdiu adfui, 
postulavit a me tandem, ut per Quadragesimam Tridenti suo no- 

15 mine in concilio manerem ^. Cum enim illic oratorem suum ^ habeat, 
qui et ipse suis me literis ad se vocat, negotia quaedam non mi- 
nirai momenti apud Imnc expediunda subire cogor; quare apud 
amicos omnes me purgatum liabeas precor, quod ante Pasce festum April lo. 
istuc redire non possim. Pecunia ^ si qua (ut spero) a Godefrido 

2oTriest'^ numerabitur, clam ad fratres meos perveniat velim. Atque 
sicut me lllium liactenus adiuvisti pater, ita meis etiani in Christo 
fratribus patrem extiibere non desinas precor. Ego abunde (ut 
confldo) rependam, si quid forte nummorum a vobis mutuo accepe- 
rint. Intelligo nunc, quantae felicitatis sit, bonum pcregrinum agero 

25 et ab huius vitae commodis abstractum corpus in obedientia sancta 
exercere. In quo studio, ut me dominus promoveat ao tueatur, 
vestras et fratrum omnium praeces rogo supplex; bene valeat P. 
T. et me domino Danieli " ac matri nostrae sedulo commendet. 
Ulmae 10. Febr. anno 1547 tuus filius et servus 

Petrus Kanisius. 

43. Andreas Frussius ^ im Auftrag des Ignatius an Daniel 
Payhruck in LUioen. Zusammemoolinen der Löioener Brüder. Zur 
Begründung eines luirklichen Goüegiums ist die Zustimmung des Bi- 
schofs von Lüttich und finanzielle Fundlerung erforderlich. Auf- 


1 Vgl. Bless, Canisius S. 67; Drews, Canisliis S. 22, 141. Dass des letz- 
tern Annahme, Canisius habe sich bei seinem Entschluss, nach Trient 
zu gehen, im Widerspruch mit der Orden.sleltuiig befunden, irrig ist, 
ergibt sich aus Nr. 87. In Trient traf Canisius vor dem 3. März ein. 

2 Das loar Martin de Olave, der später in den Jesuitenorden trat (Carlas 

in s. im). 

^ Am Rande von Canisius'' Hand hoc seeretum sit. 

'^ Gottfried Triest, der Gatte von Canisius' Sciuvester Wendelina, zvar 
Bürgermeister von Nimtvegen. 

° Der öfter erwähnte Kölner Karthäuser dieses Na.mens. 

6 Eins der ältesten Mitglieder der Societas; er ivurde schon 1641 aufge- 
nommen. Im April 1547 ging er nach Florenz, um dort die Gründung 
eines Colleqiums zu ver.'iuchen (Polancos Chronik I, 221; Litt, qnadr. I, 
33 ff.). 


72 1547. 43 

nalimebedingungen der iSocietas. Studium und Priesteriüeihe. Daniel 
Paybrucks Rückkehr nach Born und Vermögenssache. FacuUäten der 
Societas. Rom 1547 März 1. 

IV fol. 5, gleichzeitige Copie, anscheinend von der Hand des Anton 
Vinck. Sie ist adressirt: Charissimis in Christo fratribus d. Leonardo 
Kesselt aut magistro Advinno ab Antwerpia, cpmmorantibns apnd Prae- 
dicatores, iuxta domum notarii Averdunck, Coloniae (tot Coolen. Detur 
nnntio uniis stufer). 

TJeher Schrift: Copia litterarum missarnm ad mag. Danielem Paybroeck. 

März 1. Gratia et pax doniini nostri Jesu Christi in nostris omnium. 

cordibus semper abundet. Proximis cliaritatis tue fratrumque istic 
agentium, qui una scripserunt, literis, frater in domino dilectissime, 
etsi per ea, que ad superiores vestras rescripsimus, responsum satis- 
facturaque esse videri possit, subveriti tarnen, ne vel litere ad vosö 
perlate nostre non sint Tridentum ad fratres illic commorantes 
]uisse ac eorum cura ad vos transmittende vel aliquid forte preter- 
missum aut non satis expressum fuerit, per hasce nunc omnia, de 
quibus fieri postulasti certior hactenus, breviter duxiraus explicanda. 

In primis de ineundo istio omnium vestrum contubernio S utio 
quandam Societatis atque religionis forniam observctis, id quidem 
laudabile et utile futurum constat, sed ea iuris facultas Societati 
non suppetit, quamobrem ab istius loci antistite (quem ordinarium^ 
appellant) vobis impetranda esset, neque enim sociis usquam licet 
ex professionis Institute commune aut privatum quicquam possidere ; i5 
dein de quoniam in presentia nullus ex sociis istuc destinari potest 
ad vestri regimen tenendum, aliquis ex vobis, quem ad hoc muneris 
duceritis magis idoneum, esset deligendus, cui omnes voluntariam 
quandam obedientiam, id est absque voto et nulli penitus peccato, 
ue veniali quidem, obnoxiam pro tempore exhiberetis, donec aliud 20 
ex eorum successu commodius prospectum foret. Quod vero attinet 
ad collegii, de quo scribis, erectionem, iudicare ipsi non possumus, 
qua istud fleret ratione aut commoditate, nisi common eretis prius, 
quantum ab unoquoque vestrum aut ab omnibus simul subsidii 
conferri posset vel aliunde expectari. Vestre igitur erit prudentie, 25 
bonis vestris desideriis, que non possumus non probare, adimplen- 
dis modum despicere quam fieri poterit accomodatissimum, deque 
00 ad nos perscribere, nimirum, ut exponant singuli, quid pecu- 
niarum vel proventus teneant, unde comparari domus queat et col- 
legium ab initio fundari. 30 

Necesse est insuper, ut de cuiusque vestrum conditionibus, 
etate, moribus, valetudine, doctrina et studiis scribatis quam exac- 
tissime, quatenus, quid de quoquc statuendum sit, liquide appareat, 
tum ut summopere caveas ad Societatis vota ullum admittere, nisi 


1 Vgl. für die Löiuener Angelegenheiten das unten zu Nr. 44 beigebrachte 
Material. 

2 D. i, der Bischof von Lüttich (Georg von Oesterreich). 


43, 44 1547. 73 

optime discussum et cognitum intime, neque priiisquam de tota März i. 
eins animi corporisque habitudine certiores facti fuerimus. 

Porro ea est sententia rev. patris d. Ignatii, quod consultius sit, 
dum adhuc stiidiis vacaiidum est, tantisper sacerdotii differri sus- 
5 ceptionem, ne uniim alteri sit impedimento, quomiiius utroque simul 
recte et solerter quidem fungatur. 

Quod de tuo ad nos reditu ^ deque pecuniis tuis facis mentio- 
nem et consilium hinc poscis, meminisse potes, dum liic de tuo 
decessu rerumque tuarum tractatione facienda primum deiiberares, 
lonegasse omnino d. Ig-natium, sese negotii istiusmodi autliorem ullo 
pacto fore, sed quoad profectionem tantum remisisse te ad consi- 
lium et arbitrium sacerdotum, qui domi erant; eadem nunc quoque 
illi mens est. Tu igitur per te cum deo deliberes, an et quando 
rediturus Imc sis an istic moram pertracturus. 
15 Supercst ad postremum respondero de facultatibus Societati a 

pontiflce indultis. Nescio quid obortum est scrupuli, ob quem satius 
videtur atque securius, nemini eas impertiri, donec omnis prorsus 
controversic ansa precindatur, nisi professis, ut per diplonia certa 
potestas [detur]. Qui item alii iam liabent secure uti possunt. In- 
2oterim de vestrum omnium conditionibus, presertim quibus quisque 
graciis dignus sit et impertiendus, resciscemus. Valete feliccs om- 
ncs in domino atque in orationibus vestris nostri memores estote. 
Rome Kai. Martii 1547. 

Servulus in patre Christo Jesu 
25 Andreas Frussius. 

44. Daniel Payhruck an Ignatius von Loyola. Wird im August 
aliraisen, um datn Befehl gemäss im October in Rom einzutreten. 
Die Löivener Brüder haben eine gemeinsame Wohnung bezogen, und 
zivar auf Veranlassung Daniels. Einzelheiten. Treffliche Haltung 
aller Brüder in Löioen. Löwen 1547 März 11. 

Druck, Litterae quadrimestres I, 2S. 

Gratia Domini nostri Jesu Christi sit semper cum omnibus Miirz 17. 
nobis. Amen. Litterae ex jussu Paternitatis Vestrao ad nos circa 
festum Circuracisionis domini scriptae-, pater mi in Christo semper Jan. 1. 
observande, tandem decima tertia Martii ad nos, avide easdem März i.o. 

30 exspectantes, pervenerunt; in quibus mil]i eas legenti primo occurrit, 
in Octobri Romam intrare esse concessum, quod animo meo non 
potuit non esse acceptissimum; unde illud perficere annitar sedulo, 
hinc aut in principio Augusti aut citius recedens, tum quia illud 
tempus peregrinationi inter Alpes est commodissimum, tum etiam, 

35 quia bene existimo hoc Paternitati Vestrae acceptum fore, si fratres 
circa iter meum commorantes visitavero, eisdemque diebus aliquot, 


1 Daniel Paybruck hatte kurz zuvor die Erlaubniss erhalten., im October 
1547 nach Ro7n zurückzukehren (Nr. 44). 

2 Dieses Schreiben des Icjnatius liegt nicht vor. 


74 1547. 44 

März 17. rationem omnium P*'^ V. redditiivus, adfucro. Interim tarnen (ut 
consilio fratrnm coepi) hie tlieologiae operam dabo. 

Quod autem ad fratrnm attinet eoliabitationem ^, sciat Kev. V. 


^ hl Löwen lebten damals von Angehörigen des Oi'dens Daniel Paybruck, 
Cornelius Wiscliawen, Nicolaus Florentii Gaudanus, Cornelius Brogel- 
mans, Anton Vinck, Peter Gillonius Armenterianus imd zeittceise Aclri- 
anus Adriani, der in Köln theologischen Studien oblag, lieber die in- 
teressanten Löicener Verhältnisse der Jahre 1546—1548, die Polaneos 
Chronik I, 245, 294, und ebenso Orlandini nur kurz bei'ührt, enthält 
die hands. Uistoria collegii S. J. Lovanii im Staatsarchiv zu Brüssel 
einen auf Grund früher vorhandener Correspondenzen zusammengestell- 
ten Bericht, der zum Verständniss der iceiter unten abgedruckten Akten 
von Werth ist: 

1546: Dum liisce incrementis paiilatim hie se erigeret Societas, illucl im- 
priiois agondnm videbatur, quo certns stabili.sqiie fructus expectari posset, iit 
superior aliquis, qui cetoroniin in rclio'ioso certamitie clux osset, cleligeretur, 
commuiieque Omnibus quaerendum domicilium (nam sparsim Iiabitabant nostri, 
quitlam in collegiis, noiuinlli cum Cornelio Visliavaeo hospite nostro), quo mu- 
tuis consiliis fovcri ac conservari possent,. Qnae res toto hoc anno 1540 lit- 
tevis 15 Kai. Aprilis [Mä7'Z 18] ac 16 Kai. Junii [3fai 17] ad s. p. n. Tj^na- 
tium datis diligenter acta est, urgente id negotium et sociorum desideria per 
se inflammata magis magisque acuente Daniele Teneramundiano, qui ex It;ilia 
vedux [Sept. 1546] primo.s illos patres nostros coram conspexerat. Nou tarnen 
idem omnium erat animn.s, cum alii p. .Tacohum Lhostium, alii alium superio- 
rem exposcerent. Sed nee deerat, qui preside nullo opus esse nullisque con- 
stitutionibus ingenti argumentorum coacervatione contenderet, ut ex p. Polanci 
literis Koma ad eos missis patet. Erat is p. 7\.drianus Adi-iani, qui sociis haue 
rem agitantibus forte Colonia Lovanium advenit. Verum diversa caeterorum 
omnium et Concors erat sententia et melior, quare etiam vicit. Neque niirum 
ita tunc sensisse p. Adrianum, nam Societatis iiistitittum parum adhue cognorat; 
aliter sensit simulac presens cum sancto patro nostro sua de nostra vivendi 
ratione consilia contulit. 

1547: 14. Kai. Mavtii [Februar 16] nomine s. p. n. Ignatii a p. Pohmco 
rescriptum, rem quidem ab ipsis laude dignam peti, eaeterum superiorem mit- 
tere necdum matuvvim videri, ipsi igitnr ex suo coetu sibi aliquem, cui sine 
voto A'oluntarium pvaestent obsequium in cordis simplicitate praeficiant. Tan- 
dem tjimon altero mense declaratus est a s. p. n. Ignatio primus superior: 

/, P. Cornelius Vishavaeus. Sie ziehen in ein Haus zusammen: 
leges quasdam discipliuae causa, dum propinae expectantur ab Urbe .... 
observabant. ISTon destitere interim importunis precibus Lliostium superiorem 
expetere; verum id postulationi eorum tum temporis concessum non est, par- 
tim quod is utilem deo et Societati operam in Sicilia navarat, partim quod 
Lovanienses socii in iis, quas sibi scripserant, constitutionibus voti quidem 
paupertatis et castitatis, non tarnen ingressus in Societatem raeniinissent, quo 
nisi vellent se obstrictos frustra superiorem, qui res Societatis calleat exspec- 
tari, utpote sine quo solide eos regere fovet pevdifficile s. p. Ignatii literis 
didicerunt. A qua re eos nou abhorruisse tum ex epistola 14. Kai. Quintil. 
[Juli 19] a p. Poianco ad p. Vishavaeum data, tum ex frequenti illa pro prae- 
side supplicatione obtinendo coniicias facile. Cornelius interim superior totus 
in repurgandis et instituendis ad orandi rationem animis versabatur, eiusque 
opera bene multi religionum claustra petebant. Quod cum invidiam Cornelio 
conflaret, mense Augusti a sancto patre nostro cum Antonio Vinckio evocatus fuit 
ad Urbem, suft'ecto in eins locum, dum gnarus rerum nostrorum mitteretur, Petro 
Guillonio. Et cum non omnium vota in ununi conspirarent, licet plurium cal- 
culis ]). Lhostius peterctur, iussit s. Pater, suam quemque sentontiam proprio 
ehirograplio subsignatam in Urbem inittere, quod ipsius nomine p. Poiancus 


44 1547. 75 

illam, antequam litterae P*'"^ V. diu exspectatae ad nos pervenissent, März n. 
factam fuisse. Et iion, ut opinor, sine magna fratrum utilitate et 
proximi aediflcatione et totius Societatis confortatione. Quod autem 
responsum P'''^ V. non exspectavcrint, hoc rei factum est exig-entia, ut 

5 ex superioribus liiteris a me scriptis plene V. Rev^'" opinor intellexisse. 
Hoc tamen interim negare liaudquaquam possum, si quid in liac 
coliabitatione peccatum, in me unum Jibcntcr rccipio, liumillime 
patri me submittens clementissimo corrigendum. Attamen si causa 
et modus liujus coliabitationis patri nostro gregis sui vigilantissimo 

loindicata forent, non dubito quin factum probarelur maxime. Nam 
illo, quo antea, manere modo hoc fieri non potuit, tum sine fra- 
trum detrimento tum totius Societatis vituperio. Deinde etiam non 
nisi summa discretione et Providentia hanc rem sunt aggressi. 
Primo enim singulorum conditiones, mores, et vitam examinaverunt. 

15 Deinde quid Societatis et quid non esset considerantes et attentius 
examinantcs, regulas quasdam constituerunt, quibus dcfectus ali- 
quorum corrigerentur, aliorum vero praevenirentur, quas quidem 
regulas praesentibus litteris inclusimus, ut animum fratrum Rev. V. 
agnoscat, et quid in his corrigi et praetera observari velit insinuet. 

2olpsos enim ad quaevis subeunda invcniet paratissimos. Ego autem 
videns rem tanto moderamine procedere, non possum non de fructu 
fratrum gaudere, domino scilicet mirabiliter in eis operante, et in 
his partibus Societatem nostram mirabiliter confortante. Quod cum 
ita Sit, et ]-ei necessitas, quae non nisi gratia dei fuit singularis, 

25 concludere istud compulerit, confido omnino P*'^™ V. in optimam par- 
tem istud, quicquid est, accepturum atque pecuniam omnem, quam 
ex meo recepi et recepturus sum patrimonio, illis donaturum. 

Deinde, ut ajiquid adluic de fratribus hie exisfentibus scribam, 
sciat Rev. V. omnia hie adhuc ordinatissimum habere progressum, 

sopraesertim cum nemo sit qui suo confldat ingenio, sed quisque 
fratrum consilio agit, si quid agat. Et ut paucis conditionis om- 
nium hie commorantium exprimam, scias omnes, quotquot in his 


Idibus Octobvis [Oct. 15] scripsit^ iubens praedictos Romam accitos, si necclnm 
esseiit iter iiig'ressi, huic delibei-Jitioiii interosse. Scd ii iam sese in viRin de- 
derant, cum coiistet eos 15. Novombri KomaG fnisse [vfjl. Nr. 57], quo die 
Canisius patres Lovanienses, venturuni aestate proxinia toties oxpetitum P. 
Lhostiiim, virura (ut ipse ait) dignissimum, ex Urbe certiores l'ecit. 

2. Sitperior P. Petrus Gülonius 1548. Gewinnt seinen Consanguineus 
Nicolaus Lannoy, canonictmi Furnensem, in theolog. haccalaureum [vgl. 
Polancos Chronik I, 296] . Der toill nach Rom gehen: Vix ille Coloniam 
appulerat, cum sancti patris nostri mandato, quod ad 4. Idus Januarii [Jan. 10] 
datum erat, Gillouius, Teneramunda, Nicolaus Goudanus et Christopborus qui- 
dam Romae Cal. Octobris adesse iubebantur, quo scilicet facilius Societatis insti- 
tutum et vitae normam acciperent. Comitem se his sua sponte praebuit P. 
Adrianus Adriani, qui tum Coloniae dcg-ebat. 

3. iSttperior Jac. Lhostius kommt bloss bis Bologna, ico er stirbt 
[1548 August]. 

1549: 4. Superior Adrianus Adriani kommt aus Rom nach Löwen. 
1561: 5. Superior und 1. Rector Jacobus Scipmannus, 


76 1547. U, 45 

März 17. partibus Vota Societatis habent, esse vires tum vita tum doctrina 
praeclaros, nee quisquam adraittitur, nisi specialiter ad nostram So- 
eietatem a domino vocatus inveniatui\ His vale in Christo, dilecte 
pater, nosque omnes tuis fratrumque orationibus commendatos 
recipe. 5 

D. Cornelius mihi scribere committens nihil scripsit ne V. Rev^™ 
litteris molestaret. 

Lovanii, in domo d. Cornelii Wischaven juxta coemeterium 
divi Michaelis habitantis, 17. Martii anno 1547. 

Vester inutilis servus lo 

Daniel Paibrouch a Denderamoda. 

45. Antonius Vinck von Bouterssum an die Jesuiten in Köln. 

Gemeioisamer Haushalt der Brüder in Löioen. Schritte, itm die Ge- 

neJimigung des Bischofs von Lüttich zu erioirken. Ein loirkliches 

CoUegium nicht geplant. Ilausverfassung. Wahl des Cornelius Wi- 

schaioen zum Superior. Daniel Payhrucks voraussichtliche Reise nach 

Rom im Herbst. Gemeinsames Gebet. Maastricht 1547 März 31. 

VIII fol. 30, Original. 
Adresse fehlt 

Märn 31. Gratia domini nostri Jesu Christi sit semper eum omnibus no- 

bis. Charissimi in Christo fratres, sperantes, quod facilius ex Tra- 
iecto Superiori possemus ad vos mittere literas, exscripsi copiam 
literarum missarura ad magistrura Danielem ^ in navi navig-ando ex i5 
Leodio Traiectum, aliquot alias copias aliarum literarum, que simi- 
liter sunt ad nos misse, mittent fratres ex Lovanio per Antwerpiam. 
He litere nobis videbantur necessarie propter expeditionem com- 
missionis scilicet de requisitione licentiae reverendissimi nostri ^ de 
cohabitatione, ut omni posset carere suspitione. Non enim, ut vi- 20 
debatur ex literis, intendimus instituere novum collegium, sed con- 
cepiraus cohabitare et singuli id, quod habent, ad communitatem 
et communem massam conferre, ita quod nullus quid proprii sibi 
vendicet, atque id tantum intelligite de mobilibus et annuis pro- 
ventibus et de nullis perpetuis seu hereditariis bonis. Sic enim 25 
iam iiicepimus a paucis diebus cohabitare. Reliqui ego collegium ^ 

März 23. et transtuli nie ad domura patris Cornelii Wischauen ipso die Mer- 

Miirz 20. curii post dominicam Letare, ipso autem die dominico Letare va- 
ledixi confratribus collegistis. Magister quoque Petrus ab Armen- 

Aprii 10. teria sua attulit, qui iam in patriam secessit, post Pasca statim 30 
reversurus ad nos, spero per dei gratiam, quod non sine magno 
fructu et utilitate. Constitutiones quasdam fecimus, quibus putamus 
aut pre venire aut corrigere defectus nostros, quas et misimus Ro- 
mam, submittentes eas ibidem correctionibus patrum et fratrum. 


1 Daniel Paybruck. 

2 D. i. der JBischof von Lüttich (Georg von Oesterreich). 

3 Das theologische Collegium der Universität, in dem Vinck wohnte (oben 
S. 70). 


45 1541 '77 

Brevi fortassis et eas transmittenms ad vos. Elegimus quoque, prius- MUrz si. 
quam istas literas recepissemus, dominura Cornelmra Wisschauen 
in superiorera ^ cui obedire cupimus prout in literis Romanis. 

Ne longius a scopo deviem, redeo ad commissionem. De li- 

5 centia cohabitationis et extructione collegii fortassis pro posteris 
nihil modo fecimus, nisi quod deolaravimus domino Tlieoderico 
Hesio 2, qui bonam imo optimam nobis spem pollicetur omnemque 
suara operam addixit. Propter absentiam reverendissimi sie con- 
suluit ille dominus Hesius utile et commodum fore, si unus aut 

10 duo nostrum veniant in festis Pascalibus, et tunc sperat, quod lo- Aprii lo. 
queniur domino reverendissimo et negotium absolvemus. Orate que- 
sumus dominum deum, ut ipse dignetur istud dirigere ad gloriara 
ipsius et utilitatem et salutem Societatis nostre et totius populi chri- 
stiani. Ubi aliquid factum fuerit, scribemus vobis. Si dominus 

löLeonardus vel aliquis vestrum fortassis cupiat nobis loqui, procul 
dubio feria tertia aut ad summum quarta post Pasca iterum eriraus Apiii 12, 13. 
Leodii, et, uti probabile satis est, dominus Cornelius Wischauen et 
ego ; et tunc fortassis propter quedam, que iam Traiecti invenimus, 
iterum venturi Traiectura, quapropter si veniat aliquis, inquirat prope 

20 cenobium Minoritarum de Elizabeth et sie consequenter de nobis. 

Quod autem ad magistrum Danielem attinet, recepit per literas 

semel brevi, que scilicet mittebantur a vobis, quod in Octobri esset 

ingressurus almam Urbem ^. Sic fortassis in Augusto inviset vos 

in transitu. Iam in istis literis, ut potestis percipere, liberum ad- 

sshuc illi relinquitur; quidnam facturus sit, non sum certus. Proba- 
bilius mihi est, quod iturus sit Eoniam. Eeliqua, que possent iam 
ad longum scribi, ipsi intelligetis ex literis Romanis istis et aliis 
copiis, quantus sit fructus in Hispania etc. Rogamus vos in do- 
mino, ut semper memores nostri sitis in orationibus vestris. Quod 

3ouni scribo, omnibus scribo. Orate. Timeo, quod sicut inimicus dia- 
bolus nunquam quiescit circuire omnes, quod nee iam quiescat sed 
excitabit aliquid contra nos ; de quibus iam aliquamdiu quasi nihil 
audit[um] est, iam quedam renovantur per nostrara migrationem. 
Valete fratres, feliciter [agite], fortes estote in domino et conforta- 

35 mini in eo. 

Cuperemus scire, qui valer[et] mihi in Christo dilectissimus 
Adrianus '^ noster et potius meus, et oro, licet carne infirma, spiritus 
semper sit promptus. Salutate fratres in domino omnes, qui istio 
sunt. Salutant vos omnes nostri. Salutant etiam virgines aliquot 

40 vobis note Traiectenses, precipue Elizabet, spiritualis soror et matcr 
nostra, in cuius domo recepti sumus hospicio dominus Cornelius 


1 Vgl. oben S. 74 Anm. 1. 

2 Dietrich Hesius, Inc^iäsitor in Löwen (vgl. oben S. 29 Anm. G), hatte 
schon .seit 1548 Beziehungen zu den Löioenei' Jesuiten (Polancos Chronik 
I, 116). 

3 Vgl. oben Nr. 44. 

* Adrianus Adriani, der in Köln studirte. 


1B 1547. 45, 46 

März 31. Wiscliaven et ego. Iterum valete. Traiecti in clusa s. Hilarii in 
eclibus ut supra sub vesperam, secundo Calendis Aprilis 1547. 

Vester servus et frater in Christo Jesu 
Antlioniiis Vyneke de Bouterssum. 
Dominus Cornelius Wisscliaven speciali salutatione salutat vos5 
omnes et nominatim precipue magistrum Adrianum ab Antwerpia. 

46. Paul Anton de AcJdUis an Leonhard Kessel. Freude der 

Brüder in Paris über die Erfolge der Kölner. Aufgabe der Societas 

Jesu. Lage der drei in Paris amoesenden Brüder. Karthause. 
Haltung des Volkes. Paris 1547 April 11. 

IV fol. 6, Original. 

Adr. Rev. in Christo patri domino Leonardo Cassel Societatis nominis Jesu, 
e regione divi' Andree, Ooloniae. 

April 11. Gratia et pax domini nostri Jesu Christi sit semper in cordibus 

nostris amen. Nobis pergratum fuit tum ex litteris vestris tum ex 
earum latore de fructu spirituali, quo ecciesiam Coloniensem pascetis, 
audivisse, f ratres charissimi, quo noraine domino deo, a quo omne lo 
bonum et donum perfectum descendit, gratias semper agimus orantes, 
ut impleamini agnitione voluntatis eins crescatisque in omni sa- 
pientia spirituali ac in omni opere bono in dies magis fructiticetis, 
ut nedum Germania sed et alie gentes aliquid boni spiritualis a 
vobis participent. Hoc enim in votis debet esse, ut quemadmodum 15 
dominus deus bonum indeficiens omnibus pro uniuscuiusque eapa- 
citate sese communicat, ita et nos eorum, que ab ipso secundum 
beneplaciluni eins acceperimus, alios, quantum in nobis est, con- 
sortes faciamus. Infirmitatem fratris nostri ^ in Christo charissimi 
doluimus, sed ut credimus, hec infirmitas non erit ad mortem, sed 20 
potius ad probationem ac ad maiorem coronam promerendam; licet 
enim corpus debile sit, animus fortis esse potest iuxta illud : cum 
infirmor, tunc potens sum. De rebus nostris hec pauca accipitote. 
In presentia tres tantum sumus ^, omnes sacerdotes, licet indigni, 
duo Philosophie operam dant, ego vero theologie. Singulis diebus sj 
festis ad Cartusiara, illic multis sacramenta confessionis et sacratis- 
sime eucharistie ministraturi,. accedimus, et licet hac nostra tempe- 
state deflenda hoc venerabile sacramentum a multis contemnatur 
(proh dolor), tarnen, quia dominus Septem millia virorum, qui Sig- 
num huius bestie truculente non gcstant, sibi reservavit, a multis 30 
cum magna devotione recipitur, et, ut coniicere possumus, meliora 
brevi speramus. Det dominus per suam misericordiam cecis visuni, 
claudis gressum, infirmis sanitatem, debilibus fortitudinem, ut taii- 
dem in eo omnes unum simus et non sint in ecclesia sua veritatis 
columna(!) ac flrmamentum Schismata. Pluribus vobis nunc non 


1 Bezieht sich loohl auf Adrian Adriani, vgl. Nr. 45. 

2 Ausser Paulus de Achillis, cZem Superior, noch Bajptista de Viola und 
Johann Pelletarius (Polancos Chronik I, 246). 


46, 47 1647. 79 

ag-emus, hoc tantum acldemuS; ut in orationibus vestris nostri me- Aiirii u. 
mores esse vos non pigeat. Valete et in domino Jesu semper 
qiüescite. Orate pro iuvene quodani bone indolis, qui hodie 
incepit recipere exercitia spiritualia. Parisiis 3. Idus Aprilis 1547. 
5 Vester in Christo minimiis f rater et eonservus Paulus Antonius 

de Achillis. 

47. Peter Canisius an Leonhard Kessel und Adrian Adriani 

in Köln. Verlegung des Concils von Trient nach Bologna. Reise 

nach Padua. Gönner und Anhänger des Ordens in Köln. Canisius 

wird vielleicht längere Zeit von Köln fernbleiben. Padua 1547 A2Jril 12. 

Druck und Facsimile (nach dem Original in Privatbesitz), Freds 
historiques 1898, Januarheft. Adr. vol. IV fol. 8 (der Brief stammt 
aus diesem Band): Charissimis fi-catribus, domino Leonardo Lovaniensi 
et m. Adrinno Antwerpiensi, Coloniae, in vicinia J.oannis Averdonck. 

.... Posteaquam Tridentina synodus ob saevientem pestem Bono- April 12. 
niam transferri cocpit ^, abeuntibus etiam tum patribus nostris, 
Visum fuit, ut Bononiam usquc una cum ipsis concilium insequerer. 

lolnterea vero, quia rcv. patcr Alphonsus Salnieron .... gravissimo 

morbp Patavii correptus est, eg'o multis dicbus hie apud fratres 
nostros maneo ...... Expecto domini praepositi nostri litteras, qui- 

bus de me suam edicat sententiam, an diu in Italia morari me cupiat. 
Quod ad litteras tuas, domine Leonarde, spectat, in Martio 

15 scriptas ^, in Martio eas mira dci dispositione Tridenti spcctare 
licuit et magna cum voluptate perlegere ]ibuit. quod raultam lae- 
taraque spem de bonis adolcscentibus adferrent. Eos virtute sui 
Spiritus corroboret misericordiarum pater, maxime dominum Dcl- 
phensem et Boium et horum socios in Laurcntiana simul et Mon- 

20 tana bursa ^. 

Scripsi ante paucos dies rcgenti bursae nostrac '^, quem spero 
literas meas boni consulturum. Scribo et nunc rev"^° domino Lon- 
densi ^, rogans ut vestras literas huc disponendas curet. Hoc ununi 
inprimis rogo, ut ne ullam disponendi ad mc literas occasionem 

2r, praetermittatis. Nunc vero hinc Bononiam abiturus confestim vo- 


1 Am 14. März haitefi Laynez und Salmeron, eticas später Le Jay tind 
Canisius Trient verlassen (Folancos Chronik I, 21.5). 

2 Dieser Brief liegt nicht vor. 

^ Unter dem 'dominus Delphensis' i.ft icohl der im Decanatsbuch der Ar- 
tistenfacultät häufig (IV ''^^^> 222, 282, 234, 289) erwähnte Johannes 
Brants aus Delft (Delphiu.s-) gemeint, der um diese Zeit Professor an 
der Artistenfacultät loar. — Der 'Boins' ist ohne Zweifel die in den 
folgenden Schreiben unter den Namen Petrus' Boius tind Petrus Scori- 
chius Crembserias oft genannte Persö7iiichkeit. In den Kölner' Univer- 
sitätsakten heisst er 'Petrn.s Boius Treeensis (Troezensis, Crecensis)'. Er 
ivurde immatrikidirt 1545 October 9; 1545 im Novemher wurde er 
Baccalaureus, 1546 hn Februar Licentiat, 1547 im Juni Magister artium 
(Matrikel IV fol. 172; Decanatsbuch IV fol. 285, 287, 28^). 

^ D. i. die Montanerburse, der Canisius angehört liaite. Ihr lieyens war 
damals Mathias Kremer von Aachen (1526—1557). 

'" Georg Schotborg, Erzbischof von Lund (oben S. 18 Anm, 3). 


80 1541 47,48 

Apvti 13. cor ^, ut prolixius agere non liceat. Mitto carmina quaedam nostri 
fratris m. Andreae Frusii, qnae m, Henrico Baccelio et domino 
Delphensi ^ meo nomine commmiicabitis. Quod si forte longius opi- 
nione abero, velim amicissime rogatum chanssimum dominum et 
fratrem m. Adrianiim ^j nt a suis pecuniam aliquam, si mei nummi 5 
non sufficient, in tempore mutuo accipiat; eg'o dei gratia quam 
primum istuc rediero, abunde resolvam. Et quia Romanarum lit- 
terarum fontem ipsum videre cupiit*, nolui illum sua expectatione 
defraudare. Sunt opinor ex nostris liic fratribus, qui literas quo- 
que suas istuc transmittent, iis propterea respondendum a vobisio 
erit fideliter. Scripsi Venetiis ad. dominum praepositum de singulis 
vobis, quae mihi in Universum occurrere potuerunt. Quid ille tan- 
dem responsurus sit , laetis animis expectate. Scripsi ad priorem 
Carthusiae ^, cum Tridenti agerem ; illius ac fratrum Cartlmsiensium 
omnium precibus, inprimis vero matris Mariae '^ ac sororum eins 15 
desideriis me commendate . . . Saluto in visceribus Christi m. Sy- 
dereum ^ et ut sedulo studiis incumbat oro. Saluto per vos m. 
Petrum in Laurentiana bursa ^. 

48. Peter Fctber von Hai •* an Leonard Kessel und Adrian 
Adriani in Köln. Peter Canisius in Padua. Aussichten für seine 
Rückkehr nach Köln. Befriedigung über die Trefflichkeit der Brüder 
in Köln. Lage der Brüder und ihrer Studien in Padua. Krank- 
heit des Adrian Adriani. Andreas Sidereus. Padua 1647 Aj)rü 18. 

IV fol. 9, Original. 

Adr. Eev. in Cliristo patri domino Leonardo Kessel aut m. Adriane ab Ant- 

verpia apud templum fratrum Praedicatorvim in vicinia Joannis Averdontik 

notarii, Colonie. 

Gratia domini nostri Jesu Christi sit cum omnibus amen. 
Ai)rii 18. Charissimi fratres in Christo Jesu. Adfuit nobiscum istic Patavii 
aliquot diebus frater noster dominus Petrus Canisius ^°), cuius pro- 20 

1 J.m 13. A2:)7'ü verliessen Canisius und Laynez Padua und reisten nach 
Bologna (Folanco l. c). 

2 Vgl. oben S. 79 A?im. ö'. — Heinrich Bacellius, Baccalaureus der Theologie, 
ivccr damcds Magister an der Kulcanerhurse (Decancdshuch IV fol. 239). 

3 Adrianus Adriani stammte aus einer ivoMhahenden Antioer2^e7ier Familie. 

4 Vgl. Nr. 43. 

ö Gerhard von Hammont. 

^ Maria von Blittersivick, Oberin des AugustinesseiiJdosters Gross-Naza- 

reth. In der Kirche dieses Klosters hatte Canisius Ende 1546 seine 

erste Messe gelesen. 
' Andreas Yseren (Sidereus) aus Zütphen., bei der Kölner Artistenfacidtät 

hnmatricidirt am 25. Mai 1538 (Matrikel IV fol. 153); er gehörte der 

Laurentianerburse an, wurde 1542 Baccalaureus und 1545 Magister 

artium (Decanatsbuch IV fol. 223, 236). 
s Mag. Petrus Eindoviensis icurde im J. 1547 als lector Ordinarius des 

Laurentianergymnasiums zur Artistenfacidtät zugelassen (Decanatsbuch 

IV fol. 239)i 
ö Er lourde eben m diesem Jahre Oberer des Collegiums zu Padua (Po- 

lancos Chronik I, 231). 
10 Vgl. Nr. 47. 


48 154?. 81 

sentia omnes gavisi sumnsi Uno die septimane sancte habuit ora- April 3-9. 
tionem coram tribus patribus nostris ^), qui nobiscum tunc aderant 
et venerant Tridento, ituri Bononiam ad coneilium; ipsis vero 
festis Paschalibus discessit dominus Petrus Canisius Bononiam una(Aprii 13). 

5 cum domino Jacobo Lienis patre nostro. Scio, fratres, vos pluri- 
mum desiderare adventum domini Petri, sed, quo diutius differtur, 
eo cum maiori gaudio ipsum recipietis, interim hoc vos consoletur, 
quod magnam vestri curam et continuam memoriam etiam absens 
habeat, si tamen absens et non potius presens dici debet, nam lo- 

10 corum distantia etsi corporalis presentie fruitione privet, animorum 
tamen unionem et charitatis vinculum, quo mentes mirabili modo 
uniüntur, disrumpere nequaquam potest. Plures literas ad vos 
scripsit dominus Petrus Canisius, verum an omnes receperitis, no- 
bis incertura est. Hinc ipsius pro vobis sollicitudinem coniicere 

15 potestis. 

Non possum etiam non gaudere, fratres, audiens vestram con- 
stantiam in tribulationibus et adversitatibus et charitatem, qua non 
solum vos mutuo diligitis, sed et alios ad deum cognoscendum et 
diligendum pertrahitis. Dominus dignetur pro sua dementia vestram 

2omessem adaugere, ut multos filios spirituales Germanie procreare 
ac preparare possitis, qui ipsam frigidam aliquando predicationem 
verbi dei calefaciant; non possum enim non sperare, fratres, magnum 
fructum in istis partibus, pro quibus, ut nostis, magnum zelum boni 
viri habuerunt. Ego certe ex commissione domini Petri Fabri 

25 (pie memorie) non desinam etiamsi corpore absens orationes et 
sacrificia ofFerre domino, ut misereatur eorum, qui in tenebris sunt, 
üsque lumen fidei sue restituat. 

Fratres omnes, qui istic mecum agunt^, recte valent summa 
cum diligentia studio incumbentes, in bonis etiam moribus quoti- 

80 die proticientes; vestris piis orationibus sedulo se commendant, ali- 
qui etiam eorum rogati a domino Petro Canisio vobis scripserunt^. 
Itaque, fratres, confortamini in domino Jesu, viriliter agite. Crescite 
in charitate illius, qui dignatus est vos vocare de hoc seculo ne- 
quam ad regnum suum, in quo absterget omnes lachrimas ab oculis 

35 eorum, qui per patientiam ipsius consolationem expectant, spe fu- 
ture glorie semper gaudentes. 

Adriane, frater charissime, de tua valetudine adversa dolui, 
sed dum cogito id apostoli : „diligentibus deus omnia cooperatur 
in bonum", non possum non sperare magnum Spiritus fructum in 

4ohomine interiori, qui dum benigne flagellat exterius, interius co- 
piosius consolatur, ut patienter toleremus mala exteriora, quomodo- 
cunque tandem ea contraximus nobis. Itaque, frater, gaudeamus in 


1 Laynez, Salmeron und Le Jay. 

2 Im Colleg zu Padua waren damals zwölf bis vierzehn Genossen (Po- 
lancos Chronik I, 230). 

8 Vgl. Nr. 49. 

Jesuiten-Akten. 6 


82 1541 48, 4Ö 

April 18. domino et patre totius consolationis. Magistrmn Andream Zidereum *, 
fratrem charissimmn, salutes pluriraum precor; ago dco gratias, qui 
Bobis talem fratrem dare dignatus est, ut etiam invitis quodanimodo 
parentibus ad Christi crucem transvolare non erubuerit. Jesus ip- 
sum confortet, Jesus ei et nobis oiimibus semper sit a dextris et 5 
sinistris. 

Patavii 18. Aprilis a. 1547. 

Petrus Faber de Hallis 
vester frater ac servus in Christo Jesu. 

49. Stephanus de Aretio ^ an Leonhard Kessel oder Adrian 
Adriani in Köln. Freude der Paduaner Brüder über die Treff- 
lichkeit der Brüder in Köln, von der Canisius ihnen herichtei hat. 
Padua 1547 April 20. 

IV fol. 10, Original. 

Adr. Kev, in Christo patri d. Leonardo Caessel aut magistro Hadriano ab 
Antvverpia, Coloniae. 

April 20. Gratia et pax domini nostri Jesu Christi sit semper cum omni- lo 

bus amen. Admonitu atque suasu domini Petri Canisii nostrorum- 
que omnium hie tum patrum tum fratrum, quorum etiam nomine 
has ad vos scribimus, visum est pro mutua in Christo nostra di- 
lectione memoriam nostram vobis significare, qua continuo vestri, 
ut par est, tenemur eandemque de nobis vos in orationibus vestris i5 
habere vehementer optamus. Quanto gaudio de profectu omnium 
vestrum tum in pietate erga deum tum in charitate fraterna et 
proximorum, quam ex reverendi domini Canisii ac aliorum reiatione 
accepimus, nos affecti simus, haud facile scribere possemus; maior 
est enim laetitia, qua in cordibus nostris de vocationc et vocationis 20 
perseverantia nostrorura fratrum oxultamus, quam verbis aut aliter 
foras exprimi possit. Gratias sane die ac nocte pro tantis dei be- 
neficiis, quibus tum ipsi nostrae Societati abunde collatis tum aliis 
in conversione et consolatione multarum animarum per ipsam quo- 
tidie in diversis mundi partibus factis et auditis eam exaltare dig- an 
natur, gratias inquam sine intermissione deo ac domino noslro 
Jesu. Cliristo agcre debemus. Proinde ut invicem vocationis nostre 
certiores in dies efficianiur et ut nos sedulo adiuvetis in oi-ationi- 
bus et sacrifieiis vestris, et ut admonitorias, vel si magis placet, 
consolatorias aliquas literas detis enixe vos obsecramus, deum in- 30 
terini orantes, ut ob immensam bonitatem suam nos in servitio et 
gratia sua conservet et pro desideriis adaugeat. Valete in Christo. 
Patavii 20. Aprilis 1547. 

Humilis in Christo servus et frater vester 

Stephanus de Aretio. 35 

1 Vgl. oben S. 80 Anm. 7. 

2 Stephanus Capumsachus aus Arezzo (Litterae quadrimestres I, 90). 


5Ö 1647. aS 

50. Peter Ganisius an Gerhard von Ilammont, Prior der Kar- 
thäuser in Köln. Seine Reise von Trient nach Bologna. Abstecher 
mit Le Jay von Padua nach Venedig. Frömmigkeit in Venedig. 
Nutzen des Reisens. Ankunft in Bologna und Thätigkeit auf dem 
Concil. Wird so bald nicht nach Köln zurückkeJiren können. Ver- 
mögens- und Familienverhältnisse des Canisius. Erzbischof Adolf von 
Köln. Nicolaus Eschius in Diest. Empfehlung der Kölner Brüder. 
Bologna 1547 April 30. 

Staatsarehiv Düsseldorf, Karthause zu Köln R. nr. 52, Original. 
Adr. Kev. patri priori Gerardo ab Hamont, priori carthusiae Coloniensis. 

Eeverende pater prior. April so. 

Grratia domini nostri Jesu Christi et pax, que sensum exuberat, 
nobiscum indies magis magisque dilatetur. Etsi postremas literas meas, 
Tridenti scriptas, istuc pervenisse confido, quibus tum de translata 
5 synodo tum de meis rebus perscribebam S tarnen posteaquam ex 
Germania Italiara adire ac perlusfcrare contigit, nolui sane pietatem 
tuani conditionis hie meae prorsus ignorantem esse. Nam et vetus 
illa erga me benevolentia tua sie promeretur, sie postulat, ut me 
perpetuo tibi totum aperiam offeram impendamque. Profectus igi- 

lotur ex agro Tridentino, quem foeda lues infecerat, Patavii in ami- 
cissimos vires incidi, quibuscum hoc sacrum Pasche tempus exigens, Apvii lo. 
magna virtutum et pietatis exempla si non imitari potui, certe ad- 
mirari volui et, quoad vivam, venerari merito debere mihi videor. 
Deinde patre Claudio ^ duce, qui nobis et Augustano cardinali theo- 

islogum ut jjiissimum ita doctissimum exhibet, Venetias equidem 
perductus sum, et in totius Europe florentissimo semper illo emporio 
sie multos florere Christique spiritu fervere didici, ut nee Anthonii 
vasta eremo, nee Pauli horrido deserto indigni illi ipsi viderenmr. 
Deo quantas possum gratias ago, ut qui non tam locorum varietate, 

20 quam personarum insigni pietate firmiorem me doctioremque red- 
didit. Nam tametsi vulgo decantatum sit, coelum mutare non 
animos qui trans mare currunt, ego tamen dubitare non possum, 
quin rite suscepta et prudenter instituta peregrinatio saepe pios 
adiuverit, ita ut preter usum et peritiam optimarum rerum atque 

25 artium hinc proficiscentem, animos etiam ipsos a curis patriis se- 
motos purgarit, illustrarit et saoctissime eonfirmarit. Habet suos 
qui penetrent omnia percurrantque mundus, nimirum ut quod 
omnino periturum est ae saepe quidem poeiiitendum venit, anxie 
tamen et indefesse conquirant, necnon nisi dubio timideque pos- 

sosideant. 

Habeat et suos Christus quoque mercatores, qui non modo ta- 
lenta sibi concredita domi, in tuto licet, cöllocent, verum etiam 
undecumque et ubicumque tandem licet, augere sibi lucf um spiri- 
tuale satagant, ac thesaurum calestem quendam, nullis eripieiiduin 


1 Dieses Schreiben liegt nicht vor, 

2 Claudius Le Jay. 


84 1547. 50 

April 30. casibus, accumulent. In quorum albo licet eg-o, qui adscribar, indig- 
nus sum plane, haud obscure tarnen sentio, quantum deo opt. max. 
huc me perducenti debeam, ut si Christiane vite, hoc est perpetue 
sancteque peregrinationis officium hactenus non observavi satis, vel 
niinc tandem illud meditari serio pergam. simulatque rerum magis- 5 
tra doceor experientia, sed et quotidianis nee minus efficacibus huc 
incitor exemplis. 

Posteaquam vero matrem illam studiorum Bononiam accessio, 
iamque sacrosanctam synodum plene sibi restitutam adspexi, coe- 
pit etiam augeri mihi talium numerus, quales in docendo quidem lo 
, preceptores maximos, in agendo viros pientissimos iamdiu deside- 
rabam ^. Quorum sapientia quum meae medeatur imperitiae, inte- 
gritas autem ad virtutum Studium velut calcar addat ac me mihi 
penitius perspectum reddat, quid est obsecro, quod in media tot 
selectorum hominum turba mihi deesse putes ad bene beateque vi- 15 
vendum, ad confortandum spiritum animumque multis modis con- 
cinnandum? Sed certe unum hoc deesse mihi Video simul et doleo, 
quod oblatam incredibilis gratiae magnitudinem grato animo neque 
complecti, neque retinere satis studeam, ut proinde non mediocriter 
metuendum sit, ne tanto duriorem suae severitatis deus vindictamso 
inferat, quanto maiorem nunc sue erga me longanimitatis patientiam 
exhibere non cessat. Eapropter inter spem ac metum haerens 
medius, tuas mihi preces ac fratrum istic omnium supplicationes 
et oro miser et obsecro*, nimirum ut per communem illam, quae 
in Christo est, fidem atque charitatem, tum per singularem, quae 25 
inter nos hactenus mutua fuit familiaritatem, huius meae salutis, 
animuleque peccatricis rationem uti patres habeaüs, mei memoriam 
vestris et sacrificiis et letaniis interponatis, nee aliter demum pre- 
terquam si gravissime cum corpore tum animo periclitantem Ka- 
nisium ante oculos haberetis, misericordiae erga me vestrae viscera 30 
subinde commoveatis. Id quod memoriae perpetuae ioco relictum 
vobis et commendatum esse cupio, si fortassis vel istinc opinione 
longius abfuero, vel rarius ad vos scribere invito contingat. 

Nunc quia medius tjuasi fervor est disputationum theologicarum, 
quae coram sacro hoc patrum consessu quotidie audiuntur, haud 35 
facile mihi statim istuc redire licebit, et si per amicos liceret, nescio 
au expediat satis meisque studiis conveniat, quanquam in foelici 
Coloniensium solo degere, mihi non potest non iucundum adeoque 
sälutiferum videri, modo dei patris clementissimi gloriam sie postu- 
lare intelligerem. At quum iam diversum potius divine voluntatisdo 
ac dispositionis ratio exigere videatur, nee ulla istuc redeundi digna 
occasio mihi se offerat, absentem queso (uti presentem soles) in 
Christo amare simul et orationibus iuvare non desinas, pater. In- 
super absentiae meae caussam amicis meis accurate comprobes 


1 Gegen den 15. April 1547 (oben S. 80 Anm. 1). 

2 Vgl. Boero, Le Jay S. 143. 


50 1547. 85 

precor, eorumque singularem erga me benevolentiam retinere ac April 3o. 
tueri pergas. Gerte quam possum ofl&tiosissime, salutem omnem ad- 
scribo singulis, presertim rev. d. Londensi, d. suflFraganeo ac d. Grop^ 
pero, m. Andreae, Matthiae ac Philippe rev. theologiae licenciatis ^, 

5teque potissimTim hie nunc oro mi pater, ut sicut hae literae per 
bibliopolam Bononiensem ad consulem Sudermannum ^ pervenient, 
ita per eundem huc tuas ad me citissime transmittas. Patrem 
vicarium et fratrem Laurentium salutos velim. Bononiae pridie 
Kalend. Maij 1547. Orationem doctissimi theologi legendam accipies 

loa Leonardo. 

Tuus in Ghristo filius. 

Petrus Kanisius Noviomagus. 

Beilage. 
Gum assidue fratribus meis istic charissirais in charitate timeam, 
et in timore charitatem ipsam prestari oportere videam, hoc unum 

15 fortiter me consolatur, quod P*®™ T. parentis patronique loco habere 
possint. Quare si Godefridus Triest^ promissam illam aureorum 
summam haud dum persolvit, fratrum tarnen istorum filiorumque 
tuorum curam habeas, vehementer oro. Scripsi ego literis ad Gode- 
fridum amicissimis, ut fidem ipse suam et expectationem meam 

20 non fallat. Verum incerta est humana quaevis Providentia, et quod 
a me tarn procul agente curari satis non potest, solita quaeso 
fidelitate tua compensetur. Matrem Mariam* et sorores eins vehe- 
menter salutatas, et mihi commendatas imprimis cupio, quibus utinam 
opera mea quomodocunque prodesse nonnunquam posset. De novo 

25 archiepiscopo ^ et cleri vestri statu multi hie solicite percunctantur, 
ego nihil accepi penitus. Vellem admodum, ut ad novercam meam 
Wendel Kaniis viduam literas tuas dares, eamque offitii sui vidualis 
veluti rogatus a me diligenter admoneres, et ut meam hanc ab- 
sentiam boni consuleret, suaderes. Praeterea beghinagio Diestensi, 

aoeiusque pastori ac patri meo charissimo^ commendari abs te per- 

cupio, sicuti fratribus quoque tuis omnibus in Christo Jesu domino 

nostro. Episcoporum numerus hie indies augetur. Per d. consulem 

Sudermannum oro brevi tuas et fratrum ad me literas huc mittas. 

Bononie pridie Kai. Maij anno 1547. 

35 Tuus indignus filius Kanisius. 

1 Georg Schotboi\g, EB. von Lund, Johann Nopel von Lippstadt, Johann 
Gropper, Andreas Herl von Bardwick, Mathias Kremer von Aachen, 
Philipp Melander. 

2 Hermann Sudermann. 

3 Der oben S. 11 erwähnte Schwager des Canisius. 
* Maria von Blitterswick (oben S. 80 Anm. 6). 

ö Adolf von Schauenburg, der Nachfolger Hermanns von Wied (1546—1556). 
ö Das Beghinenhaus zu Diest verwaltete damals Nicolaus Eschius, der 

frühere Kölner Lehrer des Canisius (Hartzheim, Bibliotheca Coloniensis 

S. 255; Miess, Canisius S. 9). 


86 1547. 50,51 

April SO. Secreto legatur. 

Literas istas dari queso eures fratribus, quos etiam atque etiam 
P*^^ T. commendo, et quorum curam, si forte quibusdam necessariis 
egeant, pro tiia pietate habeas precor. Ego impensi offitii nee im- 
memor nee ingratus esse velim, non ita diu post, ut spero istuc 5 
rediturus. 

Rev. pater, quod ad centum daleros ab amicis iiummerandos 
attinet, acccptos queso fratribus istic nostris meo nomine tradas 
eorumque penuriam subleves. Tuus Kanisius. 

51. Ignatius an Daniel Paybruck in Löioen. Äoitwort auf 
Nr. 44. Einverständniss mit dem Zusammenwohnen der Löivener 
Brüder und mit ihrer Sorgfalt in der Äusivahl von Novizen. Billi- 
gung, dass Jacob Lhoost ihr Oberer lüird, sobald er in Sieilien ent- 
behrt werden kann. Nothwendigkeit der Approbation ihres Zusam- 
memoohnens durch den Bischof von Lüttich. Bestätigung der Löioener 
Regeln, die Ignatius demnächst, loenn nöthig, ergänzen loird. Ab- 
loeisung der Frauen aus der ßocietas. Der Eintritt in die Societas 
erfolgt durch Gelübde, nicht durch blossen Vorsatz. Die FacvXtäten 
der Societas kann Ignatius nur einzelnen auf besonderes Verlangen 
übertragen. Born [1547 Mai 24] . 

VIII fol. 7, Copie 1. — Zioei Sätze aus diesem Schreiben bei Druffel, 
Ignatius von Loyola an der römischen Curie, Anm. 54, nach einer 
mir unbekannten Vorlage (jedenfalls nicht Original). Druffel hat 
den Irrthuini des Dations (1545 December 24) nicht erkannt und 
sucht den Adressaten in Köln. Er glaubt, das Schreiben ivolle 
die Kölner Jesuiten veranlassen, die Bestätigung durch EB. Her- 
mann von Wied nachzusuchen. 

M.'ii 2-1. Gratia et pax doniini nostri Jesu Christi in cordibus nostris lo 

jiäiz j. Sit semper et augeatur, amen. Binas literas tuas accepimus 4. nonas 
Äiiirz 18. Martii et 15. Calendas Aprilis scriptas ^, quae magno nos gaudio 
in domino affecerunt, in quo et diligere te et socios omnes com- 


Kritzraet macht zu derselben die Bemerkung : AntogTaplmm orig'innle non 
vidi, sed descripsi ex copia 1657. Die TJeber Schrift der Copie lautet 'Exem- 
plum literarum b. P. Ignatii nd Danielem Pa-ybrock Coloniam anno 45'. Das 
Datum (vgl. unten S. 89) ist, ivie der Inhält des Briefes ergiebt, un- 
möglich richtig. Es lässt sich jedoch mit fast völliger Sicherheit cor- 
rigiren. Jacob Lhoost, der zur Zeit der Abfassung des Schreibens noch 
in Sieilien veriveilte, wurde im August 1547 nach Rom, berufen, um von 
dort nach Löwen zu gehen (Polancos Chronik I, 238). Die Vereinigung 
der Löivener Brüder zu gemeinsamem Leben erfolgte am 18. Februar 
1547 (eb.d. I, 244). Zwischen beide Termine muss also das Schreiben 
fallen. Es ist die Antiüoii, auf ein Schreiben Paybrocks vom 18. (17.) März. 
Nimmt man an, dass dieses letztere Schreiben 2 Monate brauchte, um 
nach Rom zu gelangen (tvie es umgekehrt nachweislich der Fall icar, 
vgl. Litlerae quadrimestres I, 28), so könnte die vorliegende Antwort 
in der zioeiten Hälfte des Mai geschrieben sein. Es wäre dann statt 
"9 Calendas Januarii', '9 Calendas Junii' zu lesen (Mai 24). 
Das er.^te dieser Schreiben liegt nicht vor, das ziveite ist ohne Ziceifel 
oben Ni\ 44 vom 17. (nicht 18.) März. 


51 1547. 87 

pellimur, quibus vos vitae proposito ac votis animi tarn arcte con- Mai 24. 
iunxistis ad eiusdera domini nostri Jesu Christi gloriam, cuius solius 
amoris glutino et iung-i et teneri Societatem omnem par est. Qiiod 
mones ergo tum de cohabitatione vestra tum de delectu, quem ha- 
öbetis in sociis adraittendis, mihi vehementer probatur, cum utrum- 
que ad honorem et laudem conditoris nostri redundaturum sperem 
et ad eorum multorum utilitatem; si tameu sie luxerit lux vestra 
coram hominibus, ut gloriflcent patrem vestrum, qui in coelis est, 
et ipsi ad sanctam eraulationem exemplo vestro provocentur. Mag- 

lonam tarnen prorsus iniunxistis vobis necessitatem sancte pieque 
vivendi, cum separat! ab aliis habitatione ac vitae forma in oculis 
omnium sitis futuri, quod tamen vos esse facturos in eo confido, 
a quo omne datum Optimum et omne donum perfectum,. cui et vos 
totos devovistis et cuius beneficentia hanc ipsam vocationem et 

15 sancta desideria arrham utique non vulgarem accepistis. Sed et 
vobis ipsis perutilem cohabitationem fore existimo, ut fratrem frater 
collapsum erigat, nutantem fulciat, segniorem stimulet verbo ac 
exemplo, ut demum gratiam acceptam in alterutrum administrantes 
ad novam accipiendam a patre luminum vos praeparetis, cum quotics- 

20 cunque duo vel tres consenserint aliqua in re petendaj exaudituram 
se veritas sit pollicita. 

Sicut autem probo, quod Iiactenus delegeritis ad hoc vitae in- 
stitutum, sie etiam suadeo, ut imposterum delectum eundem habeatis ; 
non enim vollem illud nos posse vere dicere: multiplicasti gentem, 

25 sed non magnificasti laetitiam vel virtutem. Curate ergo, ut eos 
quos acceperitis commendet probitas vitae, et si omnes eruditi non 
sint, certe ut ad discendum apti ingenio et voluntate animi sint, 
et imprimis ut corporis valetudine commoda ad labores, quos exigit 
vitae nostrae ratio, utantur. Valetudinarios enim et debiles, ut 

30 fovere et iuvare extra Societatem sumus paratissimi, ita nequaquam 
in Societatem admittere nos debere experimento comperimus, quippe 
impedimento potius quam adiumento futuros ad hoc vitae institutum, 
quod ad dei honorem et animarum salutem suscepimus. 

Quod censetis idoneum fore, ut vobis prosit, Jacobum Lhoostium 

35 de Geldonia, et ego sane idem censeo. Laborat ille quidem in 
Sicilia in agro domini, sed daturum me operam polliceor, ut si 
ille non iis occupationibus distinebitur, quas omittere sine dispendio 
maiori non possit, vos propediem invisat. Spero enim, emolumenta 
istic non minora fore ad animarum auxilium et dei ac domini 

40 nostri Jesu Christi gloriam. Unum hoc addam, quantum ad hanc 
vestram congregationem attinet, quod approbationemepiscopi vestri ^ 
et amorem curandum vobis imprimis roor, ut cum patris vestri 
benedictione crescatis numero et virtute ad laudem eins, qui creavit 
et redemit nos, domini nostri Jesu Christi, qui est super omnia 

45 benedictus in saecula. Constitutiones vel regulas, quas ad me 


D. i. der Biscliof von Lütticli, oben S. 76. 


88 1647. 51 

Mai 24, transmisistis, sane probo et initiis bis vestrae congregationis con- 
venire reor; progressu temporis, si quid addendum vel mutandum 
fuerit, experimenta vos edocelbunt et ego, si quid existimavero vos 
admonendos, libenter faciam. Interim duo animadversa non tacebo. 
Alterum est, quod dicitis in quarta constitutione: ad istam congre-s 
gationem nulli seu nullae admittantur, qui votum et caetera, übi 
videmini etiam foeminei sexus rationem habere, licet inferius sub 
voto non recipiendas foeminas in obedientiam recte declaretis. Hio 
vos monitos velim, quod nostra Societas non admittit sed nee po- 
test admittere foeminas, ut earum curam habeat nisi consulendoio 
et in aliis, quae nulli hominum conditioui vel sexui negari possunt. 
Id enim sedulo curavimus a summo pontifice obtinere ^, nobis et 
in locum nostrum succedentibus providendo, ne propter minora et 
multis obnoxia molestias maiora opere pretia omittere ad dei hono- 
rem et animarum auxilium cogeremur. Idque iam nobis concessum is 
est. Alterum quod animadverteram est, quod paupertatis et casti- 
tatis Votum exprimitis, ineundae autem Societatis propositum dun- 
taxat, non votum. Ego quidem, ut neminem vollem ad institutum 
nostrum allicere, qui non a deo ad id vocaretur, ita id consuetum 
nobis moneo, quod regere tanquam curae nostrae commissos noli-20 
mus eos, qui propositum ingrediendi Societatem voto non firma- 
verint. Nam admodum debiliter iis praesis, qui se cum libuerit 
subducere possint. Si ergo vobis e nostris aliquem mitti, qui praesit, 
in animo habetis, ut de Jacobe Lhoostio innuitis, non video sane, 
quo id modo concedere possimus, nisi vel nos recesserimus a nostra 25 
non temere observata consuetudine, vel vos hoc voto more aliorum 
propositum vestrum stabilieritis. 

Quantum ad facultates et praerogativas attinet huic Societati 
condonatas ad animarum auxilium, nolim vos, quod non admodum 
prompte offeram, interpretari diffidentiam de probitate et prudentiaso 
vestra in iis dispensandis. Nam conscientia mihi testis est, quod 
de vobis optima et sentiam et sperem. Sed cum hio thesaurus 
gratiarum mihi a summo pontifice sit commissus in aedificationem, 
non in destructionem, et ipse prout aptum quemque de nostris 
invenerim et prout quisque opus haberet dispensarem, omnino pede- 35 
tentim et moderate eo uti debeo, ut dispensatorem me non dissi- 
patorem meminerim. Adde quod multi, dum abutuntur concessis 
sibi privilegiis (non de nostris loquor, quibus dei gratia nee abuti 
quod sciam nee privari contigit), his diebus privari eisdem prome- 
ruerunt. Quod etiam cautiores nos facere debet, ut bene ac mo-4o 
derate utendo ac dispensando stabiliora faciamus, quae nobis sunt 
donata. Quae tarn rara sunt, ut invidiae etiam reddere nos ob- 
noxios possint; nisi facultatem de ratione temperemus. Haec ideo 
sunt a me dicta, ut intelligatis, non esse mirum, si scire velim 
quid et cui conferam. Quisque ergo ex iis, qui aliquid huiusmodi45 


1 Vgl. oben S, 51 A7im. 8. 


51,52 1547. 89 

gratiarum ad proximorum aedificationem appetit, mihi scribat, seor- Mai 24. 
sum tarnen, personae suae qualitates, desideria, studiorum progres- 
sum et quae in se esse intelligit idonea ad facultates hasce utendas, 
tum nominatim quid petat, hoc an illud an utrumque, et tunc, si 

5 quid eontulero (ut conferre in animo habeo) apud deum et homines, 
etiam si quis exigeret rationem dispensationis meae, reddere potero ; 
illud Interim monendi estis, quod hasce omncs gratias, quas habi- 
turi sunt, qui hanc religionem profitentur, donec aliqui non sint 
professi, non publice possunt suum in patrocinium adducere, quia 

10 vivae vocis oraculo, non per diplomata, concessionem hanc habuimus 
a summo pontifice, pro iis inquam qui Societatem non professi sunt ^. 
Nam professi per breve vel diploma publice etiam sua poterunt 
privilegia ostendere. Nihilominus in foro conscientiae perinde est 
vivae vocis oraculo ea obtinuisse ad eius, qui dispensat, securitatem 

15 et eorum, qui iis fruuntur, utilitatem. Sed de his satis. Vale in 
domino nostro Jesu Christo, qui suae voluntatis agnitione nos im- 
plere et vires ad eam exequendam per gratiam suam tribuere dignetur. 
Datum Romae 9. Calcndas Januarii 1545 ^. 
Tuus in Domino Ignatius. 

52. Cornelius Wischawen an Adrian Adriani in Köln. Stellt 
ihm, frei, nach Löwen zu kommen oder in Köln zu bleiben. Adrians 
Gesundheits- und Vermögensverhältnisse. Aufregung, die durch einen 
Wahnsinnsanfall des Kölners Eberhard Questenburg hervorgerufen 
worden. Nachrichten aus Paris. Löioen 1547 Mai 31. 

VIII fol. 38, Original. 

Adr. Rev. in Christo confratri m. Adrian Adriani ab Antwerpia, agenti 
iiixta Praedicatores apud domum notarii Averdonck, Oolonie. 

20 Gratia domini nostri Jesu Christi sit semper in cordibus nostris Mai 31. 

amen. Recepi, confrater charissime, literas tuas 24, Mali scriptas Mai 24. 
feria tertia Penthecostes. Ut autem paucls respondeam omnibus ne-Mai 31. 
cessariis contentis in eisdem, scias nobis esse indifferens, venias an 
maneas, modo non expediat, igitur remisimus istud ad consilium 

25aliorum confratrum, atque ipse melius nosti omnia. Quod nos sti- 
mulabat ad scribendum erat, te modo melius A'^alere quam antehac 
unquam, sicut nuper scribebas, si bene memini. Quantum autem 
ad tuam quitantiam attinet, scias eam adhuc hie esse et cassandam, 
neque puto opus esse mittere eam pecuniam Coloniam, modo mittas 

30 suo tempore quitantiam, si videatur conveniens ; nam tu bene reci- 
pies Colonie a parentibus horum Coloniensium, nam medius annus 
magistri Everardi cedet in Septembri et magistri Petri in Octobri ^. 


1 Dazu gehörte damals auch noch Leonhard Kessel in Köln. Demgemäss 
lauten die Bestimmungen von Nr. 82. 

2 Falsch statt '9 Calendas Junü 1547', vgl. oben S. 86 Anm. 1. 

3 Eberhard Questenburg und Peter Kannengiesser aus Köln (oben S. 26 
Anm. 1), die damals in Löwen studirten, wo sie augenscheinlich in den 
Orden eingetreten waren. 


90 1547. 52 

Mai 31. Tu potes differre in istos, si vobis videatiir consiiltura, menses. 
Quod autem attinet ad istum magistrum Joannem, quem misistis, 
scias nos ipsum non recepisse in domo nostra, causam autem igno- 
rabas, estque lamentabilis. Nam magister Everardus excitavit nobis 

Mai 19. ipso Ascensionis in templo divi Michaelis finita concione mane tra- 5 
gediara, quod stentoria voce omnibus audientibus cecincrit: „Veni 
Creator Spiritus" unum versum integrum, magistro Petro Canne- 
ghissero presente, et sie mirabilioribus gestibus corporis habitis vi 
ductus fuit donmm, et sie omnes nos nocte dieque custodivimus 
cum, ducendo noctes insomnes cantillando et vociferando (utisemelio 
audieras istum ludimagistrum s. Pctri tempore inflrmitatis mee et 
sui, si raeministi, filium Galle in domo domini Francisci Cnobbaert), 
sie quod coacti sumus ipsura tenere noctu et interdiu mappis et 
funibus ligatura super lectum. Ora et iubeas orari apud bonas 
mentes, satis habebis liinc quod colligas tribulationes, quando modo i5 
non datum fuerit concionari, ne populus per hoc obloqueretur, do- 
minus novit aliunde immittere, ut vides, sie quod dubitandum sit, 
utram malles eligere tribulationem. Tibi datur optio, nobis vero 
gustus et possessio. Hie excedit tribulationem patris nostri, nam hie 
idem facit, quod pater in lecto, et super hoc omnia lacerat, cal-20 
citrat, mordet et quidvis non facit laus deo, Hec scribo, ut scires 
causam, cur ipsum magistrum Joannum non aluerimus ad tempus 
apud nos, ne quod domi est occultura palam feces illius redundent 
ad alias regiones, neque cupimus per te vel aliquem patri suo dici, 
ex quo scribit se venturum post festa Penthecostes, ne tristetur in 25 
via. Speramus in dies meliora, licet modo adhuc non videamus 
vestigia aperire, tarnen consultum iudicavimus casu, quo pater mo- 
ram faceret venire, ut sciatis (stimulum ad accingendum se semel 
et quo maturius eo melius) expedire, alioquin nonnullis videretur 
expedire, ut exponeretur vel ad Cellitas vel alibi satius, quam nos 30 
omnes disi)endium pateremur tum in studiis tum in corpore et 
spiritu. 

Ceterum orationes petuntur pro Barbara ancilla quondam do- 

Mai 29. mini dccani, que ipso die Penthecostes vestita est in synodochio 
nostro. Postremo de nepte tua scias, me institisse pro loco apud 35 
matrem pro nepte, sed commotio exitus Katherine Craenens est 
fuitque tanta, quod mater non audeat conventui proponere, sed 
consilium dedit mihi, quod maueret Lovanii in domo Coens et di- 
sceret cantum Lovanii in beguinsasio ad medium annum vel annum, 
donec plures essent professe, que modo sunt vestite. Istud dixi 40 
matri tue rediens ex Brugis, si videatur tibi conveniens, potes tua 
scripta meis conformare, vel si potueris esse exorator, ubi tarnen 
fui orator apud eas, scribe ad eenobium, ut eam velint recipere, 
ego pro tempore nequeo plus attentare. His vale salutando nobis 
omnes alios confratres. Raptim feria tertia Penthecostes a. 1547. 45 

Cornelius Wissch[auen]. 
Nachtrag von anderer Hand. Recepimus nuper literas fratrum 


52—54 1547. 91 

Parisiensium,- quarum haec inter coetera verba sunt: Si de rebus, Mai 3i. 
quae apud nos geruntur, certiores fieri cupiatis, haec pauca accipite. 
Singulis diebus festis apud Carthusienses multis illuc acccdentibus 
sacramenta confessionis et sacratissimae eucharistiae, licet ad lioc 
5 minus digni simus, dei gratia ministramus, reliquo tempore litcris 
operam damus, alii philosophiae, alii theologiae. Dominus deus per 
suam misericordiam studia nostra nosque omnes ac tolos secundum 
eins beneplacitum dirigere velit. Iterum valc. Interim, ne putetis 
nos strictim scribere, mittimus ipsas literas unacum istis ^. 

53. Ignatius an Gerhard von Hammont, Prior der Kölner Kar- Juni n. 
thause. Dankt ihm für sein Schreiben und für die Liehe, welche er 

den Jesuiten in Köln von vornlierein zugevmndt, sowie besonders 
'quod devotarum orationum vestrarum et piorum operum peculiari 
consortio dignati fueritis Societatem nostram"^. Sendet ihm 'septem 
sphaerulas (grana consecrata a snramo pontiflce)' mit Angabe der 
an ihren Gebraucli geknüpften Bedingungen, liom 1547 Juni ll'^. 
Druck, Cartas de San Ignacio I, 402; sjjcm. Uehersetzung ebd. S. 364. 

54. Peter Canisius an Leonhard Kessel in Köln. Geringe Taug- 
lichkeit des von Köln nach Bom gesandten Novizen aus Schottland. . 
Canisius hat den Befehl erhalten, im September nach Pom zu kommen. 
Lage der Brüder in Köln. Canisius missbilligt die von Adrian Adriani 
geäusserte Absicht, für den Unterhalt zu betteln. Bücherkauf für 
Canisius. Bologna 1547 Juni 17. 

IV fol. 11, Original. 

Adr. Honoi'ando clomino m. Leonardo Lovaniensi, in vicinia Joannis Aver- 
donck apnd Praedicatores comnioranti, Coloniae. 

10 Charissimi fratres, gratia domini nostri vobiscum amen. HeriJ«nii7. 

post longissimam expectationem vcstras a magistro Scoto * literas Juni i6. 
accepi. Abiit ille Romam cum suo sacerdotii obtinendi proposito, 
non quidera satis idoneus, ut mihi videbatur, quocum tantum et 
opere et sumptuum insumeretis. Video equidem non hoc modo cu- 

löranduni a nobis esse, ut preter gcneralem exhortandi rationem aliis 
multum et eure et temporis tribuamus. Ego, Christo gratia, rcc- 
tissime valeo et haud scio, an unquam in Germania magis ex animo. 
De reditu, ut saepe scripsi, certum aliquid promittere non possum, 
maxime quum in Septembri Romam videre mihi iam constitutum 

20 Sit ^. Scriberem autem de variis rebus, nisi meliorem literarum 
disponendarum occasionem brevi fore putarem, sperans etiam cer- 
tiora quedam istinc brevi esse perventura. Cum dictis saepe pa- 


1 Vgl. oben S. 78. 

2 Ueber die auf Hammorits Veranlassung 1544 begründete gei.ftliclie Ver- 
brüderung des Jesuiten- und Kartliäuserordens vgl. Cartas l. c. I. 447. 

3 Vgl. über dieses Schreiben Polancos Chronik J, 212. 
* Diese Persönlichkeit kann ich nicht bestiminen. 

5 Ende Juni traf Canisius mit Laynez zusammen in Florenz ein (Mon. 
S. J. Litt, quadr. I, 45), 


92 1547. 54 

Juni 17. tribus reverendis ago, italice nonnihil pronuntio, disputationibus 
theologicis intersum meam quoque dicere sententiam coactus. Quod 
ad magistrum Christophorum attinet et Petrum Boium. S si charissi- 
mus frater Daniel ^ istac Eomam in Augusto petct , ex Imius oon- 
silio prudentiaque vobis agendum censeo. Sin minus veniet, con-5 
fido in domino Jesu, qui Petro nostro vires addet animumque con- 
firmabit, quo nimirum patroni sui sumptibus adiutus in aoademia 
vel Lovaniensi vel Italica studiorum suorum ordinem absolvat et 
secundum datam sibi a domino gratiam multis nonnunquam in Ger- 
mania proficiat. Si verum, quod Georgium illum ^ fore Carthusianum lo 
scribitis, non possum non mirari mutationem hie dextere excelsi. 
Tantum illi meo nomine dictum velim, ut Kanisii sui fratris in 
domino meminerit et quod contra mundi spiritum instituit [sine] 
mundi spiritu et cum sui contemptu strenue promoveat, nee aliter 
conflci posse credat, praeterquam in sanctae obedientiae liberrimais 
simplicitate. Quod si vobis ita videbitur, non improbarim accedere 
istuc e Buscoducis Christophorum, euius litere non mihi hie soli 
placuere. Sed illud cavendum, ne pater illius, absentem desiderans 
filium, aliquam vobis invidiam Coloniae augeat, presertim quum [sat] 
obloquutorum vos undique exerceant. 20 

De sumptibus etiam augendis nolim vos commonefacere, quando 
nimium habere soli quidem non potestis et vestras augere fortunas 
presens temporis ratio minime sinit. Non enim * hoc mihi refugium 
placet, quod proponit frater Adrianus, ut, si non suppetant facultates 
et vobis et Lovaniensibus, iam emendicare nonnulla, nescio a quibus, 25 
cogitet. Laudanda mentis illa promptitudo, sed haudquaquam haec 
querendi victus ratio nunc ineunda est. Proinde licet optima in 
deum fidutia preditos esse oporteat, providos tamen et hac in parte 
solicitos parcosque pcrsistere nos decet, quamdiu non certa vite 
ducende ratio offert sese. Qua de re diligenter agatis queso cum 30 
fratre Daniele, qui re omni perspecta, quid certi vobis polliceamini, 
nobis hie denuntiet. 

Scripsi patri priori ^ et de sigillandis literis scribam amplius 

Juni 16. nihil unquam caussa vestra transiturus. Heri caussam Mariae ^ di- 
ligenter apud cardinalem egi, et bona spes est future dispensationis 35 
de altari portatili, non autem de legendis haereticorum libris. Quan- 


1 Vgl. oben Nr. 47. 

2 Daniel Payhruck, der zum Herbst nach Born citirt worden war (Nr. 44). 

3 Vielleicht Georg Wassenherg (vgl. Nr. 98). 

* Canisius gibt hier die Ansicht des Jgnatius wieder, der im J. 1547 er- 
klärte, 'nuUos studentes (vel scholasticos) Soeietatis in iilla parte mendicare 
debere. Sicut enim id valde eos decet, qui auxilio animarum incumbunt, ita 
illi videtur parvae aedificationis esse in studentibus, qui sibi ipsis invigilare 
debent, praeterquam quod in studiis minime iuvarentur distractionibus in ro- 
ganda stipe vel defectu sufferendo in necessariis' (München, Jesuitica 316 
fol. 25). 

^ Gerhard von Hammont (oben Nr. 50). 

6 Maria von Blittersivick ; ihre 'causa' kann ich nicht feststellen. 


64,'65 ■ 1547. 93 

tum ego hie quotidie sentiam vestrarum orationum, et presertim Juni 17. 
Mariae, fructum, deus perpetuo benedietus novit et [seit], mihi testis 
est conscientia. Eogo illam uti matrem fldissimam, rogo charissi- 
mas apud eam sorores et vos praecipue fratres, quo insolitum hunc 
5 mentis mee statum communibus frequenter precibus adiuvetis. Li- 
teras vero ex Urbe ad me perferri curabitis. Magister Henricus ^, 
conterraneus meus, quem plurimum diligere non desino, emat queso 
Carthusianis commentarios in Paulum et canonicas epistolas, ut li- 
gatos a me accepit magister ille Dionysius. Unde ligatum etiam 

locodieem reddi pro sua fide curet. Literas ad eum brevi mittam, 
fortassis ad decanum etiam. Utrumque mihi salutate diligenter et 
multo amplius nostrum Sydereum, qui superiorum voluntati faciet 
satis, si vel hebdomodaria una lectione, sacra scilicet, contentus, 
totum se tradat iuri et in disputando saepius exerceatur. Spero 

15 illum Zutphanii inter concanonicos suos maxime aliquando patrie pro- 
futurum et, licet secularis ipso aspectu habeatur, afifectu tarnen ma- 
gis ac magis spiritualem fore. Bene valete in Christo domino 
nostro, fratres dilectissimi. Bononiae 17. Junii 1547. Salutant vos 
hie singulatim omnes. 

20 Vester indignus frater Petrus Kanisius. 

55. Peter Kannegiesser ^ an Andreas Siderius ^ in Köln. Er- , 

neuerung ihrer freundschaftlichen Beziehungen. Ihre Lebensaufgabe. 

Äbtödtung. Erbauliche Darlegungen. [Löwen] 1547 Juli 3, 

VIII fol. 35, Original. 

Charissimo fratri m. Andreae Syderio Zutphaiiiensi dabitur, Colonie. 

Gratia domini nostri Jesu Christi sit semper nobiscum amen, juu 3. 
Etsi, frater charissime, non sit apud me, quo tuae charitati satis- 
facere me posse confidam, tarnen ne me tui omnino immemorem 
putes, iustum esse credidi, hisce te literis invisere, quibus amicitia 

25iam olim inter nos orta stabiliri confirmarique possit. Porro istud 
est meum erga te desiderium, ut quotidie magis magisque in 
interiori homine et in charitate dei, quae nullis vinculis aut impe- 
dimentis, neque per infirmitates neque per adversa neque per ho- 
mines neque per daemones, detineri potest, quin semper (dummodo 

30 in nobis non fuerit obstaculum) raraos suos pulcherrimos extendat, 
excrescere summis animi conaiibus laboremus, expoliantes, ut nos 
adhortatur d. Paulus, veterem hominem cum actibus suis et indu- 
entes novum eum, qui renovatur in agnitionem secundum imagineni 
eins, qui creavit illum. Primum quidem nobis neccssarium est ex- 

35poliare et mortificare veterem hominem, sensibilem inquam et ani- 
malem, cum actibus suis atque omnibus suis affectibus ac passioni- 
bus. Dehinc in spiritu renovari. Non enim poterit quis summis 
illis actibus fidei, spei et charitatis deo adhaerere, nisi primum 


1 Wohl der genannte Mag. Henricus Bacellius. 

2 Aus Köln, vgl. oben S. 26 Anm. 1, S. 89 Anm. 3. 
8 Vgl. oben S. 80 Anm. 7. 


Ö4 1541 55 

Juli 3. sensibilis liomiiiis passiones per virtutes et dei gratiam evicerit, 
idque magis oratione, Iramiliatione, obedientia, mansuetudine (si 
tarnen in omnibns adsit discretio), quam magna scientia, propriae 
voluntatis idolo, ant quacunque violentia. Non enim natura hostcs 
tantos et tarn varios, sed gratia superare possumus, cui si soli us- 5 
que ad finem innixi fuerimus, a nobis vero omnino defecerimus 
dantes gloriam deo, tunc tandem novam Spiritus consolationem gu- 
stare poterimus. Sed quotus est, qui intelligit, dum ad continuam 
nostri mortificationera nos hortatur Paulus dicens : Mortificate mem- 
bra, quae sunt super terram etc. ; quod quid aliud est, quam expug- lo 
nare mala desideria non consentiendo. Legimus et non intelligimus 
et, quasi ad nos non pertineant, sie pertransimus, cum tamen vita 
cliristiani hominis nil magis requirat quam indesinens et indefati- 
gabile Studium in omnibus se mortificandi, quae divinae legi vel 
rectitudini adversantur. Quod qui facit, induit novum hominem et 15 
proficit in spiritu ita, ut quotidie minoretur omnis in illo mala con- 
cupiscentia. Et in agnitionem dei dum multa exj)erimentaliter cog- 
noscit, quae non nisi peculiari dei dono et dementia cognoscuntur. 
Si quis voluerit voluntatem eins facere, inquit Christus de patre 
suo, is cognoscet de doctrina mea. Imaginem autem dei renovat, 20 
qui tres aniniae potentias, memoriam, intellectum, voluntatem, in 
quibus ea consistit, ab omnibus inquinamentis mundi solicite cu- 
stodit eisque ad solum dei honorem utitur. Inquinamenta voco 
omnes malos mores hominum, qui non obediunt sj)iritui Christi, 
quales multi proh dolor inveniuntur, ideoque tanto cautius versari 25 
oportet, si immaculatam hanc brevem et miseram vitam deo offerre 
cupiamus. Memoriam igitur in mandatis dei et sacro studio iugiter 
occupemus. Intel! ectn ab omni quidem curiositate variarum rerum 
ad unum immutabile redacto, cunctas nostras operationes ad dei 
summum honorem ordinemus. Voluntatem vero, quod praecipuumso 
est et maxime arduum, non tam ad eum referamus, quam una cum 
ipsius voluutate faciamus, ut iam non sit nobis aliud velle aut nollc 
quam ipsius summum beneplacitum. Quod nobis misericorditer do- 
nare dignetur, qui est benedictus in secula amen. Scio, frater cha- 
rissime, et fateor, magnae sunt nostre infirmitates multaeque mise- an 
riae, quae nobis tanti boni spem auferre posse videbuntur, sed 
attendamus etiam, quam nobilis sit et efficax dei gratia, quae nos 
saepe e niultis malis praeter expectationem eripit, ereptosque sanat 
sanaudoque ad maiora subeunda confortat. Nostrum igitur Studium 
sit, digito dei non resistere, propriis malis inclinationibus vim facere, 40 
quid vero ille proponat, quid precipiat, quidve a nobis fieri velit, 
solicite intelligere intellectumque prompte fldeliterque perficere sa- 
tagamus. His paucis vale, charissime frater in Christo, meoque no- 
mine rev. patrem d. Leonardum et m. Petrum Boium atque Geor- 
gium ^ eiusque niatrem una cum oharissimo fratre m. Adriano ab 45 


1 Vgl. iS, 92 Anm. 3. 


66,56 1541 Ö5 

Antwerpia diligenter salutato, nosque eorum orationibus, et singu- juii 3. 
lariter m. Everhardum ^, unice commendato. Salutant vos confra- 
tres nostri. Fax domini nostri Jesu Christi sit semper nobiscum 
amen. 3. lulii anno 1547. 
5 Petrus Kannegiesser, tuus confrater et servus. 

56. Änton Vinck an Adrian Adriani in Köln. Vincks Seelen- 
zustand. Seine Fartscliritte und seine geistliche Thätigkeit. Beicht- 
Zulauf. Verhältniss zu seinen Verivandten. Seine Studien. Thätig- 
keit der Genossen, namentlich mit Rücksicht auf die Frauen. Deren 
Ansprüche und Urtheil über die Societas. Klugheit nöthig. Die 
Schioester des Superiors Cornelius Wischawen hat das Gelübde der 
Societas geleistet. Löioen 1547 Juli 5. 

VIII f Ol. 36, Original. 

Adr. Eruflitissimo charissimoque viro magistro Adriano Adriani ab Antwerpia, 
amico meo charissimo, sacre tlieologie baccalaureo, Colonie. 

Gracia domini nostri Jesu Christi semper abundet in cordibus Juli 5. 
nostris amen. Quamquam vix aliquod argumentum occurrat serium 
ad literas conscribendas, iustissima tamen commoditas (quoniani 
charissimus confrater ^ ad vos veniet) compelJit me, ut quedam ad 

10 te scribam , frater charissime, meumque statum paucis aperiam, 
cuius scio profectum in Christi vinea sicut antehac semper desi- 
derasti, ita et nunc summo desiderio concupiscis. Meror, quod 
nunquam ab eo tempore, quo cohabitaverimus nee minimas literas 
a te acceperim, verum me ipsum considerans est profecto causa, 

15 cur mirari desinam, quam hie explieare, nimis foret prolixum. Quod 
quidem si facerem, solem face volle illuminare viderer, dum non 
dubitem te quam plurimum scire, qui (ut opinor) me nosti meaque 
omnia exactissime. Si igitur valetudinem corporis desideres, gracia 
dei prospera satis est. Si animi qucras, nescio, quid rcsponsionis 

20I0CO dicam, dum, cum indies (ni fallor) perfectionem maiorem ex- 
pectes, indies langucs<-o, plenus inordinatis afiPectionibus, ita ut ex- 
terna, que amicos, parentes, fratros et sorores concernunt, inquie- 
tent animum meum. Nee etiam minus familiaritas diversissi- 
morum commorantium Lovanii moicsta est ac studia etiam inter- 

25rumpit, licet fortassis non sine spe fructus, ut videtur, tum con- 
fessionos audiendo — in parochia sancti Jacobi frequentes audio con- 
fessiones et quotidie frequentiores occurrunt, laus deo, qui corda 
omnium novit movere; ipso die Visitationis beatissime virginis juii 2. 
nostris vix tempus dabatur celebrandi, ita ut die sequenti, putajuiia. 

30 dominica, ' denuo ab hora octava usque ad finem offtciorum divi- 
norum intentus illis fui (orate precor dominum deuni, ut quicquid 
fiat tam ex parte illorum quam mea, ut dirigatur ad gloriam dei) — 


1 Eberhard, Questenburg (oben S. 90). 

2 Daniel Paybruck (vgl. oben S. 86) sollte ursprünglich über Köln nach 
Rom reisen, er kehrte jedoch vorläufig nach Löioen zurück (Nr. 57, 69), 


96 154?. 56 

Juli 5. tum etiam aliis, que occurrunt diversis temporibus, tibi, qtii simi- 
libus intricatus quandoque fuisti, notis, que recusare et se alienum 
servare videtur mihi non charitatis, quamdiu saltem Lovanii ago, 
et id fiat conseusu et superioris et fratrum. Quicquid tarnen est, 
si ego ex intimo cordis mei sententiam proferam, quod tibi totiess 
ostendi, atque nunc quidem audeo , cum scire le scio, quid mihi 
desit et quo medio id mihi cum dei adiutorio comparare possum; 
si meam, inquam, personalem dispositionem considerem, putarem 
mihi consultius, si extra parentum, consanguineorum et aliorum 
notorum oculos et conversationem agerem, saltem ad aliquod tem-io 
pus, quod quoties, antequam ad exercitia admitterer et etiam postea 
tecum contuli, potes meminisse. Verum quid faciendum omnibus 
consideratis ego non iudico, sed dei dispositioni et fratrum iudicio 
relinquo. Exoptavi toties tibi adesse (utinam, utinam daret deus 
que desidero colloquia et collationes mutuas) quoties desideraviis 
mutua colloquia, que alienum etiam et erroneum reduxere ad sco- 
pum, quoties cum angustia cordis mei absentiam tuam recordor. 
Sed quid, immemor sum fratrum, cum quibus ago. An incommodos 
habeam? An de eis conqueror? Absit, absit, dignus (ut ingenue 
fateor) eorum non sum consortio, in omnibus plus quam desidero 20 
paratissimi sunt, verum meum Adrianum omnino Video nee invenio ; 
sed mea est procul dubio culpa, cum licet natura non ita, ut te 
et me animo ac conditione naturali iunxerit, non studeam per gra- 
tiam id mihi acquirere. quod natura negat. Magis tuam presen- 
tiam desiderarem, nisi commilitonem studii haberem magistrum Pe- 25 
trum ab Armenteria ^ et, nisi studia impedirent (cum iam in octavis 

Juli 6. apostolorum Petri et Pauli incipiantur magne vacantie , in quibus 
sepius disputandum est, ut nosti), venissemus, magister Petrus et 
ego, hac vice vosque visitassemus ac liberius commodiusque ore 
et lingua quam calamo et atramento fieri potest, contulissemus. Sed 30 
quandoquidem coUoqui negatum est, dignare me saltem sepius literis 
visitare quam antehae fecisti. Spero omnino, quod dominus potens 
in misericordia desiderium meum adimplebit, ubi utile fuerit ad 
ipsius gloriam nostramque salutem, si vero minus recuso quicquid 
etiam polliceatur tentator. Si quid latius de me petis, optime vobis 35 
indicabit, qui mecum quotidie versatur. Hactenus plus fortassis 
quam satis de me, ad alia paucis descendam. 

Magister noster Hasselt ^ bene valet et pergit in lectione ce- 
saria et incepit a festo Pentecostes epistolam Pauli ad Eomanos 
non sine magna utilitate ac laude, qui te salutatum cupit. Dominus 40 

Juli 5. Cornelius Wisschauen ^ profectus est Brugas, nam quinta "huius pro- 
fitebatur Petronella van der Hienen cum suis. Barbara Coens in- 
vestietur, sed diem ignoramus, fuit iam Lovanii cum Anna illa 

1 Petrus Gülon Armenterianus, wohl ein Verwandter des damaligen Regens 
der Lilienburse in Löwen {vgl. das Register). 

2 Johann Hasselt, vgl. oben S. 10. 

8 Der damalige Superior der Löwener Niederlassung. 


56 1547. 97 

vidua Brug-ensi et iam simul cum Margareta et Anna Coens pro- JuH 5. 
fecti sunt. Anna illa commissionem dedit mihi te salutandi, pro- 
fecto nescio quibus mediis et precibus, nosti satis desiderium illius. 
Plura de illa magister Daniel tibi dicet, si placuerit, quomodo et 
5 quedam exercitia magno desiderio obtinuit exercenda, in quibus una 
hebdomada solitaria se in cubiculo, ut moris est, exercuit. Catha- 
rina Craens, ut scis, ex Brugis rediit Lovanium bene se gerens 
gratia dei et est in monasterio nigrarum sororum non monialis sed 
commensalis. Quod nefas fuerat preteriisse, propemodum immemor 

loeram scilicet, neptem tuam Magdalenam profectam iam esse cum 
aliis Brugas usque dubia tamen, an spes foret ibidem manendi. 
Non poterat mater cenobii, ut Anna nobis dicebat, hoc efficere, ut 
permitteretur venire, verum dictum erat Anne , ne faceret quidem 
mentionem de adventu Magdalene. Mater autem ob certas alias 

iscausas misit literas ad dominum Cornelium, in quibus ipsa indi- 
cabat, quod conventus non consentiret de Magdalena, nee quidem 
ut veniret, consulebat tamen, ut habita occasione nuptiarum omnino 
veniret et tunc apud omnes et singulos instaret, ut si fortasse Spi- 
ritus sanctus in eins presentia corda moveret. In tali spe et flducia 

soprofecta est. Puto, cum satis pronus sis ex te, non opus esse, ut 
exigam orationes pro ea. 

Tibi tacere non possum de Catharina, ancilla collegii theolo- - 
gorum, cum sciam, quod illam specialiter commendatam habebis 
tuis orationibus, quod et summopere desiderat. Que animum satis 

25 accensum videtur habere, ut preter id, quod hactenus vixit in vir- 
ginitate, sequatur Christum dominum in paupertate et obedientia 
in monasterio sororum nigrarum Lovanii. Queso ora pro ea ac 
aliorum expostula orationes. Cepit super hac re secreto a me pe- 
tere consilium, quid putarem bonum ei. Faxit deus et nostras il- 

3oluminet mentes, ut in omnibus suam sequamur voluntatem. Tu 
queso in hoc negocio fac et indica, quid tibi facto opus videatur; 
res magna et utilis est servire tali coUegio, ut scis, ita quod ego 
pro parte heream, quid absolute consulto opus sit. Plurime vir- 
gines te cum omnibus confratribus salutant vestrasque orationes ad 

35 deum pro ipsis fundi exoptant. Ipse poUicentur, vestrum immemores 
non fore nee fuisse; licet omnes enumerare prolixum nimium foret, 
cogor aliquot enumerare. In primis domina abbatissa cenobii vi- 
nearum b. virginis matris, sub Castro dicti, cum suo conventu, spe- 
cialiter tarnen quedam inter has. Item nigre sorores, precipue 

40 Gertrudis illa tua (si liceat dicere) gracias agens pro iuvamine, 
quod quandoquidem prestitisti, tibi indicare cupivit se iam optime 
contentam, que salutationis loco mittit tibi rosaria tria, expostulans, 
ne immemor illius sis. Item in hospitali magno Elizabeth egrota 
soror nostra, item Petronella Alberti, Jacomina et complures alle. 

45 Item in monasterio dicto Gempe sunt speciales moniales, que se 
commendant fratrum precibus, que et ipse sua omnia communicant 
fratribus, quas iam occasione neptis mee ibi investite et iam pro- 

Jesuiten-Akten. 7 


98 1547. 56 

Juli 5. fesse dominica ante Pentecosten invisi, et cuperent me vel aliquem 
nostrum sepius venire. Verum licet compluriina egregia possem 
scribere de illis, brevitatis causa debeo preterire, nam folia integra 
implerem. 

Vereor eo ire, nam in animo confundor videns et audiens eas, 5 
cupiunt toties quoties venirem exliortationem haberem, que canssa 
est abstrahens me, quomimis vadam et cupiam ire. Habui ibi se- 
mel publicam exliortationem, in qua gracia dei fuerunt satis bene 
edificate de Societate nostra. Putabant nos fabulas et somnia con- 
fingere et in concionibus recitare (uti quedam mihi de ore quarun- lo 
dam retulerunt), at ubi flnjvissem ac audivissent, ille eedem coram 
aliis conferebant, quod non ita res se haberet, sed inhesissem scrip- 
turis sacris. Domina rogabat, cum iam novissime interessem pro- 
fessioni, ut aliquoties dignarer visitare eas et ad bona exhortari, 
et quia de exhortatione facienda (quia eas tam insignes invenio) i5 
abliorreo, ne fortassis offendantur balbutie mee, ita ut nunquam tan- 
tum quantum tibi et confratribus indicavi. Prior bonus et prudens 
valde est, magna amicitie signa ostendit^ quamdiu illic adfui, at- 
tamen hoc audivi, quod non valde sit addictus domino Cornelio 
Wischauen ^, id, ut opinor, ob falsos sparsos rumores, uti scis, ante- 20 
quam ex Lovanio abires. Prudentia magna in his opus est, que 
quoniam in nobis non est, est frater, ut graciam illani spiritus 
sancti imploremus, frequenter pariterque ardenter, ne vinea a do- 
mino plantata pro botris labruscas proferat. Soror domini Cornelii 
imo verius nostra, Catharina, cupit se commendatam tuis atque2r> 
omnium vestrum orationibus. Existimo vos scire, quod et illa vota 
fecerit superiori^ quemadmodum et nos, rogatque vos, ut rationem 
aliquam fratris eius Henrici velitis habere propter deum eiusque 
salutem. 

Magister Nicolaus Gauda ^ confrater noster valde proficit in 30 
regimine sue eure usque ad miraculum, ita ut et videatur nimia 
sua diligentia bonos zelosos viros offendere. Dominus Franciscus 
de Antwerpia, quem Nigrum vocant, valde bene Societati nostre 
videtur affectus, ita ut studeat nobis providere, ufc videtur, de 
domo aliqua et in emptione providere. Multorum multarumque 35 
rerum mentionem facio, que non ad longum explico, ut occasionem 
habeas rogandi saltem latius Danielis, qui omnia exactissime nar- 
rabit. Solet mihi in preseiitia charissimi amici nonnunquam fallere 
memoria etiam in rebus maxime utilibus. Eogo te, ut omnes con- 
fratres meo nomine salutes, precipue dominum Leonardum, oroque40 
illum, ut memor sit in orationibus cognati mei domini Reineri mo- 


1 Dessen Thätigkeit 'multis non admodum grata Lovanii erat' (Polancos Chro- 
nik I, 246). 

2 Der Superior war Cornelius Wiscliawen selbst, also ihr Bruder. Ihr 
Gelübde wurde im April 1548 von Born aus annullirt (vgl. Nr. 70). 

3 Der oben S.64 Änm.5 ei'ioäJmte Löwener Jesuit, der einsttveilen noch die 
Pfarre Bergen-op-Zoom verioaltete. 


56, 57 1547. 99 

rantis in Hungaria, qui brevi animum habuit ad religionem, sed Juli ö. 
nescio, quo spiritu iam alienus factus est, nisi consilio quorundam. 
Orate omnes simul pro nobis. Lovanii anno 1547 die 5. Julii. 
Tuns ut suus servus et frater 
5 Anthonius Vynck de Bouterssum. 

57. Anton Vinck ^ an die Jesuiten in Löioen. Meise von Bo- 
logna nach Rom. Begeisterung über den Eindruck, den er vom rö- 
mischeoi Collegium, und den römischen Brüdern empfangen. Er- 
munterung. Rom 1547 November 13. 

VIII fol. 39, gleichzeitige Copie (von der Hand des Peter Kannegiesser). 
Aufschrift: Copia literarum Komanarum ad fratres Lovanienses missarum. 

Gratia domini nostri Jesu Christi semper abuudefc in cordibus Nov. i3. 
nostris amen. Charissimi in Christo fratres dilectissimi, dum sciam 
vos desiderare aliquas literas a nobis, quibus possitis reddi certiores 
de adventu nostro ad urbem Ehomanam deque valetudine ac dis- 

lopositione nostra, quam potero paucissimis explicabo. Septima die 
Octobris relicta Bononia per Florentiam ibi ad unum fere diem oct. 7. 
quievimus. Recta die decima septima mensis praescripti non sine oct. 17. 
singulari dei adiutorio, qui. per totum tempus nostri itineris adfuit 
sua gubernatione et protectione, de quo nunquam sufficientes ei 

isgratias agere possimus, venimus ßliomam sani et incolumes, et ' 
non sine magno nostro desiderio invenimus locum et habitationem 
desideratam, in quo non cum minori gaudio manemus, cum cerni- 
mus omnem nostram expectationem superare. Non facile calamo 
nee atramento descripsero, imo nee lingua explicavero, quanto or- 

20 dine, quanta Providentia quantoque delectu omnia fiant et ordinentur. 
Singuli, quibus vacare debent, sciunt, nee quisquam se aliorum ne- 
gotiis intromittit. Alii in hospitalibus operibus misericordiae va- 
cant, alii domestica negotia et offtcia cum magna omnium aedifl- 
catione peragunt. Sacerdotes omnes, qui linguam noverunt, ut sunt 

25 omnes nobis Teutonis tribus^ exceptis, vacant in lucrandis animis 
deo a summo mane usque ad vesperam, ita ut aliquoties usque 
ad horam secundam aut tertiam a meridie nihil cibi sumpserint, 
negligentes, quae naturae necessaria sunt, glorie dei et saluti pro- 
ximorum intendunt. Non sine magna admiratione monstrantur hu- 

somilitatis et sinceritatis exempla, nullus appetitus dominandi aliis, 
exulat penitus omnis ambitio, sui ipsius amor enervatus est. Sin- 
guli alios se praeferre Student, et qui plus in operibus vilioribus 
exercetur, se foeliciorem iudicat. Non sine magno animi mei gaudio 
iuvat haec videre talique interesse consortio. Vere de ipsis dici 

sspotest illud Actuum: Multitudini credentium erat cor unum et 
anima una. Abunde iam omni labori nostro satisfactum iudicamus; 


1 Anton Vinck war im August, zusammen mit Cornelius Wischäiveh, nach 
Rom beschieden loorden (vgl. Polancos Chronik I, 246 und oben S. 74 
Anm. 1). 

2 d. i. Canisius, Vinck und Wischaioen. 


100 1547. 57 

Nov. 13. cum ipsos ipsorumque exempla contemplamur. Verumtamen cum 
meipsum introspiciam meamque imperfectionem animique tumorem 
videam, non possum sine magno cordis merore deplorare, quanta 
inter me et ipsos sit diversitas. Attamen consolatur me regius 
propheta dicens: Cum sancto sanctus eris, et cum viro innocentes 
innocens eris. Sperans adiutorio divino tum ipsorum exemplo tum 
sanctis admonitionibus tum denique exercitio et officiis, quibus ex 
animo me ad aliqualem mei notitiam attrahere et allicere conantur, 
me vincere posse, utinam saperem et intelligerem et eorum desi- 
derio satisfacere possem. Oro vos ad deum effundite preces pro lo 
me. Vos autem, mi dilectissimi fratres, in spe cum bonis agricolis 
laborate expectantes tempus et cum magna animi vestri exultatione 
venientes venietis portantes manipulos vestros. Confortamini et 
estote fortes, etiamsi oporteat sustinere aliquas adversitates, con- 
fortamini, inquam, in domino et invocate euni ; ipse est, qui potes- ir. 
tatem habet et mortificandi et vivificandi, ipse Davidem inermem 
et insuetum incedere armis de manibus fortissimi armati gigantis 
Goliath liberavit, non deiiciatis animum licet versatum. Pauper, 
inquit psalmista, clamavit ad dominum et ipse liberavit eum. Quis 
resistere poterit nobis, si deus pro nobis? Quis calumniabitur, si20 
dominus illuminatio nostra et salus nostra sit? Dominus, ait David, 
protector vitae meae, qui fortem armatum devicit et armis spoliavit, 
quare trepidabo? Si consistant adversum me castra, non timebit 
cor meum, si denique exurgat adversum me prelium, in hoc ego 
sperabo, quoniam non coronabitur, nisi qui legitime certaverit. 25 
Quomodo quaeso ergo poterit quis ad coronam illam iucundissimam 
pervenire sine certamine? Vestras itaque renovate vires et, quam- 
diu occasio datur, literis incumbite ac summa diligentia divi Thomae 
Summam perlegite. Id enim Studium scholasticum, quantum in- 
telligere potui, a patribus laudatur ac lectioni veterum patrum pro 30 
nobis iunioribus praefertur. Sed cum ex vobis ipsis satis ad haec 
estis proni, indicare suffecerit. Dominus Cornelius ^ accepit literas 
Margaretae et etiam Anne Coens ^, sed plura ab eis expectavit. 
Lectis quoque literis Danielis plurimum gavisus est de conversione 
fratris. Dominus deus det illi nobisque omnibus fortitudinem perse- 35 
verandi. Puto, quod dominus Petrus Kanisius aliquid scribet ^. 
Dominus Cornelius non scribet, preoccupatus suis negotiis, commen- 
dat se multum omnium orationibus. Salutatos nostro nomine cu- 
pimus omnes, quos quondam familiäres nostis, nominatim vero d. 
pastorem S. Michaelis cum custode et d. Franciscum Cnobbart etc.do 
Valete et nos semper in vestris orationibus commendatos habete. 
Eaptim Eomae die 13. Novembris anno 1547. 

Vester inutilis servus et indignus frater 
in Christo Antonius Vincke. 

1 Cornelius Wischawen, 

2 Vgl. oben S. 97. 

3 JS. Nr. 59. 


58,59 1547. 101 

58. Johann de Polanco an die Jesuiten in Löioen. Ankunft 
des Cornelius Wischawen und Anton Vinck in Rom. Ihre und des 
Peter Canisius ThätigJceit. Christophorus Buscoducensis wird für das 
kommende Jahr nach Rom, citirt. Rom, 1547 November 13. 

VllI fol. 40, gleichzeitige Abschrift (von der Hand des Peter Kanne- 

giesser). 
Aufschrift : Copia literarum Eomanarum ad fratres Lovanienses missarixm. 

Summa eorum, que scripsit ad nos rev. p. dominus Joannes de Polanco ex 
Eoma. Nam quedam, quia precedentibus literis expresserat, omisimus. 

.... De domino Cornelio et domino Antonio ^, quod scire cupitis, Nov. is. 
ipsi scribent vel alter eorum. Hoc tantum dico, quod uterque 
simul cum domino Canisio sedulo in humilitatis exercitiis versantur, 
solidum iacientes spiritualis profectus fundamentum, cumque edifi- 
öcatione non modica nostrum oranium suis funguntur ministeriis. 
Literae ad magistrum Christophorum ^ scribuntur de patris Ignatii 
consensu, ut ad nos Rhomam se conferat. Et domini Canisii literis 
fides habenda erit, ut nostris hac in parte. Non tarnen ante ver 
proximum proficisci, ut opinor, commodum ei erit, licet per nos 

loprimo quoque tempore accingi posset. 

De domino Daniele ^ impresentiarum nil novare oportebit. Nee 
aliud est, quod in praesentia vobis significatum velim. Valete in 
Christo Jesu et ipsi nos omnes vestris in orationibus quaeso com- ' 
mendate. Eomae Idibus Novembris 1547. 

15 Vester servus in domino 

Johannes de Polanco. 

59. Peter Oanisius an Daniel Paybruck in Löioen. Amveisung 
in Bezug auf die neulich übersandte Facultätsbulle. Ersucht um 
Nachricht über die Brüder in Köln, deren Uebersiedlung nach Löwen 
ihm, räthlich scheint. Ein Theil derselben loird nach Rom entboten. 
Peters Halbbruder Dietrich Canisius. Rom 1547 November 15. 

VIII fol. 39^, gleichzeitige Gopie (von der Hand des Peter Kannegiesser) ^ 
Aufschrift : Copia literarum Romanarum ad fi'atres Lovanienses missarum 

Charissime domine Daniel. Quum temporis angustia longius Nov. i5. 
scribere prohibeat, hoc mihi dixisse sat erit, missos a vobis huc 
fratres multis nominibus domi gratos hie esse. Quod ad buUam 

2oattinet nuper istuc a me missam Bononia, monebis nostros, ut ne 
quem illius ratione absolvant in casibus illis, ut dicitur, bullae 
Coenae domini, praesertim vero, ne ulla ex parte ab haeresi rede- 
untes absolvant. De fratribus Coloniensibus tuum audire iudicium 
percupio. Cum in literis parum ac minus etiam in spiritu obe- 

25 dientiaque exerceri illic queant, fortasse, si istuc rev. p. de Geldonia ^ 


1 Cornelius Wischaioen und Anton Vinck (vgl. Nr. 57). 

2 Vgl. oben S. 74 Anm. und Nr. 69. 

3 Daniel Paybruck. 

^ Jacob Lhoost, der zum Superior der Löioener Niederlassung bestimmt war. 


102 '1547. 59,60 

Nov. 15. veniat, Lovanium mittentur et ipsi voluntate patris nostri rev. ma- 
gistri Ignatii, qui meis quoque iam literis recta Coloniam dispositis 
huo invitari voluit m. Andream Sydereum, m. Petrum Bomm et m. 
Christophorum Buschiducensem i. De quo tarnen silendum vobis 
existimarim. Oro vehementer, commendatum imprimis tibi a mes 
suscipias fratrem meiim Theodoricum ^ et in pietate bonam eins in- 
dolem exerceas. Nee abs re fuerit, si literae, quae istic a fratribus 
seribuntnr, nonnisi lectae ac alieno simul iudicio probatae, prae- 
sertim superioris, huc transmittantur. Orate pro me dominum et 
in spiritu eins vos mutuo confortate. Rliomae 15. Novembris 1547 ^. lo 
Indignus et servus et f rater tuus Petrus Canisius. 

60. Peter Canisius an Andreas jSidereus^ in Köln. Wirkung 
der Obedientia. Freude des Canisius über seine oiunmehrige Anioe- 
senlieit in Rom nach seiner langen und an Erfahrungen reichen 
Reise. Studien und persönliche Lage des Sidereus. Canisius fordert 
ihn im Einverständniss 'mit Ignatius auf, nach Rom zu kommen. 
Rathschläge für die Reise. Rom 1547 November 20. 

VIII fol. 41, Original. 

Adi-. Charissimo in Christo Jesu fratri m. Andreae Sydereo Zutplianiensi, 

Coloniae. 

Nov. 20. Gratia domini nostri Jesu Christi bona in nobis desyderia nutriat, 

nutrita conservet, conservata perficiat amen. Quod in hac tarn remota 
locorum intercapedine nos invicem consoletur absentes, unum et 
maximum illud pulcherrimumque fuit, simplex nimirum prestandeiö 
obedientiae ratio. Hinc procul dubio (neque sine utriusque nostrum 
ingenti commodo) effectum videmus, ut et tu istic manens hactenus 
iuris studio animum quamvis invitum applices, et ego iam nuper 
Italiam ingressus tum a vestro suavissimo convictu tum a tumul- 
tuantis Germaniae patrieque conspectu quam saluberrime quidem pro- 20 
hibear. Atque utinam (quod ad me spectat) calamo linguave tibi 
felicitatem meam explicare possem, partim quidem ut totius pro- 
fectionis meae successum amicissimus intelligeres, partim ut novam 
hano bene beateque vivendi occasionem gratulabundus ipse 'in 
domino mihi comprobares. Ah quanto esse mihi gaudio credas post 25 
conspectos in concilio tot tantosque viros, post agnitos familiarissime 
patres instituti nostri praecipuos, post exploratos et hominum et 
regionum mores admirandos, nunc demum nunc (inquam) tot selectis 
hie fratribus dignissimoque omnium praeposito nostro sie indies 


1 Vgl. den Brief des Canisius Nr. 60. 

2 Der Halbbruder des Petrus Canisius, Dietrich Canisius, der später (1558) 
auch in den Jesuitenorden trat. Vgl. auch Anm. 3. 

3 Eine gleichzeitige Hand fügt hinzu : Ad has respondit Daniel quoad fratrem 
su\im Theodericum, alias non. Et hoc in schedula quadam literis Theoderici 
fratris sui iniecta, Frater autem charissimus patris Kanisii in collegio habitat 
Atrahatensi et quartus Porcensium ad logicam attendentium fuit. 

* Für die Persönlichkeit vgl. oben S. 80 Anm. 7. 


60 1547. 103 

adesse, convivere, adhaerere. Alü quaestus et literarum gratiaNov. 20. 
aetatem, operam, vitamque omnem consumunt suam, si non frugifere 
haud parmn tarnen laboriose, aiixie, periculose. Hie ego in sapientiae 
domo, in humilitatis officina, in obedientiae virtutumque oninium 
5 schola ut ditissima sie ornatissime versari me video et exerceri 
semper cupio, licet nnllum etiam obedientiae ins aut vincnlum inter- 
cederet. Hoc vero quandoquidem sancte iam nos domino tenet ob- 
strictos ac penitus mancipatos, quid prius queso, quid unquam 
prestabilius optabiliusque putemus atque totis ea viribus tum aggredi 

10 tum persequl, quae ad institutum hoc, cui nos dedidimus, quam 
maxime proximeque faciunt. Qua in re, mi frater, novi satis tua 
piissima desyderia nee deesse nee dei gratia defutura*, novi quota- 
diana illa suspiria, quibus testaris a Societatis nostre scopo te 
summopere abduci, primum materni quidem affectus lubricitate, dein 

isvulgari illa si non et sordida cunctorum de te amicorum expec- 
tatione, postremo studiorum atque sumptuum non modica difficultate. 
Cupiebam idcirco iam nuper liisce tuis malls occursum iri, quo 
diruptis semel retibus, quod per Christi spiritum sancte istic con- 
ceperas, libere alibi matureque pareres et integre quidem huic nove 

20 Jesu Christi militie, cui te iam devoveras, totus et expeditus 
nobiscum adhaereres. Quid multis? Comunicata re omni cum 
piissimo sapientissimoque praeposito nostro, qui suam erga te bene- < 
volentiam nunc etiam auxit, illud velut optimi remedii loco invenisse 
tibi videor, ut coniecta scilicet in deum imprimis omni cura et de 

25 matre, de amicis benefitioque tuo reiecta solicitudine Romam petas 
teque totum in iis, quae sanctae humilitatis et apostolicae obedientiae 
sunt, nobiscum in domino hie exerceas. Idque m. et p. nostro 
Ignatio gratum fore, ut ne dicam consultum videri, absque omni 
ambiguitate firmiter tibi polliceri habeo. Nee dubites velim de 

30 absolvendis aliquando studiis, que tempore post suo reverendus in 
Christo pater noster praepositus lubenter admodum provehet, utpote 
nihil praetermittens, quod ad summam dei gloriam et praecipuam 
suorum salutem spectet. Animum duntaxat promptum, infractum 
et simplicem adferre cogites. Omnem honorem, incolumitatem, 

35 famam utilitatemque tuam humili obsequendi studio metiare et sancto 
Jesu Christi cruciflxi amore nihil in hac vita durum molestumve 
posse videri putes. An dei efficacem erga te bonitatem virtutemque 
non hucusque tota vita sensisti? Atqui aderit ille etiamnum suo 
nomine peregrinanti vie tue dux custosque fidissimus, ut qui suos 

40 deserit nunquam, etiamsi ad tempus mundo despectos illos et in hac 
brevi vita beate miseros. Festina quaeso te frater, et (ut Hierony- 
mus monet) haerentis in salo naviculae funem magis präescinde 
quam solve. 

Porro de aliis ad fratres nostros uberius, quorum consilia 

45lubens audi et sequere magnanimus presertim, quoad profectionis 
tue tempus. Equidem confldo in domino, haud defuturum tibi fidum 
in via sodalitium, etiamsi Christophorus ille, ad quem ea de causa 


104 1547. 60, 61 

Nov. 20. iam scribo, et Petrus noster^, de quo sie mihi persuadeo, tantam 
huc perveniendi oportunitatem negligerent. Invenies fratres nostros 
et fidenter convenies Padue (alii Patavium vocaiit), Bononiae 
Florentieque. Utinam tuo conspectu in domino frui liceat brevi, 
ut. et tu bonorum, que hie nobis affluunt, participatione g-audereB 
non minus quam ditari queas. Christum Jesum oro, ut fortitudinem 
sui Spiritus in te augeat, ac feliciter e vinculis ereptum brevi te 
nobis libere restituat et amanter osculandum hie praebeat. Amen. 
Salutant te fratres nostri, presertim qui Germani nobiscum sunt 
quattuor. lo 

Eomae 20. Novembris 1547. 

Frater tuus in domino Petrus Kanisius Noviomagus. 

In salutando Delphensi et Henrico^ conterraneo, charissimis 
amicis nostris, fidelem te mihi utilemque in domino praestes rogo. 
Vide tamen etiam atque etiam, quibus hasce literas tuto communices. i5 
Multi saepe consultores, rari adiutores, paucissimi rerum optimarum 
sectatores nobis obtingere solent. 

61. Peter Ganisius an Gerhard von Hammont, Prior der Ear- 
thause in Köln. Erbauliche Ausführungen* Canisius ist im Septem- 
ber nach Rom gekommen. Seine Freude über seine Beobachtungen 
daselbst. Rückkehr nach Köln kann er nicht versprechen. Rom, 1547 
November 20. 

Staatsarchiv Düsseldorf, Karthause zu Köln JR Nr. 52, 
Adr. Rev. patri Gerardo priori Oarthusiae Ooloniensis. 

Eev. pater prior. 
Nov. 20. Gratia domini nostri Jesu Christi et pax illa, quae est in 

spiritu sancto, regnum in nobis deo patri constituat, et celum, in 20 
quo sanctissima quiescat trinitas, ex omnibus. huius vitae malis 
constabiliat, ut quod insipientibus adfert Spiritus aflflictionem, no- 
bis tamquam lucis filiis prosit ad aedificationem, prosit ad animi 
consolationem, prosit ad vite correctionem, prosit ad dei simul et 
nostri integram cognitionem. Nisi enim diligentibus deum coopera- 25 
rentur in bonum omnia, praesertim quae sancti ut plurimum perpe- 
tiuntur incommoda, fortasse minus opus erat, summo dei opt. max. 
concilio et sanctissima voluntate tot undique miseriis nos exponi, 
subiici, agitari, discruciari. Verum quandoquidem Iiisce corporis 
nostri molestiis ac mille periculis indies magis ac magis purificatur 30 
animus et renovatur interior ille homo, qui secundum deum creatus 
est, idcirco in tribulationibus haud iniuria gloriatur pectus vere 
christianum omnibusque pressuris, aerumnis, laboribus, doloribus, 
mortibus denique carnem hanc excruciari gaudet in virtute Christi 
capitis sui crucifixi. Quem quanto magis lide, spe, charitate colit35 
(quod nimirum est christianum agere), tanto studet impensius eundem 


1 Der mehrfach genannte Petrus Boius (Schorichius) ; der andere ist der 
Nr. 64, 58 und 59 erwähnte Ghristophorus Buscoducensis. 

2 Johann Delphins und Heinrich Bacellius (vgl. oben Nr. 47). 


61 1547. 105 

dominum omnis salutis sue proprius attingere. Mortem idcirco et Nov. 20. 
abnegationem sui perpetuam meditatur, quo secundum carnem ve- 
lut in terram more grani cadens et ipsa mortificatione perfectus, 
abundantem in spiritu fructum referat, eoque resurgat in gloria 
5 dei splendidius, quo crucifixo capiti fuit in patiendo ac moriendo 
conformius. Utinam vero in hoc Studium, quod christianos ab 
aethnicis vel maxime distinguit, vires conferamus omnes, nosque 
totos relictis aliis ex animo convertamus. Ita non saperet quicquid 
in lioc illecebroso mundo vel pulchrum vel delitiosum cecis nostris 

looculis apparet. Immortalitatis unica spes, haec certe quecunque 
mundus ostentat, christianum contempnere docet atque cogit, si 
spiritualibus oculis quod verum, quod divinum, quod aeternum est, 
recta metiamur. Sed praeter institutum haec attigi, rev. pater, 
presertim huc deductus infirmitatum tuarum memoria. Consolari 

15 vollem sane amicissimum. Unicum vero piorum omnium consolatorem 
deum precor, ut flagellatum pro nobis et crucifixum Jesum Christum 
et medicum et restauratorem habeas, in quo uno pestiferi animorum 
morbi curantur omnisque virtutum integritas absque mora nulli 
non restitui potest, precor autem obnixe charitatem tuam, ut per 

20 cum, qui tam amanter suis passionibus te configuratum voluit, inter- 
cessione tua et bonitate sua tot veteres anime mee languores curari 
adiuves ac saepius desyderes. 

Ante menses duos equidem in urbem perveni ^, magnam hucusque 
domini benignitatem continenter expertus. Tamque summa cum 

25 animi mei voluptate perspicio indies ac meditor ea, quae ad novam 
hanc Jesu Christi militiam spectant. Qua in re ducem peritissimum 
nactus m. Ignatium prepositum nostrum , et socios contemplans 
omni virtutum genere conspicuos, felicissimum me esse ducerem, 
si praesentem hanc bene beateque vivendi occasionem debita cum 

CO animi cura gratitudine vigilantiaque transigerem. Porro meum ad 
vos reditum ut certo nunc polliceri nequeo, sie ne desyderare quidem 
debeo, quamdiu dei voluntas, maiorum authoritas et presens utilitas 
hie me morari suadent invitantque. Sola est et invicta prorsus 
charitas, que nos, quamvis absentes, in Christo semper (ut spero) 

35 presentes coniunctosque servatura est. Salutant rev. P*^™ T. praepo- 
situs noster m. Ignatius, d. Cornelius Wischauen et quotquot mecum 
hie fratres agunt. De Mariae ^ causa scribo ad fratres, quos unice 
P*^ T. commendatos esse per summam dei charitatem te rogo, oro 
et obsecro. Salutabis rev. p. vicarium, p. procuratorem, fr. Laurentium, 

4oamicos demum singulos meo nomine, quorum preces vehementer 
etiam pro me fundi velim. Bene vale in domino Jesu. 
Romae 20. Novembris 1547. 

Tuus filius et perpetuus servus Petrus Kanisius. 

1 D. i. im September. Nach Sachinos Vita S. 41 ivurde er am 22. Sep- 
tember von Ignatius zur Gemeinschaft im römischen Haus zugelassen 
(Eiess, Canis'ius S. 7S). 

2 Die schon öfter geoiannte Maria von Osterwick (S. 106 Anm. 5). 


106 1548. 62 

62. Peter Canisius an Leonhard Kessel und Adrian Adriani 
in Köln, lieber ihr Verdieiben in Köln und ihre Verbindung mit 
Rom. Beziehungen des Canisius zu den Kölnern. Wiederholte Auf- 
forderung^ dass Andreas Bidereus, Peter Schorichius und Christo- 
phorus Buscoducensis nach Rom kommen; andere brauchbare Jung- . 
linge können sich ihnen anschliessen. Rom 1548 Januar 2. 

VIII fol. 43, Original. 

Adr. Honorabili domino Leonardo Kessel et m. Adriane Antwerpiensi, Co- 
loniae, apud Praedicatores. 

Januar 2. Gratia domini nostri Jhesu Christi semper in cordibus nostris 
augeatur. Literas vestras in Novembri scriptas huc fratres Lovanienses 
transmisere ^. Et haud scio, an sex prioribus mensibus quicquam 
scriptorum vestrorum huc pervenerit. Gaudeo sane, quod utcunque 
vobis modo de vite sumptibus provisum sit, quia literas de daleris 5 
illis nunc tandem obsignatas esse significavistis. Unde futurum 
equidem spero, ut istic diutius commorari vos sinat reverendus in 
Christo pater noster Ignatius ^. De mutando domicilio pro vestra 
prudentia agite. De reliquis, quoties nascetur questio, patrem et 
prepositum, qui vos amat, literis consulite. lo 

Eationem opinor dedi superioribus literis, cur morari hoc me 
in loco expediat. Adeo iuvor sancto hoc sancte Societatis contu- 
bernio, ut Germaniae locorumque omnium terre oblivisci merito 
queam. Quod si vobis istic manere contigerit, ut non dubito, 
etiamsi m. Jacobus ^), qui Lovanium petiturus erat, non adeo gra- is 
viter hie perpetuoque laboraret, maximo semper mihi gaudio futurum 
est, meminisse vestrarum pro me orationura omniumque spiritualium 
fructuum, quos dei bonitas per vos Coloniae producet. Nam semen 
aliquod benedictum istic relinqui spero, ne reverendus pater, cuius 
inter iustos gloriosa memoria est, m. Faber expectatione speque2o 
sua defraudetur, neve charissimus frater, cuius erga vos charitas 
non excidit sed cum sanctis increscit, m. Lambertus * istic se solum 
conspicetur. Ego, utinam ille sim, qui velut catellus de micis 
fratrum, id est dominorum meorum, pasci merear, nimirum ut qui 
propriis meritis letari nequeo, vestrorum saltem laborum studiorum 25 
fructuumque participatione sustenter. Erit profecto perpetua vestri 
apud me memoria, ubicunque tandem habebit me terra. Vos qui 
et cum deo familiarius agitis et dei spiritum dignius subinde 
gustatis, inter fratres reliquos, pro quibus deum precamini, vel in- 
fimum queso mihi locum concedite et aliorum simul precibus Ka-so 
nisium peccatorem commendate. Orbavit vos dominus matre de 
Öesterwick^, sed orat opinor et illa pro nobis orphanis in coelis. 
Quare nee bullam istam istuc mitto. 


1 


Die Briefe liegen nicht vor. 
2 Vgl. oben Nr. 54, 59, sowie unten Nr. 64. 

2 Jacob Lhoost. lieber seine Krankheit und seinen Tod vgl. Nr. 77. 
4 Der 1544 September 29 verstorbene Lambert du Ghateau. 
ö Maria von Österwick, vgl. oben JS, 65 Anm. 4. 


62, 63 1548. 107 

Quod prioribus literis ad vos scripsi de nostro Sydereo, Petro Januar 2, 
Boio et Ohristophoro Busciducensi, idem brevi nunc repeto, sie 
volente nimirum reverendo in Christo patre nostro m. Ignatio. Qui 
qumn singularem illorum erga Soeietatem affectum intelligat, hoc 

sexpedire arbitratur, ut si probare Societatis institutum et ad illud 
admitti cupiant, quam primum huc una se conferant seque in his, que 
Societatis sunt, nobiscum exerceant. Quare quod in vobis erit, ad 
ingrediendum iter illos ipsos animabitis, omnique cura coniecta 
in dominum foelicia illis omnia promittetis. Christum bonorum 

10 conatuum confirmatorem precor, ut si non cum omnium aedificatione 
contingat illis ea profectio (nam forte obmurmurabunt quidam), 
forti tamen spiritus gratia sie dirigatur, ut diligentibus deum omnia 
cooperentur in bonum. Eogo preterea te, frater charissime m. 
Adriane, ut literis datis ad m. Christophorum de profectionis tempore 

löcertiorem illum facias, quatenus uno eodemque. tempore collecti 
tres illi Coloniae iter ingrediantur suum ad Urbem usque. Quod 
si plures etiam idonei iuvenes adiungerent sese, haud dubium, quin ( 

gratis oculis eos ad probationem assumpturus sit noster prepositus, 
qui quantopere Germanorum salutem sitiat, indies quidem clarius 

2oexperior. Valete domini et fratres meque totum commendate reve- 
rendissimo d. archiepiscopo Londensi, cui nuper scripsi, m. Andree 
hospiti, priori Carthusiensi, sororibus Marie ^, amicis omnibus, pre- 
sertim d. Henrico conterraneo et Zutphaniensi. Miror cur de Georgio 
et Gregorio vestro nihil significetis. Oro brevi vestras huc literas 

25 disponatis. Valete in domino Jhesu fortes et foelices amen. Eomae 
2. Januarii anno 1548. 

Vester indignus frater Petrus Kanisius Noviomagus. 

Quia scribit ad vos dominus p. Polancus nomine reverendi 
nostri prepositi, reverenter eius literas accipite simulque respondete. 

63. Peter Canisius an den Kanzler Ruardus Tapperus in Löwen^. 
Dankbare Empfindungen des Canisius gegenüber Tapper. Gründe für 
die frühere Berufung des Anton VincJc und Cornelius Wischaweoi, 
denen jetzt Daniel Paybruck, Peter Gillon Armenterianus und Nico- 
laus Gaudanus folgen sollen. Der Orden wird dafür sorgen, dass 
in Zukunft eine grössere Zahl seiner Glieder in Löioen sich aufhält. 
Born 1548 Januar 10. 

VIII fol. 44, gleichzeitige Copie. 

Aufschrift : Copia literarum d. Petri Kanisii ad d. cancellarium Lovanien- 
sem nomine prepositi Ignatii. 

30 Gratia et pax domini nostri Jesu Christi nobis continenter Januar 10. 

assistat, in nobis efficaciter agat et ad perfectiora charismata nos 
indies provehat amen. Complures sane iam anni sunt, quibus 


1 Georg Schotborg, Andreas Herl von Bardwick, Gerhard von Hammont, 
Maria von Blitterswick. 

2 Vgl. Polancos Chronik I, 294. Er war einer der Bauptförderer des 
Ordens in Löwen. 


108 1548. 63 

Januar 10, me ^ quamvis immerentem et fratres in Christo meos et omnem 
demum lianc Jesu Societatem impenso diligit reverenda D. T. suisque 
multis et magnis ofiiciis nos prosequi necdum desinit, amicus ni- 
mirum fidissimus et patronus noster istic maximus. Quapropter 
quotquot hie summus et istic erimus aliquando, gratis semper ani-5 
mis de Dign*® T. cogitabimus et illi, quod in nobis erit, ea que pia, 
summa eternaque bona sunt, a deo optimo maximo precabimur. 
Postquam autem incolumes huc duce Christo venere charissimi fra- 
tres iidemque disoipuli tui, magister Cornelius Wischauen et ma- 
gister Antonius Bouterson, conceptam nobis iam diu opinionem deio 
humanitate et benevolentia erga nos vestra adauxerunt, qua fretus 
noster in Christo Jesu pater et prepositus d. Ignatius, T. D"* in 
domino iam pridem addictissimus, sua quedam consilia per meas 
hasce literas conferenda censuit. Nam cum is officio suo respondere, 
prout par est, vehementer satagat, nimirum ut ad summam summii5 
dei gloriam singula Societatis huius membra, quoad fieri possit, 
^ promoveantur, hoc enixe sibi curandum proposuit, ut quotquot 

Christo inspirante huic nostro instituto se dedunt ac propter Christum 
regendos ipsi se totos offerunt, eorum ingenia, mores conditionesque 
pernoscat, id vero datis acceptisque mutuo literis solis perfici mi-so 
nime posse experimento didicit, presertim si longius absint hi, 
quos omni ex parte cognosci et ad professionem hanc minime in 
utramvis partem vulgarem institui solide congruit. 

Qua quidem ratione duo illi, quos commemoravi, istinc in 
Urbem evocati sunt iamque vocationis salutarem valde fructum25 
una mecum capiunt. Eursus vero pari de causa huc iam nunc 
evocantur magister Petrus ab Armenteria et magister Daniel de De- 
neramunda, fratres in domino amantissimi discipulique vestri. Qui- 
bus et iam diu in votis fuit, humilitatis obedientieque ofiiciis coram hie 
sese nobiscum magis magisque probates reddere. Nee ignoramusso 
Interim universitatis vestre pientissime successum et studiorum in 
ea cultum ac vigorem, ut quem et extere nationes predicant et 
tam multi studiosi summo cum fructu suo sentiunt. Unde nonnullos 
etiam ex nostris sie probe Institutes istic esse gaudemus, sed et in 
posterum multo plures istic institui cupimus, cum non modico doc-ss 
trine fructu id fore speramus, licet in presentia velut e medio 
studiorum cursu quidam huc revocentur. Hoc enim agitur, ut illi 
ipsi aliquamdiu hie egregie probati et post foeliciter istuc reversi 
cum sibi tum aliis Lovanii pro virili parte consulant et, si quod a 
deo talentum ipsis erit ad hoc concreditum, in civitatum Germani- 40 
carum aliquod auxilium ex professo impendant. Neque dissimili 
consilio etiamnum accersitur magister Nicolaus de Gauda, Bergensis 
pastor^, non solum ut diuturnis in hoc ipsius desideriis satisflat 


1 Canisius hatte um das Jahr 1540 eine Zeitlang in Löwen studirt (Riess 
l. c. S. 14). 

2 TJeher seine Thätigkeit in Bergen-op-Zoom vgl. Polancos Chronik 1, 295. 


63 1548. 109 

tandem, verum etiam ut et ipse nobiscum hie probatus et exerci- Januar io. 
tatus et Germanie sue postea redditus non minus multis in do- 
mino utilem se prebeat atque nunc Bergensibus utilis esse videtur. 
Quod si promissionibus Ullis ad pascendas diutius illas oves ob- 
5 stringitur, non dubito, quin T. D. obedientie vinculum flrmius esse 
iudicatura sit, quo is propter Christum huic Christi Societati iam 
poenitus astrixit sese. Magna interim nos tenet spes fore, ut aca- 
demia vestra probatis viris nunquam destituta talem domino Nicoiao 
successorem prebeat, qui coelesti quöque gratia adiutus fide bona 

loneo dispari successu pastorale munus hoc apud Bergenses obeat. 
Nimirum (si verum fateamur) utrimque spectatur ipsa ecclesie 
edificatio, tum ab illis qui pium virum in officio suscepto retinere 
fortasse cupient, tum a nobis huc cum evocantibus, ut quorum ipse 
vocationem et ultro amplexus est et sedulo sequi cogitat. Hinc 

15 et summopere in domino speramus, haud defuturam in posterum 
illi gratiam Christi efficacem, quando propter Christum honestam 
vite sue rationem non deserit, sed in melius vertit ratus nunquam 
defore, qui priorem vocationem illam prestare parati sint. In 
summa quandoquidem et sue et suorum consciencie prospectum 

2omaxime cupit noster in Christo pater prepositus, tres illos iam 
supradictos novis huc literis evocat, remittendos quidem istuc fa- 
vente deo et forsan maiore, quibus opus erit, doctrina istic im- 
buendos, sed prius tamen in gravissimo illo spiritualis vite certamine 
preparandos atque, prout cuique opus fore videbitur, in eis, que 

25 fideles crucis Christi sectatores decent, multum diuque confirmandos. 
Longa enim, ut mihi videtur, et ardua in coelum est via tantis 
nimirum et extirpandorum vitiorum sentibus obsita et superandorum 
insidiatorum laqueis implexa, ut, qui syncere perfectionem meditaiitur 
evangelicam, evangelicis et armis et opibus instructos esse diligen- 

30 ter oporteat. Ergo ne sim longior, habet iam rev. D. T. expositam 
utcumque consiliorum patris in Christo nostri prepositi rationem, 
partim, ut si quid in posterum rectius ad curandam summi dei 
gloriam statuendum videatur, pro iudicio quidem tuo gravissimo 
libere nobis pronuncies, partim ut authoritate simul et dignitate 

35tua nos istic tueri pergas ac denique solita reverendorum d. theo- 
logorum istic omnium benevolentia nostros cum presentes tum ab- 
sentes benigne prosequendos eures i. Quo certe charitatis officio 
nos sibi totos dignitas tua devinciet, quam virtutis omnis et author 
et consummator Jesus Christus dominus noster custodiat et in pace 

dosancta felicem conservet amen, ßome 10. Januarii a. 1548. 
Eeverende D^^^ V. 

discipulus ac servus in Christo 
Petrus Kanisius Noviomagus. 


1 


Ruardiis Tapper widersetzte sich denn auch der Abreise der drei ge- 
nannten nicht (Polanco I, 295). Sie langten noch im Laufe des Jahres 
1648 in Rom an (vgl. ebd. S. 416 und unten S. 114, 124, 140). 


110 1548. 64 

64. Johannes de Polanco im Namen des Ignatius an Leonhard 
Kessel und Adrian Adriani in Köln. Corvespondenz zioisclien Rom, 
und Köln. Stellt es Adrian frei, jetzt oder später die Priesterioeihe 
zu nehmen. Fordert beide auf in Köln zu bleiben und sich nicht 
nach Löioen zurückzuziehen. Born 1548 Februar 7. 

IV fol. 12, Original. 

Adr. Eev. et chcarissimo in Christo Jesii fratri d. Leonardo Kessel et dilectis- 
simo in eodem domino fratri domino Adriane Antverpiensi etc. Coloniae. 

Febr. 7. Gratia vobis et pax a deo patre nostro et domino JesuChristo. 

Charissimi in Christo domino fratres. Rarae satis ad nos lite- 
rae a vobis perferuntur, et tamen iis, qui vos in eodem domino 
Jesu Christo sincere diligimus, crebriores videre et de. rebus vestris 
sepius audire gratum esset. Nos si minus diligentes fuerimus in 5 
hoc scribendi officio, vel occupationibus adscribi poterit, que sane 
frequentes sunt, utinam non minus ad dei gloriam utiles, vel po- 
tius id in causa est, quod tum fratres qui Lovanii sunt, tum charis- 
simus frater dominus Petrus Chanisius solent lioc prestare vosque 
nostris de rebus certiores reddere, cui etiam nunc hoc munerisio 
relinquendo, tamen agam tecum (et quidem paucis), domine Hadriane 
in Christo Jesu charissime, de sacerdotio, ad quod pridem pio 
aspirabas desiderio (ut credere par est) et de quo sopitam mentionem 
excitavit idem m. Petrus noster, et quidem sie agam, ut mentem 
rev. p. nostri domini Ignatii tibi hac in parte aperiam, illud inprimis 15 
proponendo, quod, si morem et consuetudinem ipsius in Universum 
queras, statuit nostrae Societatis institutum sequentibus sacerdotii 
ante studia absoluta probationesque multiplices suscipiendi auctorem 
se minime prebere ^, idque multis rationibus adductus statuit, quas 
nunc prosequi in animo non habeo. Fit tamen persepe, ut pecu-20 
liaribus quibusdam rationibus vel Interim adigente quadam necessi- 
tate hanc flecti sententiam et consilium mutari omnino oporteat. 

Quantum ad te attinet porro, cum multa hinc inde patri nostro 
se offerant, que ad sacerdotii dignitatem suscipiendam et etiam 
difPerendam momentum habeant, ut non ad eam te exhortari itass 
nee ab ea deterrere securum ducit. Quin potius rem tibi perspectis 
Omnibus discutiendam et serio deo commendandam existimat. Et 
si, cum ob oculos dei voluntatem beneplacentem et perfectam pro- 
posueris, in eam sententiam descenderis, ut esse tibi sacros ordines 
suscipiendos adducaris, rev. p. Ignatius non tuam sententiam impro- 30 
babit, quin potius ei subscribet, sperans divinae providentiae pre- 
sidiuni tibi divinum exquirenti beneplacitum esse affuturum. Haec 
igitur de ipsius mente accipias et simul cum charissimo fratre do- 
mino Leonardo nos omnes deo tuis orationibus pro tua cbaritate 
commendatos habebis. Valete in domino Jesu Christo, cuius de- 35 


^ Vgl. das Schreiben des Andreas Frussius d, d. Rom 1547 März 1 (oben 
Nr. 43). 


64,65 1548. 111 

precainur benignitatem, ut in vestris nostrisque cordibus et vivere Febr. 7. 
per cognitionem ac araorem sui et in dies crescere per gratiarum 
donorumque spiritualium charismata dignetur. Amen. Eome 7. Fe- 
bruar ii 1548. 
5 Servus in domino Jesu Christo (de mandato d. Ignatii patris 
nostri) Joanes de Polanco. 

De discessu vestro Lovanium cogitandum in presentia quidem 
non erit, sed, ut istic conquiescat animus, curate. Pater noster 
Ignatius omnino aliquos Coloniae manere consultum putat. 

65. Peter Canisius an Adrian Adriani und Leonard Kessel 
in Köln. Zehn Brüder loerden nach Sicilien zur Begründung eines 
Gollegs in Messina gehen. Wirkung der Ohedientia. Fortschritte der 
Societas und Wirkung auf die Gegenden, wo sie sich ausbreitet. Lage 
in Rom,. Bitte des Canisius, Messen für ihn zu lesen. Rom 1548 
Februar 8. 

IV fol. 13, Original. 

Adi*, Eev. fratri m. Adriano Antwerpiensi et d. Leonardo Kessel apud Pre- 
dicatores. Coloniae. 

10 Abierat nuntius, quum literas prius istas ad vos mittere studerem, Febr. 8. 

literas [autem ea] conditione Lovaniensibus misi, ut ad vos mitten- 
das etiam curaret. Brevi hine decem abibunt in Siciliam, ut novi 
collegii iaciant fundanienta : quattuor professores et sex auditores, pro 
quibus dominum precari convenit. De personis non constat^ Quot- 

isquot hie agunt, scriptis reverendo patri preposito datis hoc con- 
testati sunt, se in utramvis partem aeque moveri, sive ut perpetuo 
hie maneant, sive ut in Siciliam, Indiam aut quo vis älio transmit- 
tantur. Tum si ad studia illis abeundum sit, nihil se curare, quale- 
quale illis officium iniungatur, non modo studendi inquam sed etiam 

solinguam arabicam aut quamvis ignotam aliam profitendi, ita nimi- 
rum, ut et secundum voluntatem et secundum intellectum, quod 
malus est, nemo hie expetat vel expectet aliud preterquam sine 
omni respectu in obedientia mori sibi ipsi. 

Plurima huc quotidie adferuntur nova de incredibili quodam 

25 Societatis nostre profectu. Plura offeruntur nostris collegia, si His- 
paniam spectemus, quam persone numerantur. Et tarnen cum sese 
ingerant prelati, docti et egregii viri, ac pro summa ducant gratia, 
si ad culine offitia recipiantur, fortiter adhuc a nostris refutantur. 
Quae res maiorem sitim ingerit animis bene dispositis. Brevi ne- 

sopos regis Portugalie Societati se dedidit^. Et ducum filii inter 


1 Für die Sendung nach Sicilien, wo auf Veranlassung des Vicekönigs 
Jüan de Vega in Messina ein CoUegium der Societas begründet wurde 
(das dritte des Ordens zu Schidzwecken ; denn in Goa und in Gandia 
bestanden bereits solche jesuitische Lehranstalten) vgl. unten Nr. 66, 67, 
68, 69, 76, 80, 81, Polancös Chronik I, 268 und das Schreiben des Igna- 
tius an die Stadt Messina, Carlas II, 407. 

2 Vgl. Polancös Chronik I, 257. 


112 1548. 65 

K 

Febr. 8. nostros modo educantur. Quod si temporaria haec vanaque bona 
spectarent patres, non nova quotidie collegia ultro citroque funda- 
rentur. Sed sicut vera gloria sequi tur fugientem, sie perfecta pau- 
pertas totum sibi mundum subiicit. Totum Sicilie regnum per 
nostros modo reformari cepit. Sublatus abusus deambulantium ins 
templis, blasphemantium, non confitentium in infirmitate corporali. 
Eriguntur hospitalia pro recipiendis orphanis, quibus et optimi 
magistri preficiuntur. Captivi aere alieno liberantur, si debitores 
sint, meretrices convertuntur, monasteria reformantur, clerus emen- 
datur, populus confitendo et communicando ediflcatur. Ex multis lo 
pauca retuli, quando ad species et particulares circumstantias non 
libet nee per otium lieet deseendere. 

Quid autem Korne? ubi fratrum augetur sie numerus, ut 36 
domi in summa paee et ordine puleherrimo maneamus? Magnum 
sane ad reformationem eeelesie patet ostium, posteaquam nostrisis 
liie iniunetum est illud muneris, ut Eome nullus ordinetur ^, qui 
non prius et examinatus a nostris liic fuerit et generaliter de tota 
vita eonfessus et sie demum nostrorum patrum eonsensu admissus. 
Sed deum omnis gratie fontem et consummatorem precari superest, 
ut quod ita foeliciter per eum cepit, eiusdem gratia in dies magiS20 
magisque eonfirmetur. 

Non satis novi, num de morte magistri Ambrosii Lyrani ac- 
ceperitis ^. Veniet ad vos magister de Hallis ^, qui ut vobiscum 
maneret, precanti mihi coneessum est. Cupio enim vos illius pre- 
sentia recreari et confirmari in domino. Expectamus hie magistrum 25 
Sydereum, Petrum Boium et Christophorum Buseiducensem, de qui- 
bus saepe iam ante. Rogo, ut ambo s. Magos pro me visitetis, s. 
Gereonem, s. Ursulam et divum Severinum. Valete semper in do- 
mino Jesu et pro me dominum orate. 8. Pebruarii 1548 Eome. 
Salutant vos maxime fratres magister Cornelius et dominus An- 30 
thonius*. Indignus frater Pet. Kanisius. 

Raptim. Cliarissime frater magister Adriane, quandoquidem 
te sacerdotem brevi fore eonfldo, id quod iam iterum apud rev. pa- 
trem nostrum egi, non tuam spectans sed dei in te gloriam, lioc 
unum precanti queso mihi largiaris, ut post primas illas trigintass 
missas, quas forte dicturus es, ad meam intentionem Septem celebres, 
quibus et me totum deo commendes. Id quod mihi quamvis im- 
merenti non deneges precor. Sed et te, mi pater ac frater Leonarde, 
modis Omnibus precor, ut Septem alias pro me dieere non graveris, 
qua re nihil gratius prestare potes illi, qui semper tuus erit in 40 
Christo totus, Kanisio. 


1 Vgl. unten Nr. 11 (S. 127). 

2 Amhrosius de Lyra war am 1. August 1547 in Gandia gestorben (Po- 
lancos Chronik I, 309). 

3 Er war damals JRektor des Collegs zu Padua; er starb dort am 8. April 
1548, bevor er die Reise nach Köln antreten konnte (vgl. unten Nr. 70). 

^ Cornelius Wischaioen und Anton Vinck. 


66 1548. 113 

66. Peter Canisius an Leonhard Kessel und Adrian Adriani 
in Köln. M'eude über ihre guten Nachrichten und ihre Fortschritte 
in Kühl. Ihr Verbleiben in Köln. Stilübungen. Eigenschaften, welche 
die nach Rom zu sendenden Brüder besitzen müssen. Canisius ivird 
mit Cornelius Wischaioen und acht andern nach Sicilien gehen. 
Seine Bereitwilligkeit, überall hin zu gehen, loohiii er geschickt wird. 
Bitte, seiner zu gedenken. Monats- und Viermonatsbericlite. Priester- 
weihe Adrianis. Rom 1548 Februar 28. 

IV fol. 14, Original. 

Adr. Kev. fratribus in Christo in. Leonardo Kessel et m. Adriane Antwer- 
piensi apud templnni Praedicatorum, Coloniae Agrippinae. 

Charissimi fratres in domino. Febr. 28. 

Gratia domini nostri Jesu Christi semper in cordibns nostris 
vig-eat et augeatur. Literas vestras in fine Decembris scriptas acce- 

5 pimns ^ et non sine communi fratrum gandio legimus, quia conso- 
lationis et edificationis causas maximas adferebant. Scribitis enim, 
summa deo aeterno gloria, messem istic foecundam preparari, mo- 
veri complurium corda saliibriter, augeri confltentium adolescentum 
numerum et solito maiorem aliorum erga vos benevolentiam esse. 

loNeque tantum de alienis scribendo agitis, verum et ipsi vestrum 
in spiritu profectum declaratis, dum novo studio, que iam olim 
aedidistis Societati nostrae, vota et comprobare et huc transmittere 
voluistis. Augeat^ igitur, quod in nobis iam cepit idem raiseri- 
cordiarum pater, diffundat lumen suum, inserat charitatis fervorem 

15 cordibus nostris, ut non modo sancte vocationis huius offitia cogno- 
scamus, verum etiam agnita fortissime compleamus et finem spei 
nostrae citra errorem atque periculum obtineamus. Interim quod 
optime facitis, accedentium ac vos invisentium adolescentum ra- 
tionem sedulam habebitis, a mundo ad Christum, a carne ad spiri- 

20 tum eos adducetis, confitendi, communicandi, orandi, meditandi, 
plorandi sanctum illis usum amoremque commendabitis, zelum ani- 
marum et perfectionis Studium eorundem animis instillabitis, ad 
Aristotelis lectionem etiam repugnantes provocabitis, in disputandi 
fervore confirmabitis, verum studiorum scopum et fructum illis ad 

25 Charitatem unice referetis. Quod si vel uni quicquam horum per- 
suaderi a vobis posset, non video, cur ob id solum non libenter 
vitam omnem istic transigere ut plurimum desideraretis. Nam unius 
anirae prodesse et recte consulere posse, totius mundi pretium su- 
perat in immensum. 

30 Neque tantum charitatis est quicquid laborum iuvandis aliis 

tribuere soletis, verum etiam, ut duplicata sint vestris benefactis 
praemia, quod charitas aedificat, ornat simul et firmat augetque 
vobis sancta obedientia. De qua superioribus quidem literis ad 
vos perscribendum curavit reverendus pater in Christo prepositus 
noster, iubens per charissimum patrem magistrum Joannem Polan- 

1 Dieses Schreiben liegt nicht vor. 

2 Von hier bis * abgedruckt bei Pachtler, Ratio studiorum I S. 135. 

Jesuiten-Akten. 8 


114 154S. m 

Febr. 28, cuiii ^ vos quiete istic vitam degere ac. saepius vestris de rebus 
Imc literas dare. Mihi commodum facturi sane videmini, quod et 
praepositus hie noster dignissimus comprobat, si nonnunquam in 
exercendo stilo vestrum Studium collocetur, presertim ad epistolarum 
Giceronis imitationem. Ita domino Cornelio accidit, eharissimo fratri n 
nostro, ut et ipse ad grammaticam redire iussus sit, ita brevi futurum, 
arbitror, una cum magistro Antonio aliisque non minus hie literatis *. 

Nunc sextus mensis agitur, quod summa cum animi mei vo- 
luptate patribus ac fratribus Romae adfuerlm, ac ut nunquam a.ntea 
fructuose simul convixerim. Idera sane certo certius probabuntio 
quotquot a vobis huc mittentur. Mitti autem satis non poterunt, 
ut vestrum scrupulum submoveam, modo corpore firmo seu sana 
valetudine fuerint, ac dociles aspectuquo non deformes et, quod 
praecipuum est, ad Societatem nostram ex animo adspirantes. Quat- 
tuor hae res quum aderunt, ad mittendum idoneos iudicate, et si 15 
qui forsan idonei fuerint, in adventum charissimi fratris nostri Da- 
riielis reservate. Nam is contendens una cum pastore Bergensi et 
magistro Gillon ^ istuc in Augusto venturus est, quando simul inter 
vos conferetis et illud, expediatne magistrum Petrum de Hallis, 
qui istic brevi aderit ^, vobiscum persistere, an duobus Lovanii 20 
fratribus reliquis adesse. Reverendo patri nostro magistro Ignatio 
non displicebit, utrumvis tum statueritis et pro dei promovenda in 
vobis gloria et pro magistri Petri valetudine rectius curanda. Ex- 
pectamus modo Sydereum nostrum una cum suis comitibus, quos 
utinam permultum liic videam, sie Germanice patrie salutem sitio 23 
et vobis istic commendatissimam esse cupio. Utinam vero literis 
ad magistrum Henricum* datis efflcax dei Spiritus adspiret. Quo 
pacto meam libertatem in scribendo laturi sint, nescio. Vos even- 
tum omnem perscribite. 

Scripsi ad amicos etiam, ne vobis ullo pacto desim, ubi pro- 30 
desse possum. Nescio autem, quibus primum literis vos conven- 
turus sim, mi fratres, posteaquam hinc, et brevi quidem, in Siciliam 
una cum novem aliis discessero. Sic enim et de me et de magistro 
Cornelio prepositi nostri statuit auctoritas, imo per prepositum ita 
dei nostri sanctissima decrevit voluntas. Novi in Sicilia collegiiss 
fundamenta collocanda sunt, et ad quattuor eius amplissimi regni 
oppida similis fere patet accessus. Sed ideone amicissimi disiun- 
gentur animi, quia mortalia haec corpuscula ad tempus separat 
obedientia, separat dei Providentia, separat utilitas publica, cui 
semper et soll debemus omnia, non corporea solum haec vincula, 40 
sed totius mundi demum presidia. Ego sane, si vel ad Indias 
lamiam proficisci iubear, quia deum ipsum itineris ducem mihi 


1 


Vgl. Polancos Schreiben vom 7. Februar 1548 (Nr, 64). 

2 Daniel Paijbruclc, Nicolaus Goudanus und Peter Gillon ab Armenteria 
vgl. oben 'S. 64, 96, 108. 

3 Der Tod verhinderte diese Absicht (unten S. 126 Anm. 1), 
* Wohl der mehrfach genannte lienricus Bacellius. 


66 1548. 115 

polliceor, nee animo turbari possum nee solicitiidine iilla moveri Febr. 28. 
debeo, certus in illo uno mihi salva fore omnia, qui propter me 
condidit et servat universa. Quare quum e eelo emissi et celum 
repetituri brevi sint nostri animi, despiciamus, fratres charissimi, 
5 despiciamus, inquam, liuiiis terre eadueum globulum atque tetrum 
omnino eareerem, euius tenebris oeeupati luee illa prestantissima 
aeternaque destituimur et mille liic errorum, vanitatum, laqueorum, 
eupiditatum labyrintis involvimur, rapimur, eoncutimur, agitamur. 
Hoe solum remedii, lioc solatii relictum est, ut pulcherrimo chari- 

lotatis nexu invicem collig-ati iungamus ac firmemiis in Christo ani- 
mos, Christo libere serviamus, Christi spiritum hauriamus, Christum 
denique morte nostra, miseriis et ineommodis nostris plene lucri- 
faeiamus et in aeterna vita simul foelioissime possideamus. Illud 
addam neutiquam omittendum, ut per charitatem eam, quam Cliristus 

isinter nos flrmissimam maximamque intercedere voluit, perpetuam 
mei memoriam istic retineatis, pro me, pro salute mea deuni et , 
sanctos eius fideliter imploretis, me amieorum simul precibus om- 
nium commendetis, me sanctis Magis, s. Gereoni, TliebeiS; Mauris 
ae toti b. Ursule eastissimo sodalitio etiam atque etiam offeratis, 

20 pro me denique, si tantum petere fas est, Iiebdomadatim saoratis- 
simum Christi corpus deo patri offerre curetis. Sane patrem priorem , 
Carthusiae amicissimum deprecor, ut semel sacrificantes omnes pro 
suo Kanisio celebrare iubeat, atque ita totius conventus suorum 
fratrum precibus indignum licet filium amicumque prosequatur. 

25Sed et reverendus pater Ignatius una cum hae tota Jesu Soeietate 
cum primis illi sese commendat. Hie quamquam invitus scribendi 
finem facio, mi fratres, preeandi iterum pro me ac hebdomadatim 
eelebrandi munus obnixe a vobis postulo, certus hane vestram di- 
tissimam eleemosinam profieiseenti egeno mihi commodissimum 

30 viaticum fore. Christus Jesus amore suo nos invicem magis magis- 
que coniungat, ut in eius persistentes gratia consortes gloriae red- 
damur sempiternae amen. Romae 28. Februarii 1548. 

Vester in Christo eonservus Petrus Kanisius Noviomagus. 
Auf der dritten Seite des Briefes steht von anderer, gleichzeitiger 
Hand mit der üeherschrift "Copia ex aliis', die Notiz '^: 

Constitutum est a reverendo patre praeposito, ut qui Societatis 

ssnostrae sunt et extra Italiam degunt, singulis mensibus semel ad 
minimum suis de rebus huc scribant, tarnen ut post quatuor menses 
veluti summam aliquam eorum, quae praecipue interim ipsis aceidere, 
conficiant, gestaque et scripta etiam intermedio tempore, tune de 
integro, repetant, praesertim quae singularis esse momenti vide- 

40 buntur. Hoc igitur modo generalis ter in anno de omni vitae stu- 
diorumque statu expositio fiet^. Vos primum mensem post acceptas 
hasce litteras incipite ^. 

1 Sie ist ziüeifellos auch an Kessel und Adriani gerichtet. 

2 Vgl. Mittheilungen aus dem Kölner Stadtarchiv XXIII, S, 1 Anm. 3. 

3 Die Handschrift hat 'accipite'. 


116 1548. 66, 67 

r 

Febr. 28. De sacerdotio m. Adriani proxime scriptum est, eique nunc 

liberum facit rev"^ prepositus usum sui patrimonii. Eogat autem 
te, m. Cornelius et m. Anthonius ^, ut videas, an expediatur totam 
patrimonii portionem ab amicis petere, quam tibi necessariam esse 
merito dixeras, si fratres et scliolasticos inde iuvare eures, an po-5 
tius consanguineorum opes tuis bonis augere consultum putes, pre- 
sertim quum liberam liic te personam et non religiosi gerere possis. 

67. Die Jesuiten in Eom an die Jesuiten in Löiven ^. Aus 
loalil von zehn Angehörigen des röTnischen Collegs zur Entsendung 
nach Messina. Unter ihnen defindet sich Peter Canisius. Einigkeit 
aller im Gehorsam. Vorstellung heim Papst. Dessen Ansprache und 
ihre vorzügliche Wirkung. Hoffnungen, loelche die bevorstehende Grün- 
dung des Collegs in Messina erioeckt. Rom [1548] März 19. 

VIII fol. 31^ gleichzeitige Abschrift. 

März 19. Reverendus in domino pater prepositusque noster dominus Ig- 

natius, ut est publice semper utilitatis longe studiosissimus, post 
multas ad deum fusas preces delegit decem e nostris, qui, volente lo 
sie etiam summo pontifice, partim studiorum professores, partim 
Studiosos agerent ac Messanae primum suae pietatis doctrinaeque 
specimen darent. Inter quos nimiruni primas tenet insignis theo- 
logus magister Hieronymus Natalis, Hispanus, in pliilosophia et ma- 
thematicis humanioribusque literis, latinis, grecis et hebraicis eru-is 
ditus. Reliqui professores constituti sunt magister Andreas Frusius, 
Gallus, omni et doctrinae genere excultus et in grecis literis ac 
latinis eximius nee hebraearum ignarus, cui mirum talentum in 
poesi contigit, habet enim imprimis eximiam, piam, eruditam ac 
periucundam musam. Tertius est magister Petrus Kanisius, Ger- 20 
manus, latine perdoctus et in scripturis versatus, quas concionando 
sepe et prelegendo exposuit. De ceteris tum lectoribus tum audi- 
toribus longum esset percensere, quibus dei donis prediti sint, sive 
ingeniorum foelicitatem et in pluribus eorum eruditionem, sive in 
omni pietate ac virtute profectum explicare aggrederer; nomina25 
tamen adscribam. Sunt enim magister Cornelius Wisschauen Flan- 
der, Isidorus Romanus, Benedictus Palmins Parmensis, Annibal de 
Coudretto Sabaudus, Raphael Riera Hispanus, Martinus Maire Gal- 
lus, Joannes Baptista Brixensis Lombardus ^. 

Corte non vulgarem sed magnam expectationem esse constat, 30 
quam äuget etiam nobis experta hactenus singulorum synceritas et 
in obediendo humilitas ac promptitudo. Nihil moramur patriae na- 
tionumque diversitatem, ut quod alii ex hisce decem Itali, quidam 
Germani, Hispani, Galli sunt. Unus est Christi amor, unum sanctae 


1 Cornelius Wischawen und Anton Vinck. 

2 Die Cojyie trägt von derselben Hand die UeberscJirift : Ex literis Jacobi 
Speg (vgl, Litterae quadrhnestres I, 35 Anm. 2) ex Kornea novissime missis. 

3 Vgl. für diese Liste Nr. 68. 


67 1548. 117 

obedientiae vinculum , quo cuncti se dulcissime collig'atos invicem mlu-z id. 
g'audent, ac nullus qiiidem in liis aedibus fiiit, ubi 36 numerare 
nostrorum possnmus, qui non suo ipsius scripto patri Ignatio (qui 
explorare id voluit) testatus fuerit, primiim aeque per omnia se pa- 
5 ratum sibique gratum fore, sive in Siciliam amandaretur sive domi 
reliqueretur, tarnen, si obedientia duce Siciliam petitiirus esset, lu- 
benti animo se quidvis acturum, quod iniungeretur, uti si coquus, 
si hortulanus, si ianitor, si professor in disciplina etiam liebraica 
aut quavis alia sibi prorsus incognita constitueretur, nihilque cura- 

loturum miquam, sive magister, sive discipulus, rector ant subditus 
et ad quodciinque studiorum genns eligeretiir. Sic omni fastu po- 
sito sed et propriae voluntatis libertate contempta, et, quod maius 
quoddam est profecto, ipsa iudicii proprietate unicuique erepta, 
unum Omnibus propositum fuit, tarn vivendo quam moriendo obe- 

15 dientiae simplicitatem non deserere, sed certissimam dei optimi 

maximi providentiam in prepositi nostri voluntate fidenter collocare. 

Prius vero quam abirent deceni semel designati, consultum 

fore Visum est , ut ad salutandum pontificem accederent eiusque 

sancta benedictione et gratia munirentur, cuius legittima authori- 

20 täte et bona voluntate in Siciliam destinabantur ^. Cum igitur ad 
celebratissimum illud divi Petri palatium nostri venissent et absol- 
ventem tum preces vespertinas pontificem expectassent, in loca se- 
cretiora demum introducti, ad que perpaucis patere solet accessus. 
Quoniam vero, dum in deambulatione est pontifex, nostros eminus 

25 inspexit sibi obvios venientes, ut in proximam aulam se reciperent, 
iussit et bic humanitate quadam in nostros usus reliqua negocia 
illic cum Maplieo ^ episcopo colendissimo transigere voluit, antequam 
nostris intus audiendis totum sese traderet. lamque ingressus, ut 
liilarem vultum, ita benignum simul animum ostendit fratribus om- 

sonibus, quos et propius ad se admotum iri voluit, posteaquam in 
sede sua consedisset. Flexis igitur in terram peplitibus de more 
cuncti adorant ; quo tempore coram attentissimo pontiflce orationem 
omnium nomine magister Petrus Noviomagus ^, brevem illam qui- 
dem sed concinnam et gratam, habuit, qua dicta ad respondendum 

35 se pontifex composuit et, ex tempore licet, orationem amoris pieta- 
tisque plenam habuit, non secus profecto, quam si clementissimo 
patri cum charissimis [filiis] aut optimo fidelissimoque pastori cum 
selectis ovibus in amando, curando, pascendo. Nobis hie sat erit, 
vel precipua totius orationis capita repetere. 

40 Aiebat, gratum sibi videri, quod omnium illic fratrum nomine 

propositum fuerat, grato item animo memorabat ac paterna voce 
predicabat ea, que Societatis nostre sectatores cum laude non 
minus quam fructu plurimorum agerent, que et foelicia quotidie 


1 Vgl. Polancos Chronik I, 269. 

2 Cardinal Bernardin Maffei. 

3 Peter Canisius. 


118 1548. 67 

März 19. incrementa sumerent. Addebat insuper, quod ad Siciliensem liano 
profectionem attinet, sperare se quidem admodum ac desy derare, 
quo tarn laborantibus nostris esset ea salutaris quam plerisque Siculis 
et ecclesie dei favente Christo utilis, curandum porro esse diligen- 
ter, ut qui nunc abirent, magis magisque grandescerent et ipsiö 
in dies in Christo, et hoc suum institutum spiritualis vitae lucris 
ac splendore virtutum adornarent. Maxime vero piis precationibus 
insisterent et evangelice vite exemplo cunctis prelucerent. Ita enim 
facile futurum, ut divinae gloriae propagatores viderentur et per 
omnem domum dei vivi (que ecclesia est) bonum de se odorem la- lo 
tissime spargerent, idque tanto magis in Sicilia opus esse, quo mi- 
nor bonorum illic operariorum copia cerneretur in vastissima alio- 
quin vinea. Tum ad eum scopum sedulo spectari iubebat, ut a Lu- 
therane heresis contagiis vel abstraherentur vel preservarentur fide- 
lium animi, quos in ovili sedis et obedientiae apostolicae continere i5 
atque confirmare studerent, se quidem pro suo officio tum iuvandae 
Christi ecclesie tum provehendis nostrorum in Sicilia bonis conati- 
bus haud unquam defuturum. Ubi cum primis illud mirandum 
videtur, quonam consilio sapientissimus maximusque pontifex ad- 
ductus Sit, ut gravium etiam rerum ac secretorum suorum conscios 20 
esse nostros tum plane voluerit, addens aliqua de sacri concilii ne- 
gocio. Deinde ad familiaria coUoquia sese demittens rogabat solli- 
citus pater, num proficiscentibus deesset viaticum, subindicans haud 
dubio daturum se fuisse, quod prorex et magistratus Siciliae iam 
ante suppeditarant. Laudabat preterea solum et aerem et situm25 
Messane civitatis, qua nobilitate portus maris existeret, nostris In- 
terim non minus ac Messanensibus congratulans, quod in eo loco 
primi fundamenta collegii iacerentur, et de Societatis progressibus 
se teneri gratias deo agere. 

Hie singuli ad pedem osculandum accedentes benedictionem 30 
acceperunt, sed et per cardinalem Farnesium scribi voluit ad pro- 
regem, suum nempe favorem benevolentiamque in iis pollicens, que 
ad collegiorum coniirmationem aliaque similia in Urbe pro nostris 
expediunda spectant. Denique nostris abeuntibus, ut salvi tutoque 
Siciliam peterent, fidem publicam magna cum commendatione inter- 35 
poni curavit (salvum conductura alii appellant). 

Quid ego multis? Animo vere paterno excepit, tractavit, de- 
tinuit, complexus est dimisitque nostros, quos ille de apostolis men- 
tionem faciens, nescio equidem, utrum illic consolatus sit dulcius 
an eosdem exhortatus gravius efficaciusque, non difficulter annuensdo 
etiam gravissima, que ab eo expetita sunt. Iam vero quanta be- 
nevolentia, quo candore cardinales in eosdem usi post fuerint, lon- 
gum hie esset perscribere. Quotquot enim adierunt, et primarios 
illos certe non paucos, hi, cum a nostris salutarentur, cuncti se 
nobis ac Societati commendatos voluerunt , suam operam omnem 45 
nostris obtulerunt et ipso nostrorum aspectu se plurimum recre- 
arunt. Duplicem vero fructum ex huiusmodi visendi officio collegisse 


67,68 1548. 119 

videtur reverendus in domino dominus Ignatius, iiniim sane, qiiod Miirz i9. 
apud maximos viros et antistites ecclesie iam pridem concepta de 
Societate bona opinio hac occasione renovata ac magis magisque 
confirmata neqiie parum profecto per totam Urbem aiicta sit, alte- 
5 mm vero, quod nostris iamiam in Siciliam abituris ingens quedam 
spes ac de bono rerum successii fiducia minime vulgaris iniecta 
perduret. Mirum enim, quam consentientibus plane votis plerique 
cardinalium et amicorum bene ominari coeperint, fore nimirum, ut 
ex istorum in Siciliam adventu singulare totius regni commodum 

loperveniat, fore, ut ad ecclesiastice disciplinae restaurationem illis 
via rectissime muniatur, fore, ut crassa ecclesiasticorum pene om- 
nium inscitia corrigatur, populus etiam pie magis ac syncere insti- 
tuatur, iuventus denique stu.diis literarum simul et virtutum eru- 
diatur. Sed longius adliuc prospiciebat sapientissimus quidam doc- 

15 tissimusque antistes, qui sibi nobisque pollicebatur non unius tan- 
tum civitatis vel patrie ac etiam insulae publicum bonum, quod 
hinc consecuturum ille divinabat, sed fructum tandem perventurum 
putabat ad vicinam Aphricam, ad Greciam ipsam olim longo pien- 
tissimam. „Quippe si Messane situm spectemus" (inquit), „omnium 

20 pene gentium genera celebri in Messaniensium portu colligi solent. 
Sin Siciliae conditionem animadvertamus , est vehiculum quoddam 
ad penetrandas facile omnium gentium nationes, est clavis quo- < 
dammodo et penus totius Italiae, est ipsius demum terrarum orbis 
non dissimilis umbilicus ac olim Hierusalem fuit." Sic ille quidem 

25 aliique prudentes viri iudicant. Nobis ad fontem illum bonorum 
referenda hec omnia videntur, ut, sicut is aperuit magnum nostris 
ostium, sie pro immensa bonitate sua per nostros iam fundamenta 
illic quedam extruat, unde paulatim in suam ille gloriam fructus 
uberrimos capiat nostrosque gratiae suae cooperatores magis ac 

30 magis indies efflciat, amen. Römae 14. Calendas Aprilis. 

68. Peter Canisius an Leonhard Kessel und Adrianus Adriani 
in Köln. Reise der Brüder aus Löioen und Köln nach Rom. Nutzen 
der Erziehung in Rom für die spätere Thätigkeit. Bitte um Sendung 
von Kölner Reliquien, die Canisius nach Sicilien dringen will. Ge- 
fahren der hevorsteJienden Seereise. Ohedientia. Neapel 1548 März 24 ^. 

Original im Besitz von H. Lemjyertz sen. in Köln. 
Adr. Chavissimis fivitribus d. Leonardo Kessel et m. Adriane Antvei-piensi, 
pi-ope templum Predicatorum Coloniae, Coloniae. 

Gratia domini nostri Jesu Christi semper in cordibus nostris März 2.1. 
abundet amen. Priusquam decem ^ ex urbe discessimus , quo iam- 
diu desyderati in Siciliam obedientia duce perveniremus, abunde 


1 An demselben Tage schrieben die 'soeii in Siciliam proficiscentes', die am 
18. März Rom verlassen hatten, aus Neapel an Ignatius (Monumenta 
historica S. J., Litt, quadr. I 8. 91). 

2 Sie sind aufgeführt l. c. S. 91 Anm. 1, und in der Chronik Polancos I, 
282 (oben S. 116). 


120 1548. ' 68 

März 24. satis ad vos variis de rebus perscripsi et illa precipue significavi, 
quae ad m. Siderei, Boii et Christophori profectionem maturandam 
pertinent, quaeque ad bonos adolescentes huic Sooietati preparandos 
et a vobis istic sedulo provehendos spectant. Adiunxi preterea 
literas ad m. Sutphaniensem et Baccelium meiim scriptas, ratus 5 
libertatem, si qua usus sum, in scribendo illos aequi bonique con- 
sulturos. Spero in domino et cupio equidem vehementer fore ut, 
quum in Augusto mense fratres Lovanienses istac Urbem petierint, 
vestro simul studio quidam illis adiung-ant sese. Et preterquam 
quod rev. p. Ignatio et patribus fratribusque omnibus id placiturum lo 
intelligo, sane si paulatim ita Germani iuvenes a nostris et cum 
nostris Eome instituantur, permagnam hinc utilitatem et dei gloriam 
colligi augerique posse putarim. 

Nunc vel ob id maxime scribendum mihi videbatur (quamvis 
in itinere hie essem et quam primum mare Mediterraneum ingres-i5 
surus), quandoquidem ex consensu rev. p. in Christo prepositi magno- 
pere desyderamus et quotquot modo Siciliam petimus a vobis ob- 
nixe precamur, ut sancta duo capita, que virgines Capitolii^ tribu- 
erunt, Eomam nobis perferri pro vestra fide diligentiaque curetis. 
Illinc enim in Siciliam facile perferentur ac novo, quod Messine 20 
erit, collegio non minimum (ut spero) presidii ac ornamenti dabunt. 
Mihi sane consultum videtur, ut charissimis fratribus Lovaniensibus 
Eomam adeuntibus hasce sanctissimas reliquias commendetis. Cum 
enim et rev. p. Ignatio ita fieri placeat, haud dubitare possum, quin 
lubenter admodum sanctum hoc onus deportaturi sint, cuius meritis 25 
et ipsi peregrinando iuvari atque consolari queant. Hoc tantum 
interea curabitis, ut in Augustum sportula quedam et opertoria, si 
videbitur, istic preparentur. 

Pater et frater charissimus Cornelius ^, qui mecum Siciliam 
accedit, plurimum vos in domino salutat. Ego quam maxime pos-30 
sum una cum illo me vestris orationibus commendatum iri velim. 
Dicunt inexpertis navigationem , qualis nunc subeunda nobis est, 
periculosam esse solere. Sed animat me sanctae obedientiae ratio, 
que sive vivos sive mortuos corpore nos inveniat, Christo semper 
presentes atque gratos ubique nos facit. Et quis exilii sui perpe-35 
tuas gravesque miserias aeterne patrie beata immortalitate commu- 
tari statim non optet? Sane sive diu in hoc tabernaculo demore- 
mur (quamquam momentaneum est omne, quod hie vivitur) sive e 
vestigio dissolvatur corporea ista moles, praeclare nobiscum agi 
utrinque censendum est, modo Christo duci et principi nostro ad- 40 
haerescamus, in illius gratia persistamus, illius crucem et gloriam 
diligamus, illius demum nomine superioribus obedientiam et chari- 
tatem omnibus exhibeamus. Verum mei memoriam vestris oratio- 
nibus quotidie renovari totus exopto semper. Qua quidem re nihil 
aut malus aut dignius mihi unquam prestabitis, charissimi fratres, 45 

1 Das Stift Maria im Kapital zu Köln. 

2 Cornelius Wischawen. 


68,69 1548. 121 

qui vestris etiam in domino filiis me oommendetis precor et amicis März 24. 
demnm universis. 

Neapoli 24. Martii 1548. Valete semper in visceribiis Jesu 
Christi pro nobis crucifixi et rev. p. pie memorie d. Petri Fabri. De 
6 Ooloniensibus fidem, expectationem desyderiaque nunqtiam non ad 
mentem revocate. 

Vester indigniis et frater et servus perpetims Petrus Kanisius. 

69. Peter Canisius an die Jesuiten in Löioen. Ihre geistige 
Verbindung trotz örtlicher Trennung. Bericht iiber die schioierige 
Reise von Neapel nach Messina. Gnädige Entlassung in Rom durch 
P. Paul III. Ihre geistliche Thätigkeit auf der Reise. Ankunft in 
Messina, guter Empfang. Glänzende Aussichten. Bau des Collegs. 
Vorlesungen. Studienplan. Messina 1548 April 23 ^. 

VIII fol.47, Original; von der Hand des Cornelius Wischawen, unter- 
schrieben von Canisius. 

Acli\ Cliarissimis in Cliristo fratribus domino Petro Gillon »ab Armenteria, cl. 
Cornelio Briiegelmans, m. Danieli Paeybrock a Denderamunda ceterisque 
fratribus agentibiis iuxta Qimiterium divi Michaelis^ de Societate nominis 
Jesu, Lovanii. 

Gratia domini nostri Jesu Christi nobiscum perseveret et äuge- April 23. 
atur semper amen. 

10 Quandoquidem divine voluntati et patribus nostris ita visum 

est, ut primum quidem e Germania in Italiam, tum ex Italia in 
Siciliam concederemus , magnam profecto liuius omnis profectionis 
et utilitatem intelligimus et voluptatem quotidie capimus. Augetur 
autem ea ipsa mirum in modum, quando reverendos in Christo 

15 patres charissimosque fratres nostros aspicimus aut absentes etiam 
nobiscum reputamus. Nani cum illi virtutum prerogativis ac pietatis 
omnis excellentia vere nobis admirabiles iuxta et amabiles videantur, 
ad horum exempla, mores, instituta nobis haud immerito respicien- 
dum est. Quare non modo patienter ferimus, sed libenter etiam 

20 et iucundissimis animis videmus, a terrena quidem patria seiunctos 
nos esse proculj illis autem perquam familiariter adiunctos, qui 
sapientia plus quam patres, cliaritate plus quam fratres et amicorum 
fide superiores exhibent sese, nihil intermittentes penitus, quod 
nobis ad bene beateque vivendum ab illis ipsis expectandum vide- 

25retur. Id, quod prefari nunc libuit, charissimi fratres, ut quia 
summi beneficii huius magnitudinem ne animo quidem concipere 
possimus, et grati tamen bonorum authori omnium deo esse cupimus, 
fraterna in vobis presidia sentiamus et vestrarum pro nobis orationum 
munera celesti regi ofFeramus. 

30 De totius itineris in Siciliam successu permulta scribi poterant, 

que partim consolationem spiritus, partim afifiictionem corporis com- 
probarent. Sed, ut e plurimis vel pauca obiter attingamus, equis 


^ Vgl. das Schreiben des Hieronymus Natalis an Ignatius d. d. Messina 
1548 April 10 (Monumenta his't. S. J. Litt, quadr. I, 94). 


122 1548. 69 ._ 

April 23. vecti Neapolim perveniimis, posteaquam a snmmo pontifice et a 
maximis quibiisque cardinalibus humanissime dimissi fuimiis. Nee 
dubium, quin istuc copiose perscriptum iam sit, qua benevolentia 
sanctissimus ille pater Paulus tertius nos exceperit decem^, qui 
novo in Sicilia eollegio destinati fueramus, postulante ita viro cla-5 
rissimo prorege et Messana celeberrima civitate. Igitur priusquam 
Neapolim ventum est, preter alia incommoda, sed que spiritum nu- 
triebant, in summo discrimine fuit Cornelius noster in domino frater 
et socius, cui, ut a precipitio liberaretur, stupenda dei virtus ad- 
fuit et equum una cum insessore ipso servavit. Porro simulatque lo 
ingressi mare sumus ac procul iam a Neapoli abessemus, fractus 
repente malus in civitatem redire compulit. Hie tum inventa est 
mulier, que captivum deplorabat maritum, ipsa deploranda potius, 
quod peccatorum alligata vinculis totum triennium a nullo sacerdote 
soluta esset. Tum vero cum a nostris pietatem doceretur, hospitam is 
enim sese exhibebat nobis, confiteri magistro Andree nostro^ cepit 
et consolationis plurimum persensit. Multis profecto Visum est, ob 
curandam huius anime salutem preterite navigationis incommodum 
accidisse. Sed et alibi gratiam hanc nostris deus contulit, ut; licet 
tabernis publicis preessent, confitendo tamen sese per nostros multi 20 
expurgaverint. Habite sunt et conciones publice, quibus non parum 
fructus collectum esse Christo speramus aliique testantur. Ut ad 
navigationem redeam, in qua multum fastidii nauseeque pertulimus, 
satis exagitavit nos ventus et antennas demum disrupit, providente 
nimirum ita Christo, ut ad civitatem proximam ^ declinaremus. Ubias 
multis herere diebus coacti tantum spiritualis fructus nostri com- 
pararunt, ut nobilissimi illic viri certis inter sc constitutis legibus 
ad frequentem sacre confessionis et communionis usum sese astrin- 
xerint et communi populo vere pietatis exemplis prelucere statuerint. 
Quo in loco cum et nobis et nautis ad esum vix minimum super- 30 
esset, nitro cives illi, ne cognita quidem hac necessitate nostra, 
liberalitate summa nos prosecuti sunt. Huc accedit, quod in ea navi, 
qua vehebamur, nullus omnino fuerit (fuerunt autem permulti), qui 
non confitendo et communicando magnam nobis letitiam attulerit 
ac bonam de se spem prebuerit. Hoc vere testari possum, corporalem 35 
non minus quam spiritualem victum nostrorum opera nautis sup- 
petivisse. Cogor multa hie preterire, quibus explicandis omnibus 
otium negatur. Ut quod piratas videre visi sumus, quod navis 
cursum nocturno tempore pedestri itinere insequeremur, quod per 
aquas reptandum et transeundiim fuit. Meminit herum exactius puto 10 
magister Cornelius*, qui presenti semper animo tempestates ac in- 
iurias omnes conspicatus est et aliis esse potuit subsidio atqiie con- 


1 Vgl. die eingehende Schilderung in Nr. 67. 

2 Andreas Frusius. 

8 iScalea in Cälabrien (Litt, quadr. I, 95). 

4 Cornelius Wischatven. 


69 1548. 123 

solationi. Si molestum toleratu fuit quicquid experti tum sumus, April 23. 
nunc sane iucundum nobis est meminisse, ut naufragantibus et 
periclitantibus in posterum etiam libentius compatiamur, illis et chari- 
tatis et orationis officia prestemus; 
5 Igitur qui dominica passionis ex Urbe discessimus, octava die Murz is. 

Pasche navig-ationem omnem confecimus, Messanam ingressi ac statim April s. 
quidem ad vicereginam ^ admissi magnoque senatus et civium April 10. 
applausu excepti sumus ^. Deinde tertio die quinque nostrum 
orationes latine habuerunt presente semper illustrissimo principe 

lovicerege, astantibus nobilissimis viris, circumsedentibus omnibus 
magistratibus et audientibus demum plurimis ornatissimo in loco. 
Benedictus dominus pater misericordiarum, qui nobis ex profectionis 
laboribus vix tum satis adlmc respirantibus adfuit et ingentem 
illorum conatuum successum nunc palam ostendit. Extruitur col- 

i5legium non modo decem (nobis) presentibus sed triginta, sumptus 
magnifice suppeditantur. lamque intra dies quatuordecim quinqua- 
ginta fere coronati aurei in libros expenduntur. Constitutum nunc 
est et publice promulgatum, ne quisquam iuventutem hie instituat, 
cuius docende cura nostris iniuncta est penitus. Quapropter schole 

20 totius gubernationem sustinemus, et crastino quidem die lectionum April 24. 
publicarum initium erit. Magno voluptati nobis esse solet, cum in 
omni disciplinarum genere exercitatos hie fratres aspicimus eosque 
summa cum voluntate ad infima etiam studia se demittentes, ut ad 
grammaticos instituendos perlibenter cuncti applicent sese. Sunt 

25 interim prelectiones et in ethicis et in tlieologia. Sed studiorum 
omnium rationem, que per nostros hie instituuntur ex ipso carmine, 
quod mittimus, facile capietis. Author carminis magister Andreas^ 
noster, qui grecus hie professor erit, cepit iam libellum de Imitatione 
Christi versibus comprehendere. Tam luculenter hoc opus deo 

sofavente vertet, ut plurimum, piis etiam, placiturum esse confidamus. 
Ego cum ad scribendum satis compositus non essem, humanitate 
charissimi fratris magistri Cornelii* utendum in dictando putavi. 
Nee ingratum fuerit, si Colonienses fratres hec ipsa cognoverint, 
que variis describere literis ob prelegendi munus haud mihi vacabat. 

35ldem de se testandum inquit magister Cornelius, ut ne suas modo 
literas desideretis. Magnum hie sane ostium apertum iri non est dubium 
et ex felicissimis initiis incrementa maxima speranda nobis brevi 
videntur. Nunc aliis in Sicilia collegiis, que nostris assignentur, 
studiose boni viri dant operum. Christus Jesus in suam solius 

4ogloriam vertat omnia nosque saluti proximorum utiles esse con- 
eedat. 

Fratrem Theodoricum^ et preceptorem eins magistrum Wer- 


Eleonora, Gemahlin Juans de Vega. 

Vgl. mit dem Folgenden den Berieht in Polancos Chronik I, 281. 

Andreas Frusius (vgl. dazu Gothein l. c. 289). 
* Cornelius Wischaioen. 
5 Der bereits erwähnte Dietrich Canisius, Stiefbruder Peters. 


3 


124 1548. 69, 70 

April 23. nerum, inprimis autem reverendum domiimm et magistrum Rou- 
wardum cancellarium ^ dignissimum ex nobis salute plurima im- 
partiatis. Fratres, qui istic agitis, fraternam precor operam precando 
Christum nobis impendite, studiis, ut facitis, diligenter incumbite 
et felices in Christo vivite amen. Eeverendum dominum Hezium^s 
eiusque convictorem, amicissimum mihi virum dominum scholasticum, 
ofßciose utriusque nostrum nomine salutabitis. Denique Coloniensibus 
fratribus per has literas me purgatum velim, quod separatim ad 
eos nihil perscripserim, brevi tamen id me faoturum spero. Messane 
23. Aprilis anno 1548. lo 

Vester indignus et frater et servus Petrus Kanisius. 

70. Johann de Pölanco im Auftrage des Ignatius an die Je- 
suiten in Löioen [Daniel Paybruck und Peter Gillonius Ärmenteria- 
nus]. Ihre Berufung nach Rom. Bevorstehende Eückkehr des Jacob 
Lhoost nach Löioen. Verhältniss der Societas zu den Frauen. Die 
Löwener müssen ihr Verhalten in dieser Beziehung ändern. Unter- 
hält. Verbot der Messstijjendien. Tod des Peter Faber von Hai. 
Nothwendigkeit sorgfältigerer Beantioortung der römischen Briefe. 
Rom 1548 April 30. 

IV fol. 16, gleichzeitige Copie (Copia Utterarum acceptarum Roma 

24. Mali). 
Adr. fehlt. 

April 30. G-ratia et pax domini nostri Jesu Christi in omnibus augeatur 

April 7. amen. Literas vestras 7. Idus Aprilis scriptas, charissimi in do- 
mino patres ac fratres, accepimus quodque vos itineri accingatis, 
sub finem Septembris ad nos deo duce perventuri, tum ob desi-i5 
deratum conspectum vestrum tum ob elucentem vestre obedientiae 
promptitudinem leto animo intelleximus. Et quidem quod ad do- 
minum Nicolaum ^ attinet, cuius etiam literas simplicitatem ac puri- 
tatem^ ipsius in obediendo attestantes legimus, quod semel statuit 
pater in Christo noster dominus Ignatius, re deo commendata et 20 
considerata, nullo modo eum sentio mutaturum. Et pro sua pru- 
dentia et gravitate fecit reverendus dominus cancellarius ^, quod nee 
ijDse scribere ea de re voluit et, ne scriberet, dominum Bergensem 
vel capitulum est dehortatus, rem potius deo committendam esse 
censens, a quo prepositum dirigendum fore in eorum, qui eure 25 
ipsius demandati sunt, adrainistratione , pie nee minus sapienter 
iudicat. Interim tamen, dum se non vobis solum sed preposito et 
toti Societati nostre tam exhibet officiosum, iam pridem benevolentia 
in ipsum et observantia non mediocri addictos in dies reddit sane 
nos omnes addictiores. Sit illi premium deus ipse, qui ad bene de 30 


1 Ruardus Tapper. 

2 Dietrich Hesius (S. 29 Anm. 6). 

3 Nicolaus Gaudanus, den Ignatius nach Rom berufen hatte (oben S. 114). 
* Hs. ' simplicitati et pui'itati'. 

5 Der Kanzler der tiniversität Löioen, Ruardus Tapper. 


70 1548. 125 

nobis merendum magis ac raag-is eum dono charitatis impellit. Apni so. 
Plurimum salutabitis eum nomine patris in Christo nostri. 

Qnod de reditu ad vos domini Jacobi de Glieldonia scribitis, 
quia nondum sanitati restitutus est, aliud non scribam quam quod 

5 Video patrem nostrura peculiari affectu ad res Lovanienses pro- 
pensum, unde, quod in ipso erit, earum iuvandarum occasione ad 
dei honorem et gloriam non esse defuturum confido. 

Superioribus diebus significatum est vobis, hoc impetratum esse 
a summo pontifice (impensius adnitente domino patre nostro Ignatio), 

10 ut non feminas admittere in obedientiam Societati nostrae liceret, 
quod magnis de causis expedire omnino iudicatum est ^. Nunc 
autem cum hisce ultimis literis vestris venerunt alique ad d. Gor- 
nelium^, quibus alique pie, ut credimus, femine se obedientiae 
merito nolle carere asserunt. Utcumque tarnen illae suae devotioni 

15 volent in conspectu domini satisfacere, nemini vestrum earum obe- 
dientiam admittendam esse statuite, ita ut illae teneantur, quod 
erit iniunctum, prestare; consilio tamen adiuvare et sacramentorum 
administratione in ecclesiis, prout charitatis ratio postulat, licebit. 
De sorore vero domini Cornelii ^, quam sane religiosam et vere 

20 cliristianam feminam intelleximus, quod ad obedientiam attinet 
eadem est ratio. De cohabitatione vero pater in Christo noster 
censet, minime instituti nostri homines decere, ut nee alterius 
cuiusque femine. Curandum ergo vobis erit, ut extra domum ea, 
quam commodissime et optime fieri possit, vel in monasterio vel 

25ubi expedire ipsa iudicaverit, collocetur, quo officiosiores ei extra 
domum, quam si domi esset, vos ei exhibere par erit. 

Quod ad rerum vestrarum dispositionem (ne negocium ut scri- 
bitis facessant), pater in Christo noster dominus Ignatius rem omnem 
vestre prüden tie committit, quod negocio deo commendato et per- 

sopenso eo modo, quo rem gratiorem deo vos facturos existimabitis, 
de bonis vestris disponetis; tantum hoc monebo, quod si aliqua 
ratio differendam vel omnino vel ex parte bonorum vestrorum 
dispensationem suaderet, id vobis per Societatis dispositiones vel 
etiam consuetudinem, donec emittatur professio, minime prohiberi, 

35 tamen ut ab his animus affectu [se] exuerit* et paratus sit, re ipsa se 
exuere, quando superiori visum fuerit expedire. Unum addam 
finem mox facturus, quod scilicet intellectum est vestris ex literis, 
quod inter ea, que victum vobis suppeditant, eleemosyne pro sacri- 
ficiis missalibus acceptae numerantur, quod re vera alienum ab 

40 Institute Societatis nostre, et sie vobis eam consuetudinem omnino 
reliquendam pater noster Ignatius censet; beneficia enim ecclesiastica 


1 Vgl. oben Nr. 29. 

2 Cornelius Wischawen. 

^ Sie hatte im Jahre 1547 das Gelübde der Societas ahqeleqt, vol. oben 
Nr. 56. y J ' y 

* Die Handschrift hat 'tamen ut ab his animus tamen affectu exuerit'. 


126 1548. 70, 71 

April 30. vel Patrimonium relinquere scbolasticos Societatis, si quod habebant, 
non est necesse, sed pro missis vel sacramentis ullis eleemosynas 
admittere (ut nee pro verbi dei ministerio), usitatum non est. Sed 
hactenus de bis amplius non est quod scribam, dominus enim 
Antonius de ceteris scribet, et inter ea de felici migratione cha-5 
rissimi in Christo fratris domini Petri Fabri de Halis, qui Patavii 
laboriosam et miseram peregrinationem ex dei gratia brevius quam 
cogitabamus absolvit ^, nee dubium fit nobis, dei dona in eo con- 
siderando, quin temporariam et affiictionibus plenam cum perpetua 
et felicissima vita commutarit. Valete in domino, patres et fratresio 
charissimi, nosque domino eidem vestris orationibus commendate. 
Romae pridie Calendas Maias 1548. 

Vester in domino Jesu Christo servus 

Joannes Polanco. 
Ex mandato patris Ignatii. 15 

(Zettel). Charissimi fratres in domino Jesu Christo. Eadem, 
que me vobis devinxit quam arctissime, charitas dissimulare non 
permittit, quod persentiscere videor in patre nostro domino Ignatio, 
nimirum quod ipsi non probatur, ut tarn multa ultro citroque scripta 
et responsa expectentur in iis, que ad evocationem vestram per- 20 
tinent; multo simplicius et brevius videtur posse obedientie satis- 
fieri. Sed sapientibus pauca. Unum tarnen addam, ea de re nee 
vobis scribendum nee responsum ulterius expectandum videri. 

Joannes de Polanco. 

71. [Anton Vinck] an die Jesuiten in Löwen und Köln. Ueher 

die Thätigkeit des Jesuitenordens und seine Erfolge in Rom. Rom, 

1548 [c. Mai]. 

VIII fol. 46, Original 2. 

Adr. Keverendis in Christo fratribus Societatis nominis Jesii Lovnnii et Co- 
lonie Agrippine habitantibus. Lovanii, Ooloniae. 

Mai. Thätigkeit der Brüder in Rom. Dominus Ignatius magna solli- 25 

citudine et labore regit, qui vere poudus fert diei et estus sed, ut 
in iis gerendis multum temporis impendi necesse est, non ita in 
explicandis est milii impendere consilium. Complura etiam alia 
negocia pia extra Societatem, que ad cliristiane reipublice utilita- 
tem Rome transigenda sunt, ut de reformationibus monasteriorum 30 
variis in locis, de erigendis et instituendis domibus puerorum et 
puellarum pauperum et aliis huiusmodi consilio et opera patris 
Ignatii et eorum qui domi sunt, ministerio conficiunt. Vacant 
etiam audiendis plurimorum confessionibus tam magnatum ac no- 
bilium quam plebeorum, qui pro sua devotione in ecclesiam nostram 35 


Peter Faber von Hai war Rector des Collegs zu Padua, er starb am 
8. April (Litt, quadr. I 104; Polancos Chronik I, 278). 
Der Brief ist nicht unterschrieben, es ist aber die Handschrift des Anton 
Vinck; vermuthlich ist er auch an andere Adressen abgesandt toorden 
und als Rundschreiben aufzufassen. 


71 1548. 127 

plurimi veniunt, et quidem his diebus tarn multi, ut a summo mane Mai. 
ad multam usque noctem sacerdotibus negocium facesserent, sed 
ut in domino spero, non minori ipsorum fructu quam audientium 
labore transactum id est. Verbum dei proponi solet in ecclesia 
snostra et in aliis, sed et christiana doctrina non uno loco hisce 
elapsis diebus est exposita. Presbiteris tarnen Urbis desitum est 
prelegi per decessum magistri Hieronimi Natalis in Siciliam ^, qui 
ad edem S. Eustachii ter in hebdomada de iis, que ad eorum offi- 
cium pertinebant, diu prelegit, edicto et autlioritate vicarii com- 

lopulsis sacerdotibus, qui curam gerunt animarum, ut lectioni eins 
interessent. Spiritualibus etiam exercitiis et mimiciliis componendis 
non eorum tantum, qui Rome sunt, sed et aliorum, colloquiis itidem 
spiritualibus, quibus ad pia opera et ad exonerandam conscientiam 
homines trahunt, opera impenditur. Mihi constat patris Ignatii opera 

15 de cuiusdam restitutione facta quoad triginta milium ducatorum 
reddituum, quibus erat detentus. Unde maxime multorum penurie 
subventum est. 

Est et alia provincia a nostris suscepta, recusantibus quidem 
ob alias (que urgent plurima et necessaria) occupationes. Sed vicario 

20 summi pontificis communem utilitatem obtendenti mos gerendus fuit. 
Provincia ea est nimirum, ut qui Eome ad sacros ordines promo- 
ventur, domi nostre debeant de moribus ac doctrina et aliis ad 
hoc sacramentum necessariis examinari ^. Nee quemquam admit- 
tunt ad dictos ordines, qui huius domus testimonio probatus non 

25 esset. Promissum nobis est. Que res sane momenti esse maximi 
videbatur, ut indigni, quorum maxima colluvio undecunque Eomam 
confluit, repellerentur, et sane ex his, qui liactenus examinati sunt, 
vix quarta pars approbationis testimonium tulit, atque utinam ubi- 
que gentium hoc observaretur, ut pauciores multo, dum magis 

30 doctrina et moribus idonei, ad dei cultum et ecclesie auxilium pro- 
moverentur. 

In hospitalibus etiam infirmorum spiritualia et corporalia mini- 
steria a nostris compluribus noctu dieque sunt exhibita, et hoc cum 
edificatione et fructu plurimorum; plurimi ad confessionem sacra- 

35 mentalem et sacram communionem adducti sunt, quorum aliqui a 
pluribus annis neo confessi nee communicati fuerant, et unius saluti 
per dei gratiam est consultum, qui totis triginta annis non com- 
municaverat neque in animo habebat communicare, et etiam non- 
nullis aliis, qui, licet confessi, male confessi erant. Inter quos, qui 

40 sibi persuadens, sine remedio sua esse peccata, desperate animo ad 
confessionem se nolebat disponere, demum liunc et plurimos alios 
divina misericordia per aliquos de domo nostra ad se per sacra- 
mentorum usum reducere dignata est. 

Morientibus opitulari et quidem magno cum fructu accidit ali- 


^ Er war im März 1548 nach Sicilien gereist. 
2 Vgl. ohen Nr. 65. 


128 1548. 71 

Mai. quando. Ut de nonnullis pauca referam: In palatio quodam vir 
quidam morbo corporis gravi, sed animi graviori, raale admodum 
ad moriendum erat dispositus et diris blasphemiis ex impatientia 
peccata sua sie augens, ut proplianus eins animus magna afficeret 
tristitia eos, qui minus corporis quam anime mortem in eo time- 5 
bant. Euic ergo subvenit divin a pietas opera cuiusdam sacerdotis 
ex domo nostra, cuius auxilio, imo dei, per ipsum conversus est 
et, ad Christiane moriendum tandem dispositus, optima cum spe 
assislentium obiit. Adfuit liic ipse sacerdos nobili cuidam foemine, 
que sine confessione in eum venerat statum ex partus dolore, utio 
omnino loquutione amissa iam sensum se amisisse ostenderet. Cui 
aderant illi multi, qui superstitiosis quibusdam demonis commentis 
et quidem variis ad pariendum frustra nitebantur auxiliari. Cum 
ergo evocatus sacerdos stupidam et sine sensu inveniret, manu eins 
apprehensa, cepit tam valide et tanto cum affectu clamare, ut cum is 
divino auxilio ad mentem redire et signa doloris peccatormn et 
desiderii absolutiouis ostendere compulerit (quod sane, qui aderant, 
pro miraculo, ut si in vitam revocasset, ducebant) demum beneficio 
absolutiouis accepto certiori spe eterne vite temporalem amisit. 
Alius etiam, qui vulneratus corpore et magis animo nee confiteriso 
nee inimico suo ignoscere volebat, a quodam sacerdote nostre do- 
mus ad ignoscendum inductus est et pacem faciendam, amplectendo 
publice et osculando eum, qui inimicus fuerat, confessus demum 
est cum magna devotione et singulari anime sue fructu. Alii 
plurimi, etiam morti vicini, ut cum inimicis reconciliarentur, et sie 25 
demum Christiane decederent, curatum est. Inter quos nobilis qui- 
dam vir et potens, qui ut alii assistentes asserebant, viginti quin que 
inimicitias, cum egrotaret, habebat, quodam sacerdote eum invisente 
ac iuvare studente, tantum a domino beneficii accepit, ut se ad 
reconciliationem cum omnibus disponeret, et re ipsa satisfactiones 30 
et restitutiones debite faciendas curavit, quo peracto infirmus tanto 
onere levatus magna cum consolatione ex intimo affectu deoscu- 
labatur sacerdotem, per quem illi deus tantum beneficii impenderat, 
et sie demum in bono statu, ut sperandum est, decessit. 

Donii nunc aliqui subinde admittuntur iuvenes. Speramus etiam, 35 
complures ex aliis locis hie brevi venturos, qui ubi probati fuerint, 
ad collegia, ut studia absolvant, mittendi erunt. Interim vero per 
dei gratiam in magna continentur humilitatis et abnegationis proprie 
voluntatis disciplina, cuius unum tantum exemplum omnibus tamen 
commune proferam. Quod cum in animo haberet pater Ignatius ali- 40 
quos in Siciliam mittere, prorege et civitate Messanensi literis iden- 
tidem eum sollicitantibus, omnes (qui domi erant triginta sex ut 
opinor) ad coquum usque evocavit propositaque huius profectionis 
utilitate explorare voluit, quo quisque animo esset et quam ad obe- 
dientiam paratus; unde tria hec omnibus proposuit (et quidem 45 
scriptis excerpi et intra triduum premissa oratione scripto sibi re- 
sponderi voluit): Primum, an omnes iuxta parati essent ad eundum 


n, 1^ im. m 

in Siciliam vel non emidum, secundmn, qui erant ituri, num parati Mai. 
essent ad studia ire perinde ad quevis alia ministeria, ut culine etc., 
tertium, an, qui ad studia mitterentur, parati essent auditores vel 
lectores esse, et num discipuli a quovis magistro et quavis in fa- 

5 cultate parati essent audire et magistri etiam quavis in facultate 
prelegere, etiam si rem prorsus incognitam, ut puta, si de caldaica 
vel hebraica lingua disserendum esset, ei, qui neutram unquam 
linguam addidicisset. Omnes ergo sigillatim scripto respondentes 
ad omnia liec se promptissimos obtulerunt, ad impossibilia humanis 

10 viribus (freti obedientie virtute) etiam paratissimi, quod sane magnam 
nobis laudandi dei occasionem, cuius vice hoc donum est, prestitit. 
Sed ex liis omnibus decem electi sunt, de quorum profectione per 
alias literas est vobis signiflcatum, quos iam Messanam pervenisse 
ex literis constat et sicut non sine magnis periculis sie nee sine 

i5fructu spirituali in itinere compertum habemus. 

Post eorum decessura quidam ex illis antistitibus, quos invi- 
serunt, provocatus forte Messanensium exemplo, se desiderare signi- 
ficavit, ut Societas nostra Genue collegium admitteret ^, quod ipse 
erigcre cum arapla ecclesia, duodecim capellarum et mille ducatorum 

2oredditu dotare in animo habebat, urgebatque, ut decem aut duo- 
decim ex nostris mitterentur. Si ad ipsius gloriam et laudem est 
futurum, dignetur deus hoc negocium conflcere. 

Civitas etiam Parraensis et Papiensis ^ per literas aliquos ex 
nostris a patre Ignatio enixe contendunt obtinerC; sed et alie civi- 

25 tates in Italia [et] extra eam idem expetunt. Rome anno 1548. 

72. Peter Schorichius an Leoiihard Kessel in Köln. Ankunft in 
Born. Gemeinsames Leben mit den Brüdern. Sein geheimer Weg- 
gang aus Köln. Studien in Padua und Bologna. Rom 1548 Mai 3. 

IV fol. n, Original. 

Adr. Rev. in Christo patri et domino suo Leonardo Kessel Lovaniensi, apnd 
Coloniam Agrippinam. 

Nach sieheoiivöcheoitlicher Heise sind Schorich und Andreas Si- uai 3. 
dereus in Rom angelangt ^. Quid [de] nie futurum sit, incertus ad- 
huc sum, nondum enim rev. patri nostro Ignatio adfui. Spero et 
planissime confido, quod is me pauperculum et indignissimum diri- 

süget in viam salutis aeterno. Precor autem hurailiter te, reverende 
pater, pro me orare digneris ac iuvare, ut me ipso pure relicto et 
abnegato consiliis monitisque ipsius sanctissimis solum insistere ac 
ab ipsis totus pendere incipiam, pergam, perseverem, nee unquam 
desistam. 

35 Ex vita et conversatione fratrum, quibus aliquoties in itinere 

adfuimus, plurimum aedificationis mihi accrevit, nee mirura, vidi 


1 Diese Aussichten verwirldichten sich zunächst nicht, 

2 Vgl. Polancos Chronik I, 269, 
° Aon 2. Mai, vgl. Nr. 73. 

Jesuiten- Akten. 


130 154Ö. 12, 1^ 

Mai 3. enim simplicitatem plus quam columbinam, humilitatem profundissi- 
mam, puritatem vitae sincerissimam. Quid multis ? Omnia sancti- 
moniae plena, et prorsus in alio seculo esse mihi videbar. Hinc 
statim longe quam maxime exliilarari caepi et gaudere de relicto 
Mecaenate ^, de relictis rebus meis omnibus, de relicta Colonia. Alli- 5 
buit quoque consimilem yitam vivere talemque me esse animo toto 
concupivi. Qui spiritus ex domini benignitate etiammmc me non 
reliquit, sed in dies maiora sumit incrementa. Dominus mei misertus 
ad effectum clementer perducere velit eum. 

De studiis iuvenum, qui Sooietati addieti tum Paduae tumio 
Bononiae sunt, alias fortasse ad te perscripsero, quod non inutile 
factu videtur, ad Christi nimirum gloriam et commoditatem illorum, 
qui apud vos Societati sese dedere cogitant. Et meministi, opinor, 
adhuc nulla ex re plures mihi natas isthic tentationes, quam ex 
studiis non probe satis tractatis^, dum liumaniores politioresque 15 
literas nunc putarem amplectendas nunc diris omnibus devo- 
vendas execrandasque, cum viderim, quam diligentissime in iis iu- 
venes excerceri in utroque loco. 

Abitum meum, quo animo tulerit dominus regens ^, d. Kilianus 
et quomodo [fecerit] patronus mens, si scis, certior eins fleri cupio. 20 
Rev. p. noster Ignatius nondum prescripsit, qua ratione agendum sit 
cum patrono. Aliud, quod nunc scribere velim, non habeo. Sa- 
lutatos meo nomine desidero magistrum Adrianum et domesticos 
tuosomnes, praeterea magistrum Hermannum et JoannemNovesienses'^, 
in Christo confratres dilectissimos, et alios quoscunque notos mihi, 25 
quorum omnium precibus unice commendatus semper esse cupio. 
M. Petrum Kanisiam nostrum hie non invenimus. Abiit enim diu 
ante adventum nostrum in Siciliam cum reliquis, qui isthuc missi 
sunt. Postremo, pater venerandissime, totum me tibi hurailiter com- 
mendo, orans mci oblivisci adhuc non velis, cui tantum bene fecisti.30 
Impetro mihi a domino gratiam hanc, ut superblam illam, quam 
nosti, meam humilitate, duplicitatem simplicitate commutem et om- 
nem vitam in melius instituam. Romae 3. Mail anni 1548. 

73. Anton Vinclc im Auftrag des Ignatius an Adrian Adriani 
in Köln. Ignatius stellt ihm frei, oiacli Rom zu kommen oder in 
Köln zu bleiben. Gute Aussichten auf Novizen in Köln. Beendigung 
ihrer Studien. Studienanstalten der Gesellschaft. Rom [1548 c. Mai 
15^]. 


1 Den Namen von Schorichs Gönner vermag ich nicht anr<iicgeben. 

2 Vgl. dazu Gothein l. c. S. 425. 

'^ Lücke im Papier. Regens der Montanerburse, der Schorichius angehö7't 
hatte, loar damals (1526—1557) Mathias Kremer von Aachen. 

4 Ein Ilermannus Novesiensis und ein Johannes Mylander Novesiensis 
iverden um diese Zeit in den Akten der Artistenfacidtät mehrfach er- 
ivähnt. 

s Für das Datum vgl. S. 131 4nm. 1. 


1^ 1548. 131 

VIII fol. 53, Original. 

Adr. Cliarissimo in Cliristo fratri m. Adriaiio Adriani ab Antwerpia, Colonie. 

Postquam dignissimus noster in Christo Jesu prepositus et Mai it,. 

amantissimus pater tuas literas perlegit, mi frater Adriane, omni- 

modo omnium salutem ad maiorem dei gloriam anhelans tunm dc- 

siderium animadvertens per me indig-nissiiniim respondendum dnxit 

spaucis siio nomine. Animadvertens igitiir timm defectum et de- 

, bilitatem, quam ex illo consequeris, et timens, ne tum ex itincris 
longitudine et difficultate tum etiam ex aeris et convictus alteratione 
aggravareris, noluit aliquo modo precipere, immo nee te ad hoc 
iter suscipiendum invitare. Verum confidentes in domino, in cuius 

lopotestate et gubernatione omnia consistunt, et considerantes utili- 
tatem, quam sperarem te percepturum, si liic aliquamdiu nobiscum 
ageres, visum est, ut re domino prius commendata, ipse vires pro- 
prias corporis cum difficultatibus mctiaris, quas si suppetere tibi 
vise fuerint, licitum tibi erit cum reliquis fratribus iter suscipere 

15 et gratissimus omnium vestrum adventus domino nostro preposito 
et reliquis omnibus erit. Hactenus ex commissione reverendi patris 
Ignatii. 

Audivi a cliarissimis fratribus, qui modo non sine magno et 
ipsorum et nostro [gaudio] a Oolonia Romam sani pervenerunt ^, 

2omagnam spem messis iuvenum apud vos esse, qui boni propositi . 
serviendi deo sunt in hac nostra Societate, verumtamen retardari 
videntur, tum timentes, ne ad perficicnda studia incei3ta mittantur, 
tum ne a studio bonarum literarum aut potioris literaturc, ut aiunt, 
cohibeantur. His sane intellectis mihi, non inconsulte forsitan, 

25 Visum est vobis declarare, quomodo ex instituto Societatis et docti 
et, qui apti essent ad doctrinam suscipiendam , quam libcntissime 
recipiuntur, cum plurimis in locis Societati domus et gymnasia offe- 
rantur. Itaque nullum dubium mihi est, quin ad studia absolvenda, 
quamprimum possibile sit, Imiusmodi mittendi sunt et literature 

30 potioris Studium minime inliibetur. Sed, ut cum magna diligentia 
illi incumbant, iniungitur (ubi prius nobiscum pro communi utilitate 
in offitiis hurailitatis ad sui ipsius abnegationem exercifcati fuerint); 
ego, ut opinor, a primis grammaticalibus studiis de novo incipiam, 
ubi domino preposito visum fuerit. Agite igitur viriliter in domino, 

ssapparet ad messem fecundissimam ajjparatus undique maximus, ut 
videbitis ex exceptis quarundam literarum, quas ad vos nunc mit- 
timus. Rogate dominum messis, ut fidelissimos operarios in messem 
mittat. 

Juvenis quidam, cui nomen Antonius, qui cum d. Petro Ka- 

<ionisio Leodium proficiscebatur, cum a capitulo Colonicnsi mittcretur^, 
ad nos venit quinque aut sex diebus, ni fallor, antcquam trcs fratres 
reliqui venirent , qui benigne susceptus es-t et in hospitale saiicti 
Jacobi incurabilium vivis Christi membris inservit fcrventissime. 


1 Peter SchoricMiis und Andreas Sidereus trafen am 2. Mai 1548 in Born ein. 
3 Im Decemher 1546 (Riess l, c. S. 66). 


132 164Ö. U 

74. Peteo' Schorichius (und Anton Vinck) an Leonhard Kessel in 
Köln. Freude über seinen Auf enthalt in Eom. Bobadillas Ankunft 
in Rom. Schorichs geheimer Weggang aus Köln. Bitte um Bücher- 
sendung für Canisius nach Sicilien. Ersuchen, Novizen nach Rom 
zu schicken. Sorge des Ignatius für Deutschland. Rom 1548 Juni 5 
(mit Nachschrift von Juli 3). 

IV fol. 18, Original. 

Adr. Dilectissimo in Christo patri d. Leonardo Kesselt a Lovanio, habitanti 

iuxta domum notarii Averdunclc, non pi'ociil a Dominicanorum coenobio, 

Coloniae. 

Juni 5. Quod ad rerum mearum statum attinet, placent hie omnia stipra 
modum, ad simplicem quandam et quam fieri postest resignatam obdien- 
tiam paulatim me exerceo. Charitatem erga me maximam patris pre- 
cipue Ignatii tum quoque reliquorum omnium experior, eg'O vicissim 

Mai 31. in charitatis officiis totus sum. M. Henricus^ ipso venerabilis Sacra- .5 
menti die votum emisit, hoc temporis in exercitiis est, contentus 
bene est de omnibus, generalem confessionem dudum absolvit. 
Propteroa spes de ipso magna est, strenuum aliquando operarium 
in domini vinea ipsum fore; dominus hoc benigniter dare velit. 

Ante paucos dies huc venit pater Bobadilla ^, letissimum mihi lo 
nuntium de patrono^ attulit, non enim quicquam aegre is fort pro- 
fectionem meam clanculariam, postquam et Societatis institutum et 
animum meum cognovit, sed gaudet plurimum. Cum patre Bobadilla 
familiariter simul et humaniter de me Augustae collocutus est, in- 
tentionem suam, quam in me alendo habuit, aperuit, Georgiumis 
meuni^ similiter mccum facturum, suspicatus est ex literis recenter 
ab illo acceptis; utinam dominus hoc ita disponat. Vide, pater 
reverende, quanta dementia, quanta benegnitas, quanta bonitas et 
pietas maiestatis divinae erga me indignissimum homuncionem sit, 
sollicitus ego nimis et anxius fui, dum apud vos adhuc agcrem, de 20 
placando iDatrono, et ecce citra omnem meam operam j)lacatissimus 
is est. Laudetur dominus in aeternum, cuius misericordia hoc fit. 
Verum quae Gcorgii studia sint, quis eius aniraus, ad me perscribas, 
cupio. Praeterea quem fructum, in quibus iuvenibus facias, avidis- 
sime desidero scire. Utinam, pater reverende, dominus plurimos25 
per te ad meliora con vertat, utinam illuminet, utinam ex mundi 


1 Heinrich Bacellius, der erwähnte frühere Lehrer an der Kukanerhurse 
in Köln. Er verliess kurz darauf den Orden wieder (Nr. 77, 79). 

2 Er kam aus Augsburg, loo er an den Verhandlungen über das Interim 
■ den bekannte?i schroffoi, von Ignatius ihm verübelten Antheil genommen 

hatte (Polancos Chronik I, 292 ff. J. 
8 Vgl. oben S. 130 Anm. 1. 
4 Ob der unten 1553 Juni 26 erwähnte Georg Wassenburg gemeint ist 

(vgl. Nr. 7^, 83, 87), der aitch zu, Peter Canisius enge Beziehungen hatte ? 

(vgl. unten Nr. 98). Georg Wassenburg lourde im November 1544 Bac- 

ealaureus, im Februar 1546 Licentiat in artibus (Decanatsbuch IV fol. 

232, 234). Die Magisterioürde scheint er auf einer andern Hochschule 

erlangt zu haben. 


74 1548. 133 

insanis tumiiltibiis eripiat, ad sui viclelicet honorem, ad illorum Juni 5. 
salutem, ad ecclesiae in Germania misere collapsae tiirbataeque 
restitiitionem. Tu, ut facis, diligenter adnitere, Jabora et conare, 
dominus, non haesito, tibi aderit. 
5 Vidi aliquando et legi in aedibus vestris novem simplicitatis 

gradus Mariae ab Osterwick^, matris nostrae, translatos a reverendo 
patre priore Carthusiano^j illos quam i)rimum fieri queat, liuo mittas 
oro. Mittas pariter et alia illius scripta, postremo potissimum ab 
ea composita, usui erunt non parum. Praeter haec in libris, quos 

loego tibi reliqui, invenies opus de conscribendis epistolis Erasmi, 
officia Ciceronis, de Amicitia, de Senectute et Paradoxa, omnia uno 
libro corio rubre subducto compraehensa ; ex iis Dialogus de Ami- 
citia, dialectioes et rhetorices officio, in margine pulclierrime ex- 
plicatus, ut nosti, est, quae quidem scliolia omnia diligenti cura et 

15 ordine a perito aliquo describi postulo et huc, si non quam primum, 
certe cum illis, qui sub finem aestatis venturi sunt, mitti. Cogito 
enim ea in Syciliam magistro Petro Kanisio transferenda dare, qui 
quidem petat talia in litteris ad Lovanienses ; fortassis non oberunt 
et aliis, et mihi, ubi ad studia rediero, servient. Invenies et 

20 alium libelhim schematum Petri Mosellani ab Hadamario Reinharde, 
nisi memoria fallat, locupletatorum , a me similiter multis scholiis 
marginalibus ex diversis auctorum, quem in eundem finem mittere . 
non gravaberis. Sunt et alia, de quibus proxime scipsero. 

Salutabis ex me patrem priorem ^, vicarium Conradum, Thomam, 

25salutabis virgines s. Ignatii, domesticos tuos, utrumqueNovesiensem'S 
magistrum Henricum et Godefridum Sutphanienses •'', quorum omnia 
suffragia apud deum humiliter mihi per te peto, ut animalem, ve- 
terem, superbum et impium hominem exuere et eum, qui secundum 
deum est, induere possim. 

30 Eomae apud S. Marcum 5. die Junii anni 1548. 

Nachschrift (von Anton Vinck). 
Preter communes salutationes, cum non habeams ingulare quod 
scribam, mi fratres in Christo Jesu, me deo vestris orationibus 
commendate. Spero vos recepisse literas, quibus magistro Adriano 
ex commissione patris Ignatii respondi, eins libertati relinquens, 
35 si Romam veniret necne^. Scitote dominum Jacobum Loost 17. Mail Mai 17. 
Romara exivisse, tarnen nescio, an per Germaniam, per vos, Lovanium 
iturus Sit, an per Galliam'^. Opinor magis, quod per Germaniam, 


1 Vgl. oben S. 65 Anm. 4. 

2 Gerhard von Hammont. 

^ Vgl. die vorige Anmericung. 

* Sie sind oben S. 130 Anm. 4 erioähnt. 
Heinrich von Zutphen (Baccalaureus artiurn November 1545, vgl. Deca- 
natsbuch IV fol. 235) und Gottfried Barner aus Zutphen (Nr'. 85). 

6 Nr. 78. 

"^ Jacob Lhoost, der zum Superior der Löwener Niederlassung bestimmt 
ivar, starb auf der Eeise in Bologna (vgl. unten Nr. 77/ 


5 


134 1548. 74,75 

Juni 5. et sie in transitii eiim videbitis , qiü faoile omnia de nobis vobis 
narrat. 

Ziceite Nachschrift (von Peter Schoricliius) . 

Dispositionem mcam interiorem breviter cognosccs ex literis, 
qiias lioc ipso die scriptas adiunxi literis rev. p. BobadilJae ad te 
simiil et Gi'oppermn^. Cupio procures dilig-enter describi annotationes 5 
in dialognm de Amicitia Ciceronis easqne linc deferendas des 
fratribns nostris Lovaniensibus. Mittas simnl scripta Mariae piae 
memoriae ^ et alia illa, qne cupio. AfPectu certe magno desidero 
videre fratres huc vocatos. Quibus, si ex studiosis nostris sese 
comites addituri sint, perscribaö oro, ut congratuler illorum saluti. lo 
Certe si liabes, qnos vocatos ad institutnm nostrae Societatis de- 
preliendis eidemqne aptos esse (dico, si sint boni ingenii et ad stn- 
dia aptij si sint boni propositi, si sint crncis Christi amantes, si sint 
simplicitatis, humilitatis, obedientiae, paupertatis, castitatis studiosi et 
denique, si sint docibiles) cognoscis, quotquot etiam sint, mitteis 
omnes, gratissimi fucrint, tantum rev. p. Ignatius Germanornm est 
Studiosus , sentient profecto commoditates, quas, ut quidem sentio, 
ita scribere non possum. Studia sua foelicissime absolvent, quod 
impensius fortasse cupiunt. Sed quod magis est necessarium, ani- 
marum suarum salutem, si liumiliare se voluerint, non difficulterso 
invenient. Christus sit tecum et cum omnibus nobis amen. 

Komae apud S. Marcum, postridie Visitationis b. Virginis anni 
1548. 

75. Andreas Sidereus von Zutijhen an Leonhard Kessel in Köln. 

Ilingade an Ignatius. Seine Thätigkeit im römischen CoUegium. Dank- 

em^yfindung gegen Kessel. Rom 1548 Juni 5. 

11' fol. 19, Original. 

Adr. Kev. et in Christo Jesu milii semper observanclo patri d. Leonardo 
Kessel de Societate nominis Jesu. Coloniae iuxta Averduiiek notariiira. 

Juni 5. Magno iamdudum desiderio teneor scribendi P*' V. , non 

desideria mea, non animi mei propositum, quod P*^ V. iampri- 25 
dem constare non dubito, sed summam rev. p. nostri d. Ignatii 
erga me benignitatem et munificentiam. Sunt enim iam ami)lius 
dies 14, quod mensae patrum et fratrum inservio, quo munere 
quamvis indignissimus sim, fructum tarnen haud exiguum brevi 
tempore me percepisse cognosco, et dominus pro sua bonitate pro- 30 


1 


Dieses Sclireihen Bohadillas liegt nicht vor. 

2 Maria von Osterwick. 

3 An demselben Tage schrieb Peter Schorichius ebenfalls an Kessel (IV 
fol, 91, Original): In charitatis officiis liactenus totus fui et etiamnum siim, 
ex quibus quantum emolumenti mihi accedat, nemo melius me dicere possit. 
Certe quod ibi apud vos multis variisque exercitiis et labore magno consequi 
vix potuissem, id hie aliud agenti et quasi securo accrescit, videlicet humilitas, 
omnium virtutum matcr et sustentaculum, patientia, vera promptaque in omni- 
bus obedientia multarum etiara rerum non utilium experientia et alia multa. — 
Patronus mens nihil uuquam animo tarn pacato videtur tulisse quam discessum 
nieum clanculavium. 


75,76 1548. 135 

ficiendi desiderium qiiotidie magis ac magis adaiiget, iit nihil milii Juni 5. 
magis in votis sit, quam mihi ipsi mori et pro deo meo vitam et 
mortem exponere, eins sola bonitate fretus, nt qiii, qiie optima sunt, 
exoptare largitus est, dabit et perficere. Alioquin pientissimi patris 
6 auxilio destituti ad unum usque omnes raiseri sumus et miserabiles 
nimis. Eius vero fortissimo adiutorio muniti nihil pertimescendum 
nobis, nihil non sperandum. Ipse filiorum iure nos postulare docuit 
ea, que sunt filiorum dei. Si postulamus, dabit, seipsum negare 
non potest. Quare si quoque ab hostibus variis et frequentibus 

10 impugnamur, esset, quod trepidaremus, nisi ipse pugnaret pro nobis. 
Si ipse, quid eo fortius? nisi quod aliquando abducta manu per- 
mittit nos viribus nostris, ut fidem et constantiam probet, ut cautiores • 
reddat, ut nos nobis ostendat, ut et ipsi demura eruditi utrumque 
et experti milites hostem ipsum aggredi tentemus atque ita, ut etiam 

15 cum ipso coronemur. reverende pater, pro tantis tuis erga me 
beneficiis non habeo, quod reddam, dominus tibi reddat in eternum. 
Non opus est, ut tibi commendem, quibuscum habito, nosti enim. 
Hoc precor, ut ores deum diligenter pro me, ut me ipsum et the- 
sauri, quem inveni, precium cognoscam. 

20 Eome ex edibus nostris 5. Junii anno 1548. 

76. Peter Canisius an Leonhard Kessel und Adrian Ädriani 
in Köln. Freude über das Vertrauen der Kölner auf die Fortschritte ' 
der katJwlischen Kirche. Iloffoiung auf das Wirken der Kölner. Prie- 
sterwürde Ädrianis, Obedientia, Rathschläge für seine Correspondenz 
mit Rom und für seine Auffassung des Ordens. Fortschritte in Siei- 
lien auf dem Gebiet der Seelsorge und der Schiele. Scludordnung in 
Messina. Bemühungen des ViceWnigs Johann de Vega für den Or- 
den. Päpstliche Bestätigung der Exercitia sinrituälia. Messina 1548 
August 12. 

IV fol. 20, Original. 

Adr. Eev. in Christo fratri clomino Leonardo Lovaniensi et m. Adriano Aut- 
werpiensi, studiosis Coloniae prope templum Praedicatorum, Ooloniae. 

Literas vestras, que mihi non possunt non esse pergrate, easque Auir. 12. 
in Aprili subscriptas post Augusti Kalendas accepi ^. Arno vestrum Aug. 1. 
Meerhoutanum 2, cuius et epistolam probo, sed voluntati non satis 
facio nimirum tam procul ab Urbe nunc absens. Quod ad d. Henrici 
25 Zutphaniensis ^ scripta pertinet, quibus mihi respondet amicissime, 
sentio facile, quibus impedimentis cursum in pietate suum perturbet 
atque utinam et ipse quam sentit vere tam corrigat integre. Chri- 
stum precemur omnes, ut profligata omni pusillanimitate libertatem 


Das Kölner Schreiben liegt nicht vor. 

Ein Petrus Meerhoutensis ivitrde iiin Febr. 1546 Licentiat in artibus (De- 

canatsbuch IV, 235), am 23. November 1547 Magister artium (Petj'us 

Bynnemans a Merholtz, ebd. fol. 239). 

Obeti S. 133 Anm. 5. 


136 1548. 76 

Aug. 12. Spiritus inveniat et ad hanc capessendam ab externis etiam rebus 
perfecte contemptis viam sibi patefaciat nee sibi citra presidem 
aliquem facile credat. Sane per occupationes ad illum mihi charis- 
simum scribere non licet, orationes eius etiam atque etiam pro 
me fundi velim. Gaudeo de mutato stilo tuo, mi frater Adriane, 5 
quem ego inter Ciceronianos, quod inter nos dictum sit, videre 
cupio excellentem. Gaudeo itidem de singulari ac divinitus data 
tibi fidutia, quod de Germanie tum reformatione tum integritate 
reddenda in domino magnopere confidas. Augeat hanc vobis fidu- 
tiam, qui dedit, eoque libentius in adiuvanda istic iuventute ela-io 
boratote. Nam quum in totius Germanie, ut aiunt, metropoli eaque 
sanctissima consideatis, permultum vos commoveat velim sperate 
salutis ratio, ouius ut participes omnino sitis, partim in orationibus 
vestris et sacrifitiiSj partim in privatis exhortationibus et exemplis 
publicis situm est. i5 

Hie in mentem venit triplex ille funiculus, quem per vos dei 
charitas ita coniunxit, ut sine omni ruptura salvus Romam perve- 
nerit magnuraque de se aliis odorem diffundere iam ceperit. Credo 
ex fratrum iilorum literis vos plura intellecturos. Dabit spero ma- 
iorem in dies proventum dominus, ut non frustra cum fratre pie2o 
memorie m. Lamberto ^ istic relicti videamini. Rev. p. Jacobus 
de Geldonia et m. Petrus de Hallis ^ magni haud dubie pro nobis 
patroni apud Christum interccdunt et letissime p. rev. m. Petro 
Fabro, m. Ambrosio ^ et m. Lamberto aliisque nostris fratribus nun- 
quam morituri assistunt. 25 

Scribis, mi frater Adriane: 'Si in istis partibus mihi manendum 
foret etc., sacerdotium suscepissem et ad catholicum quendam 
niagne dignitatis virum me contulissem, intrando penitius Germaniam 
etc.' Primum de sacerdotio vollem plane et velle idem patrem 
nostrum prepositum sensi et, ut quamprimum sacerdos ad nos scribas, so 
per Christum te obsecro. De manendo sie habe : Ubicunque ex 
rev. p. Ignatii voluntate commoramur, illic toti esse tum corpore 
tum animo ac prorsus ita quiescere convenit, velut nunquam illinc 
simus emigraturi. Quare spem et dubitationem et expectationom 
futurorum omnem prescindamus et qui ne crastinum quidem nobis 35 
polliceri possumus, de ratione mutande vite nil omnino eure ad- 
mittamus, sed ab obedientia simplicissime toti pendeamus ne in- 
tellectu quidem in partem aliquam deflectentes. Alterum illud de 
discenda lingua Germanica et eloquentia, presertira apud alienos 
extra Coloniam, scio quidem rev. p. Ignatio id minime placiturum, 40 
ut mirer admodum, cur ob istum falsi boni spetiem te segregare 
cogites a dilectissimo patre tuo d. Leonardo, ne dicam ab obedientia 


1 Lambert du CJiateau, vgl. oben S. 25, 

2 Jacob LJioost (vgl. Nr. 11) und Peter Faber von Hai (S. 126 Anm. 1) 
waren kurz vorher gestorben. 

3 Ambrosms de Lyra (S. 112. Anm 2). 


76 1548. 137 

ipsa, que omni sermonis gratie, ut nosti, anteponenda est. Ubi Aug. 12. 
chantatis ratio me valde movet, ut pauca dicam familiarius. 

Vollem sane, mi frater, ut non, que incidunt statim nobisve 
sie esse videntur, ea literis libere mandarentur, et maxime, ne Ro- 
5 mam perscriberentur. Quum ante annum de statu fratrum Lovanien- 
sium scriberes, admirati sumus haud parum, presertim quod ra- 
tionibus quibusdam concludere te posse sperares, nullum e Societate 
nostra Lovanium ex Urbe mittendum esse, aut certe patrem de 
Geldonia Lovanii parum fuisse profecturum *. Adde, quod fratres 
loLovanienses ita predicares^, qui nullis constitutionibus, quas pro- 
miserat tum rev. p. Ignatius, coercendi essent, eo quod constitu- 
tiones libertatem spiritus impedirent. In quibus multa, scio, tum 
Rome reprehensa sunt, et ego tacita omnino voluissem. Quare pri- 
mum orationibus diu multumque commendari convenit, dein cum fra- 
is tribus communicari, si quid huiuseemodi forte scribendum occurret. 
Preterea quum rev. p. nostro m. Leonardo commendatus sis eique 
per omnia non secus ac rev. p. Iganatio, imo Christo Jesu obe- 
dientiam, reverentiam et observantiam omnera debeas, nihil queso 
nisi per illum scribi et proponi eures, nisi magna scribendi ratio 
20 se prebeat, aut ille tibi scribendum quicquam commandet. Re vera 
nihil in hoc nostro Institute firmius, nihil utilius maiusque reperias 
atque incomparabilem quandam obediendi promptitudinem et sese < 
per omnia subiciendi illi, qui pater nobis ex rev. p. Ignatii volun- 
tate obtingit, etiamsi coquus vel puer is esset. Quae omnia, ut a 
25 me sincero animo scripta sunt, ita boni aequique consulas precor, 
et me vicissim, qui nunc primum obedire disco, per omnem occa- 
sionem admoneas oro ^. 

Porro precipuus obedientie fructus est ille, quem hie quotidie 
divina bonitas per nostros exhibet successus *. Qui maximi e fratri- 
3obus videbantur, ad infimam puerorum classem ex obedientia ad 
tempus demittunt sese Donatumque prelegunt. Alii quum in studiis 
maxime fervent, ilico curis et offttiis administrande domus oneran- 
tur, quotidie multi tum ante prandium tum post in horto laborant 
sudantque, contiones ex tempore fieri mandantur et a minimo quo- 
85 que penitentiae iniunguntur. De loci huius et urbis dispositione 
iam alias ad vos perscriptum est. Cives et magistratus mira qua- 

1 Im Gegensatz zu den übrigen Löicener Jesuiten (S. 74, 86 ff.), vgl. 
Gothein l. c. S. 882.. 

2 Vgl. damit die Angäben oben S. 74 Anm. 1, 

^ Der in Löioen allein zu7Hlckgebliehe7ie Cornelius Broegelmans tröstete 
Adrian für diese Zurechtweisung in einem Schreiben d. d. Löwen [1551] 
September 17 (Orig. VIII fol. 68) : Mentis ociilos ad mcartyrum diros cru- 
ciatiis convertas oportet, quos cum conspexeris, tuam faeilius feres aegritudi- 
nem. Si enhn ipsi filioli patri nostro carissimi tarn multa intolerabilia sunt 
perpessi, quanto magis nos vermiculi omnem adversitatem, tribulationem, cordis 
pressuram, corporis castigationem laetanter gratiarum cum actione amplecti de- 
bemus tanquam pharmacum animae praesentissimum. Divinae igitur nos con- 
formantes voluntati omnia aequo animo perferre conemur. 

* Vgl. mit dem Folgenden die Schilderung in Folancos Chronik I, 282 ff. 


138 1548. 76 

Aug. 12. dam benevolentia nos prosequi pergunt omnemque iiiventutem nobis 
gubernandam committunt. Magnus et bonus de Societate spärsus 
liic odor est, Christo gratia, cum publicum profectum ac iuventutis 
emcndationem specteut ^ Petulans enim aetas et nugarum sequax 
lioc freno maxime cohibetur, sl frequenter peccatis in confessiones 
recitandis immoretur. Atqui nullus est vel ex minimis adolescen- 
tulis, qui non quovis mense ad minimum semel conscientie sue 
consuiat conflfcendo. Accedunt et lectiones singulis liebdomadis 
de doctrina cliristiana, lectiones item in divi Pauli epistola publicae, 
confessiones frequentes, private exhortationes. Offerunt iam nuncio 
se quatuordecim, quibus exercitia, ut nostis, spiritualia impertiamus. 
Complures tum nobiles tum plebei nobis commorari exoptant et ex 
Oct. 1. eis brevi admittendos esse nonnullos audio. Kalendis Octobris suum 
repetent fervorem, cepta iamdudum studia, sed ob aestivum fer- 
vorem parumper intermissa. Quorum sane studiorum varie con-i5 
stitute sunt iam classes, ut prima teneat grammaticis elementis 
imbuendos ac rudiores adolescentulos, proxima lingue latine do- 
cebit elegantiam et graviores tractabit autores. Tertia i'hetoricen 
proponet ex Cicerone et Fabio, addita interim lectione nobilis 
historiographi, ut Livii vel Suetonii. Erit et grece lingue classis2o 
propria, quemadmodum et hebraeae. Tum in philosophia pecu- 
liaris liabebitur studiosorum ratio, ut dialectica et physica perci- 
piantur. Neo aethice suus quidem locus et bonos deerit. Theo- 
logus autem professor et divura Paulum explicabit et scholasticam 
theologiam non obscure tractabit. Cui adiungetur, opinor, et alter 25 
eximium quiddam e sacris literis deprompturus. Demum certis 
diebus in doctrina christiana prelectorem sibi habebit quaeque 
classis et ad pietatem singulari opera provelietur. Quotidie sacrum 
in templo nostro adstantibus studiosis omnibus flet, quovis mense 
confessuri et explicaturi conscientiam venient ac sine cessationeso 
disputationibus, quum tempus prescriptum aderit, operam dabunt. 
In scribendo, componendo, declamando, repetendo iam antea sensi- 
mus, quid quantumque fructus sit positum, ac proinde nihil istiusmodi 
postea negligetur. Huius igitur utilitatis magnam habere rationem 
volunt nostri, presertim quum liquide perspiciant, non solum huius 35 
nobilissime reipublice ornamenta augeri sie posse, ex probe insti- 
tutis videlicet bonorum adolescentum animis, verum etiam totius 
regni Siciliensis salutem hinc non minima ex parte dependere. 
Quod usque adeo iam aliis Siciliae civitatibus comprobatum est, 
ut e Societate hac nostra mitti ad se quosdam efflagitent. Prorex, 40 
cui plurimum debemus, ultro citro longo lateque literas typis ex- 
cusas misit et ad studia haec Messane nova quosvis invitat provo- 
catque. Confidimus in domino, brevi fore, ut non tam studiorum, 
que, ut dixi, profitebimur, quam pietatis incrementa successumque 
maximum lete hoc loco aspiciamus. Neque tantum haeresibus hoc 45 


Vgl. Gothein l. c. S. 350. 


76—78 1548. 139 

pacto viam occiudere licebit, sed etiam, quod vehementer cupimus, Aug. 12. 
ad Graeciam usque fidei et ecclesiae restitiiendam hinc patere adi- 
tum ianuamque patefieri posse videmus. Quo mag-is habenda vobis 
est ratio, fratres, ut tum in orationibus, tum in sacrifitiis vestris 
sperpetuam nostri memoriam conservetis. Nam et brevi plures e 
nostris hie expectamus, quos ex IJrbe evocari summi homines 
amicique nostri curaverunt^. Datur etiam opera, ut auctoritate 
apostolica sit Messane universitas. 

Collegium certe nostris comniodissimum iam prope perfectum 

10 est, sed adiunctae scholae necdum exaedificatae. Quod aedifitium 
quanti constet, nondum certo intelligitur. Parum abest, quin bis 
mille ducatos in istam et qualemcunque structuram impenderint. 
Sed nc sim longior, ad amicos Noviomagenses scribo, ne per illos 
mora sit, quominus in Martio daleri Carthusiensibus numerentur. 

15 Qua de re, sicut et de occupationibus, studiis, incommodisque vestris 
me semper queso certiorem facito. Nam ex Urbe literas quavis 
hebdomada cum vestris accipere possum. 

Georgium ^ fovete charum mihi in domino et magnae spei ado- 
lescentem. Mater eins haud dubie vobis oneris nonnihil adfert, sed 

20 vostra in illam charitas minime infructuosa est. Confido equidem 
vobis eventura foelicius omnia, quamdiu pauperem eiusmodi propter 
Christum ipsi pauperes liberaliter aletis. Messane 12. Augusti 1548. . 

Exercitia nostra, quod forte intellexistis, auctoritate apostolica 
examinata et confirmata sunt ^. Amicos demum omnes nominatim 

25 salutate. 

77. Johann de Polanco im Auftrag des Ignatius an die Je- Aug. 28. 
Suiten in Lö-wen. Berichtet eingehend über den in Bologna (auf der 
Reise von Rom nach Deutschland) erfolgten Tod des Jacoh Lhoost, 
der zuirn Sup&rior der Löioener Niederlassung bestimmt loar. Treff- 
liche Eigenschaften des Verstorbenen. Erkundigt sich nach Christo- 
phorus Buscoducensis. Heinrich [BacelliusJ '^ hat sich heimlich aus 
dem römischen Colleg entfernt ^. Rom 1648 August 28. 
VIII fol. 49, gleichzeitige Gopie. 

18. Anton Vinck an die Jesuiten in Löioen. Reise der Löiveoier 
Brüder nach Rom. Gönner und Anhänger der Societas in den Nie- 
derlanden. Fortschritte des Ordens in Italien, Spanien und Africa. 
Rom 1548 September 25. 

VIII fol. 51, Original. 
Adresse fehlt. 


1 Polanco I, 284. 

^ Wohl Georg Wassenbiirg {vgl. oben S. 132 Anm. 4). 

2 Eine^ lateinische Uebersetzung des spanischen Originals der Exercitia 
spiritualia toicrde in diesem Jahr ged7'uckt. 

^ Vgl. oben S. 80 Anm. 2 und unten Nr. 79. 

^ Ein Schreiben ähnlichen Inhalts richtete Polanco, ivie sich aus' der Notiz 

zu seiner Chronik 1, 296 Anm. 1 ergiebt, an demselben Tag an Leon- 

hard Kessel in Köln. 


140 1548. 78 

Sept. 85. Daniel ^ mit fünf Genossen ist auf dem Weg von Löwen nach 
Rom in Padua eingetroffen. Responsio ad literulas meas de reli- 
g-ioso Florbacensi supra modmn grata fuit, de qua nee deo nee 
abbat! nee d. magistro nostro Euardo ^ nun quam suffioientes 
gratias agere possimus. Non enim fieri poterat, quin tale iam du- 5 
dum desideratum initium aliter quam letissimo animo reciperetur, 
precipue dum iam ad reditum sue religionis et obedientie anhelaret. 
Quod, quomodo verbis aliquando mihi explicavit, si explioare vellem, 
eque prolixior essera et normam epistolarum excedere oporteret. 
Malim vos factis eius et exemplis informari quam meis verbis. lo 
Adeo ad veniendum promptus fuit, ut, cum literas vidisset, continuo 
de rebus suis quam potuit commodissime disposuit, et, ni fallor, 
altero die se itineri commisit, non obstante aliquali infirmitate. 
Faxit omnipotens ille deus, qui incipere dedit, det et periicere. 
Quod si fiat, ubi religiös! eius monasteri! inceperint, bene per liunc, i5 
spero, magis ac magis iuvabuntur. Obseoro vos, ut, cum a.d vos 
venerit (veniet enim cum literis a me) animate, confortate ad omnia 
diligenter perficienda, que sancte in domino proposuit, ne sub specie 
honestatis deveniat in conversatione non commoda sue Institution!. 

De d. Everardo Leodiens! ^ iamdudum a Parisiensibus fra- 20 
tribus, ne quid scriberetur, diligenter inquisivi. Frequens mihi 
memoria eius est et eorum verborum, que nobiscum in itinere lo- 
quebatur, nunc vero de novo videor sentire renovationem sui desi- 
derii et cursus. Faxit ipse deus, ut semper in melius tendat. 
Miror, si illi lubeat facie inclinata terrenis istis inherere, miser25 
profectu niniius est, si non audeat terrena et transitoria commutare 
celestibus et divenditis seu relictis omnibus cum negotiatore evan- 
gelico emere agrum illum, in quo iam invenit et esse cognoscit 
tesaurum illum preciosum absconditum, quem deus revelat parvulis 
et humilibus, sed heu, nonne matrem senem causare eam audio? so 
Verum profecto est parentibus subveniendum et dimittendum quo- 
que desiderium alioquin bonum, si sine eius auxilio omnino vivere 
non posset, sin autem, intromittat, queso, pulsantem, qui repulsionem 
minime promeritus est. 

In collegio Carmelitarum accedite, oro, quendam Carmelitam 35 
de Alusto, cui nomen frater Egidius, eum saluta meo nomine et 
die illi, quod quendam invenerim servientem pauperibus in liospi- 
tali sancti Jacobi incurabilium, cui nomen Joannes Vonck, qui se 
religiosum et professum asseruit monasterii Carmelitarum in Alosto, 


1 Daniel Payhruclc. Einer seiner Begleiter tvar Nicolaus Gaudanus (Po- 
lanco 1, 295). 

2 Der Löwener Kanzler Ruardus Tapper. 

3 Diese Persönlichkeit kann ich nicht bestimmen; sie ist jedenfalls mit 
der unten Nr. 84 erioähnten nicht identisch. Nach der Notiz in Polancos 
Chronik I, 296 könnte man schliessen, dass Everhard Mercurian, der 
spätere General des Ordens, gemeint sei, der in diesem Jahr in Paris 
in den Orden eintrat. 


7a 1648. 141 

et quia Imnc invenimus valde desiderantem redire ad suum mona- sept. 25. 
sterium, postquam ad cognitionem sui ipsius et dei pervenisset, 
per literas commendatitias curavimiis eum mitti ad rev. patrem 
generalem Carmelitarum sicque speramus, eum brevi rediturum ad 
öAlostenses aut etiam ad vos, nisi ex obedientia ad aliud monaste- 
rium mittatur. 

In Sicilia ^ cum magna totius regni edificatioiie proceduut stu- 
dia, ita quod civitates mihi videantur emulatione quadam sancta 
una contra alteram incitari, certatim desiderant, ut aliqui e Societate 

10 mittantur. Scriptum est, ni fallor, ad rev. patrem Ignatium ab ex- 
cellentissimo vicerege, esse collegium aliud paratum non minoris 
proventus quam illud Messane, modo rev. pater Ignatius habeat, quos 
eo destinare velit. In Venetiis rev. pater Jacobus Laynez hoc mense 
possessionem unius collegii cepit ^. Nimis longum esset recensere, 

15 quot sint, qui domus in diversis civitatibus offerunt preter illa, que 
nuper ex literis tum patris Symonis ^ tum aliorum, qui in partibus 
Hispanie agunt, vobis transcripsi. Plurirae in Italiae civitatibus 
accesserunt, ut Papie, Parme etc. 

De precioso Joanne, quem nos papa Joannem vocare solemus *, 

aoiam vos scire existimo, quomodo a pontifice brevi mittendus est 
ex Societate nostra patriarcha cum nonnuUis aliis, j)ro quo multum 
laboravit zelosus pro propagatione fidei rex invictissimus Portugalie. ' 
Speramus, quod isto medio errores, quos liabent, corrigentur et 
facile ad normam s. romane ecclesie deducentur. Et modo aliquot 

25 missi sunt tanquam exploratores, ut et doctrinam, moreS; abusus 
diligenter considerent, ut quibus armis opus maxime intelligant et 
illis se muniant. In Aphrica in quodani portu celeberrimo, cuius 
nomen inter scribendum non occurrit ^, collegium cum templo ad- 
modum celebri oblatum est, ad quem missi sunt qualuor, nisi me- 

30 moria me fallit, ut diligenter disponant secundum maiorem gloriam 
et honorem dei et pro edificatione proximorum. 

Literas a domino Kanisio Coloniam disponite simul et has, 
nam cum nihil liabeam speciale ad eos, non scribo nunc (otiosi 
hominis est eadem diversis literis repetere, dum commode una satis- 

35 facere potest). Ubi patres et fratres Romam pervencrint et de re- 
bus vestris et Coloniensibus collocuti fuerimus, tum fortassis maior 
occasio dabitur scribendi. Si non miseritis literas Coloniensibus, 
in quibus scriptum , est de magistro et domino Heurico Bacellio 
Kucano^, quam potestis citissime, mittite . . . Oro vos dilectissiraos 


1 Vgl. ausser den Ausführung e7i in Polcmcos Chronik die Berichte aus 
Messina und Palermo in den Litterae quadrimestres J, 94 ff, 

2 Polancos Chronik I, 273 ; Gothein a. a. O. S. 541. 

3 Simon Rodriguez, der Provincial von Portugal. 

* Der u. d. N. Prestejoannes (Presbyter Joannes) bekannte 'Kaiser' von 
Aethiopien (vgl. bes. Carlas I, 509). 

5 Es handelt .sich loohl um Ceuta (Polancos Chronik I, 327), 

6 Vgl oben S. 139 Anm. 4. 


142 154a. 18,1^ 

Sept. 25. omnes patres et fratres , tit iiidesinenter memores mei sitis in 
orationibus vestris. Deprecor d. Leonardum, ut quem socium et 
commilitonem habuit, non obJiviscatur; m. Adrianum, iit siii Antonii 
quanquam tepidi immemor non sit, vos autem, cum quibus familiarius 
post vocationem conversatus sum, obsecro, ut defectuum meorums 
memores plangatis, suspiria ad deum pro me mittite deprecantes, 
ut ad perfectam defectuum meorum cognitionem perveniam et, ubi 
cognoverim, incessanter laborem ad expellendum. Officiosissime 
me commenda d. m. n. Euwardo Tapper, decano et cancellario 
dignissimo, gratias agendo pro sua, qua semper usus est, erga meio 
pietate et humanitate. Dominum m. n. Hasselt, d. Heliam Schor 
offlciose saluta. Valete in domino semper. 

Rome ex sancta Maria de Strada a. 1548 septimo Calendas 
Octobris. 

M. Andreas Siderius ^ et m. Petrus Boius se multum commen- 15 
dant vestris orationibus; cum magna aedificatione omnium con- 
versantur. 

79. Peter Canisius an Leonhard Kessel in Köln. Ankuoift der 
Lmoener Brüder und der Kölner Reliquien in Rom. Kessel allein 
in Köln zurückgebliehen. Ermunterung. Seine Schüler sollen sich 
in deutscher Fredigt üben. Günstige Lage ioi Messina. Studien. 
Disputationen. Absicht des Stiefbruders von Peter Canisius, Dietrich, 
sich der Societas anzuschliessen. Wirksamkeit des Peter Ccmisius. 
Messina 1548 November 12. 

IV fol. 22, Original. 

Adr. Charissimo fratri m. Leonardo LoA^aniensi, Coloniae apud templum 
Praedicatorum. 

Nov. 12. Diu desidcratas litcras una cum sanctis illis capitibus ^ Eomam 

transmisisti multorumque tum oculos tum animos adrairabili pignore 
delectasti. Faxit dominus Jesus, ut sacra buiusmodi ossa tarn 20 
istic pie colantur quam a nostris aliisque magno quidem cum fructu 
quotidie visuntur. De adventu Lovaniensium fratrum est, cur deo 
gratias ingentes dicam. Ego certe magistrum Adrianum^ non ex- 
pectaram, quem venisse tamen illi tibique gratulandum est. Nunc 
solus istic relictus videri non potcs, qui tot in Christo filiis auctus 25 
es, pater, ac paterne eure tuae successura et opes Christo duce con- 


1 Andreas Sidereus schrieb am 12. October 1548, anscheinend nach Köln 
an Kessel (VIII fol. 52, Original) : lam binas a te literas easqxie et animi 
tili erga iios paterni pleiias et nobis suavissiinas accepimiis, reverende i^ater, 
altei'as quidem ipsis Nonis Oetobris [Oct. 7] per Neomagienses stiidiosos alteras 
vero 7. Idns Octobris [Oct. 9] per tabellionem publicum. Dominus eum, quem 
vobis fructum ibi ostendere dignatu.s est, dignetur etiam ad maturitatem et ad 
gloriam suam proveliere. Omnes hie recte valemus et fratres nostri ijeregrini 
cum magna omnium gratulatione et gaudio excepti sunt. Matri et consuli 
iamdudum scripsi, expecto responsum. 

2 Vgl oben S. 120, unten S. 155. 
8 Adrianus Adriani, 


79 1548. ÜB 

spicis, iit etiam expectationem nostram divina per te gratia siipe-Nov. 12 
rarit. Age, mi pater et f rater, dum tempus est, operemur bonum, 
praesertim in eiusmodi, ut scribis, domesticos tiios, quorum in stu- 
diis profectum et ad pietatem affectum augeri in dies opto. Bonus 

snimirum dominus, qui sperantium in se vota desideriaque perficit 
et spirituali lucro etiam tum suos recreat augetque, quum despe- 
rationem liumana iuditia promittunt. Nosti patrem vere perpetuo- 
que nobis reverendum Fabrum , novimus charissimos fratres Lam- 
bertum illum Leodiensem et Petrum tuum Coloniensem ^, quorum 

loopera videbatur quidem istic, si viverent, nostris Cliristoque pro- 
futura fuisse. Nunc foeliciter commutato vitae statu, nunc ubi per- 
fecte sibi deoque vivere et regnare coeperunt, nunc in [coelo] etsi 
nihil nos adiuvare putentur, plus agunt tamen, plus nostra quam 
vivi promovent ac promovere pergunt. Quare quod sepultos istic 

15 e fratribus iam duos numerare possim, gaudeo vehementer et Christo 
gratias ago sanctisque potissimum iis, qui Coloniae praesunt et 
prosunt. 

Scribis ^ exolvi numraos meo nomine, plures etiam iuvenes brevi 
ad te venturos, contiones itidem dominicis a te diebus haberi, quae 

2oomnia, cum e divina bonitate mihi promanare singulariter videan- 
tur, etiamsi fructus alios in confessionibus non adiecisses, erat satis 
tarnen, quo laudandum et admirabilem usque patrem deum intelli- • 
gerem, intellectum magis amarem. Video facile messem fore ibi 
uberem, nee dubito futuros etiam messis operarios; tantum, ut ce- 

25 pisti, mi frater, insta oportune importune, ut multorum salutem fa- 
cias lucrum animae tuae et cumulum letitiae nostrac. Quod ad 
tuos, qui domi instituuntur, attinet, laude quidem studiosorum ad 
me scriptas exercitationes. Verum hoc eciam adiici velim, ut ex 
tempore aut saltem sine gravi studiorum impedimento saepe domi 

30 contionarentur, idque verbis germanicis, veluti cum vulgo res illis 
esset in suggestu. Nam ad hunc finem, recte scilicet contionandi, 
praecipuus illorum et nostrorum studiorum fructus est referendus. 
Unum interim constitues, qui praecipue gestus observet, qui vocem 
attendat et, cum opus erit, corrigat, quique precipua contionatorum 

35 ornamenta, quantum licebit, inculcet singulis atque commendet. Sic 
Romae sie in Portugalia, sie quotidie hie factitant nostri et id abs- 
que studiorum iactura, quia parum temporis ad praemeditandum 
datur. Nosti vero, quanta contionatorum penuria Germani praeci- 
pue laborent. 

40 Res collegii nostri felicissime habent, brevi academica publica 

nominabitur, sie tractantur studia grammatica, dialectica, rhetorica, 
philosophica, mathematica, graeca, hebraica, theologica, ut putera 
sane, quod alii facile confirmant, nullibi maiorem in instituendls 
adolescentibus diligentiam esse, si de publicis academiis dicendum 


1 Pete7^ Fdber, Lambert Du Chateau und Peter Kannengiesser, 

2 Von hier bis '^- abgedruckt bei PacJitter, Ratio studiorum I S, 186, 


144 1548. 79 

Nov. 12. Sit. Vellem hoc quoque vestris in usum verti , quemadmodum hie 
nostris, ut certo die cuiusvis hebdomadae disputaretur, non de 
logica solum, sed de rhetorica et caeteris, quae audiuntur, lectio- 
nibus. Estque maxime probandus fervor ille dispiitantium. Ad 
haec in docendo, repetendo, ediscendo ea, qnae lecta forte sunt, 5 
operam frugifere suam collocabunt. Sic domesticis adiuti exercita- 
tionibus reiiqna non difficulter sane consequentur et ad functiones 
publicas egregie duce Christo se comparabunt. * 

Abiit, ut nosti, Baccelius ^ non tarn nobis quam sibi ipse con- 
sulens perperam. Profectum audio in Austriam, sed utinam ad se lo 
redire ac nostrorum accepta benefitia intelligere spretamque domini 
gratiani expendere posset. Exemplo est nobis, frater, ut quid prae 
aliis divina bonitate conservemus, gratis semper aniniis agnoscamus 
idque ipsuni cura et studio augeamus, priusquam male collocati 
talenti et temporis condemnemur. Scripsi ad germanum fratrem i5 
Theodricum ^, qui Lovanii studiis cum laude incumbit. Is canoni- 
catus sui velut pertaesus, animum inquit suum ad coetum et socie- 
tatem religiosorum iamdiu multumque propendere. luvabis eum 
igitur tuis aliorumque precibus, ego literis ad institutum hoc nostrum 
evocavi. 20 

Placuerunt mihi literae archiepiscopi Londensis, Bardwick li- 
centiati et prioris Carthusiani ^. Singulis respondere non sinunfc 
modo lectiones meae quotidianae; gratias autem omnibus agi volo, 
uti patribus et viris de me semper optinie meritis. Quos absentes 
videri posse non puto, si debitum illis precandi munus apud Chri-25 
stum exolvero, quoties iure illi suo repetere hoc a me possunt. 
Cures Interim, ut vicissim pro me dominum pi'ecentur, et, quos nosti 
reliquos, idem rogo euixe, praesertim apud dominum Ignatium, in 
Nazareth, apud S. Maximinum et in Carthusia. Quod ad salutem 
attinet corporis, mirum, quanta dei benignitate et aeris salubritate 30 
hie utamur. Extructum est nunc tandem eollegium'^. Augetur 
admodum numerus confitentium, in quibus ubcrem sane proventum 
dei bonitas evidenter, commonstrat. Brevi aceidit, ut in templo 
nostro, quod magnis exornatur sumptibus, 70 communicarentur ^. 
Sanctos Coloniae episcopos, martyres, virgines et vos omnes obnixe 30 
precor, quo mcam Christo causam solicite commendetis, ac pro me 
apud sanctos etiam ipsos intereedatis. Quidam suis nie literis Co- 
loniam revoeant. Vos imbecillem liunc animum precibus ad se 
ipsum et in deum ipsum revocate. Frustra enim agitur, temere 
instituitur, quod caelesti favore reetaque ratione ac animi inodera-4o 


1 Der mehrfach erioähnte Lehrer an der Kukanerhurse, Heinrich Bacel- 
lius. lieber seinen Weggang aus dem Orden vgl. oben S. 132, 139, 

2 Dietrich Canisius, der Stiefbruder Peters. 

3 Vgl. oben S. 107 Anm. 1. 

4 Durchstrichen: 'sedecim e nostris habitare possnnt'. 

5 Ebso 'Ego partim confessionibus audiendis, partim contionibus italice habendis, 
festosque dies transigo apud'. 


'?9— öl 1648. 145 

tione caret. Quodsi Christo semel nos dedidimus nostraqiie omniaNov. 12, 
resignavimus, in illius voluntate sanctissima conquiescamus, non de 
patria repetenda solliciti, non in stiidiis continuandis tepidi nullaque 
aut locorum aut temporum varietate commoti. Dux et aiitor Cliri- 
5 stus prora puppisque salutis Iiuraanae, fidus auriga et quem sequendo 
falli non possumus, amussis recta est obedientia, custos invictus 
humilitas, coeli ianitor patientia perseverans et perseveran tia pa- 
tiens. His velnti satellitibns omniuni fortissimis stipati vite huius 
curriculum tnto percurrenms et ubicunque tandem desideranda mors 
10 exules reperiet, ab illo tamen abstrahi divellique non poterimus, 
qui solus ex mortuis vivos, ex miseris beatos aeternique regni siii 
participes facit. Ex ipso omnia_, in ipso et per ipsmn omnia, qui 
sui semper dilectione nos renovet atque defendat amen. Messane 
12. Novembris anno 1548. 

80. Cornelius Wischaioen cm Cornelius Broegelmans in Lüioen. Nov. 13. 
Ermunterung des in LUimn allein zurückgebliebenen JSroegelmans. 

Er soll sich mit dem in Köln allein verbliebenen Leonhard Kessel 
in Verbindung setzen. Ratlischläge. Messina 1548 November 13. 

IV fol. 24, Original. 

Adr. Reverendo in Christo domino Cornelio Bruegl.elm.ins, .agenti apiul 
S. Michaelem aut S. Claram, Lovanii. 

81. Andreas ßidereus von ZütpJien an Leonhard Kessel in Köln. 
Seine Thätigkeit im Jacobshospital zu Rom,. Empfehlungen an die 
Kölner. Rom 1548 November 20. 

IV fol. 25, Original. 

Adr. Rev. patri domino Leonardo Kessel Lovaniensi de Societate Jesu, patri 
meo mihi semper observando, Coloniae apnd Praedicatores. 

15 Cum iam mensibus aliquot non sine magno anime mee pro- Nov. 20. 

fectu sanctissimo illo et iucundissimo patrum et fratrum nostrorum 
convictu frui licuerit, ijlacuit rev. p. nostro domino Ignatio, ut in 
liospitali divi Jacobi, quod dicitur incurabilium, me in officiis clia- 
ritatis exercerem. tibi iam cum duobus confratribus nostris, m. Petro^ 

20 nostro et altero uno, quinque septimanis fuimus officiaque nobis 
designata sunt: m. Petro cura panis et vini, olei, candelarum etc. 
pro loto hospitali, quod tenet plures quam trecentas personas. Al- 
teri vero confra,tri nostro et mihi munus cessit, ut circa eos, qui 
primum adveniunt (veniunt autem quotidie novi) eam curam Jia- 

25 beremus, ut a nobis, si ignorent (ut frequenter fit), Pater noster, 
Ave Maria et Credo doceantur et aliis bonis admonitionibus pre- 
parentur ad confessionem. Plane enim sanctam consuetudinem hoc 
hospitale per nostros, qui hie servierunt, obtinet, ut cuncti infirmi, 
quam primum huc veniunt, confiteantur et communicont. Item 

soiisdem primum advenientibus nos etiam cibum, potum et que ne- 


^ Petrus Schorichius, 

Jesuiten-Akten, JQ 


146 1Ö4Ö. Öl, 8S 

Nov. 20. cessaria sunt, porrigimus, donec ad maius hospitale iiostrum ad- 
mittantiir. Preterea id quoqiie muneris haberaus iios duo, ut in 
inaiori hospitali semper mane ante prandium aquam ad abluendas 
mantis omnibns inürmis ministremus ^ Atque ita benedictus sit 
dominus, materiam habemus pulcherrimam nos occupandi. Sed mc 5 
miserum, qui tarn negligens, tarn ingratus sum omnibus dei bene- 
ficiis. Quare P*°™ V. humiliter oro, ut quemadmodum soles, mei 
indigni servuli tui in precibus tuis memor sis, ut mihi dominus 
det gratiam facere in omnibus sanctissimam voluntatem suam. 

Literas binas tuas, alteras ad rev. p. nostrum d. Polancum, lo 
alteras ad nos scriptas, cum magno desiderio et gaudio legimus^. 
Et abundantius gavisi sumus, cum audiremus tanta ibi esse vere 
pietatis incrementa. Eome pridie presentationis Marie anno 1548. 

82. Johann de Polanco im Auftrage des Ignatius an Leonhard 
Kessel in Köln. Äntioort auf dessen Schreiben vom 25. Sejptembcr. 
Ignatius denke stets daran, neue Kräfte nach Deutschland zu schicken; 
die Sendung müsse aber noch verschoben werden. Rom 1548 Decem- 
ber 17. 

IV.fol. 26, Original. 

Adr. Key. in Christo p. M. Leon.ardo Kessel, schoLastico Societ.itis Jesu etc. 
Coloniae. 

Dcc. 17. Pergrate nobis fuerunt littere tuae 25. Septembris Scripte^, 

quibus de Ina valetudine, studiis piisque erga proxiraos tuos occu-i5 
pationibus dcquc sociorum in litteris et spiritualibus virtutibus 
cxercitio nos admones. Conservet omnes et promoveat in dies 
bonorum omnium auctor deus in omnibus charismatum suorum 
spiritualium donis, ut in ipsis et per eos in multis aliis eins nomcn 
sanctissimum bonoretur et clarificetur amen. 20 

Rev. d. priori Cartlmsiensi salutem, que est in Christo Jesu, 
cumulatissimam nomine patris nostri d. Ignatii et nostrum omnium 
reforcs, ut cui singularis amoris in eodera Christo Jesu vicissitudinem 
et vcncrationem omnes dcbemus. Quod ad memoriam Gcrmaniae 
et opcrariorum aliquorum ad eam mittendorum curam, sciat eins 25 


^ Darüber schrieb am 11. Februar 1549 Petrus Gillon Armenterianus an 
Cornelius Broegelmans in Lötcen: Nos omnes prospera, fniimnr valetndino. 
Ora dominum, nt in ca nos diu conservet ad honorem et gloriani nominis sui; 
hac cniin perdurante (^sicut ex aliis litteris intellexisti) proximo vere aliqiii ad 
iter se accingent Germaniae nostrae inferioris et superioris loca peragraturi et 
in iis moram tracttiri. Nos autem militiae spiritualis tyrones, postquam duos 
integTOS menses in hospitali paiiperibus ministravimus in iis, quae rogat humana 
infirmitas, utpotc lectis sterncndis scopiendis et vasis tam in honorem quam in 
contumeliam subministrandis iisdemque expurgandis noctuque dieque, iam domi 
in palestra culinari exercemur, unus lavandis scutellis, alins vertendo veru, 
terfins sorviondo monsae etc., det doiis opt. max., ut fructum illum assofjni 
valeanms, qui per huiusmofli abiccta et vilia opera (VIII fol. 59). 

2 Die Schreibe/n liegen nicht vor. 

3 Das Schreiben Kessels liegt nicht vor. 


82,83 1540. 147 

paternitas, nunquam illam preposito nosfro dcfiitiiram. Urgct enimDec. n. 
ad id charitas Christi, licet aliqiiamdiu discretio diffcrre suadcat. 
Dignetur sapientiae sol Jesus Christus sancto suo luniine in omnibus, 
quo ad honorem ipsius et proximorum utilitatem pcrtinent, nos 
5 onines regere et gubernare et quam maxime ad pcrfectam et bcne- 
placentem ipsius voluntatem dirig'ere. — 
Rome 17. Decembris 1548. 

83. Petrus SchoricMus an Leonhard Kessel. Freut sich über die 
guten Nachrichten aus Köln, lod des Peter Kannegiesser. Bevorstehende 
Reise neuer Genossen nach Rom-. Befriedigung des Schorichius über 
sein Leben und seine Thätigkeit in Rom. Rom 1548 December 17. 

IV fol. 27, Original: 

Adr. Kev, in Clinsto p.atri et domino Leonardo Kessel Lovanieiisi de Socio- 
tate Jesu Ooloniae. 

Temas iam a Rev. V. accepi litteras^, quibus quod hactenus dcc. n. 
non responderim, occupationes crebriores obstiterunt. Mirura in 

lomodum exhilararunt et recreaveruut me ea, quae de numero, studiis 
et in pietate exercitiis convictorum Rev'^*^ V. legi. Dominus sua 
benignitate in eo, quod pie semel caeperunt , et perseverandi et 
progrediendi virtutem ipsis omnibus praestare dignetur, ut nimirura 
miserae Germaniae opem subsidiuraque aliquando ferant, ipsi tarnen 

isprinio bene in lege domini edocti et exercitati. 

Mors coufratris nostri m. Petri Kannegiesser ^ non tam dolori 
quam gaudio iucunditatique fuit ob eximium ipsius in pietate et 
humilitate Studium et progressum. Nee quicquam sane dubito, quin 
pro omnibus nobis fervide Christum exoret et praeclpuc pro mc 

£oindignissirao peccatore, quem primus ipse multis piis admonitionibus 
ad vitae correctionem et emendationem excitavit instigavitquo. 

Literas Novesiensium ^ accepi, quibus non minus ego rescribere 
cupio quam ipsi fortassis literas meas expectant. Placuit supra 
modura animus utriusque. Verum tamen probe cxplorandum censeo 

söRcv'^'^ V., antequam iter ingrediantur (si tamen ingrcssuri sunt), 
idoneusne sit ad Societatem nostram m. Hermannus necne, ob defec- 
tum videllcet cruris, quem mihi deprehcndcre in co scmper sum 
Visus, nc dum huc veniat, repulsam patiatur. 

M. Georgius'^ meus quod locum mutaverit, incredibilc dictu 

30 est, quantum gaudeam ; commendo ipsum iterum atque itcrum 
Rev"''^ V. Quod ad me attinet, optimae fui hucusquc valetudinis 
ex bonitate divina. Quantum ad interiora, aliud ncc volo ncc dc- 
sidcro nee placet quam id ipsum, quod obcdientiae ratio de me 


1 Die Briefe liecjen nicht vor. 

2 Vgl. oben S. 143. 

^ Die beiden mehrfach erioUhnten Johannes und. Hermannus Novesiensis 

(S. ISO Anm. 4). 
* Georg Wa.Hsenburg. 


US 1548~4Ö. aS, 84 

Dec. 17 statuerit, sive in culina sive in latrina (sit honos auribus) vita mea 
fcransigenda fuerit, per domini gratiam contentus ero. Indignum 
enim me vere cognosco, qui etiam in vilissimis quibusqiie officiis 
reverendis patribus et confratribiis meis deserviam. Orate pro me, 
pater reverende, ut vitam raeani sollicite emendem nee unquara 5 
inimemor fiam eorum, qiiae dominus mihi facere dignatus est. 
Eomae apud S. Marcum 17. Decembris anni 1548. 

84. Leooihard Kessel an Johann de Polanco. Drei neue No- 
vizen in Köln, Martinus Stevordianus, Ärnoldus Ilezeus und Erardus 
Leodiensis. Fortschritte in Köln. Provincialconcil. [Köln] 1649 
Mutz 21. 

Druck, Monumenta historiea S. J., Litt, quadr. I S. 144. 

Hat sein Schreiben vom 17. Decernber 1548 (Nr. 82) erhalten. 
März 21. 1^1 prjmis adolescens qnidam^ Martinus nomine ^, naturalibus 

bene dotatus^ honestis parentibus, conscientiae stimulis agitatus, 
clam Lovanium relinquens vela ventis committens, Coloniam appulit ; lo 
qui brevi temiDore ita est mutatus, relictis vitiis, ut etiam parentes 
amicosque omnes relinquere cogitaverit Oliristoque domino soli 
famulari; cui post multas preces consensi, ut faceret votum stu- 
dentium Societatis, quod ad rev. p. Ignatium in suis litteris clausuni 
mitto ^. Ipse in studiis et simplici obedientia multum proflcit, in 15 
tcrgendis calceis totus agilis. Parentes apud nos suas curarunt 
expensas, ignorantes tarnen quod se Societati dederit, quos spero 
tempore congruo contentos reddet. Nepotem suum jam litteris vo- 
cavit; plures quoque alios per eum spero habendes. 

Est et alius adolescens , Ärnoldus nomine ^, ejusdem aetatis 20 
et patriae eisdemque studiis, in naturalibus etiam bene dotatus, 
qui etiam votum Societatis fecit, quod in suis litteris inclusum ad 
rev. p. d. Ignatium mitto ^. 

Est et alius, Erardus nomine*, qui per tempus aliquod domi 
nostrae habitavit qui etiam votum fecit, sed jam non mitto, quiasrj 
non est praesens, sed cum Leodium misimus cum quodam licentiato 
juris, qui per annos aliquot in curia Leodiensi advocatum egit, 
bene naturalibus dotatus, vigesimum quartum annum agens, ex 
primatibus Pontani*'', civitatis in Flandria, ortus, qui tandem, urgente 


1 Martinus Gotfridi (Govarts) Stevordianus (aus Stevoort hiBelg. Limburg), 
vgl. Polancos Chronik 1, 416; am, 7. Juni 1549 auf der Universität im.- 
ynatricidirt (IV fol. 186), im November 1549 lourde er Baccalaureus 
artium, im März 1550 Licentiat (Decanatsbuch IV fol. 245, 246). 

2 Dieses Gelübde liegt nicht vor. 

'' Ärnoldus Hezeus (Polanco l. c.) Vgl. Nr. 85. 

4 Erardus (Leodiensis) Avantianus (aus Aioans b. Lüttich), vgl. Mon. l. c. 
S. 416 Anm.. 1. Er luurde im December 1546 auf der Kölner Uni- 
versität immatric'ulirt. (Evliavcltis ab Anwensia Leodiensis ad artes iuravit et 
satisfecit, Matr. IV fol. 176). Im November 1548 imirde er Baccalaureus, 
im März 1550 Licentiat in artibus (Decanatsbuch IV fol. 242, 246). 

5 Es ist toohl Brügge gemeint. 


84, 85 1549. 149 

conscientia, clam Leodio discedens Coloniam venit; cum fructn Miirz 21, 
lachrimisqiie multis exercitia primae, secundae et tertiae hebdomadae 
fecit, se Christo domino totum resignans et Imic sanctao Societati, 
nee aliud desiderans quam Christo domino in omni obedientia, pau- 
5 pertate et castitate servire. Sponsalia cum sorore officialis ejusdem 
curiae ante suum adventum praecesserant, sed hanc jam relinquit, 
quia gratiam continentiae satis in se cognoscit. Ad studia theologica 
semper ejus animus fuit, licet, nescio qua amicorum x)ersuasione 
seductus, numquam suae conscientiae in hoc satisfccerit. Omnibus 

loLeodii dispositis ad nos revertetur, quem cogitavi Eomam mittere 
cum uno aut duobus. Adolescentes praedictos non satis com- 
mendare possum. Duo domi nostrae jam sunt in exercitiis. Unus 
est conterraneus m. Andreae Siderii, confratris nostri , nomine 
Godefridus ^ ; alter, adolescens Leodiensis quoque, est in primae 

15 hebdomadae exercitiis. Confitentium numerus etiam augetur. Re- 
liquum tempus quod habeo, in studiis colloco. A multis Coloniae 
alii ex nostris desiderantur, nee immerito, cum hie tanta sit nobis 
parata messis. Concilium provinciale pro reformatione cleri Colo- 
niensis est incoeptum ^. Domino canonico responsione P'^ V. satis- 

20 factum puto et bene contentum. Ipso die sancti Benedicti abbatisl549. 

85. Arnold Ileseus an Ignatms von Loyola. Schildert seinen 
frühern Seelenzustand und die WirJmngen seines Aufenthalts in Köln. 
Einiülrkung Leonhard Kessels. Arnolds Entschluss, in die Societas 
einzutreten. Bitte um Aufnahme ^. Köln 1549 fc. Mars 21.] 

VIII fol. 55, gleichzeitige Copie. 

Adr. Kev. in Christo patri sanctae Societatis Jesu preposito domino Ig-natio 
a Layola. 

Cum ego Arnoldus Ilezeus Lummensis'*^ iam per aliquod tem-Mürzsi. 
poris spacium mecum agitare cepi, quem mihi vivendi statum eli- 
gerem, in quo Christo Jesu magis placere meamque animam atque 
alias perplures illi lucrari possem, que quidem ab ineunte tenera 


Gottfried Barner aus Zütjyhen^ 1546 Jimi 6 auf der Kölner Univer- 
sität immatricidirt (Matr. IV fol. 174), 1548 März 10 magister artium 
(Decanatshuch IV fol. 240). 

Das Frovincialconcil dauerte vom 11. März bis 6. Apjnl 1549 (Statuta seu 
decreta provincialium et diocesanarium synodorum ecclesiae Colonieiisis, 
1554, S. 420 ff.; Hartzheim- Schannat, Öoncilia Germaniae VI, 532 ff.). 
Das Goncil loar berufen im Anschluss an die Beschlüsse des Augsburger 
Reichstags. Am 22. — 24. März toaren besondere Verhandlungen onit der 
Universität zier Hebung der Studien in Köhi, speciell der theologischen 
(Liber rectoralis IV fol. 159). 

Vgl. das unten S. 150 Anm. 1 erwähnte verivandte Schreiben des Gott- 
fried Barner. 

Lummen b. Diest in Belg. Limburg. Das hier vorliegende Schreiben 
sandte Leonhard Kessel am 21. März 1549 nach Roon (vgl. oben Nr. 84). 
Er lourde am 25. Mai 1549 auf der Universität im^natriculirt (Arnoldus 
Hesius Liimmensis, diocesis Leodiensis, iuravit et dedit 8V2 albus, Matr. IV 
fol. 186); im November 1549 Baccalaureus (I)ecanatsbuch IV fol, 244), 


150 1549. 85 

März 21. etate animi mei opiiiio fuit firmissima, nihil desiderans quam pro 
Christo omnes hiiius inundi lionores et voluptates de corde meo 
abscindere et illmn sequi, ad quodcumque vite genus immensa sua 
bonitas me incarnari et in hoc flebili mundo evum degere voluit, 
quamvis partim meis peccatis partim vero adolescentum circum-5 
ventus erroribus divine gratie in hoc usque tempus impedimento 
fui, quo minime in corde meo operari potuit. Sed quid plura, 
tandem Christus optiraus niaximus me Coloniam perduxit, ut pre- 
ciosum tempus sua bonitate mihi concessum ad excolendum bonarum 
literarum studia impenderem, ubi per aliquod tempus cum reverendo lo 
patre meo domino Leonardo, Societatis vestre filio dilecto, perquam 
familiariter sum conversatus, ex quo tanquam fönte multas condu- 
cibiles anirae admonitiones magnamque divino largiente spiramine 
graciam hausi. Quarc fraudes huius mundi aspiciens meeque anime 
salutem postulans precibus deum flagitare non cessavi, ut ad quem i5 
vite statum me vocaverit, mihi indicare dignaretur. At vero, qui 
neminem derclinquit in so fiduciam habentem, meam tarditatem sua 
gratia preveniens cor meum huius s. Societatis inflammari in- 
cipiebat amore, ita ut preter lianc nuUam potui invenire conditio- 
nem ad salvandum animam meam chariorem. Simulac perspexi2o 
vitam patris mei in Christo longe sinceram et cognovi cum ex ore 
eins tum vero ex literis a sanctis patribus ad nos perscriptis fructus 
ubertatcm ex hac s. Societate pullulantem, non potui non, divino 
atque huius Societatis corapulsus amore, huic meum applicare ani- 
nium, in qua una ac sola vivere ac mori desidero. Quare vestre 25 
paternitati humilitcr indicare decrevi, me amore dei atque ad mee 
anirae salutem, idquc patre meo in Christo permittente, votum fe- 
cisse, si modo V. rev™''' P. ad eandem illam Societatem me adrait- 
tere votumque illud ab inflmo servulo acceptare voluerit, Quare non 
solum pcto, verum etiam quam possuni Immiliter supplico, si V. 30 
ßevae Visum fuerit, me in numero tuorum recipere digneris; ego 
quidem in omnibus tam adversis quam prosperis V. P*^^ volo ac 
scmper obsecundare promitto, sicut omnes spirituales tui filii longe 
charissimi hoc observare consueverunt. His paucis Tuam Sancti- 
tatem in omni prosperitate confirmet propitius Jesus, quem, ut mess 
quoque in suo obsequio roborare dignetur, orare velis queso. Colonie 
a. 15491. 


1 Ein Schreiben ähnlichen Inhalts richtete am 27. April 1549 (aus Köln) 
Gottfried Barner aus Zütphen an Ignatius (VIII fol. 64, r/leichzeitif/e 
Abschrift). Er schildert in demselben eingehend, tcie er bei Kessel, der 
schon mehrere Jahre sein Beichtvater geiuesen, die Exercitien durch- 
gemacht und nun auf dessen Bath in die Societas Jesu eintreten tcolle. 
Dem Schreiben fügte er folgendes Gelübde bei: Ego Godefridus Barner 
Zutplianiensis ad honorem oinnipotenti.s dei et ad anime mee salutem voveo 
domino nostro Jesu Christo dei filio et redemptori meo, beatissime quoque 
virg'ini Marie, angelo moo, patronis meis s. Johanni evangeliste, s. Sebastiane, 
s. Anthonio, s. Cecilio et reverendissimo in Christo patri, sancte Societatis Jesu 
prcposito domino Ignatio a Lajola, obedientiam, paupertatem et castitatem (si 


86,87 1549. 151 

86. Ignatius an Gerliard von Ilammont in Köln. Betont die 

enge VerMnäung deider. Sendet geioeihte Ferien und ein Exeviplar 

der gedruckten Exercitia spiritualia. Rom 1549 März 28. 

VIII foL 9, Copie mit dem fälschen Datum März 23; Druck., Carlas 
de Sa7i Ignacio II, 416; span. Uebers. ebd. S. 177. 

Licet inter eos, qiios cliaritatis vinculis et honoris et gioriae März 28, 
dei desideria in Christo domino conimigunt, nullae literae sint 
gratiores quam que a spiritu sancto ad mutua orationum suffragia 
coi'dibus inscribuntur, hasoe tarnen ad Rev^'" V. breves literas, 
5 cum frater noster m. Adrianus eo se conferat^, scribendas duxi, 
quibus et nostri memoriam apud V. Rev*^"^ renovare et orationes s. 
congregationis vestrae (quibus multum in eodem domino confidimus) 
j)ro minima hac nostra, nee minus vestra, Societate per eundem 
Jesum Christum irapetrarem; praeterea 12 grana benedicta, maximis' 

loa Christi vicario praerogativis gratiarum ornata, prout m. Adrianus 

edisseret (quae non dubito inter devotissimos vcstros fratres ad 

magnum animarum auxilium dispensanda), ad V. Rev'^™ transraitto. 

Mitto etiam voIumen excusum exercitiorum spiritualium ^, 

quod gratuni Rev*^"^ V. fore pro charitate et devotione sua, licet exi- 

isguura sifc munus, idem m. Adrianus asserebat. Caetera, quae de 
nostra Societate scire fortassis placcret, idem refcrre poterit diifusius. 
Iliscc V. Rev. valeat in Christo Jesu, qui pro sua infinita et summa 
bonitate omnibus copiosam gratiam ad sentiendam et implendam 
beneplacentem et perfectam suam voluntatem dignetur conferre, amen. 

20 Romae V. Kai. Aprilis 1549. 

87. Peter Schorichius^ an Leonhard Kessel in Köln. Dankt 
für seinen Brief. Mittheilungen über den Fortschritt der Societas in 
Aethiopien, Sicilien, Venedig, Ferrara, Bologna. Günstige Verhält- 
nisse in Rom. Erioarticng der Rückkehr des Canisius aus Sicilien, 
er ist nach Oberdeutschland bestimmt. Lage in Köln. Thätigkeit 
des Schorichius in Rom. Rom 1549 Mai 14. 

IV fol. 28, Original. 

Adr. Rev. in Christo patri domino Leonardo Kcssel_,Lovaniensi de Societate 
Jesu. 

Quantum gaudii ac suavitatis non tam mihi quam omnibus pe- Mai u. 


modo ad eandem illam Societatem me admittere et votum hoc a me acceptare 
velit) eodem modo et ratione, qua omnes, quotqnot sancte Societati couiuiig-un- 
tiir, vovero Iioc consueverunt. Anno redemptionis nostre 1549 pridie Anunutia- 
tionis b. virginis Marie. (März 24.) 

1 Adrian Adriani trat seine Eückreise aus Rom nach Löiven eben jetzt 
an. Die Instruction für die Reise, ivelche Ignatius ihm mitgab, datirt 
vom 28. März. Sein Begleiter loar der oft erwähnte Andreas Sidereus 
(Polanco I, 405 Anm. 1; vgl. auch Adrianis Schreiben an Polanco d. d. 
Padua 1549 April 21, Zitier ae quadrimestres I, 1.50). 

2 Sie loaren im Sommer 1548 vom Papst bestätigt loorden (vgl. oben das 
Schreiben des Canisius d. d. 1548 Aicgicit 12, Nr. 76). 

^ Er itnterschreibt "Petrus Scorichius Cremhserius '. 


152 1549. 87 

Mai 14. pererint tuae literae sub finem Aprilis allatae, non facile equidem 
dixerim, pater in Christo observande, non qiiod essent rariores 
(licet et Iioc chariores eas reddere poterat), sed qiiia apostolici 
pastoris in lucrifaciendis Christo domino suo oviculis diligentiam et 
industriam multam signiflcabant. Benedictus in seciila dominus et 5 
pater domini nostri Jesu Christi, qui per immensam largifluentissi- 
mamqne bonitatem snam talem dignatus est formare operarium. 
Pcrge vero tu, mi pater, perge, inqnam, hoc modo ex faucibus 
cruentissimi leonis, ex pestiferis mundi vanitatibus ac illecebris 
eripero animas, quas tarn nobili sanguinis sui thesauro Christus lo 
dominus recomperavifc. Perge, mi pater, multos excitare alios et " 
adducere Christo laboratores, qui Germaniae nostrae tarn misere 
undique collapsae et affectae subveniant, qui religionem veram ultra 
Sauromatas profligatam. reducant, qui non lac et lanam, ut hodie 
moris est, sed ipsas oves earumque salutem quaerant; hac sanei» 
ratione Societatis nostrae spiritum expresseris et scopum attigeris. 

Possem hie vicissim plurima referre, quae per nostros dominus 
ubique locorum miratu digna facit, nisi brevitas temporis me im- 
pediret; ut tamen vel paucula saltem, qiiae ex variis adferuntur 
locis, indicem, praecipue constare nobis debet, quod spatio 13 die- ao 
rum in Aethiopia bis mille et sexcenti homines per quendam So- 
cietatis nostrae baptizati sunt, per alium item ibidem mille sexcenti 
plus minus , alius item laycus sexcentos aut eo amplius in fide et . 
. religione christiana (qui sacrum baptismi lavacrum brevi sus- 
ccpturi sunt) erudit ^ Haec de iis, qui ex gentibus fideles facti. 35 

At vero non minus mirabile est, quod in Sicilia foeliciter ac- 
tum est, non uno in loco. Nam Palermi ex una concione rev. patris 
Laynez duodecim meretrices publicae ad vitae correctionem con- 
versae in tantum sunt 2, ut viceregina ill™* ^ et unica Societatis nostrae 
promotrix ac f autrix in domum suam eas receperit ac unice amiDlcc- so 
tatur. Messinae (ubi preclarum et celebre est nostris exaedificatum 
collegium), adeo commotus est populus ex nostrorum concionibus, ut 
si vel duodecim confessores usque ad medium noctis se occupassent 
in audiendis confcssionibus, non potuissent sufficere, praeterea tarn 
copiosus eorum, qui generalem confessionem et exercitia cupiuntss 
facere, scribitur esse numerus, ut dubitetur, si tota hac aestate 
absolvi id queat. 

Ecv. pater Salmeron in quadam Venetorum civitate'*^ tarn in- 
signitcr hac praeterita Quadragesima concionatus est, ut a tempo- 
ribus s. Bernardini, qui ibi docuit et predicavit, nunquam sit visus 40 
adeo fervens et commotus populus; hinc plurimi, qui carnibus alias 
vescebäntur, audita una et alia concione, id intermiserunt ; hinc 


1 Polancos Clironilc I, 882. 

2 Ebd. I, 577. 

^ Eleonora, die Gemahlin des Vicelcönigs Johann de Vega. 

* Belluno ist gemeint (Polanco I, 408). 


87 1549, 153 

multi Lutlierana haeresi infecti , hoc est, qui de animarum piirga- Mai id. 
torio dubitabant, qui sacramentum confessionis, ieiimia, sanctorum 
invocationem et similia vilipendebant, in melius statim mutati sunt; 
hinc deprehensi sunt plus minus mille in ea civitate communicasse, 
5 qui superioribus annis id neglexerant ; hinc Lutheri libri publice 
combusti; hinc non tantum auri argentique vini magnam incolae 
istius civitatis, sed et proprios filios discessuro isthinc patri obtu- 
lerunt , quorum tarnen ille nihil voluit praeter duos iuvenes, quos 
in via domini illos institurus secum assumpsit. 

10 Nihil dicam de fructu maximo, quem rev. p. Claudius * Ferra- 

riae, nihil de eo, quem rev. p. Paschasius ^ coUigit et collegit hac- 
tenus Christo Bononiae, nihil de aliis, quae maxime digna essent 
memoratu, si tempus ferret. De eo tantum dicam, quod hie Romae 
fieri Video, ubi "tantus fuit in Quadragesima populi ad confltendum 

15 concursus, ut vix simile unquam alias viderim, imo et iam diebus 
festis tam frequenter convenit ad audiendum contiones, ut templum 
eos vix capiat, tantus est concionantis fervor. Hinc multi egregii 
iuvenes continue Societati nostrae adiunguntur, inter quos duo etiara 
Flandri multis animi ac corporis dotibus ornati, alter magister ar- 

20 tium a multis annis promotus et in theologiae studio optime ver- 
satus in theologorum collegio Lovanii, alter etiam non indoctus est. 
Benedictus de hisce omnibus dominus, qui autor est omnis boni. 
Habes hie, pater reverende amplissimam gaudii spiritualis materiam, 
quam et aliis communicare, quibus gratam fore putaveris, non de- 

25 dignes, et hinc ad maiora accendere dominus, procul dubio, pios 
conatus iuvabit. Haec hactenus. 

Veniunt ad vos charissimi in Christo confratres nostri m. Adria- 
nus et m. Andreas noster Zutphaniensis ^ mansuri aut Lovanii aut 
Coloniae, sicut melius videbitur, quos in visceribus Christi P" T, 

3ocommendo. Expectamus hie propediem m. Petrum Canisium, qui 
iturus est cum rev. patre Claudio et Salmerone in Gcrmaniam su- 
pcriorem, ubi maximo cum desiderio expectantur a duce Bavariae *. 
M. Antonius Vincke in principio Quadragesimae missus est in Sici- 
liam ^, conferens sacras illas reliquias allatas huc ex Colonia in 

35 Septembri ", quae maximo cum triumpho religiosorum, magistratus 
et totius civitatis Messinensis ad templum collegii Societatis delatae 
sunt, sicut dignae erant. M. Georgium '' plurimum meo nomine 
Salutes precor 


^ Claudius Le Jay. 

- Paschasius Broet. 

^ Adrian Adriani und Andreas Sidereus. 

^ Vgl. das Schreiben des Ignatius an Ilerzoq Wilhelm von Bayern (Carlas 

li, 417). 
^ Vgl. das an Anton Vinclc und Peter Riera gelegentlich ihrer Abreise 

nach Messina am 19. März 1549 gerichtete Schreiben des Igjiatius 

(Cartas II, 416). 
6 Oben S. 142. 
"^ Georg Wassenburg, 


154 1549. 87,88 

Mai u De me si scire quid desideras, praeter alia hiimilitatis exercitia, 

quae per doraini gratiam absolvi, duobiis mensibus pauperibus in 
bospitali inservivi et etiara spiritualia illa exercitia perfeci, domi- 
nus Sit scmpcr et in omnibus laudatus ; nunc omnibus pariter si- 
mul, qui sumus circiter quadraginta quatuor, indignissimus domiö 
inservio. Quid futurum de me sit, nescio; sum in manibus domini 
et superioris. Quicquid hi duo mecum statuerint, id ununi facere 
et in eo mori decretum est per gratiam illius, sine quo niliil possum. — 
Nachschrift. Cavendum est diligenter studiosis, ne evolvant 
liaereticorum libros quoscunque sine licentia (nos enim, cum liucio 
vcnissemus, primo periclitabaraur de excommunicatione), quae soll 
pontifici reservatur. Hoc volui alias perscribere, scd semper obli- 
viscebar. Romae 14. Mail anni 1549. 

88. Peter Canisius an die Karthäuser in Köln. Ilittheilungen 
über die Fortschritte der Societas in Indien und Afrika. Kölnische 
Reliquien in Ilessina. Messina 1549 Juni 5. 

Staatsarchiv Düsseldorf, Karthause zu Köln R n. 52, Original (Brach- 
stück, nur das letzte Blatt des Briefs) ; Stadtarchiv Köln, Büllingen, 
Carthusia Coloniensis a. a. (gleichfalls Bruchstück). 

Juni 5 Tantus nostrorum est ubiquo profectus, ut in hoc pusillo grege 

excelsara dci gratiam nemo non agnoscere ac iure summo prae- 15 
dicare possit. Non diu est, uti nostis, quod India novus (ut aiunt)' 
orbis dominum Christum profltori cocpit, ubi etiamnum uostri strcnue 
laborant atque deo iavente crescunt. Nunc in regno Nubiae, quod 
Aphrica complectitur et ab Aethiopibus incolitur, nova mcssis ac- 
cessit. Multa illic acthnicorum millia fide Christi babtismoquo do-20 
nata sunt, postquam e nostris quatuor eo destinavit rex ille since- 
rissimus Lusitanorum ^. Qui pro incredibili pietate sua non contentus 
intra suas provincias enutriro nostros, e quibus iara haud vulgaris 
doetorum hominum messis eniersit, in extcras etiam regiones mittlt 
Christi operarios, ut ex feris barbarisque gentibus magna eccleslae 25 
accessio fiat. Atque tarn sapienter id facit, ut omnem fidei propa- 
gationem in inveiitute beno instltuta sitam maxlme arbitretur, Unus 
est in dicta iam Aphrica locus, in quo regia liberalitas pueros alit 
sexcentos, datis etiam probatissimis e nostra Societate magistris. 
Quid magis quaeso regium, quid tarn augustum et efficax ad se-so 
mina fidei nostrae per ea loca spargcndae ? hie fructus, haec summa 
est scopus, ut ego censco, studiorum, hoc Societatis nostrae pro- 
prium institutum, quod utinam recte norint universi. 

Tum in ea India, cuius regem vocamus vulgo presbyterum 
Joannen! ^ cxpctitus est a Romano pontilice patriarcha, qui eccleslae 35 
nostrae iura, ceremonias fidemque suos doceret Indes; abiit igitur 
et illuc e nostris unus fide publica destinatus, nee dubium ullum 


1 Im. J. 1548, Folanco I, 327 ff. 

2 Vgl, oben S. 141. 


88, 89 1549. 155 

arbitramur, quin adiuvante domino sit aiigendum ecclesiae regniim J«ni s. 
in regionibus illis vastissimis, ditissimis, florentissimis. Ita precan- 
dus est summus pastor ille pastorum, ut fiat nnum ovile sub uniiis 
pastoris augurio gentesqne efferatae suavissimo Christi iugo ' siia 

5 coli a submittant; precandus est inquam pro hac etiam Societate 

nostra, quam idcm , qui voluntate sua instituit, virtute sua indies 

augeat et ad ecclesiae suae fructum magis magisquo confirmet, amen. 

Addam nonnihil de sacris reliquiis Undecim millium virgi- 

num et martyrum Coloniensium. Ex his capita duo mihi iam pri- 

10 dem Colonia dono data illinc authoritate apostolica Homam , uti 
postulaveram, sunt deportata, huc denique transmissa ^. Igitur ut 
in nostrum templum deferrentur, solennis honestissimaque habita 
est pompa, totius civitatis ordines convenerunt. Praecedebat cum 
canonicis episcopus, concomitabantur nobilissimi cives, suum tene- 

löbant locum amplissimi magistratus, quatuor (ut dicinius) ordinum 
et aliorum fratrum sodalitatcs aderant, concinebant musici, clange- • 
bant tubae, scholasticorum caerei collucebant. Ad haec sacris ca- 
pitibus parata erat sua capsa, pulchris distincta imaginibus, certis 
ornata versibus, undique auro refulgens. Sunt haec, fateor, non 

20 per se satis, neque ad pietatem prorsus necessaria, sed quae tam 
religiöse gesta vidimus, ut vel impios Germanos ad pietatem ali- 
quam excitare potuerint. Quasi vero sanctus ille sanctorum idcirco 
contemnatur, quod in sanctis suis praedicetur martyribus, quod in 
divorum reliquiis agnoscatur aut in sacris imaginibus intelligatur. 

sf) Ego foclicem sane Coloniam semper putavi, quum coclestibus illis 
thesauris et sacratissimis pignoribus affluat; foeliciorcm autem dixe- 
rim, bona si sua norit, ut debito cultu scilicet ac maiore indies re- 
verentia dilissimum penu rcliquiarum prosequatur, deumquo sie lan- 
det sie veneretur in sanctis suis, ut etiam exteri hoc exemplo pie- 

30 tatem suam augeant magisquo coniirment, aut certe quidem non 
imminuant. Messanae 5. Junii 1549. 

89. Leonliard Kessel an Ignaiius. Dcmkt für das den Kölner 
Brüdern heiuiesene Wohlwollen. Fortschritte in den Studien^ Vermeh- 
rung der Studirenden. Förderung seitens der Frauen. Andrang von 
Novizen. Acht leben im Haus zusammen, von denen drei zuon Orden 
gehören, die übrigen den Fintritt icilnschen ^. [Köln] 1649 August 20. 

Druck (nach dem Orig. in Rom) Monumenta hist. S. J., Litt, quadr. 
I, S. 169. 

Hat Polancos im Auftrag des Igncdius geschriebenen Brief ^ er- 
halten. 


Anton Vinck und Petrus Eiera brachten sie im März 1549 von Rom 
nach Messina (Cartas I, 175); vgl. oben S. 153. 

Enncn IV, 697 sjrricJit von einer im J. 1549 an die Stadt Köln ergan- 
genen Aufforderung F. Pauls III., den Jesuiten den Jugendunterricht 
zu gestatten. Die Quelle kann ich nicht nachiceisen. 
Bezieht sich loohl auf das Schreiben des Ignatius vom S, Juli, durch 


156 1549. 89, 90 

Aug. 20. Bullam qiioque accepi per m. Adrianum Lovanio ad nos mis- 
sam, qua P. V. plurima nobis confert beneficia. Spero in domino 
nos bonos fore cxecutores. Multas P*' V. agimus gratias totumque 
quod habemus et possumus, in domino offerimus P*^ V., semper 
inefPabilem dei clementiam paternamque liberalitatem , qua nos 5 
omnes hie Coloniae agentes [amplectitur], qui magis nostro desiderio 
videtur inservire, quam nos ejus gratiam inquirere. Tanta est, ut 
verbis explicare non possim. 

Mei confratres in studiis magnam adhibent -diligentiam, eundem 
servantes ordinem qualem ad longum aliquando scjripsi, ad obe- lo 
dientiam promptissimi semper, simplices et recti corde, eorum con- 
versatione multorum studentium animas ad meliora excitantes, di- 
ligentius studia tractantes; quare nostri primas obtiuent in scholis 
in argumentando, quin et ipsos professores in admirationem ducant. 

Tanta est etiam ad domum nostram, in qua modo habitamus, is 
frequentia studentium, confitendi aut consulendi gratia ad nos acce- 
dentium, etiam patrum spiritualium monasteriorum et congrega- 
tionum, ut mala reformentur et in pace Cliristi unanimiter vivere 
valeant. Tanta offertur in vinea Christi operandi materia, ut saepe 
vix exeundi aut celebrandi sacrum tempus detur. Matronae quoque 20 
aliquae ad nos saepe veniuut, quas in domino consolamur et ad 
frequentem communionem admonemus. 

Multi libenter se Societati totos resignarent, ex quibus aliqüi 
tam ferventer instant, naturalibus benc dotati, ut eorum tam sanctae 
petitioni amplius reluctari non audeam. Dominus opt. max. detsö 
milii seraper facere secundum voluntatem P*'^^ V. 

Octo mecum manent in domo Studiosi, tres mei confratres, re- 
liqui ad Societatem se resignantes, multi extranei idem cupientes 
sunt, ex quibus aliquos in domum suscipiemus brevi. Diebus do- 
minicis viginti aut decem et octo sunt numero, aliquando etia,m30 
plurcs, qui publice communicant; sed qui in occulto propter melius, 
quatuor numero, et hoc feria tertia in camera aurea (sie dicta quod 
plena reliquiis sanctarum virginum) Sanctae Ursulae et ejus soda- 
lium Undecim milium virginum ^ 20. Augusti 1549. 

90. Leonhard Kessel an Ignatms. Vierzehn leben im Haus zu- 
sammen. Theodor Peltanus Novize, zioei andere in Aussicht. Bekeh- 
rung eines Pfarrers. Wachsen der Zahl der Beichtkinder. Frovin- 
cialconcil. Mängel des Studiums in Köln. [Köln] 1549 Octoher 4. 

Druck (nach dem Orig. in Rom) Monibmenta hist. S. J., Litterae 
qicadr. I, S. 111. 

Oct. 4. Paciflce hie vivimus, corpore sani, dei gratia, sumus adhuc 35 

omnes, animo paratissimo ad obediendum P*^ V. in omnibus. Con- 


welches Martimcs Stevordianus, Arnold Ilezeus, Gottfried Barner und 
E7'ardus Leodiensis in die Societas aufgenommen lourden (Polancos 
Chronik I, 416 Anm. 1). 
1 Die Goldene Kammer in der Ursulakirche zu Köln. 


ÖÖ 1549. 157 

fratres iiostri in pace cordis et in sancto eorum proposito in dies oct. 4. 
proficiunt magis; studia diligenter tractant; in disputationibus se 
exercent assidne, tarn publice qnam privatim domi liabitis, cum 
aliis eis coliabitantibus, quorum numerus in dies augetur. Qua- 
rt tuordecim modo simul sumus, nee omnes capere domus posset, etsi 
magna et ampla sit, quot libenter liabitarent. Omnes naturalibus 
sunt bene dotati, inter quos unus, Tlieodorus Peltanus nomine ^, 
etiam in graecis Studiosus, qui praecibus multis institit, ut se totum 
Societati resignare posset, cujus votum ad P**^™ V. mitto, ad se 

10 in studiis sustentandum ,satis dives, pliysicas lectiones cum aliis 
brevi auditurus. 

Multorum studiosorum animos confratres ad meliora trahere; 
quemdam brevi in artibus promovendum eo perduxerunt, ut amare 
incipiat deplorare annos vitae praeteritae cum frequenti confessione, 

15 nihil desiderans aliud quam se totura Christi jugo submittere. Ejus 
qaoque socium, in artibus ante aliquot annos promotum, nobilem 
prosapia, eo pertraxit, ut, omni soöietate relicta, se totum Christi 
servitio dare cupiat et aliis in minimis humilitatis associari. 

Qaidani pastor, peractis exercitiis cum magna sui ipsius cogni- 

20 tione et satisfactione aliorumque admii'atione de tam subita viri 
liujus mutatione, ad oves proprias rediit, in publice suggestu suae 
praeteritae vitae errorem confessus est, quoniam valde scandalose 
vixerat, petens sibi condonari offensam vitae praeteritae, alium eis 
ductorem dei gratia futurum promittens. 

25 Numerus confitentiuni augetur in dies. Noster pastor ^ con- 

cessit nobis omnium suae parochiae confcssiones audiendi licentiam, 
sacram quoque administrandi eucliaristiam in omnibus ecclesiis 
nostrae parochiae. 

Ooncilium provinciale Coloniae celebratum est ^, in quo spe- 

socialiter agitur de reformatione vitae et studiorum, omniaque sunt 
per caesaream Majestatem confirmata. Saepe studia reformare ten- 
tarunt, sed nihil effectum est, quoniam hie rari sunt, qui scientia 
et vita aliis praeluceant studiosorum que animos ad vere studendi 
modum pelliciant. Optima tamen adhuc spero, non solum de re- 

35formatione vitae sed etiam studiorum tam cleri quam totius populi; 
si eo perventum esset, ut confratres publice legere incipcrent, ma- 
ximum fructum inde sperarem, immo totam juventutem Christo lu- 
crandam putarem, quorum exemplo caeteros facile sequuturos. 
4. Octobris 1549. 


1 Theodor von Pelt, geh. zu Neer-Pelt (Belg. Limburg) 1528, f zu Augsurg 
1584 (vgl. Delphace l. c. S. 3*). Er tvicrde (cds Theodorics Äntonii PeUamis) 
am, 4. Juni 1649 auf der Kölner Universität imviatrikulirt (Matrikel IV 
fol. 186); im Novemher 1549 wurde er Baccalaureus artium, im März 
1550 Lic.entiat (DecanatshucJi IV., 245, 241), Kr ging dann gleich nach 
Rom (Nr. 94). 

2 Die Jesuiten ivohnten in der S. Paid.spfarre, in der Nähe des Domini- 
canerklosters und der Projystei von S. Andreas (hs. Hauschi'onik a. a. 1546). 

3 Vgl. oben S. 149; Statuta S. 456. 


158 1549. 91 

91. Johann de Polanco im Auftrag des Ignatkls an [Adrianus 
Adriani in Löioen] ^. Facultäten Adrians. Eingehende Erörterung 
über die Gelübde der Scholastiker des Ordens, der Coadjutores formati 
und non formati. Organisation der Societas Jesu. Formel der ein- 
fachen Gelübde. Moni 1549 October 8. 

VIII fol. 56, gleichzeitige Copie. 
Adr. fehlt. 

Oct. 8. Pergratis vestris literis ex parte respondendum ccnsui, licet 

hi ex charissimis fratribus, quibiis cas nominatim destinasti, forte 
diffusius id sint acturi. 

Quod attinet ad facultatem postponendi horas et anteponendi, 
quando officia cliaritatis tc detinent, habes illam tu qiiidem intern 
ceteras a supcriore et patre nostro d. Ignatio T. Rev^*^ coiicessas, 
sed, si velis eandem confirmari vel denuo confcrri, fiat. • 

Quod de missalibus sacrificiis dubitas, pater, an scilicet pro 
pastore ea celebrare, si non poteris ei comode hoc officii denegare, 
et constat, quod ca, que oblata sunt a populo, cedunt in pastoris lo 
non vestruin emolumentum, tolcrabile videtur aliquando huiusmodi 
in re illi gratificari. 

Quod T. Eev. ait, non satis intelligi etiam a doctis vota scho- 
lasticorum Societatis, precipue circa paupertatem, sie liabeto, quod 
scolastici et alii, qui simplicibus liuiusmodi votis se astringunt, iuxta ir. 
Societatis constitutionis intelligentiam tcnentur ad paupertatem, et 
quidem actualem, vel, quando visum erit supcriori, non prius, incbo- 
andam. Itaque, quamdiu non sunt admissi ad professionem nee 
recepti in coadiutores forniatos, ut vocant, licet sub obedientia So- 
cietatis militont Cliristo et ad varias functiones mittantur, dum tem- 20 
pus durat probationis, se exuere facultatibus non tenentur, sed 
parati esse debcnt, ut, cum professionem emittent vel in coadiutores 
formatos ad mitten tur, et intcrmedio tempore, quandocunque visum 
erit preposito, se omnibus exuant et actu nudi nudum Christum 
sequantur. Non ergo mirandum est, si scolastici Societatis et alii, 25 
qui se addicunt eins instituto cum voto paupertatis, suas retineant 
facultates, ut mirum non esset, si quis votuni habens invisendi 
limina Pctri et Pauli adhuc tarnen maneret Lovanii, si prefixum 
implendi voti tempus nondum venisset. Itaque in ea parte quieto 
sis animo et securo, pater et frater charissime. 30 

Quod si petas de illis, qui in adiutores asciscuntur, ut spiri- 
tualibus facultatibus fruantur Societatis, quomodo sint obnoxii voto 
paupertatis, distinctione unica rem declarabo: Duplices enim sunt 
coadiutores, sicut duplex est huius nominis significatio; apud nos 
quidam formati dicuntur, qui tria vota, licet non solemnia vicinoss 
tamen modo, publice emittunt et partem actu exercere incipiunt; alii 


^ Aon 2. December 1549 schrieb Polanco tciederum an die Brüder in Lötven 
und. ersuchte sie ti. a. für die Wahl eines neuen Papstes zu beten; Paid 
III. icar am 10. November gestorben (Carlas II, 419), 


öl 154Ö. 159 

coacliutores sunt, non tarnen formati, qni ut in spiritualibns veloct. 8. 
teraporalibus Socictatcm adinvent, admittuntur, nondura tarnen pro- 
bationibus peractis, ut possint vel in pi'ofessos vel in coadiutores 
formatos admitti. His tarnen coadiutoribus non formatis tempore 
5 probationum potest prepositus gratias Societati concessas authoritate 
suinmi pontiflcis.connnunicare, sicut tibi et aliis, cha-rissime Adriane, 
communicavit. Itaque, licet votum habeas paupertatis et coadiutor 
sis evidens non tarnen formatus, quippe nondum completis annis 
probationis, temporales tuas facultates retinere ad dci laudem poteris, 

loquamdiu prepositus easdem retinendas esse duxerit. 

lam aliis tuis questiunculis de nomine Societatis deque re- 
ceptionis significatione paucis satisfaciam: Nostre Societatis nomen 
tripliciter accipitur ^, primo quidem strictissime et sie solum illa 
dicitur Societas Jesu, que professione solum emissa, triplici voto 

15 paupertatis, castitatis et obedientie quartum adducit, quod summi 
pontificis peculiarem obedientiam pertinet; secundo largissirae et 
sie omnes illos complectitur Societas, qui sub obedientia vivunt 
prepositi generalis, sive iii domibus, sive in collegiis Societatis, sive 
aliis quibuscunque locis habitent, tam qui publicis votis emissis 

20 formati scolastici vel coadiutores vel professi existunt, quam qui 
in probationibus exercentur et eis peractis ad id ipsura aspirant; 
tertio et medio quodam modo inter hos Societatis corpus illud signi- 
ficat, quod ex professis et coadiutoribus et scolasticis formatis 
constat, eos A'"ero formatos intelligo, qui peracto minimum anno 

25 cum dimidio variis probationibus publice in coadiutores vel sco- 
lasticos Societatis admittuntur, inter hos tarnen scolasticis formatis 
post absoluta studia alia superest adhuc probatio, ut recipi in pro- 
fessos vel etiam iü coadiutores formatos possint. 

Ex his facile ad secundam questiunculam de significatione re- 

soceptionis respondebo; recipi enini in Societatem Jesu tripliciter 
accipies, prout ad Societatem primo vel secundo vel- tertio modo 
dictam quis admittitur, quando autcm simplicia vota quis facit, ea 
tamen conditione, ut in Societatem rccipiatur, recipi in primo vel 
tertio sensu intelligo. Quia tamen non omnino consonat formula 

35 votorum simplicium, que istic fiunt, cum ca, quam sie approbari 
pre ccteris video, etiam subiectam. (!) 

Formula votorum simplicium. 
Creator mens et deus mens ac pater sempiterne, ego N., licet 
Omnibus in rebus me divino tuo conspectu indignum videam, fretus 

40 tamen pietate ac misericordia tua infinita et impulsus tibi serviendi 
desiderio promitto ac voveo coram sacratissima virgino Maria et 
curia tua celesti universa divine maiestati tue, me religionem So- 
cietatis Jesu iiigressurum, ita ut^ quantum in me est, vitam in ea 
perpetuo degam, in qua Societate, si receptus fuero, promitto pau- 


1 V<il. zu dieser Darlecjuncj Gothein 1. c. S. SGi, der das /Schreiben cdjer 
irrtliümlich ins Jahr 1544 verlegt 


160 164Ö-5Ö. 91— Öä 

Oct. 8. pertatem, castitatem atqtie obedientiam me perpetuam iuxta ipsius 
Societatis conditiones servatiinira, in tua ergo immensa bonitate ac 
dementia per Jesu Christi sanguinem peto suppliciter, ut hoc holo- 
caustum in odorem suavitatis admittere et, iit dedisti ad hoc desi- 
derandura et offerendum, sie etiam ad explendiim gratiam conf erre 5 
uberem digneris ^. 

Rome 8. Octobris 1549. 

Miirz 9, 92. Peter Canisius an LeonJiard Kessel in Köln. Ankunft des 

Canisius, Le Jay und Sahneron in Bayern ^. Wunsch des Herzogs 
(Wilhelm IV.) von Bayern ^, dass ein Collegiuni der Societas in sei- 
oiem Lande errichtet werde. In dem CoUegium können demnächst 
auch Kölner Novizen Aufnahme finden^. Ingolstadt 1550 März 9. 

IV fol. SO Original. — Fast ganz gedruckt hei PacMler, Ratio stu- 
diojmm I, S. 138; ein TJieil bei Reiffenherg I, 31, tvo auch (Man- 
tissa S. 14) ein weiteres Schreiben des Canisius an Kessel d. d. 
Ingolstadt 1550 Mch'z 19 abgedruckt ist, dessen Original in IV 
fol. 31 vorliegt. 

93. Johann de Polanco im Auftrag des Ignatius an Leonhard 
Kessel in Köln. Die Novizen, welche Kessel senden will, loerden in 
Rom gerne aufgenommen. Kessel selbst möge nicht nach Rom kom- 
men, sondern in Köln bleiben. Facultäten. Viermonatsbericlite. Rom, 
1550 Juli 24. 

IV fol. 33, Original. — Ein Theü (nach Copie vol. I fol. 16) gedr. 

Zs. für Jcath. Theologie 1885 S. 313. 
Adr. Eev. in Christo Jesu patri mag. Leonardo Kessel de Societate Jesti, 

Coloniae. 

Juli 24. De fratribus ad nos transmittendis non est, quod dicam, nisi 

qiiod fraterna excipientnr charitate et qno plures (dum tarnen idonei) 
eo gratiores venient. De T. Eev^° ad nos adventu (licet pergratus lo 
alioquin futurus erat in domin o) non videtur patri nostro (impresen- 
tiarum quidem) expedire ad eiusdem Christi gloriam; Act aliquando 
commodius hoc ipsum, si deo disponente aliquem isthic posses relin- 
quere, qui idipsum, quod tu modo, prestaret ^. 


1 FAne Anzahl loeiterer auf die Verfassung und die Thäiigkeit der So- 
cietas bezüglicher Schreiben richtete Polanco im Februar und Ajiril 1550 
an Adriani. Vgl. Polancos Chronik II, 86 Anm. 1. Auszug aus einem 
derselben d. d. Rom 1550 Februar 4 in München, Je.9uitica 316 fol. 28. 

2 Im November 1549 loaren sie in Ingolstadt angekommen; sie sollten 
dort theologische Vorlesungen an der Universitclt beginnen. 

3 Er war am 7. März 1550 ge.'itorben; unter seinem Nachfolger Albrecht 
kamen die Verhandlungen zunächst ins Stocken (Mayer, Wigideus Hundt 
S. 24). — Herzog Wilhelm IV hatte sich am 10. Juni 1547 an die Kölner 
Universität mit der Bitte gewandt, ihtn ei?ien Doctor der Theologie an 
die Universität zu Ingolstadt zu senden (Bianco l. c. I, 437). 

* Vgl. Gothein l. c. S. 692. 

5 Der letzte Satz ist bei Reiffenberg I, 33 abgedruckt, der daran die Er- 
zählung von der Vision des Ignatius, die Kessel gehabt haben soll, an- 
knüpft (Ebenso Precis historiques 1863 S. 372 und Zs. f. kath. Theologie 


Ö3, 94 1550. 1(51 

De concionibus pater in Christo noster tmim arbitrium facit. Jnii 24 
Poteris itaque, pront spiritus sancti mictio docebit, hoc munere, 
ubi et quando videbitur, fmigi. lis, qui novum officium celebrant, 
licet irnlla beneficii ecclesiastici sed tantum ordinis sacri ratioiie 
öteneantur, Interdicendus est eins usus, nisi peculiarem facultatem 
vel a summo pontifice vel ab alio, cui ipse tradiderit, obtinuerint. 
Sed Omnibus iis, qui de Societate nostra isthic sunt et sub eins 
obedientia, pater in Christo noster id concedit. Alia modo quidem 
non scribam, sed expectamus, ut literas illas quarto quoque mense 
10 scribendas ^ ad nos mittas, quibus, quae quatuor mensibus elapsis 
ad aedificationem acciderunt vobis, attingas. Et tunc si aliunde 
non acceperis, curabimus, ut accipias a nobis copiosiores literas. 

Eomae nono Calendas Augusti 155C. 

94. Johann de Polanco über das Kölner Haus und seine Tha 
tigkeit im Jahre 1550. Vierzehn Jünglinge hei Kessel, Novizen, Seiy 
düng derselben nach Rom. Kessels Absicht, dem Orden Vorlesungen 
an der Universität zu verschaffen. Kessel hört in der Pfarrkirche 
Beicht, predigt in 8. Ursula und in einem andern Frauenkloster. 
Mit Adrian Adriani zusammen sucht er die Studien und das Leben 
der Kölner Brüder zu regeln. Oeldhülfe der Karthäuser, Exercitien. 
Johann Rhetius schliesst sich dem Orden an, Umzug in ein anderes 
Haus. 1550 ad December ^. 

Druck, Man. liist. S. J., Chronik des Polanco II, 81 ff. 

Coloniae p. Leonardus et confessionibus audiendis et exhorta- December. 

mtionibus ad studiosos habendis, spiritualibus etiam exercitiis tra- 
dendis, utiliter in illa domini vinea versabatur. Quatuorclecim ado- 
lescentes secura habebat, ex quibus quinque dotibus egregiis prac- 
diti per emissa vota domino se consecrare voluerant, et cum satis 
probati viderentur, ad ea admissi sunt; aliis, qui id ipsum expc- 

20 tebant, ut magis probarentur , non concedebatur. Misit etiam Eo- 
mam hoc anno p. Leonardus quinque studiosos juvencs; nam hujus- 
modi peregrinationem magna cum aviditate juvenes suscipiebant. 
Fuit hoc tempore Coloniae maxima quedam ventorum tempcstas, 
qualis ante multos annos non fuit audita, et tarn horrenda noctu 

25 audiebantur tonitrua, ut mundum periturum esse homincs putarent. 


l. c. S. 316). Vgl. auch Rihadeneiras Vita Ignatii in Acta SS. Jidi VII, 
S. 178. — Der c. 16.50 schreibende Jesuit Krüzraet hat der hs. Chronik 
eine längere Abhandlung über diese Vision beigefügt. 

1 Vgl. für die Viermonatsberichte die Einleitung dieses Bandes. Der erste 
erhaltene Kölner Viermonatsbericht datirt vom SO. April 1561 (unten 
Nr. 97). 

2 Da für das Jahr 1550 Briefe und Berichte über die Kölner Nieder- 
lassung fehlen, ist dieser Passus aus der Polancoschen Chronik hier 
aufgenommen loorden. Die Kölner Hauschronik enthält zum J. 1550 
nur eine unbedeutende Eintragung. Der Bericht Polancos geht augen- 
scheinlich- auf die verlorenen Schreiben zurück, icelche Kessel im Lauf 
des Jahres 1550 nach Rom gerichtet hatte. 

Jesuiten- Akten. 1 [ 


16Ö 1650. Ö4 

Dcccmber. Sigiiificat p. Lconardiis, id. moris esse Coloniae, nt in artibus 

recenter promoti studiosis in collegio (quod bursam vocant) prae- 
legere incipiant, et facile irapetrari posse ait locnm et habitationem 
liberara, cum multos amicos et fautores haberent, si eo deventum 
esset, ut confratres nostri, postquam absoluto cursu ad mag"iste-5 
rium promoverentur , studiosis, quae ad graecas litteras et latinas 
pertinent, praelegerent, unde et magis exercitati ad tlieologiae Stu- 
dium accederent. Et in prirais Erardus Leodiensis ^, liac ipsa Qua- 
dragesima promovenduSj gratus auditoribus futurus esse dicebatur. 
Sed Iioc ipso anno tarn Erardus quam alii octo vel novem Komam lo 
missi sunt, unde munus docendi Coloniae minime susceperunt. 
Tractabant nihilominus sua studia alacriter, et lectiones in schola 
publica auditas domi diligenter repetebant ac disputabant; et qui 
liumanioribus litteris dabant operam, stilum in carmine et soluta 
oratione exercebant ac linguam graecam etiam addiscebant, aciö 
diebus Veneris orationem latinam multis studiosis externis audien- 
tibus habebant; et cum diebus dominicis tam fratres nostri quam 
Studiosi externi in parochia vicina communicabant, magnam ex eo 
spectaculo populus aedificationem capiebat. Dedit etiam paroclms 
p. Leonardo in ipsa ecclesia parocliiali sedem, ubi omnium, qui ad 20 
eum accedere vellcnt, confessiones audiret. Festis diebus idem 
Leonardus exliortationem Iiabuit in quodam monialium monasterio, 
in quo prius magna discordia regnabat; sed sie moniales concio- 
nibus fuerunt comniotae, ut fere omnes generalem confessionem 
apud eumdem instituerint, unde magnum Studium simplicis obe-25 
dientiae, abnegationis et charitatis fraternae est consecutum, ita 
ut bonus odor reformationis hujus per totam civitatem sit sparsus -. 

Circa idem tempus a cujusdam congregationis religiosae prae- 
fecto rogatus, ut cuidam adesset suorum fratrum, cui jam unctio- 
ncm extremam impenderant et in agone mortis positus erat, adfuitso 
et confessionem ejus audivit. Quam simulatque aegrotus ille inclioa- 
vit, melius habere coepit, peracta autem generali totius vitae oon- 
fessione, surrcxit et ambulare coepit, ut omnes tam subitam muta- 
tionem merito obstupescerent. Vir erat doctus, et multa de illa ad 
dei gloriam speranda erant, -dummodo ex toto corde vitam in me- 35 
lius mutare constituisset. 

Contulit sc Lovanium ^ p. Leonardus, ut cum p. Adriano et 


1 Erardus Avantianus, vgl. oben S. 148 Anm. 4. 

2 Am 4. März ertheüte Folanco dem Leonliard Kessel mi Auftrag des 
Ignatius die Erlauhniss, in öffentlichen Schulen zu lehren (Fo'lancos 
Chronik II S. 82 Anm. 1). 

2 Auf dem. Reichstag zu Augsburg begann Le Jay Verhandlungen, zcelche 
die officielle Zidassung der Societas in den Niederlanden und die Be- 
gründung eines Collegiiims in Löicen — über die dortige Lage und 
die Thätigkeit des Adrian Adriani und des Andreas Sidereus unter- 
richten die Berichte vom 22. Mai, 8. Juli, 13. August, 6. December 1550 
(Litt, quadr. I, 195, 205, 215, 284) — zum Ziele 'hatten (Polanco II, 68, 
85, vgl. auch Cartas II, 448), Die VerJumdhmgen tvaren aber zunächst 


Ö4 155Ö. 16S 

sociis ejus de rebus suae domus conferret, et in reditu eumdem December. 
p. Adrianum Coloniam adduxit, et cum circa studiorum ordinem 
ac nostrorum gubernationem secundum p. Ignatii beneplacitum omnia 
constituerentur \ et consolatio et profectus fratrum non mediocris 
5 est secutus. Augebatur interim messis poenitentium et de rebus 
spiritualibus consulentium nostros, et tarn ipse quam p. Adrianus, 
qui erat Lovanii, aliquot ad Carthusiam miserunt, qui libenter a 
priore excepti sunt. Aliqui ex bis, qui nostris confitebantur, post 
promotionem cum aedificatione praelegere in scholis publicis coe- 

10 perunt. 

Si quando res necessariae ad studiosos nostros alendos deerant, 
ad priorem Carthusiae accedentes pecuniam accipiebant, qui ex ea, 
quam p. Petrus Canisius in usum Societatis legaverat, vel ex pro- 
pria nostris scholasticis subveniebat; nihil enira a Coloniensibus post 

isrecessum p. Fabri piae memoriae petebant. Ipse etiam Leonardus 
tempus illud, quod ex occupationibus spiritualibus supererat, sacris 
litteris ac tlieologiae scholasticae studiis impendebat, raro ad ma- 
tronas accedebat, raro ad cibum cum aliis capiendum, quod non 
occasionem fructus percipiendi ibi videret; ad aegrotantes crebro 

2ovocabatur. In suis necessitatibus, cum nullus esset provincialis in 
Ulis regionibus ^, ad Christum per orationem recurrebat, et in dies 
divini luminis et gratiae augmentum experiebatur ; per litteras 
etiam p. Ignatium Romae consulebat, et si corpore aliquando de- 
bilis esset, in opere tarnen dei se fortiorem reddi experiebatur. In 

sövotis tarnen illi fuit, Romam aliquando venire et id a p. Ignatio 
postulavit, si ipsi expedire videretur, ut eumdem procedendi mo- 
dum ad dei obsequium erga se ipsum et fratres teneret. Aliquas 
lectiones domi m. Erardus, exercitationis gratia, fratribus prae- 
legebat ^. 


oJine Erfolg; erst 1556 erreichte die Societas ihr Ziel (Del2)hace l. c. 
S.nff.). Ebensoivenig hatten vorläufig die Versuche Le Jays (ebenfalls 
auf dem Augshurger Reichstag von 1550) Erfolg, dem Orden in Trier 
und Mainz Zugang zu verschaffen, Polanco berichtet darüber (II, Gl) : 
Clatidius Jajus cum electore Treverensi [Johann V. von Isenburg 1541 — 1556] 
de instituendo colleg'io in sua illa civitate agere coepit, et qiiamvis dissuasores 
non deessent, qui multa etiam falsa Societati iraponebant, cum contraria esse 
veritate tandem intellexisset — qua in re Aistetensis episcopus [Moritz von 
Hütten 1539 — 1552] egregio charitatis officio functus est — de fundando col- 
legio Treveris omnino apud se constituit. Moguntinum etiam electorem [Se- 
bastian von Heusenstamm 1545 — 1555] tentavit et de Societatis instituto 
eiim edocuit, sed sine sui capituli consensu id posse fieri negavit. — Im fol- 
genden Jahre 1551 erneuerten Laynez und Salmeron in Trient ihre Be- 
mühimgen beim Trierer Ei'zbischof 'de collegio Treveris instituendo, quod 
ille se facturum, cum domum rediret, dixit; nee enim absens id exequi potuisset' 
(Polanco II, 252). 

* Vgl. dazu Reiffenberg l. c. I, 84. 

2 Der erste Provincial, dem die Kölner Niederlassung unterstand, ivar 
Peter Canisius, der im J. 1550 zum Provincial für ganz Deutschland 
ernannt wurde. 

^ Vgl. oben Nr. 93, Am 1. August schrieb, im Auftrage des Ignatius, 


164 1550. Ö4 

Dccemiter. Cum sacraiiientalis confessio vix semel singulis aniiis et ad- 
modum festinanter prius fieret, eo res redierat, ut et frequenter et 
diligenter tarn confessio quam Sacra communio non solum a stu- 
diosis adolescentibus sed a laicis etiam utriusque sexus celebrare- 
tur, et quidem cum magna populi spectantis satisfactione. 5 

Ad aliud monasterium monialium praeter illud, de quo prius 
mentio facta est, concionandi gratia accessit. Quidam per peccatorum 
confessionem a pessimo daemone dei gratia liberatus fuit. Exercitia 
spiritualia magno cum fructu et lacrymis ab aliquibus suscepta fu- 
erunt. Egregius etiam quidam ac nobilis adolescens Coloniensis, op- lo 
timis moribus praeditus, aliorum exemplo commotus, postposito ma- 
trimonio, religioso Societatis nostrae instituto se addixit. Hie est 
magister Joannes Retius ^, qui Aristotelem in scholis juvenibus prae- 


Polanco an Kessel nochmals 'de eius ministeriis, socüs etc. et desidenis 
veniendi Eomam;' am 14. Octoher 'de duodecim Colonia Eomam missis' (Po- 
lanco II S. 84 Anm. 1). 

Johann von Rheidt (in unsern Akten erscheint gewöhnlich der latinisirte 
Namen Rhetius) stammte von väterlicher wie von m,ütterlicher Seite aus 
angesehenen Kölner Patricierfamilien. Die Familie Rheidt hatte in den 
letzten Jahrzehnten wechselvolle Schicksale erlebt. Der Grossvater des 
Rhetius war jener Johann von Rheidt, der, nachdem er sechsmal Bürger- 
meister gewesen war, in der Revolution von 1518 am, 13. Januar icegen 
Veruntreuungen hingerichtet wurde (Annalen des hist. Ver. f. d. Nieder- 
rhein 26, 27 S. 220 ff., Ennen III, 678). Es gelang seiner Wittioe nach 
langen Bemühungen, die Familie wieder zu rehahilitiren (Ennen IV, 
10 ff.), und ztvar so vollständig, dass Johanns gleichnamiger Sohn bereits 
1523 auch zum Bürgermeister gewählt ivurde und dieses Amt bis 1534 
fünfmal bekleidete. Dieser Johann von Rheidt, der Vater des Jesuiten, 
hatte nahe Beziehungen zu den Humanisten, speciell zu Erasmus und 
Johann Caesarius. Ein Brief des Erasmus an ihn d. d. Basel 1528 
October 1 ist abgedr. bei Krafft, Briefe und Documente zur rheinischen 
Gelehrtengeschichte S. 164; vgl. ebd. S. 152, 151 (Joh. von Rheidt ist 
hier latinisirt als Johannes de Arundine). Besonders eng icar er und 
seine Schwester Sibylla, die Gatti7i des Kölner Bürgervieisters Johann 
von Ach, mit dem 1528 gestorbenen Humanisten Jacob Sobius verbunden, 
der ihm im J. 1525 seine Liviusausgabe dedicirte (Hs. Zusätze zu Hartz- 
heims Bibliotheca Coloniensis, im Stadtarchiv, S. 64; Krafft in der Zs. 
des Bergischen Geschichtsvereins VI, 240). Seine ausgex>rägte Persön- 
lichkeit ist uns durch das ausgezeichnete Porträt von Bartholomäus 
Bruyn (a. d. J. 1525, im Berliner Museum., äbgeb. bei Janitschek, Ge- 
schichte der deutschen Malerei S. 524; vgl. Firmenich- Richartz, Barth. 
Bruyn und seine Schule S. 79) vor Augen geführt. Sein und seiner 
Gattin Katharina Kannengiesser ältester Sohn ist der Jesuit Johann 
Rhetius, geb. im J. 1582. Dieser wurde am 19. Juni 1546 auf der Uni- 
versität iTUtnatricidirt f'Joliannes Keit Coloniensis iuravit et solvit, Ma- 
trikel IV fol. 174). Am 2. November 1548 wurde er als Artist und 
zwar als Zögling der Kukanerburse zum Baccälaureatsexamen zuge- 
lassen und am 1. April 1549 zutn Bacealaureus promovirt (Decanats- 
buch IV fol. 242, 244). Am 3. März 1550 wurde er Licentiat, am 15. 
März 1550 Magister artium (ebd. fol. 246). Leonhard Kessel suchte 
durch ihn seinen alten Plan, der Societas Zugang zur Universität zu 
verschaffen, zu verivirklichen. Die hs. Hauschronik berichtet darüber 
Z. J. 1550: 'Patris Leonardi consilio Johannes Khetins in gymnasio Cucano 


94—96 1550. 165 

legebat et aliqiia etiam ex Cicerone, ut aliquos ad Christi jugum December. 
subeundura alliceret. ISTostroriim aiitem colloquia miiltos alios stu- 
diosos, suos condiscipulos, ad optima quaeque permovebant, ex qui- 
bus non pauci ad Societatis institutum adspirabant. 
5 Loco illorum, qiios Eomam dimiserat, siib autumnum totidem 

fere alios admisit; inter eos aiitem, qui lioc anno Eomam venerunt, 
praeter m. Erardum, fuit m. Martinus Stevordianns ac Theodorus 
Peltaniis. 

Quaedem matrona obnixe rogavit p. Leonardum , ut filium 
10 simm, qni per annos fere diios insanus fuerat, ad dies aliquot domi 
nostrae esse permitteret; quod cum impetrasset, juvenis ab eo tem- 
pore melius habere coepit. 

Quamvis multi suis expensis apud p. Leonardum habitare cu- 
perent, illos tamen solos admittebat, qui ad Societatis institutum 
i5idonei esse videbantur. 

Cum domum, quam inhabitabant conductitiam , ejus dominus 
inhabitare vellet, in aliam quae abbatissae canonissarum divae Ur- 
sulae ^ erat, non minus commodam, migraverunt. 

95. Johann de Pölanco an Adrian Adriani in Löioen^. Ein- txic, u. 
gehende Mittheilungen über die bisherige Thätigkeit des Franz Borgia, 
Herzogs von Gandia, ' quandoquidem de domino Gandiae duce multa 
incerta ex coniecturis variis feruntur, veritas autem ipsa magnae 

est aedificationis'. Sein Anschluss an die Societas und seine Ver- 
dienste um dieselbe, speciell um das römische Colleg ^. Thätigkeit 
der Societas in Rom und in der Umgebung, besonders in Tivoli. 
Rom 1550 December 14. 

VIII fol. 58, Original. 

Adr. Eev. in Christo patri m. Adriano Adriani ab Antwerpia, sacerdoti S. J., 
Lovanii. 

96. Oregorius Holonius^ an Leonhard Kessel in Köln. Ergeben- 
heitserklärungen. Seine Lage in Lüttich und seine Beschäftigung. 


docendi munus sub Jacobo Leichio gymnasiarcha susceperat, nee obstante na- 
talium splendore constanter et ingemie binas quotidie praelectiones habebat, 
ea spe, ut istam aliquando scholam nostris lucrifaceret . . ., ne propinqui ne- 
gotium ei facessez-ent, dissimulatis Societatis votis, quibus se iam illigaverat, 
discipulos suos alienosque in p. Leonardi consuetudinem tanquam celestis aliquis 
emissarius suaviter pelliciebat,' Polanco berichtet (II, 582) gleichfalls von 
ihm, dass er 'licet votuni suum Eomam miserit, non tamen p. Leonardo co- 
habitabat, sed in collegio Coronarum, ubi prius versabatur, mansit, et inde 
occasio sumpta est eins collegii nostrae Societati annis sequentibns committendi, 
ut scilicet in eo nostri docerent.' 

1 Vgl. Nr. 97. Aebtissin von S. Ursula loar 1534—1572 Justina Gräfin 
von Lupfen. 

2 Vgl. Gothein l. c. 359. Das Schreiben ist nach Löioen gerichtet. 

2 Den grössten Theil der Ausführungen dieses Schreibens hat Polanco 
nahezu wörtlich in seine Chronik (II, 11 ff.) aufgenommen. 

* Vgl. oben S. 60 Anm. 1. Nach seinem Studienaufenthalt in Köln kehrte 
er nach Lüttich aurück und ist anscheinend nicht im Orden geblieben. 


166 1551. 96 

Febr. 28. Bitte um Rathscliläge und um, Sendung geistlicher Leetüre. JReise 

nach Löwen. Lüttich 1551 Februar 28. 

IV fol 36, Original. 

Adr. Kev. in Christo patri clomino Leonardo Kessel, Colonie. 

Utinam has ad te deferendas literas non deberem exarare, sed 
me ipsura transportarem, reverende in Christo pater, neo a te mis- 
sas legerem Eomanas epistolas, sed inde ex me legeres allatas. 
Etsi illae fuerint mihi gratissime, quarum ne syllabam quidem aii- 
dire merueram, nisi domini dei immensa misericordia ttiaque insig- 5 
nis charitas schelera mea superasset. Literae enim, quas misisti, 
ita meam accenderunt tepiditatem, ut iam penitus novus ad Christi 
obsequinm arderet animiis, oblitusque vilitatis meae vere inclytum 
avidus peterem palatium nee animadvertens laceram vestem ad re- 
gias pannosus tenderem nuptias. Lubens ego hec in me sensi acio 
per dei gratiam, ne mihi refrigescat animus, cavebo. Sed quid 
nunc faciam, pater, si ad nuptias, ad quas prius dominus Jesus, 
nos vocat frater noster m. Erardus^, ne eam me excusavero. Timen- 
dum est, ne iratus nuptiarum dominus cena tardantem excludat 
et tremendum illud 'Nescio vos' respondeat. Sin hinc discedam, i5 
syncere loquor, metuo, ne non modo ingratus verum multo magis, 
ne egentem opera mea optimeque de me meritam [matrem] meo dis- 
cessu tabescentem miseramque deseram. Nil alioqui potius ex in- 
time optarim pectore quam abiectissimus esse vester servulus. Id- 
que spero dei gratia precibusque tuis, sancte pater, brevi futurum. 20 

Ego Interim tantisper hie expectans expectabo dominum, donec 
intendat mihi, dederit alas exemeritque me de huiusmodi laqueis 
adeo perplexis ac variis, eoque inferior sum, quo Video minus, cum 
frequcnter implicer. Quapropter, pater, ut hie agam prudentius, 
obsecro tuam charitatem, ut me suis interdum literis iacentem eri- 25 
gat, accendat gelidum, nutantem confirmet, solidet, corrob[or]et. 
Tantam enim, ut dicere ceperam, ex illis iam missis visus mihi 
sum recepisse fortitudinem et alias gratiae dotes, ut recte cum Cha- 
nanea micas a mensa filiorum dei credam me sumpsisse. Que cum 
ad hunc modum sapiant, quid melleae dulcedinis sensissem, miser, so 
si unacum illis ad filios dei accessissem unaque accubuissem, for- 
tassis vel aliorum favore non de micis sed de plenis epulis perce- 
pissem. At etsi vocatus sum, indignus tamen qui accederem fui, 
sed mea culpa. Ecce pater quo venimus, quid faciam? quid con- 
silii? Omnia prostat relinquere quam universa perdere. Veni do-35 
mine, veni pater, extrahe me. Precare pro me. Naturae rumpe 
vincula. Die aperte, quid faciendum sit, nil celes, precipe, obse- 
quar. Neque enim audeo quicquam, quoniam aperte satis non in- 
telligo. Atqui hie in tenebris misera caligine versor et fallit tacita 
subdolus arte Sathan. Proinde, pater, ut rescribas, mihi dignarcdo 
propter deum vel noctis spaciolum semel impartire, aut ita, ut fe- 
cisti frequenter, fratrum imo dominorum meorum scripta, que me 

1 Erardus Avantianus (vgl, S. 162 Anm, 1). 


96 1551. 1C7 

iuvent, transmittas, que si deniio ad te referri voles, iit harum feci, Febr. 2S. 
exemplum mihi describam. Imo pater, quoniam adeo benignus es, 
audebo plura poscere, sim licet indignus omnibus. 

Hactenus vix per lectiones aliasque occupationes liciiit dare 
öoperam studio sacrarum literarum, presertim a Nativitate domini inoac. 25, 
comedia componenda magis detento. Nunc ad earum Studium lu- 
bens me referrem foretque nonnullis gratum sie satis, si domi festis 
diebus aliquam divi Pauli epistolam prelegerem. Quod non egre 
facerem, sie enim exerceri possem et aliquem forsan ad amplius 

loprestandum incitarem, nisi tibi pater secus placeat. Utcunque sit, 
tamen privatim studendum est. Quoniam vero, laus deo, pauper 
sum, non est mihi librorum copia, nam preter sacrosancta biblia 
atque homelias beati Chrisosthomi in psalmos vix librum habeo sa- 
cram scripturam explicantem. Cupiam proinde per dei misericor- 

15 diam, ut mihi emere digneris insignes illos excellentissimi concio- 
natoris et doctoris Tauleri sermones, et quam primum tantillum 
pecunie corradere potero, tibi indicatum precium persolvam. Am- 
pliusque oratum velim patrem meum, cum multis ac bonis abundet 
libris, dignetur mihi propter deum aliquot, presertim qui ad epistolas 

20 Pauli spectant, aut quos mihi sciat fore utiles, vel commodato aut 
dono transmittere. Sine interpretibus enim plena sacrarum litera- 
rum vix patet cognitio. Desiderem etiam pater, ut has discendi 
aut docendi mihi formam prescribas. 

Quod in primis me monitum cupis, ut ab improbo aut non ita 

25 sincero sodalicio mihi caveam, non possem dignas unquam agere 
tibi gratias. Hinc etenim intelligo, pater, te mei curam non par- 
vam habere. Quo id merui, pater, num tibi commodavi unquam, 
num iuvi, num adfui mea egenti opera? Nunquam. At ego toties 
incommodavi et me iuvisti, sepenumero molestus fui et levasti pro- 

30 lapsum. Plerumque subterfugi obsequium et benevolebas. Quid queris, 
merui odium, et adhuc te mei, ne male peream, cura tenet. Quis non 
haue amplectatur benevolentiam? Quis non charitatem exosculetur 
tuam? Mihi istud fateor magnum reddit animum ac confidentiori 
studio tentabo singula, quod tuis me sperem posse ferventibus pre- 

35cibus, quod meis diffido pruinis. Habe igitur de meo sodalicio: 
Leodii adolescentibus tam sum ignotus aut magis quam Coloniae, 
nee aliter cum ipsis versor quam, si sint obvii, salutemus mutuum. 
Civibus paulo notier propter cognatos atque affines, nee, nisi raro, 
apud patruos meos sum conviva. Aliquoties hoc anno unacum meo 

40 hospite magnates discipulorum parentes in cena visitavimus. Unus 
mihi sie satis familiaris doctus iuvenis sed coniugatus iurisque li- 
centiatus, coUoquia de literis, de carminibus presertim, nam insignis 
est poeta, laudis literarie supra modum et aperte cupidus, bone 
alioqui naturae, victu potuque sobrius, omnibus pene acceptabilis 

45 et gratiosus, eum tuis commendo orationibus. 

Hec de actis, audi nunc, quid propositum. Lovanium, ut per 
dei gratiam spero, si non ante at post Pasche solemnitatem una- März 29 


168 1551. 96,97 

Febr, 28. cum liospitis flllo peteiiius aliqiiotque dies ibi morabimur; visitabo 
deo auspice magistrum Adrianiim ^ fratresque ceteros, ut ab iis ite- 
rum divinas micas degustem redeamque refocillatiis. .... 

Leodii apiid d.Bartholomaeiim anno 1551 pridie Calendas Martias. 

97. Kölner ViermonatshericM ^ über Jamcar bis April 1651. För- 
derung seitens der Äbtissin von S. Ursula. Predigten und Beichte. 
Wunderbare Heilungen. Fortschritte. Freunde und Gegner in Köln. 
Balduin ab Angela nach Rom. Weitere Novizen. [Köln] 1551 April 30. 

Druck (nach einer Abschr. in Rom) Monumenta hist. S. J., Litt, quadr. 
I, S. 287. 

April 30. Superioi'ibiTS litteris mentionem feci nobilis dominae abbatissae 5 

1550 Nov. 1. monasterii Ündecira millinm virginium ^, qnae in festo Omnium 

Sanctorum publice (quod nunquam visum est) in ecclesia sub nostra 

missa communicavit cum magna omnium aediflcatione ; reliquae 

vero canonicae ad confessionem et ipsae praeparari coeperunt, et 

Dec. 21. in dies in domino proficiunt. In vigilia Natalis domini, et etiam lo 

1551 März 20. in die Coenae domini eadem abbatissa cum omnibus monialibus et 

tota farailia nostra in missa communicarunt, tantumdem in die 

März 29 Pascliae. Sunt nobilissimae hujusmodi virgines et nobis ac toti 
Societati valde affectae, praecipue abbatissa, quae et me saepe, ali- 
quid boni conferendi gratia, vocat et libenter audit ac in caeptis i5 
alacriter pergif^. 

Aliis in monasteriis multis praesentibus concionatus sum 
cum magna, ut videbatur, satisf actione. Nostra vero in parochia 
mense Februario valde occupatus fui in confessionibus audiendis, 
licet corpore debilis, multum tamen ad ferendos labores confortatus 20 
dei gratia. Inter caeteros confitentes quaedam meretrix ex toto 
corde ad Christum conversa est, quae multis cum lachrymis postea 
ad nos confitendi gratia saepe redit. Cujusdam bonae matronae 
filius, qui jam per annos aliquot usu rationis privatus fuerat, per 
dei gratiam omnino ad sanitatem est restitutus et cum aliis stu- 25 
diosis ad confitendum et communicandum singulis liebdomadis se 
devote praeparat. 

Quidam studiosi ad religionis ingressum inducti sunt, qui ad 
Cartliusienses se contulerunt. Confitentium numerus quotidie augetur, 
etc. Hac certe Quadragesima magna fuit studiosorum ad nostrasso 


1 Der oft genannte Adria7ius Adriani; am 80. Mai leistete er in die Hände 
des Kanzlers Ruardus Tajyper die Profess der vier Gelübde (Litt, quadr. 
1, 841). Seine Berichte nach Rom d. d. 1551 Ajyril 21, Jioni 23; De- 
cember 11 berichten über die grossen Schwierigkeiten, welche der So- 
cietas im Lauf des Jahres zu Löioen erwuchsen, besonders durch den 
Gegensatz zur Universität (Litt, quadr. I, 278, 841, 452). 

2 Verfasst von Leonhard Kessel. 

3 Vgl. oben S. 165. 

*i Vgl. Polancos Chronik II, 280. Nach Ennen IV, 771, 801 und Stein, 
Die Pfarre zur h. Ursula in Köln, S. 164, 186 stand die Aebtissin Ju- 
stina später (um 1570) im Ruf, den Protestantismus zu begünstigen. 


97 1551. 169 

aedes frequentia, confitendi ac consulendi vel boni aliquid audiendi April so. 
gratia; nee parvo cum fructu eis aliquid temporis est impensum. 
Spero, multas animas Christo recuperatas esse per ipsius gratiam. 
Inter alios quidam fuerunt , qui totos viginti vel triginta annos 

5 ad confitenduiii non accesserant, qui tarnen vitam omnino corrigere 
proposuerunt. 

Singulis dominicis diebus duas exhortationes habui, et sexta 
feria sanctae hebdomadae per quatuor horas aliquid de Passione Mtirz 27. 
Christi dixi cum magna hominum satisfactione ; sequenti die et nocte 

10 solemnitatis Paschalis confessionibus audiendis vacavi. 

Mense Aprilis, corporis debilitate impeditus, nullam exhortatio- 
nem in publice habere potui; domi tamen nostrae multis con- 
fessionibus audiendis et quibusdara generalibus occupatus fui, et 
mihi multum solatii dedit vitae male prius actae in bonam mutatio, 

15 quam in quibusdam expertus sura. Saepe ad infirmos vocor et 
eos, qui obsessi putantur; quando ipsis adsum, dei gratia, melius 
habent. Habemus quidem adversai'ios , sed plures propugnatores, 
qui detrahentium ora faciant obmutescere. Misimus Romam 13. 
Martii charissimum fratrem Balduinum ^ cum tribus aliis studiosis, März 13. 

20 qui donis dei non contemnendis sunt dotati. 

Sub Augusti ünem tres vel quatuor aut forte plures, qui prae- 
diti etiam sunt naturalibus dei donis non mediocribus, ad P**^™ V. 
transmittam, inter quos unus in artibus promotus est Lovanii, qui 
primae hebdomadae exercitia magno cum fructu absolvit, et tanta 

25charitate accensus est, ut quiescere nequeat, donec parentibus ao 
amicis et aliis rebus omnibus postpositis, Romam se conferat cum 
aliis. Alibi enim , ubicumque P" T. placebit, plus in studiis et 
pietate quam Coloniae proficere poterit. Nepos Balduini, qui stu- 
dendi gratia ad nos venerat, cum valde ad Societatem afficeretur, 

30 eum admisimus. Spero non mediocria de hoc juvene, quem exem- 
plo suo alios etiam ad Christum tracturum verisimile est. Tres 
alii Studiosi, qui ad nos hisce diebus venerant, se totos Societati 
dare intendunt. 


^ Balcluin ab Angelo aus Lüttich (Delphace l. c. S. 3*). Polancos Clironilc 
nennt (II, 279) einen seiner Begleiter Guilelmus Limhurgius. 

2 Polanco hat dem Schreiben die Notiz beigefügt: Hcactenus magister Leo- 
nardus, qui fere cluodecim mensibiis viginti studiosos juvenes Romam misit 
et non medioeri dexteritate in juveutute ad Christum tralienda pollet, nee 
tarnen promisene sed cum delectu eos, qui ingenio, moribus et aliis etiam ex- 
ternis donis dei praediti sunt, retinet. Ut et nos ipsi ex eis, qui Eomam 
missi sunt, colligere possumus, et illo etiam argumento, quod domi juvenem, 
specie quidem spiritualem, ut res ostendit superbum et seditiosum, cum babe- 
ret, non solum ipsum domo expulit, sed et novem alios, qui ejus contactu et 
exemplo ab obedientia et liumilitate recesserant, simul domo ejecit (vgl. für 
diese Entlassung von 9 Zöglingen im J. 1551, Polanco II, 279; für 
einen ähnlichen Vorfall 1552 unten S. 202 Anm. 3. Ut in bonis ac- 
quirendis et conservandis solers, sie in iis, . qui inepti drepelienduntur ad So- 
cietatis institutum, expellendis, strenuus, et utrobique Societati in doraino 
perutiliö est. 


170 1551. 98 

98. Peter Canisius an M. Oeorg [Wassenburg ^] in Köln. Rath- 
scliläge für seine Studien. Empfehlung der Scholastik. Andreas Herl 
von Bardivick, Nachfolge Christi. Vorzüge Leonhard Kessels. War- 
nungen und Empfehlu7igen für den persönlichen Verkehr. Hochach- 
tung vor den Priestern. Besorgnisse. Ingolstadt 1551 April 30. 

VIII fol. 60, Original. 
Adresse fehlt. 

April 30. Nisi ego misere fallor, concedes hoc amori in te meo, magister 

cliarissime, ut in bonam accipias partem, quod ad te scribam et 
primuin liaud provocatus et libere citra omnem dissimulationem. 
Quippe dotes ingenii tui a Christo datas mecum repeto, que sin- 
gularem benevolentiam facile promerentur, ut si possim aliquid 5 
(parum autem potest imbecillus) tuo quidem nomine id ultro sus- 
cipere ac perferre vclim, etsi non cuncta maximaque debere non 
mihi sed aliis forte viderer. Deinde magna inter nos necessitudo 
intercedit, si eundem amicum et fratrem in Christo esse statuimus 
m. Schorichium 2 nobis, de quo tu bene mereri non ratione unaio 
curasti et quem ego amanter complecti non desinam, quia redamari 
a me pro sua dignitate non satis posse unquam iure videatur. 
Sod missas facias scribendi causas: de te Candida mihi polliceor 
omnia, praebebis eum hisce legendis affectum, quem aliis vel ignotis 
vel immerentibus, si novi quid adferant, tribuere subinde soles. i5 
Primum igitur abs te illud peto maxime, ut sacris in studiis, quod 
te facere iam audio, versari sedulo pergas, non omissa etiam illa 
theologiae parte, quam scholasticam appellamus et hoc tempore 
necessariam ducimus, ne alioquin haereticorum sophismata, quae 
passim occurrunt, non satis a nobis discerni repellique possint. 20 
D. Thome libros etsi per se probates eruditis et catholicis omnibus 
idcirco tarnen commendare tibi non dubitabo, quod certo sciam 
hisce studiis tuis quam maxime profuturos esse. Nam de patrum 
lectione tuam admonere diligentiam nihil attinet. Usumque crebro 
disputandi comprobare nolim illi, quem in promptu habere puto, 25 
quam varia certaque sit utilitas, ne dicam necessitas, ad studia 
promovenda sacra, si res sacre saepe ac multum, non frigide tamen 
et imperite inter multos disputentur. 

Haec de studiis breviter; alia enim, quae ad hoc argumentum 
dcsiderantur, quotidie, ni fallor, suggerit vobis humanissimus hospes so 
et peritissimus idem dominus licentiatus ^, cui vel ob aetatis et 
exj)erientiae longissime certum tcstimonium crederem, si probitatem 
quoque cum illa eruditionc sua non coniunxisset. Mihi gratissimum 


1 Der Zuname fehlt ; es handelt sich aber höchst ivahrscheinlich um diese 
Persönlichkeit, für welche vgl. oben S. 92, 94, 132 Anm. 4. 

2 Peines Schorichius war mit Nicolaus Gaudanus im August von Bom 
1550 nach Ingolstadt gekommen (Litt, quadrim. II, 237); seit Ende 
April 1551 in Wien (PÖlanco II, 266). 

3 Andreas Herl von Bardivick. 


98 1551. 171 

feceris, si venerandum senem salutaris ex me familiamque suamApi'ü 3o 
universam, cui non possiim in Christo non preeari optima, quia 
suis me beneflciis fovit in multos annos. Audio tecum istliic com- 
morari m. Godefridum ^, de quo permulta cognovi, et vana quedam 
5 esse non vera omnia desidero, quia salus ipsius, etsi mihi non probe 
cogniti, spectanda sit potius quam aliorum nescio que de illo ipso 
existimatio. Utinam utinam, mi Georgi, clausis saepe oculis mundo 
recta illum intueremur, qui nobis crucem optimi aureique libri loco 
proposuit, qui parvulis sese aperit et ostendit, qui ad veram evan- 

logelii sui normam errantes revocat, laborantes invitat, qui totum se 
communicare nobis et vult et potest, ut in paupertate divites, in 
afflictionibus foelices, in contemptu alacres, in morte invicti securi- 
que vivamus. Quod si ad perfectiora vocantem illum sequi non 
libeat, amemus tamen et probemus alios, qui meliora et excellentiora 

löcharismata consectantur. Christiana voce cohortemur omnes, ut 
qui potest capere capiat, nee respiciat retro, qui semel manum mi- 
serit ad aratrum. Recte dixit sapiens ut nosti: Non contendas ad- 
versus hominem frustra, cum ipse tibi nihil mali fecerit. Et eodem 
capite: Noli prohibere benefacere eum, qui potest, si vales, et ipse 

sobene fac. Igitur satis non est sue conscientie curam habere, ut 
deum testem eundem et amatorem facias tibi, sed etiam fratrum 
saluti et profectui consulendum est, quum nihil sit aeque detestandum 
ac offen diculuni illi praebere, qui tuo exemplo et sermone magis 
magisque fuerat conflrmandus, si recte ad Christum tendere in 

25 animum induxisset. 

Vollem ego, si possem, errorem excusare complurium, qui tam 
futilitcr quam pestilenter nonuunquam disserunt de statu perfectioris 
vite, huno neque ipsi proliteri statuunt, quamquam eo forte vocentur 
neque profitentes alios iuvant; irrident credo alios citius quam 

3opromovent, si qui precurrere in sancto vite proposito videantur. 
Hie gravis et turpis est error, castigandus haud dubie ab eo, qui 
iustitias etiam iudicabit, quique declinantes in obligationes adducet 
cum operantibus iniquitatem. Nee ullo pacto mirabor, si d. Leonardus^ 
noster, quem Coloniae tibi non esse incognitum scio, a quibusdam 

söidcirco non maximi fiat, quandoquidem perfectionis evangelice 
amator et comprobator esse studet. Atqui non omnes capiunt ver- 
bum hoc, et qui capere coeperunt, astu volucrum coeli deperdunt 
semen acceptum vel spinis facile suffocant, nisi magna cura sibi 
prospiciant in via, que laqueis et periculis et tentationibus et la- 

40 tronibus hie occupatur. Fit igitur, ut quam ipsi gratiam non habe- 
mus aut invideamus aliis aut amissam illam cum habere potuissemus, 
maiore etiam ingratitudine contaminemus ; fit, ut mundi probemus 
studia, Spiritus vera commoda et remedia vel ignorantes vel dissi- 
mulautes negligamus; fit, ut gravis sit nobis ad videndxim et au- 


1 Oh Gottfried Barner?, vgl. oben iS. 149 Anni. t, 

2 Leonhard Kessel, 


172 1551. 98,99 

April 30. diendum ille, qiii non loquitiir placentia quique contrarius est ope- 
ribus nostris aut certe dissirailis. Ab hisce homiiiibns, quorum 
mire nostrum ferax est saeculum, etiam atque etiam caveas precor; 
in consilium illorum non intret anima tua, quia non solum peccant 
facientes ea, sed etiam consentientes Paulo teste. Si non iuvats 
magnum iustitiae ac perfectionis aliene preconem agere, saltem a 
calumniis abstineamus, non iudicemus fratrem, non spernamus dei 
sacerdotem, parcaraus nobis, parcamus aliis, ne spiritum, quem 
dare non possumus, exting-uamus. Scriptum est enim: Arundinem 
quassatum non confringet et linum fumigans non extinguet. lo 

Id, quod de capite dictum, ad membra quoque ipsa referendum 
est, ut que sunt aedificationis in toto ecclesiae corpore, summa 
cura conserventur. Haec simpliciter admonere volui, non quod 
nostris quidem preceptis egeas, sed quod Iiic didicerim a quibusdam, 
non otiari prorsus Sathanam istliic, dum nonnullis apud vos eais 
suggerit, que si vera sunt diccnda, tamen in alicuius liominis aut 
Societatis nostre iniuriam non erant; sin falsa, uti non dubito, nihil 
certe dicentibus prosunt et audientibus graviter obesse possunt, 
quia credit sequax adolescentis animus, que sunt deteriora. Nee 
mihi succensebit spero m. Godefridus, quod ipsi valde metuara, neso 
falsa persuasione ductus optimam partem, quam elegit, deserat. Qui 
stat, videat, ne cadat, et qui cadit, curet, ut non conteratur a lapide 
illo vivo et pretioso, qui datus est non in ruinam sed in resur- 
rectionem, ut non simus substractionis filii in perditionem, sed fidei 
et virtutum in acquisitionem animae. Dominus gratiam in nobis suam 25 
augeat, qua duce non revertamur in Aegiptum, submergendi alioquin 
cum Pharaone et curribus eins in mari ; transeamus autem per de- 
sertum, per Amalechitas, per impedimenta quaelibet ad terram multis 
promissam, omnibus desideratam, sed vix paucis electam atque pos- 
sessam, quia viam angustam eo ducentem relinquunt. Per Christum 30 
te rogo, charissime Georgi, ut hoc meum scribendi institutum, quod 
syncero suscepi animo ab omni (quod quidem sciam) privato odio 
über, non perperam interpreteris. Testis haec est mihi conscientia, 
quod te una cum Godefrido amem, etsi me redamari nesciam, nee 
omittam utriusque nomine quicquid offlcii prestari potest a me di-35 
vina benignitate. Quod si dignum me scripto aliquo vel response 
iudicabis, magnas Christo gratias dicam, quia meam de te expecta- 
tionem non fefelleris. Vale nostri memor tuis in precibus ad Chri- 
stum fusis. Salutat te plurimum frater in Christo noster Schori- 
chius Ingolstadii pridie Kalendas Maii anno domini 1551. 40 

99. Ignatius von Loyola an Leonliard Kessel in Köln. Macht 

ihn aller Gnaden und FacuUäteoi theilhaftig, die er Kraft 2>äpstlic1ier 

Vollmacht ertheilen kann. 1551 Mai 22. 

Origiyial. Auction Paar N. 1939, Copie von Kritzraets ^ Hand VIII, 
f'ol. 8<--J. 


Kritzraet bemerkt dazu: Secjuentes casservuntur in familia d. Mylii Coloniae, 


99,100 1551. 173 

JllS. Mai 22. 

Ignatius de Loyola, Societatis Jesu praepositns generalis. 

Dilecto in Christo fratri nostro Leonardo Kessel, sacerdoti 

eiusdem Societatis, salutem in domino sempiternam. Cum probata 

5nobis Sit vitae tuae integritas, doctrina et Studium illud charitatis, 

quo animarum salutem iuvare pro virili parte curas, ad dei gloriam 

et communera utilitatem fore confidimus, si amia illa spiritualia, 

quae nobis Apostolica sedes dispensanda tribuit, tibi committamus. 

Omnes ergo tibi et singulas gratias ac facultates, quocunque modo 

loSocietati nostrae iuxta praepositi generalis dispositionem concessas, 

et nomin atim quae ad confessiones et praedicationem sive lectiouem 

verbi dei pertinent, et alias quae privatis fratribus Societatis usui 

esse possunt, communicamus praecamurque deum altissimum, ut 

liis armis cum fructu maximo ad ipsius laudem et ecclesiae aedi- 

15 ficationem utaris ^ 

Vale in domino Jesu Christo, 22. Mail 1551. 

(S. der Societas Jesu^.) Ignatius. 

100. Johann de Polanco im Auftrag des Ignatius an Leon- 
liard Kessel in Köln. Sendet den Arnold Hezeus. Uebermiitelt Nr. 99 
und loht die guten Eigenschaften der von Kessel nach Rom gesandten 
Jünglinge. Rom 1551 Mai 24. 

IV fol. 88, Original. 

Adr. Kev. in Christo patri m. Leonardo Kessel de Societate Josn, Coloniae. 

Eemittitur Coloniam frater noster d. Anioldus^ sacerdotii di-Mai24. 
gnitate auctus et aliis (ut speramus) donis dei non mediocribus, 
20 tum propter eius corporis habitudinem, quia sub hoc celo Ro- 
mano non bene habebat, tum quia ex tarn multis huc a T. Rcv. 
missis aliquis esse remittendus ad consolationem tuam et auxilium 


cuius in aedibns exscripsi 1G57 Angnsti 8. Dixit domintis amplissimns Her- 
mannus, parentem p. m. accepisse per commutationem pro cliirographo Lntlieri, 
oft'erente familia qnadam Coloniensi liaeresi infccta. Asservant Iii chirog'i'aphum 
pnlclire inclusum pro familia et piierperis. — Vgl. unten Nr. 178. 

1 Ueber detn Siegel durch einen aufgeldehten Papier streifen verdeckt 
Reliquien. Der Pa]pier streifen trägt von ei7ier Hand, des 18. Jhs. die 
Aufschrift: "De ossibus sancti patris Ignatii, Societatis Jesn fundatoris.' 

2 Etwas anders lautet die Fasstmg eines Schreibens, das Ignatius an 
demselben Tag an Anton Vinck (in Messina) richtete (Copie VIII fol. 8) : 
Cum probata nobis sit vitae tuae integritas, doctrina, et studiuni illud charitatis, 
qiio animarum salutem iiivare pro virili parte curas, ad dei gloriam et com- 
munem utilitatem fore confidimiis, si arma illa spiritualia quae nobis Apostolica 
sedes dispensanda tribuit, etiam circa haeresis casus in buUa, quae legi in 
'Coena domini' consuevit, committamus. Praeter alias ergo gratias et facultates 
a nobis concessas, hanc etiam absolvendi a quibusvis casibus ad haercsiu per- 
tinentibus in foro conscientiae tantum tibi in nomine patris et filii et Spiritus 
s. conferimus, precamiirqtie deum altissimum, ut hac facultate ad acdificationem 
animarum et ipsius lavidem iiti perpetuo concedat. 

Datum Komae 22 Maii 1551. Ignatius. 

3 Arnold Hezeus (Polanco II, 280). 


174 1551. 100,101 

Mai 24. videbatur, nee alius d. Arnoldo aptior aut futurus Coloniae utilior 
occurrebat. — Mittit Rev''® T. pater noster Ignatius eam facultatum 
suarum comraunicationem, quam ex patentibus litteris a d. Arnoldo 
perlatis intelliges ^. Vale in domino Jesu Christo et sciat Rev. T., 
pmnes eos, quos Romam liactenus misisti, patri nostro non imme-5 
rito placere. Omnes enim indole ad virtutem non vulgari praediti 
sunt, laudetur bonorum oranium deus. Quotquot huiusmodi miseris, 
liilari animo in domino excipientur 2. 
Romae nono Calendas Junii 1551. 

101. Erardus Avantianus^ an Leonhard Kessel in Köln^. Be- 
HcMet ihm über die Gründung des Collegiums in Wien und. die ersten 
Erlebnisse daselbst. Wien 1551 Juni 23. 

IV fol, 89, Original. 

Adr. Eev. in Christo patri nostro d. Leonardo Kessel, Coloniae prope S. Ur- 
sulam moranti *'', Coloniae. 

Juni 23. Quemadmodum cum agro contingit, qui cum semen a domino 10 

suo cultore exceperit, illi fructus, quos in horreum reponunt, refert, 
ita, reverende pater, in Christo Jesu nobiscum fieri deberet, ut qui 
nostrum agrum tot laboribus ac sudoribus excolueris cuique tot 
semina insevisti, aliquos quoque fructus meteres licet admodum 
exiguos. Itaque lubet breviter V. P*^ his irapertiri, que nobiscum 15 
hactenus contigerunt, gratia dei cooperante. Hoc itaque novit V. 
P., nos Viennam a rev. p. Ignatio missos numero undecim, puta: 
rev. p. Nicolaum de Lanoy, fratres Martinum '^j Wilhelmum '', Do- 
minicum Brixium, Nicolaum Neucleopontensem ^ cum duobus Hispa- 


1 Vgl. oben Nr. 99. 

2 Vgl. Reiffenberg l. c. I S. 81 Anm. l. Nach Polancos Chronik II, 280 
Anm. 1 lom^de dem Arnold Hezeus bei .seiner Abreise aus Born "m- 
structio quaedam tradita est de modo iter Coloniam versns conficiendi, et 
alia pro ipso et Leonardo de iis, quae Coloniae cui-anda in posterum erant 
circa valetudincin nostrornm, studia spiritualia seu pietatis exercitia, collegii 
institutionem et eos, qui in Societatem admitti postularent. Similia fere iis 
iterum missa sunt. 2. Junii.' Diese Schriflstüclce liegen nicht vor. — Am 
25. August 1551 sandte Polanco im Auftrag des Ignatius dem. Leonhard 
Kessel die Vollmacht, überall zu predigen und nach llom zu schicken, 
toen er für geeignet halte (Polanco I, 282 Anm.). 

3 Vgl. oben S. 148 Amn. 4, 162. Er unterschreibt 'Erardus Leodiensis \ 

* Vgl. mit dem Inhalt dieses Schreibens den Brief, welchen Joannes de 
Victoria am 1. Sex)tember 1551 aus Wien an Ignatius richtete (Litt, 
quadrim. I, 405), und Polancos Chronik II, 263 ff. 

5 Die hs. Hauschronik hat z. J. 1550 oder 1551 folgende Notiz: Migrarunt 
hoc anno nostri ex vicinia Dominicanorum, uhi ab anno 1546 coeperant habitare 
(vgl. oben S. 56, 68), concesseruntque ad viciniam S. Ursulae in angularem 
illam domum, quae ex platea Aristotelica (d. i. die Stolkgasse) in areain 
Ursulanam ingredienti ad laevam prima est et a latere proximam habet aulam 
Isenbergicam (vgl. auch Reiffenberg I, 88), 

<5 Martinus Stevordianus. 

"^ Wilhelmus Elderensis. 

s Nicolaus Neucleopontensis hatte in Köln seine Studien begonnen, im 


löl 1551. l7o 

nis et duobus Italis, et quem primiim nominasse debuissem m. Petrum Juni 23. 
Scorichium, qui ex Engelstadia cum rev. p. magistro Claudio Jaio 
liuc venit ^. Vides itaque, pater reverende, nos maxiraam partem 
ex tuis esse filiis, unde non possumus non te provoeare, ut uobis- 
5 cum tuis sanctis precibus contra nostros hostes bellare digneris. 
Alioquin profecto hie terra deserta, inculta ac multis zizaniis referta 
iacet, adeo, ut novum sit in bis partibus pium reperire christianum, 
tanta in bis piartibus est bereticorum copia. Dignetur dominus 
Jesus Christus suam misericordiam in hos exercere. De itinere 

lonostro oninia gratia deo nobis prospere successerunt, quod peregi- 
mus partim pedestri, partim equestri, partim navali itinere, in quo 
sepe a cardinalibus, ab episcopis satis honorifice recepti fuimus. Qui 
se totos, item equos, nummos, servos in nostrum servitium offere- 
bant. Sed gratia deo nobis erit de necessariis provisum a sere- 

lönissimo rege, cuius mandato liuc veniebamus Viennam. 

Vero cum ultimo Mali appellassemus, ibi rev. p. Claudium unaMaisi, 
cum m. Petro Scorichio nos iamdudum expectantes offendimus, qui 
nos maxima cum Spiritus exultatione susceperunt una cum rev^"° 
episcopo Labassensi ^, ser™^^ maiestatis confessore, qui et ad nos in 

20 hospitium, in quod deverteramus, venire non. est dedignatus, servos 
suos mittens, qui sarcinas nostras deportarent. Cuius erga nos et 
humanitatem et benevolentiam non possem satis explicare, apud 
quem per duos aut tres dies degimus, assidentes ipsius mense 
quadra tamen ser™* regis viventes, qui huic rev. episcopo nostri 

25 curam dcderat, sed profecto nostri gratia plus equo sollicitus erat, 
nos tanquam filios suos curans. Tandem intravimus quoddam mo- 
nasterium S. Dominici, in quo duo vel tres duntaxat agebant 
fratres, ibique partem monasterii occupamus, donec, ut speramus, 
aliter disponatur. Mirum dictu, quanta cum diligentia et solicitu- 

sodine ille rev. episcopus nobis de necessariis providebat, imprimis 
enim provisit de suppellectili domcstica, item de victu et de aliis 
necessariis. Tandem bis absolutis consecravit nobis altare quoddam 
nobis vicinum, in quo rev. patres nostri celebrare solenfc, nee de- 
stitit, donec nos omnes acciperemus ordines accolitus, quod gratia 

35 Christo feeimus, nobisque voluit ipsemet venerabile corpus Christi 
administrare. Sed cum per tres aut quatuor dies hie dcgisseraus, 
nos ad maiestatem ser"'^ regis duxit, qui rex maxima cum humani- 
tate nos omnes suscepit, semper subridens et manum singulis oscu- 
landam prebens ^. 

40 Quod ad cetera spectat, que brcvitcr pcrstringam, quando- 

quidcm sc accingat ad iter nuncius, magna niultornm iramo om- 


Novemher 1548 icar er Baccalaureus, im März 1550 Licentiat in ariihus 
geicorden (Decaiiatshuch IV fol. 245, 247). 

1 Vgl. oben S. 170 Anm. 2; Boero, Claudio Jajo 193. 

2 Urbanu.s Weher, Bischof von Laihach, der Beichtvater K. Ferdinands L 
8 Vgl. dagegen Polanco II, 269, 


176 . 1551. 101,102 

Juni 23. nium erat hie de nobis expectatio, presertim studiosorum. Faxit 
deus, ut illi ex parte aliqua respondere queamus. Kev. p. doctor 
Nicolaus ^ professurus est publice libros sententiarum, qua de re 

Juni 22. heri habuit orationem gravissimam, in qua aderant doctores aliquot 
et nobiles, item Studiosi plures trecentis, ni fallor. Quibus omnibus 5 
mirum in modum placuit, dicentes se nunquam talem audivisse 
orationem nee hie talem liabitam abbine triginta annis; hincque 
adeo fuerunt accensi iuvenes, ut quamplurimi cupiant eins audire 
lectiones. De rev. p. Claudio a plurimis presertim doctis viris 
expectatur, ut ipse quoque aliquid incipiat legere, unde et ipseio 
hac vel sequenti liebdomada auspicaturus est epistolas Pauli. Det 
dominus Jesus incrementum. Quod ad nostra exercitia attinet, iam 
incipimus studere, vixdum enim bactenus habuimus tempus, spero 
tarnen fratres multum in studiis promoturoS; alias latius scribemus 
particularia. Digiietur V. P., ut ista primordia augeantur, domi-i5 
num deum orare detque nobis gratiam, ut nostre expectationi re- 
spondere queamus ad honorem maiorem et gloriam Cliristi Jesu. 
Viennae in Austria 23. Junii 1551. 

102. Kolner Monatsbericht über August 1551 ^. Kessel dankt für 
die Sendung des Arnold Hezeus. Dessen Primiz. Zunahme des Beicht- 
hörens. Kessels Reise nach Alpen, Till, Nimioegen. Aufnahme und 
Erfolge daselbst. Aussicht auf Novizen. fKölnJ 1551 September 1. 

Druck (nach dem Orig. in Rom) Mo7iumenta hist. S. J., Litt, quadr. 
I, S. 401. 

Sept. 1. In primis numquam possum P*' V. satis gratias agere pro 

tanto patre et confratrc, pro d. scilicet Arnolde ^, quem P. V. ad 20 
nos misit, cujus colloquio et conversatione multum in domino re- 
ficior, nee parvo cum fructu Coloniae manet; corpore nunc sanus 

Aug. 1. et fortis est, laus deo omnipotenti. Ipso die s. Petri ad Vincula 
suas celebravit primitias in nostra parochiali ecclesia cum magna 
populi aedificatione. Multis explicare non possem, quantae effun-25 
deren tur lacrymae audirenturque suspiria et gemitus. Magna fuit 
populi frcquentia et devotio, ita ut numquam antehac tantam in 
populo devotionem conspexerim; omnes ad offerendum properabant; 
ctsi ad oifertorium non staremus, multa tamen offerebantur, sed 
omnia . pastori nostro reliquimus, qui sine nostro jussu ecclesiamso 
tapetis et ramis ornari fecerat. Magnum etiam numerum communi- 
cantium p. Arnoldus in sua prima missa habuit, qualis antea num- 
quam Visus fuit, studiosorum adolescentum, cum magna populi 
aedificatione. Post dies vero aliquot p. Arnoldus incoepit audire 
Aug. 1-1. confessiones studentium, et, in vigilia Assumptionis b. Virginis usquc 35 
ad medium noctis confessionibus audiendis occupatus fuit magno 


1 Nicolaus de Lannoy. 

2 Verfasst von Leonhard, Kessel, 

^ Arnold Hezeus, vgl. oben S. 113. 


102 1551. 117 

cum fructu, quoiiiam ex ipsis tres adolescentes, ad ordinem S. Fj'an- Sept. i. 
eiset intrandum, ad inferiores partes ^ profecti sunt. 

Hisce diebus a quibusdam multum rogatus fui, ut ad quos- 
dam proflseerer, ad multorum conscientias juvandas, quae male 
5 contentae erant, et ad alia multa necessaria negotia expedienda. 
Consensu et siiasu p. Arnoldi profectus sum. et deus opt. max. 
sua gratia multa bona operatus est. Ipso enim die s. Laurentii Aug. lo. 
martyris in quodam pago, nomine Alphen ^, in ecclesia exhorta- 
tionem habui cum magna omnium aedificatione, in qua exhortatione 

10 plus quam quadringenti praesentes erant; postea plurimum instabant, 
ut die altero adhuc unam exhortationem habere vollem, sed tem- 
poris augustia non patiebatur. Plurimi parentes suos mihi offere- 
bant filios, ut mecum eos ducerem, sed, quoniam aliqui annum 14 
et 15 prius agebant, permisi eos apud parentes adhuc in studiis; 

15 sed tribus adolescentibus, naturalibus bene dispositis, dedi licentiam 
ad nos veniendi circa Natalem domini, quoniam aliter fieri com-Dec. 25. 
mode non poterat. Multa etiam cum pastore hujus pagi egi, qul 
publice cum sua concubina manebat. Libenter nos audivit promi- 
sitque emendationem in omnibus. 

20 Post diem unum aut alterum, cum mea negotia expedivissem, 

ad civitatem quandam Tiel ^ dictam profectus fui, ubi humaniter 
a quodam primatu civitatis receptus fui, qui filium suum post annum 
unum ad nos destinavit mittere; nisi defectus annorum obstitissct, 
jam mecum profectus fuisset. In hac civitate multum desiderabant 

25aliquos de Societate Jesu. 

Altera die, negotiis expeditis, profectus sum Noviomagum, ubi 
a quodam canonico valde etiam charitative susceptus fui, qui ad 
Societatem est valde aftectus*. Cum hie essem, amici rev. p. Ca- 
nisii multum instabant, ut semel ad eos venirem; sed quoniam 

soeodcm die mihi proficiscendum erat navigio Coloniam, non diu 
haerere potui. Cum jam ad eos venissem. inveni fratrem rev. p. 
Canisii ^, qui propter infirmitatem, relictis ad' tempus studiis, ad 
patriam profectus erat, sed jam bene habebat. Valde ad Societatem 
Jesu est aö'ectus. Postquam bona aliqua inter nos contulissemus, 

35 quantum tempus patiebatur, tandem valedixi ei in osculo pacis et 
charitatis, et Christo Jesu domino nostro commcndavi; ipse vero 
cum canonico, meo hospite, in genua provolutus, benedictionem a 
me petierunt, tunica me tenentes ne evaderera*, quo spcctaculo 
multum in me confusus fui de tanta eorum humilitatc. Sic coactus, 

40 ipsis benedictionem dare dcbui. 


1 d. h. selbstverständlich 'nach den Niederlanden''; die Herausfjeher der 
Litterae quadrhnestres denken irrig an 'inferioroin g-radum fratrum laicorum 
ovdinis S. Francisci'. 

2 Alpen h. Rheinherg. 

3 Till hei Cleve. 

* Wohl Heinrich Dionysius, vgl. das Register, 
5 Dietrich Canisius. 

Jesuiten-Akten. 12 


m 1551. 102, lOä 

Sept. 1. In navi Coloniam proficiscens exliortationes habui cum magna 
omnium aediJB.catione; multa audiebantur suspiria, lacrymae funde- 
bantur cum melioris vitae proposito; Lutherani, qui praesentes erant, 
ab eorum calumniis desistebant; quidam etiam Studiosus, qui nobis 
aderat, promiserat sc frequentius ad nos venturum confitendi gratia. 5 
Coloniae etiam confessionibus audiendis occupatus fui, multi etiam 
Studiosi ad nos veniunt boni aliquid audiendi gratia. Multi etiam 
Studiosi adveniunt, cum sexta feria a nostris habetur oratio exhorta- 
toria ad virtutem. Paucis abhinc diebus pater confratris nostri 
Erardi Leodiensis ^ adduxit nobis filium suum majorem, quem lo 
habebat in studiis; quem cum videremus naturalibus bene dispo- 
situm magnoque affectu ad Societatem a domino trahi, in domo 
suscepimus; alios quoque duos Leodienses habemus, de quibus 
multa bona speramus, cum nepote qonfratris nostri Balduini ^. No- 
vum etiam habemus coquum viginti quatuor annorum, qui se in 15 
Omnibus et ad omnia, Christi Jesu amore, resignare studet et se 
totum Societati dare. 

1551 prima Septembris. 

103. Johann de Polanco im Auftrag des Ig^iatius an Leon- 
hard Kessel in Köln. Bemühungen um die Kirche S. Ursula, bei 
denen Canisius lüomöglich helfen soll. Anweisungen betreffs der in 
die Societas aufzunehmenden und nach Rom zu sendenden Novizen. 
Entfernung des aus Köln nach Rom gesandten M. Petrus aus dem 
römischen Collegium. [Rom] 1551 November 17 ^. 

IV fol. 41, Original. Auszug von der Hand Kritzraets VIII fol. 75. 
Adr. Patri domino Leonardo (Bruchstück). 

Nov. 17. De ecclesia Undecim millium virginum, quod respondeamus 
non est. Sat scimus, T. Rev^® et p. Canisio curae id fore, et siso 
ipsi videbitur tantum itineris suscipiendum, ut a senatu domum 
vel ecclesiam obtinere curet, patri nostro non displicebit. Dirigat 
vos eterna sapientia in omnibus. Nescio, an m. Petrus''^ vera om- 
nino referat (non enim creditu digna facit, quae ab eo dicuntur 
eins inconstantia), si tamen vera refert, colligi posset ex eins dictis, 25 
quod iis, qui ad Societatem aspirant, iter Romam uscjue proponitur. 
Undc duo illi, qui huc mittendi dicebantur, patrum secundum 
carncm hortatu videntur ab instituto nostro ad Franciscanorum re- 
ligloncm divertisse. Non moror hos duos, qui forte non a deo vo- 


1 Erardus Avantianus ; sein Bruder hiess Andreas, vgl. Nr. 124. 

2 Balduin ab Angela. 

3 Der Brief ist die Antwort auf ein nicht vorliegendes Schreiben Kessels. 
Auf sein Schreiben vom 1. September (Nr. 102) erwiderte Polanco gleich- 
falls am 17. November: Consolationi spirituali nobis fuit priraitiarum d. Ar- 
iioldi [Hezei] celebritas et devotio, excursus etiam T. Eev^^ cum animarum 
auxilio ad gloriam dei (VIII fol. 75, Copie von Kritzraets Hand). 

* Vgl. für ihn tveiter unten in diesem Brief; .meinen Zunamen kann ich 
nicht feststellen. 


m 1551. 179 

cati erant, quando tarn levi impulsui cesserunt. Sed in Universum Nov. 17. 
loquendo, non necesse esse videtur eos. qui Societati nostrae se 
addicere volunt, tarn longo itinere deterrere, quin potius vel Co- 
lonie vel Lovanii vel Viene vel Ingolstadii studere poterunt. Qui- 

5cunque tarnen venire Eomam expectaverint et Rev^® T. mittendi 

videbuntur, perlibenter a patre nostro et omnibus fratribus excipientur. 

De illis, qui ad s. Francisci institutum a d. Arnoldo dispositi 

per confessionem sunt ^ mihi persuadeo eos idoneos ad Societatem 

non esse existimatos, alioqui(n) ad eam potius moturum eos fuisse 

10 p. Arnoldum, vel forte cum ipse ad ea, quae perfectionis sunt, 
tantum moveret, illi suapte ad illud institutum se applicuerunt. Quid 
in huiusmodi hominum animis moveudis charitati et sanctae dis- 
cretioni consentaneum sit, sapientia dei patris Spiritus sancti unctione 
vos doceat. 

15 De m. Petro res ita se habet. Domi liilariter cum Thoma 
socio exceptus est et pro more velut hospes dies aliquot in domo 
primae probationis (ubi 12 vel 15 dies ad sui spiritus constantiam 
probandam, nostri instituti rationem intelligendam, confessionem 
generalem instituendan^i lectionem ^ 

2onis facultate, cui vacaverint, prelegendam et demum ad examina- 
tionem eorum diligentem esse solent). Cum inquam in domo primae 
probationis dies aliquot divertisset, animi sui perturbationem aperire 
Petrus cepit et de beneficio suo sollicitum se esse ostendebat. Cum 
qua ratione posset scrupulum eximere doceretur, cepit clarius iam 

25 fateri, se extimescere religionis ingressum et per viam se agitatum 
fuisse et, ex quo ingressus est Romam, nunquam se quieto animo 
fuisse. Addebat etiam se existimasse Coloniae, quod, postquam 
duos tresve annos in Societate mansisset, ad patriam esset rediturus 
et beneficio esset inserviturus et demum sine fratris voluntate se 

30 non ingressurum religionem. Cum frustra multa dicta fuerint a 
nobis, suasimus, ut exercitia spiritualia dies aliquot faceret et in 
eisdeni deliberaret de statu vitae suae. Accepit conditionem et 
primo die egregie proficiens se iam ad resignationem sui paratum fore 
ostendebat etc. Sed eodem die et sequenti per instabilitatem (cui 

35 valde videtur obnoxius) ab eo proposito dimotus fuit et egredi se volle 
omnimodis affirmabat; tunc coram nonnullis fratribus eiusdem cum 
illo nationis post alia amanter dicta quattuor (de patris nostri iussu) 
sunt ei proposita: primum, ut, si vellet, maneret domi nostre ut 
hospes, donec tempestas haec sedaret, secundum, ut perseveraret 

40 in exercitiis faciendis et confiteretur (quod domi nunquam fecerat) 
et postmodum de rebus suis statueret, tertium, ut percgrinatum iret 
per mensem ad dominam nostram Lauretanam, quartum, ut mensem 
uuum hospitali inserviret et, quandocunque meliori cum mente ad 


1 Vgl. oben S. 176 f. 

2 Die folgenden Worte sind daditrch toeggefailen, dass jemand die auf 
der Rückseite stehende Unterschrift ausgeschnitten hat. 


laO 1551. 103,104 

Nov. 17. nos rediisset, quam libentissime cum cssemus excepturi. Placuit 
ei in hospitali inservire et locus obtentus est ei. Sed cum venturus 
erat, non venit, nee amplius cum vidimus. Det illi dominus sanio- 
rem sensum et maiorem in bonis stabilitatem, quandoquidem qui 
perseveraverit usque in fineni, salvus erit. Mira non sunt huius-5 
modi (quae hominum est miseria et infirmitas), sed quia missus a 
T. Rev., ei peculiari modo compatimur et quicquid poterimus ad 
eins auxilium et salutem conferre perlibenter prestabimus ^. 17. No- 
vembris 1551. 

104. Johann de- PoJanco im Auftrag des Ignatms an Leon- 
hard Kessel. Gestattet ihm, die Profess der vier Gelübde abzulegen. 
Rom 1551 November 17. 

Eigenh. Orig. im, Besitz von H. Lempertz sen. in Köln. Copie von 
Kritzraets Hand VIII, 75. — In Köln prs. Dec. 28. 

Nov. 17. Reverende in Christo charissime domine Leonarde. Placuit lo 

patri nostro domino Ig-natio et visum est in domino expedire, ut, 
sicut Parisiis et Lovanii et Ingolstadii et Viene aliquis certe pro- 
fessioDcm emisit ex nostris fratribus, sie T. Rev. Colonie emittat. 
Mittitur formula emittendi 2, de solenitatibus nil scribo, quia neces- 
sarie non sunt sed voluntarie. Pater Adrianus ^ monere poterit, 15 
quibus ipse fuerit usus. Licet autem T. Rev. quattuor annos 
fortassis studio thcologiae non dederit (quod tempus iuxta consti- 
tutiones exigit[ur], licet dispeusationi sit locus in benemeritis et 
qui aliis dei donis Studium compensant), non est quod ulterius 
expectes, sed eligas virum aliquem vel i3relatum vel quemcunque 20 
T. Rev. ad hoc niunus idoiieum iudicabit, et in eins manibus pro- 
fessionem emittat. Et dominus universorum ad laudem et gloriam 
suam id vertat. 

Rome 17. Novembris 1551, 


1 Vgl. Gothein l. c. S. 741 f. 

2 Diese formula in Abschrift (von Kritzraets Hand) VIII, 75. Forma ser- 
vanda in emittenda professione liaec est. Postquam ille, in cuius manibus vel 
praesentia est professio emittenda, missam absolvei'it, in loco aliquo publico et 
iibi complnres de fratribus adsint, accepta bostia consecrata vertet se sacerdos 
ad populnm. Tunc qui professionell! solennem emissurus est, ante ipsum ge- 
nibiis flexis dicta confessione generali et ter Domine non sum digniis etc. ante 
communionem alta voce ex scripto recitabit seqiientia: Ego Leonardus Kessel 
solemniter promitto omnipotenti deo coram eius virgine matre et tota celesti 
curia ac in praesentia Societatis et tibi admodum reverende domino loco pre- 
positi generalis eiusdem Societatis Jesu perpetuam paupertatem, castitatom et 
obedientiam iuxta formam vivendi in bulla Societatis et in eius constitutionibus 
declaratis seu declarandis contentam. Insuper promitto specialem obedientiam 
summo pontifici. Rursuni promitto me obediturum circa eruditionem puerorum 
in rudimentis fidei iuxta eandem bullam et constitutiones, tali die, mense et 
anno. His pronuntiatis accipiet sanctum sacramentum et scriptum suum votuni 
Chirographe apposito transmittet ad praepositum generalem (vgl. Nr. 135). 

ä In Löwen icar Adrian Adriani Profess der vier Gelübde. Seine Zidas- 
sung war am 81. März 1551 erfolgt (Polancos Chronik II, 284 Anm. 2), 


105 1551. 181 

105. Kölner Viermonatsbericht über September bis December 1551. 
Kessel dankt für die Zulassung zur Profess. Gute Erfolge in Köln. 
Ein Graduirter will als Novize eintreteoi. ThätigJceit des Arnoldus 
Ilezeus als Lehrer. Unterstützung durch die Karthäuser. Im Hause 
sind 17, darunter 3 Priester, die übrigen icollen dem, Orden beitreten. 
Aebtissin von 8. Ursula zeigt ihr Wohhoollen. [Köln] 1551 December 31. 

II fol. i, Copie 11. Jhs. Druck (nach der römischen Vorlage) Mon. 
Litt, quadr. I, 464. 

Ipso die Innocentium recepimus literas rev. p. Polanci scriptas ^^c! 28. 
ex mandato P*^^ V. 17. Novembris ^, quibiis plurimum in domino 
recrcati ac confortati fuimus. Dicere non sufficio, quantum gaudii 
siisceperifc mens Spiritus ex literis mentionem facientibus de profes- 
ssione facienda i niinquam mihi laetius niintium obtingere potuisset, 
nunqiiam antehac, reverende pater, de tanta gratia cogitare ausus 
fui, quare maiores gratias deo meo debeo et tibi, reverende pater, 
de tanta gratia. Brevi omnia ad effectum perducere conabor, de 
qiiibus tunc latius conscribam omnia. 

10 Magna nobis Coloniae patet ianua Christo animas lucrifaciendi, 

magis quam antea unquam. Confitentium numerus augetur indies, 
pJurimi ante annos multos non confessi iam acccdere incipiunt, nee 
parvo cum nuraero ; plui'imi etiam adolescentes, sacerdotes et patres 
monasteriorum nostras aedes frequentant magno cum fructu. Tres 

15 Studiosi adolescentes naturaliter bene dispositi perfecerunt nostra 
exercitia magno cum profectu spirituali, vitam anteactam detestantes 
multis cum lachrymis se totos Christi servitio dare intendunt et 
sub vexillo Christi in hac Societate militari ferventer totoque corde 
desiderant, nee isti solum, sed et plures alii, de quibus plura pri- 

20inis scribendi literis indicabimus P*^ V. Habuimus etiam apud 
nos in exercitiis quendam promotum Lovanii, cuius literas et Vo- 
tum ad P*^™ V. mittimus^; maximo cum fructu in exercitiis per 
mensem fuit, omnibus iam est exemplo et aedificationi, magnam in 
exercitiis invenit gratiam, deflendo per dies aliquot vitam male 

25 actam. Est annorum 30, naturalibus bene dotatus, valde ingeniosus 
et agilis, ad omnia paratissimus. Sacerdos est, in temporalibus 
dives. Eogo P*^™ V., ut dignetur ipsius votum suscipere et ver- 
bum unum aut alterum rescribere ; man et nobiscum, iam incepit 
sua studia, cum patre Arnoldo ^ repetit philosophiam, ut ad theolo- 

3ogiae Studium postea sit promtior. Pater Arnoldus praeest etiam 
disputationibus studiosorum nostrorum et praelegit illis ter in heb- 
domada graeca non parvo cum fructu. 


seine Profess am 30. Mai (oben S. 168 Anm. 1) ; ivie er überhaupt gerne 
seine eignen Wege ging, iviederholte er die Profess im folgenden Jahr 
noch einmalj entgegen den Gepftogenheiten des Ordens (Polanco II, 589). 

1 Nr. 104. 

2 Es handelt sich wohl um den unten S. 183 Anm,. 1 erivähnten Mag. 
Gerhard Tacquet. 

'^ Arnold Ilezeus. 


182 1551—1552. 105, 106 

Dcc. 31. Eev. p. prior in Carthiisia iam brevi misit ad nos currum ple- 
num supellectilibus ad usum studiosoriim nostrorum ; bonus ille 
pater in nullo parcit sibi, ubi nobis in aliquo gratificari potest. 
Simul in domo niimero sumus 17; tres sumus sacerdotes, reliqui 
omnes studiosi adolescentes naturalibus bene dotati, qui se omness 
Societati dare intendiint, quorum alii sunt physici alii logici , pri- 
mas tenentes inter bursae (sie academiam vocant) studiosos. Bonus 
odor Societatis indies magis Coloniae spargitur ^, venerunt enim ad 
illos libelli quidam impressi de rebus Soeietatis et de martirio p. 
Antonii ^, quorum lectione plurimum omnes aedificantur. Ego istos lo 
libellos adliuc non vidi. Omnes in dies melius erga Societatem 
afficiuntur, omnes bene favent nobis. Nobilis illa domina abba- 
tissa ^ in suo bono proposito indies cresoit magis, ita ut oranibus 
Sit exemplo ; saepe enim coramunicat in nostra missa magna cum 
devotione et humilitate, de qua et de multis aliis maxima adliuc i5 
speranda sunt*. 

Ultima Decembris 1551. 

106. Verzeicliniss der Angehörigen der Kölner Niederlassung des 
Jesuitenordens, aufgestellt von Leonhard Kessel ^. 1552 Januar 15, 
VIII foL 75, Gopie von der Hand Kritzraets. 


1 Li VIII, fol. 15 befindet sich noch folgende Notiz Kessels: 1551 Dec. 81 
adfiiit mihi m. Petrus ex bursa Laixrentiana, cum quo multa contuli de exer- 
citiis, de pacata conscientia et quomodo liomo sit dispositus, qui in corde est 
contentus; qui ipsam veritatem in Omnibus sentire incipit. Es handelt sich 
um den Mag. Petrus Eindoviensis, der 1547 als Leetor Ordinarius des 
Laurentianergymnasiums zur Ärtistenfacidtät zugelassen ivorden icar 
(Decanatshuch IV, fol. 239). 

2 P. Antonius Criminalis, der in Indien e7'mordet worden ivar (Polancos 
Chro7iik II, 282). 

3 Die Aebtissin Justina von S. Ur.sida (vgl. Nr. 97). 

^ Kessel eriüähnt in diesem Bericht auffallender Weise onit keinem Worte 
eine sehr unangenehme Situation, in der er und die Kölner Niederlas- 
sung sich Anfangs Dezember befand. Polanco II, 287 und die hs. Haus- 
chronik (und danach lieiffenberg l. c. I, 36; Precis historiques 1863 
S. 376 ff.) berichten eingehend über den Vorfall. Danach hatten sich 
mehrere Jünglinge aus Löioen, unter ihnen Otto Briamont, der Sohn 
eines angesehenen Adligen, auf Veranlassung Adrian Adrianis wider 
den Willen ihrer Eltern aus Löioen entfernt ttnd tvaren am 1. December 
1551 nach Köln gekommen, um sich dort der Societas anzuschliessen. 
Kessel schickte sie, um Unannehmlichkeiten aus dem Weg zu gehen, so- 
fort nach Wien zu Canisius iceiter; der Vater des Briamont kam aber 
nach Köln und verursacJde eine sehr aufgeregte Scene; er Hess sich nur 
mit Mühe beruhigen. Nach seiner Rückkehr nach Löwen veranlasste er 
bündige Zugeständnisse Adinanis, von denen dieser in seinen Briefen 
vom 17. December 1551 und 8. Januar 1552 (Litterae quadrimestres I, 
454, 502) handelt. 

5 Die Mehrzahl der in dieser Liste aufgezählten Jünglinge lourde loegen 
Widersetzlichkeit im Juni entlassen (vgl. unten Nr. 123). Die Liste ist 
auch in die ?is. Hauschronik aufgenommen ivorden. — Auf der Univer- 
.sität waren nur Gerhard Tacquei, Nicolaus a Nova Fabrica und Johann 
Marbais imniatricidirt. 


106,107 1552. 183 

Nomina eorum, qui nobiscum habitant. 

1. P. Arnoldus Hezeus confrater. Jan- is. 

2. M. Gerardus Tacquet Insulensis ^ confrater. 17. Octobris 1551 
fecit Votum. 

3. Nicolaus a Nova Fabrica Leodiensis ^ confrater. 17. Aprilis 1551. 
5 4. Paschasius Bachyaux Aqualiensis ^ confrater, 

5. Gualterus Seotus Benigniensis confrater. 

6. Sebastianus Megensis * confrater. 

7. Johannes Huberti Marchiensis ^, fine Junii 1551. 

8. Aegidius Bussen Geneppiensis ®, 6. Novembris 1551. 
10 9. Joannes Marbais Geneppiensis '. 

10. Joannes Conrad! Leodiensis, venit 5. Januarii 1552. 

11. Joannes Montiniensis ^. 

12. Jacobus Huberti Marchiensis, venit ipso die .... 

13. Henricus Princeps Marchiensis, 23. Septembris 1551. 
15 14. Albertus Leodiensis , venit 15. Januarii 1552. 

15. Andreas Leodiensis ^, venit [1551] ipso Decoll. Joh. Bapt. [Aug. 29]. 

16. Valerianus Marchiensis ^^, venit 2. Januarii 1552. 

107. Erardus Avantianus an LeonJiard Kessel^^ in Köln. Fort- 
schritte in Wien. Wohlioollen K. Ferdinands. Alumnen der Provin- 
cialstände. Studiengang. Gute Haltung der Genossen. Ingolstadt. 
Wien 1562 Januar 1. 


^ Er loar schon am 13. Oetoher 1544 auf der Universität immatriculirt 
worden und tvar damals schon Magister artium fMag, Gerhardus Tacquet 
Insulensis iuravit ad iura et solvit, Matr. IV, fol. 169). Er stammte tvohl 
aus Lille. Sein Gelübde sandte Kessel im Mai 1552 nach Rom (Nr. 119). 

2 Vgl. Nr. 120 (immatriculirt 1551 April 23, Matrikel IV fol. 194). — 
VIII fol. 75 befindet sich noch die Notiz Kessels: Anno 1552 Jan. 1 de- 
derunt se quinque sub voto Societati Jesu: Nicolaus de Nova Fabrica Leo- 
diensis, Paschasius Bachyaux Aqualiensis, Gauterus Seotus Benigniensis, Seba- 
stianus Megensis, Johannes Huberti Marchiensis, cum magna devotione et 
alacritate in Camera aurea [in S. Ursula], me celebrante. Eine Schilderimg 
dieses Aktes ist in die Hauschronik aufgenommen. 

^ Ob Esquelmes im Hennegau f 

^ Megen in Nord-Bräbant an der Maas. 

^ Marche im Hennegau. 

ß Genappe. 

"^ Dazu die Notiz Kessels : 1552 Jan. 5 ad nos venit adolescens quidam nomine 
Joannes Marbais Geneppiensis, fllius praetoris, nepos Aegidii Busson, de quo 
multa speranda sunt. Er loar nachher die Veranlassung zu den in Nr. 124 
erwähnten Unruhen., studirte aber an der Universität weiter, tviirde ivi 
December 1553 Baccalaureus, im, Februar 1554 Licentiat, und zivar als 
Schüler des Laurentianergymnasiums und als 'primus facultatis' (Deca- 
natsbuch IV fol. 253, 255)'. 

^ Montigny im Hennegau. 

^ Ein Bruder des ertvähnten Erardus Avantianus Leodiensis, vgl. Nr. 124. 
^0 Vgl. Nr. 124. 

^^ Vgl. mit dem folgenden Brief den von Peter Schorichius verfassten Wiener 
Viermonatsbericht d. d. 1551 December 29 (Litt, quadrim. I, 456) und 
Boero, Claudio Jajo S. 194 ff. 


184 1552. 107 

IV fol. 42, Original. . 

Adr. Rev. in Christo patri domino Leonardo Kessel apud templum S. Ursulae 
agenti, Coloniae. 

Freude über die guten Aussichten in Köln, von icelchen die 
Wiener durch Polqnco in Rom gehört haben. 
Jan. 1. Nunc ut iionnihil spiritualis gaudii recipias de progrcssii 

reriim nostrarum, paiica accipe. Videtur nos in dies immensa dei 
benignitas ad spem futiiri fructus animare, dum iiobis imprimis 
reg-em tarn benevolum erga nos exhibeat, qui non pati sustinct, ut 
minimum quid nobis desit, sed omnia sufficienter hactenus suppc-5 
ditavit nobis, nummos, cum deficiunt, suppeditans per suos expo- 
sitorcs, donec iam certos reditus annuales in triginta scholares 
alondos nobis assignavit, puta octingenta vel circiter scutos (!). 
Dignetur ipsi dominus deus retribuere. Sed nee eins humanitas ac 
affectus singularis erga nos subticendus est, qui semel dignatus est, lo 
cum plurima nobilium frequentia habitaculura nostrum visitare, ex- 
pectantibus illura pre foribus magna militum equitantium muUitu- 
dine, ipse vcro interim singula domus loca circonspectat manuductus 
a rev. p. Claudio ^ dunique prope nos transiret pariter congregatos, 
admodum humaniter nos salutabat. Dignetur dominus deus talem is 
afifectum conservare et etiam augere ad maiorem sui gloriam ao 
Serenissimi regis salutera et aliorum. Hie, inquam, tantus erga nos 
affectus sperare nos cogit messem fecundam futuram, dum presertim 
iuvenes a nobis alioquin alienati paulatim nobiscum conversari in- 
cipiant ac aJiquos ex nostris, ut ad disputationes publicas secura 20 
accedant, pluvimum rogent. Quorum plurimi lectiones reverendorum 
patrum accedunt, dictata eorum quam diligentissime calamo exci- 
piunt. Accedit illud non pretereundum, quod proximis diebus 
quinquaginta scholares oblati sunt ser^"° i'egi» quos proA^incie alunt '^, 
qui forme eodem modo atque nos vestiti sunt, in quibus magna 25 
nobis spes est reposita, si modo cum illis, ut speramus futurum, 
convcrsaremur ; sacrum audiunt dominicis ac festivis diebus in 
nostro templo. Hinc satis colligit V. P*''^^ nos adhuc prorsus spe 
all. Dignetur proinde dominum deum orare, ut peccata nostra non 
obstent, quominus messem colligamus. 30 

Nostra studia sie satis bene suecedunt gratia deo; hactenus 
enim et dialecticis et graecis studuimus et adhuc in iisdem ver- 
samur profitente eam rev. p. Nicoiao ^, in quibus frequcntes habe- 
mus disputationes, tarn privatim quam publice. Orationem quoque 
singulis hebdomadibus aliquis nostrum habet, que postea aliorum 35 
manibus tradita corrigitur, correcta vero et limata omnibus con- 
gregatis examinatur ac tandem ei, euius est, restituitur. Audimus 
et nonnulli nostrum lectiones theologicas reverendorum patrum, 


1 Claudius Le Jay. 

2 Vgl. Boero, Claudio Jajo S. 195. 

3 Nicolaus Lannoy. 


107,108 1552. 185 

qiii singulis hebdomadibus a nobis reposciint rationera omnmra, que Jan. i, 
tractata sunt, idque sub forma disputationis atque hoc in cpistolis 
Pauli, quas prelegit rev. p. Claudius. In Icctione vcro de sacra- 
mentis ibi nos ipsi contra unum nostrum tuentem aliquot questioncs 

5 argumenta mur, hinc ceperunt quidem ingredi quoque disputationes 

. ac humaniter argumenta proponere, necnon finita disputatione gra- 

tias agere familiari colloquio dicentes, se exercitii gratia disputasse. 

Disputationes vero, quas domi habemus, lie sunt, quod finito pran- 

dio ac coena bini et bini invicem argumentantur ac discutiunt au- 

lüdita, ex quo non parum fructus reportant. Certis similiter diebus 
sunt disputationes generales , dum unus tuetur aliquod tliema aliis 
impugnantibus. 

Nunc, pater reverende, expectas, ut de profectu Spiritus aliquid 
tangam. Hoc unum in Universum dicam, quod omnes, me profecto 

15 excepto, in humilitate ac charitate plurimum proficiant ac crescant, 
stupeo enim aliquando eos viderc tanto desiderio liumilia desi- 
derare officia, non dico fratres solum sed etiam patres. Cum enim 
permisisset rev. p, Claudius, ut in culinam novam, quam parari 
iusserunt, aliqui nostrum ingrederentur, quanto desiderio omnes 

20 contendebant, ut illam ingrederentur, non solum ad diem se offe- 
rentes sed ad totum tempus vite maximum reputantes beneficjum, 
si scutellas tergcre permittantur, si aliorum calceos purgare, si pa- 
vimentum verrere, si duo in uno cubiculo agant, nonnunquam, ut 
matulas deportent, contendere videres. Duo egregii adolescentes, 

25 ut vobis significavi, ad nos ex Engelstadio venerunt, quorum unus 
Votum fecit in festo Nativitatis, alter brevi facturus, quorum plane dcc 25. 
spiritum multum demiror, adeo sunt ad omnia resignati, omnibus 
plane sunt bono exemplo, alter lavat in culina scutellas, alter vero 
maximo cum desiderio nove culine expectat ingressum. Dignetur 

sotalem spiritum deus augere. Aegrotavit nonnihil rev. p. Claudius, 
sed nunc dei gratia revaluit. Dignetur dominus Christus illum no- 
bis conservare, quandoquidem suos tam bene regere novit, omnia 
tarn pulchro ordine disponere, ad pietatem omnes hortari. Hactenus 
de rebus nostris. 

35 Ex Engelstadiensibus sepe literas recipimus. Proximis diebus 

recepimus, illos optime valere, magnum fructum facere p. Canisium 
concionando, p. Nicolaum Godanum legende. 
Vienne primo Januarii 1552 ^. 

108. Martin Goivaerts (Stevordianus) an seinen Vater Martin. 


^ Vom 10. und 11. Januar liegen Briefe von Martin Stevordianus (Goivarts) 
an Arnold Hezeus in Köln vor, in icelchen er demselben dafür dankt, 
dass er auf einer Reise in die TIeimath (Bisthum Lüttich) Martins El- 
tern beruhigt hat (vgl. Nr. 108) und ihm zugleich mittheilt, icelcJie För- 
derimg das Wiener Colleg dem König Ferdinand I. und .seinem Beicht- 
vater, dem Bischof von Laibach, verdanld (VIII fol. 64, 11, Orig.). 

^ Am 12. Januar schrieb Martin einen Brief an seinen Bruder Johann 


186 1552. 108 

Jan. 10. Freut sich über die Zustimmung seines Vaters zu seinem Eintritt in 
die Societas. Lob der Societas. Vornehme Mitglieder. Ihre Thätig- 
keit. Zahl der neugegründeten Oollegien. Ermahnungen. Wien 1552 
Januar 10. 

VIII fol, 66, gleichzeitige Abschrift. 

Adr. Aen Merten Goewai'ts mynen vader, 7ai Steynvort 1. 

Die gratie unde freed Christi Jesu syn altyt mit uch und met 
oiis alle tliosamen. Ich heb uren bryff untfangen den negensten 
dach Januarii, myn alderlieffde vader, welche mych seer in got 
verblyet hebben, want ich lange verlanget heb tho hoeren wie't mit 
uch is. Sondelich hefft mych dat vertroest, dat ghe scryfiFt, dat5 
ghij blij sent um mynnen wegen, wijl dat ich tot sulken dynst 
gots commen syn, ich en kan verwaer got nycht genuch gedanke, 
dat hij uch te kennen hefft gegeven, wat myn myndynge is und 
myn begerte, want ich anders nycht suken off begeer, dan got 
mynnen heer na te volge, gelych wij dij apostelen hebben gedan, lo 
aohterlatende alle guijt ende eer deser werelt unde och vader ende 
moder. Aber damit heb ich u nit verlossen, dat ich bij u net en 
byn. Ja, ich kan seggen, dat ich uch nu vul meer lieff heb, dan 
doe ich bij u was. Dan ghij moecht u wel verblyden, dat uch 
got so grote gratie hefft gegeven, dat hy uren soen tot synnenis 
diener hefft gekoren. Verbliet uch, vader unde moder, dat mych 
got van uch heet gesceden, up dat ich sol salych werden unde 
ghij oeck daer doer gots gratie krygen sult unde krijget, want 
ghij uch derhalven verbliet; want dat is dat leste ende unde mey- 
nyngen der salygen staet, dat sij kindere solle fort brengen ende 20 
dij tot gots dynst stellen ende got öfteren. Non weet ich irst, dat 
ghij einen guyden geest hebt, want ghij uch verbliet, dat ich den 
almechtigen got diene, so al dij alders, dij daer drurych syn, dat 
hoer kinder got deinen, dij en weten niet wu geckelyck dat sij 
doen. Ich weet wael, lijve vader, ende ghij oech, dat ons leven25 
halt gedaen is, unde daerto syn wij geboren, dat wij deinen sullen 
got, ein sus dij ander so, want men in veel maniren nu got dynen 
mach. Ich gewuel mych so gestelt, dat ich, wen ich hundert kyn- 
der hed, anders nergens senden en sol dan daer ych in syn gots 
dynst. Got sij gelofft, want anders in deser broderseap anders 30 
nycht en duet, dan got dyent, dat aen merken vuel edel lüde, 
hebbe sych tot got bekyert ende sij nu gelych ich ben. Ja desen 
Sommer is een hertoch aut Hispanien van Gandien eener van onse 
metbroeder worden, dij heff't al syn rych ende steden achter ge- 
laten ende geet nu preken alz dij apostelen hebbe gedaen. 35 


Goevarts, in welchem er ihn auf die Nichtigkeit seines jetzigen geschäft- 
lichen Berufs aufmerksam machte und ihn ersuchte, auch in die Societas 
einzutreten: Compt tot mich; het en sal uch nicht beruwen. Onser is hier 
seventien off achtien in enen coUegie te Viennen in Oesterryck by den coninck 
Ferdinandus (VIII fol. 10, gleichz. Copie). 
Vgl. S.' 148 Anm. 1, 


108 1552. 187 

Nu, up dat gliij beter verstaet, dat is ons leven : irst gegeven Jan. lo. 
wij ons tot den dynst gots met lieff ende met seel, allen goet 
achter te lasen^ daerna studiren wij, dat wij geleert werden imde 
dan preken ende dat volck tot got vugen, dat hebbe angemerket 
5 conigen ende forsten ende heeren ende liebben in vuel landen col- 
legie gestycht um lialden Studenten van onser geselscap. In desen 
Sommer syn 11 collegie gefondiert^, got heb loeff, welke dijt en 
is, daer ich nu met myn neeff byn, dat ons dij conynck Ferde- 
nandus wael versuet. Ja al were wij edel kinder, wij en mochtent 

loniet beter hebben van eten unde drinken ende cleder, aber unde 
syn al tijt bereyt om gotswyl armoet te lijden. Nu verstaet wael, 
lyve vader, myn upsat ende Institut. 

Och, lyve vader, wu genuchgelicken dyngen ist so leven, waer- 
in men seker is van den hemel ende wij comet, dat vuel menschen 

16 dat niet en verstaen, dan sij in hoeren sunden verblint syn. Int 
beginsel der helyger kerchen, so wier lesen, waren dij mensche 
so in der lieffden versteken tot gots dynst, dat sij al sondage sich 
bychten unde hochtijt hylen; dan nu ist veer daervan. Ich sol 
uch bidden, lyve vader, laet ons deck bychten ende van sonden 

20 wachten, up dat wyer bereyd syn te sterven ende got en reyn 
syel ofiferen. 

Ghy scryift mych noch, dat myn svagerNeis van deser werelt 
gescheyden is, das mych rouet. Dan got hevet so belyfft. Ich wyl 
geern altijt ende voer al myn frunden bidden. Ich ontsyde myner 

25suster Gertrudet, dat sy sych in got tröstet ende dat sij vorhen 
dem here Jesum voer en man noemt, um hem tho behagen. Noch 
scryfft ghij mych, dat Hergert ende Lambrijcht van Alst oech dot 
sijen. Got trost al gelouvige seelen. Hijerut conne wij wael syen, 
lyve vader, dat ons leve nycht lange en sij, ja wijer allen sterve 

somoeten, und dincket, lyve vader, dat der dach oech balde comen 
sal, dat ghij voer gots ordel comen sult. "Daerum byd ych u, lyve 
vader, macht u nu bereyt met guden werken, mit bychten unde 
veyl ducker tot dem heylige sacrament gaen, dan ghij gedaen hebt, 
want daer enfanget ghij den heer Jesum in uren harten, der ons 

35 al ons mijsdaet vergeeflft ende onse syel sterck maket. Wyer 
können doch got nycht lieff hebben als wij hem nycht in onsen 
horten enheben, so wyer wij dat niet endoen, so sal der heer in 
dem lösten dage seggen: „Ich heb für uer hart gedopt ende ghij 
en hebt mij nycht in wyllen laten!" Och wat groter trost soude 

40 myn moder in huren harten vynden, want sij al dinck achter setten 
ende sych nerstelijck tot got geeff, dat is, dat sij hoer niet so seer 
met guyt ende husreijrende becommerden. So bid ich uch, lyve 
vader ende moder, laet varen al, dat uch van got treckt, laet 
vaeren alle geselscap ende drunckescap, daer men dij koste! tijt 

45 met verluest. Ende der sych druncken dryncket, der vertoernt 

1 Vgl. Polaticos Chronik 11, 162, 419. 


188 -1552. 108,109 

Jan. 10. got raet clotelicken soliden. Ende kunt ghij dat geselscap niet ge- 
schucn, dincket, dat men got iiieer moet vresen dan dij mensche. 
Noch schryfft ghij niych, dat deer joncker driine is, dat ych 
syn cappel nycht en heb entfangen. Ich wol, dat ghij hem seget, 
dat ych syn genaden hundert dusent verdancke ende ych altijts 
bereyt byn in allen, daer ych maech ende kan, te verdyenen. 
Altijt wyl ych foer hem bidden [got] unde oiise ionfrow. Alwoel hij 
mij al syn goet geven, so en sol ich niet achter laten myn leven, 
dat ych, met der hülfen gots, bestaen heb; want ich heb foer en 
Steynvort dij ganse werelt verkaren ende vur eyn capel den he-io 
mel, daer alle goet is. Och, lyve, lyve vader ende moder, laet ons 
in desen cortcn tijt, te Avijl dat wijr leesain, also leven, dat wijer 
thosamen in dat evijge leve moege leven. Ich haep, dat nch goet 
noch lange sal laten leven, dat ych nch noch besncken sal unde 
sycn in desen leven, gelych't got belyfft. Ich wolde wael, dati5 
myn broder Hans bij inych waer, hij sol niet allein syn syel wyn- 
nen ende andere mensche tot der salycheyt helpen, ende hij noch 
wael leven souden. Och, leeffden myn broder Jacob noch, dat 
hij och got moechtcn dynen met niych; dan als wyer doet syn, so 
weert te laet syn. Ich seggen myn broder Hanse ^, dat hem na- 20 
nials berowen wijl, waer hij niet bij inij en compt, dij wijl dat hij 
noch leren kan. Ten lösten bid ych uch, lyven vader ende moder, 
dat ghij doech hartelick foer mij bidden wylt, dat ych in desen 
staet voertgaen. Ich seggen uch ton, ych sal tot der doet altijt 
foer uch bidden. Blyfft gesunt unde synt dem heere bevalen.25 
Gruet inych allen myn frunde seer, Guilhelmus gruijt uch allen. 
Scryfft mych antwort, als ghij komt tot Colen, van daer werden 
tot mych gesant. Aut Viennen 10. dach Januarii 1552. 

109. Bescliluss des Raihs der Stadt Köln, die Bursa Cucana^ 
vom Eigelstein an eine andere Stelle zu verlegen. Köln 1552 Fe- 
bruar 10. 

Bathsprotolwlle 16 fol. 87". 

Febr. 10. Ist durch die hern provisoren universitatis ^ vurgedragen, das 

die bursa Kuckana uf dem Eigelsteine durch den eigenthumber 30 
des hauss in andere wege gebraucht zu werden vurgehabt ; derhalb 
dweil die universitet dapfer zunimpt, die notturft erfordern thete, 


1 Vgl. oben S. 185 Anm. 2. 

2 Es ist die damals dem, völligen Verfall nahe, aus den Litterae dbscu- 
rorum viroruin bekannte Bursa Kuyck (gegründet c. 1450, vgl. Bianco 
I, 293 ff.), welche durch die Jesuiten zu neuer Blüthe gebracht ivurde. 
Sie gehörte zur Ärtiftenfacidtät und zählte nur sehr wenige Schüler. 
Seit 1552 icar Jacob Leichius aus Cochem a. d. Mosel ihr Regens, zu- 
nächst noch ein naher Freund der Jesuiten (vgl. Nr. 110, 116, 128, 132). 

3 Das Amt der städtischen Provisoren der Universität bekleideten damals 
Arnold von Brauiceiler, Arnold von Siegen, Peter Heimbach und Her- 
mann Sudermann (Lib. rect. IV fol. 160), 


109,110 1552. 180 

uff ein ander gelegen haus bedacht zu sein , so hat ein rath Febr. lo. 
dasselbige den hern provisoren befohlen, bestes fleiss darnach zu 
trachten ^. 

110. Kölner Monatsbericht über Februar 1552, verfasst von 
Leonhard Kessel. Kessels Predigten. Jacob Leichius. Novizen. Kirch- 
liche Feier. Äebtissin von 8. Ursula. Kessels Vorbereitungen zur Ab- 
legung der Profess. [Köln] 1552 Februar 29. 

Druck (nach dem Original in Rom), Monumenta S. J. Litt, quadr. I, 
546. 

Rogatus fui a regente bursae Cucanae ^, ut ipsius nomine con- Febr. 29. 

5 cionari vollem in quadam publica ecclesia Coloniae, quod dei gratia 
incoepi, dominicis et festivis diebus. Magnum ex his concionibus 
in domino spero fructum, quoniam auditorum magnus est numerus. 
Antequam mihi haec collata esset conditio, magnam habui devo- 
tionem ac desideriura laicis et communi populo faciendi exhorta- 

lotiones, sed totum deo committebam. 

Istis diebus adolescens naturalibus bene dotatus fecit votum 
Studiosorum Societatis. Sunt et alii plures qui instant, interquos 
est filius praetoris Genappiensis ^, adolescens magni ingenii. Phri- 
sius ille^, cujus mentionem feci in litteris in Januario scriptis, jam 

15 exercitia magno cum fruclu perfccit, seque totum Christo ac So- 
cietati se totum dare deliberavit. 

In Januario celebravimus valde solemniter festum sanctissimi 
nominis Jesu, quo die p. Arnoldus •'' egregiam habuit declamationcm 
cum magna omnium auditorum satisfactione, qui, ut intellexi, vo- 

soluissent, ut adhuc per tres horas durasset, etsi per duas horas bene 
duraverit. Plus quam centum auditorcs in aula nostra praescntes 
erant, inter quos plurimi erant nobiles et tres filli praefectus Leo- 
diensis, qui omnes erga nos bene sunt affecti; bene jam audimus 
ab Omnibus. 

25 Nobilis illa abbatissa ^ in bono suo proposito felicitcr proficit, 

ubicumque potest pro nobis loquitur nosquc dcfendit, noc parvo 
cum fructu; sie facit et nunc pastor et plures alii. Bonus odor 
Societatis valde in istis partibus spargitur. Jam Lovanium profl- 
ciscor; hucusque enim sempcr impeditus fui, ut ad gratiam mihi 


1 Vgl. Ennen III, 691. 

2 Das icar, ivie bereits S. 188 Anm. 2 bemerkt wurde, seit 1552 (als 
Sub.ftitut des Gottfried Wylich, S.195) Jacob Leichius. über den tveitcr 
unten Näheres. Die Kirche, in icelcher er die Predigt an Kessel abtrat, 
tcar anscheinend S. Agatha (vgl. 1553 Jidi 1. Die Hauschronik meint, 
es sei S. Ursida gewesen). 

^ Der oben Nr. 106 genannte Johann Marbais. 


4 


Andreas Boccatius (Anske Bokes Bruynsma), geb. 1530 s?« Ippecolsga in 
Friesland, in Köln 1552 in die Societas aufgenommen, gest. in Löicen 


1579 Aug. 1 (vgl. Delxilace l. c. S. 4*j. 
^ Arnold Hezeus. 
^ Die Äebtissin Justina von S. Ursula. 


190 1551 llö-llä 

Febr. 29. a P*^ V. concessam ^ nie jam praeparem, pro qua maximas ago P*' V. 
gratias et agam dum vivam, quoniam laetius hoc iiil mihi in hoc 
mundo obtingere potuisset. 
Ultimo Februarii 1552. 

111. Beschluss des Raths der Stadt Köln, die Bursa Cucana 
in ein Haus auf der 8. Maximinenstrasse zu verlegen. Köln 1552 
März 18. 

Bathsprotolcolle 16 fol. 108. 
März 18 Die hern provisoren universitatis haben vurgedragen , das Ir 5 

Liebden ein beqweem huis zur burssen vurhanden haben uff S. 
Maximinenstraiss, Johan van Holtz vurl?;indern zustendig^, welchs 
uf dusent daler gehalten werde, sij aber 800 gebotten. Es sei seins 
gelts wol wert; wan sy nuhe das kauffen und renth darvur ver- 
schreiben, so habe der rector jarlichs ex facultate zu vollest seins lo 
huisszins drissich goltgulden, wcre es umb ein geringes jarlichs 
zu thun darzu zelegen und hette ein rath das haus eigenthunilich 
und konte stets darinne Ordnung zu machen, wie das der jugent 
notturft erfordern thete. Das hat ein rath also zu kauffen bewil- 
liget und den hern provisoren befolhen, sich des kaufs mit Johan is 
van Holt zu vergleichen. 

112. Ankauf eines Hauses auf der Maximinenstrasse durch den 
Eatli der Stadt Köln, um die Bursa Cucana liinein zu verlegen. 
Beschluss, eine ünterrichtsordnung für die Burse auszuarbeiten. Köln 
1552 Ajjril 4. 

Bathsprotolcolle 16 fol. 122. 
April A. .Die hern provisorcs zeigen an, das Ire Liebden das haus uf 
S. Maximinenstrassen zur burssen kauft haben uff condition und 
maß, wie sij eim rath zue kennen geben werden. Nuhe erfordere 
die notturft, etwas darinne zu repariren. Das ist den hern rent-20 
meisteren geschehen zu lassen befohlen, auch den provisoren mit 
rath der rechtsgelerten befolhen, eine gute Ordnung zu machen, 
was und welcher gestalt die lectiones gehalten werden sollen ^. 

113. Peter Canisius an Leonliard Kessel und die übrigen Brü- 
der in Köln. Canisius und Oaudanus sind aus Ingolstadt nach 
Wien berufen. Ermunterung der Kölner. Vorzüge der Societas. 
Dietrich Canisius. Absicht des Canisius, nach Strassburg zu gehen. 
Seine Wirksamkeit in Wien. [Wien 1552 April 8.J 


1 Bezieht sich auf die Ählegung der Pt^ofess durch Kessel, vgl. Nr. 104 
und Nr. 1S5. 

2 Das Haus auf der Maximinenstrasse lag neben dem Haus Remund in 
der Richtung auf die Liqouslcirche, gegenüber dem, Herdringer Hof 
(Schreinsbuch Niederich a domo pistoria 1303—1599, Nr. 236, ad 1652 
Juli 11). 

3 Vgl. die Studienordnung d, d. 1552 December 5, erwähnt unten Nr. 128, 
132. 


IIa 155ä. löl 

IV föl. 34, Copie saec. 18; ebd. fol. 49, Copie saec. 16. 
Adr. Kev. domino ac patri Leonardo Kesseltio, professo S. J. ^, et reliquis 
cum eo commorantibus sive fratribiis sive iion, Coloniae Agrippinae. 

Hoc nondum ad vos perlatum arbitror, veii. p. doctorem Gau- April s. 
danum et me Ingolstadio revocatos esse et postulante ita ser™° rege 
Ferdinande Viennam missos pervenisse ^. Quo fit, ut in Bavaria 
nos frustra quaesierint fratres, quos una cum libris non parum gra- 

5 vatos misistis Ingolstadium. De nostris autem occupationibus ac de 
successu Viennensis coUegii, ut ad vos scribant alii, curabo. Cliristo 
libet gratias agere, quo duce augetur istic fratrum numerus et ma- 
gis magisque splendescit fructus, quem cum patientia colligitis, cum 
securitate conservatis, quamdiu tribulationum sale condiuntur cibi 

lovestri, quos aliis pascendis in Christo largimini. Foelices, qui vo- 
biscum agunt, studiosos dixerim, quod clarissime videant exemplo- 
que vestro discant, quid sit pugnare cum mundo, quid oppugnari 
a Sathana eiusque denso satellitio. Uli sub vestris alis tueri se 
facile possunt, quantumvis frendeant ac fremant hostes, quorum 

isfuror vester honor est. Curent tantum vestro parere imperio, si 
maxime se salvos velint, curent gallinas amare,. si se pullos arbi- 
trentur, curent citra metum, citra sollicitudinem omnem, se prinium 
Christo, deinde vobis omnia concredere. Curent simpliciter acci- 
pere, reverenter auscultare, constanter explere, quicquid non in- 

20 iunctum modo, sed etiam consultum a vobis fuerit. Utinam apertis 
viderent oculis, quantum adferant gpaidium suis angelis, quoties 
obedientiae satisfaciunt et suo relicto sensu se totos promittunt iis, 
quos Christus non secus ac se ipsum iubet audiri. Quam facile 
pervenirent ad summa, si, quae infima viiissimaque sunt, ex animo 

25 spernerent abiicercntque. Nempe ut aurum amittamus, terram et 
plumbum et ferrum sectamur, ut summas animi voluptates negli- 
gamus, momentaneam falsamque in creaturis dulcedinem requirimus ! 
Non sapit nobis manna, quia Aegyptiorum ollis infectum retinemus 
palatum, destituimur pane vinoque coelesti, quia nulla est vasis 

3omunditia, quo ambrosiam et nectar excipiamus. Per tot ambages 
erramus, qui brevissima semita perduci poteramus ad regnum et 
Omnibus tum copiis tum voluptatibus afRuere. Ah cur nondum 
placet opulenta in Christo paupertas? cur detractamus suavissimum 
obedientiae iugum, cur Christo vocanti, assistenti et collaboranti 

osdiffidimus? Nihilne nos movent tot aliorum exempla, qui multis 
nos parasangis praecurrunt et antevertunt, sive spectemus nobili- 
tatem generis, sive fortunarum rationem, sive doctrinae magnitu- 
dinem, sive vitae ornamenta consideremus. Proposita sunt ob oculos 


1 Erst am 27. Januar 1558 (Nr. 135) leistete Kessel die Profess, aber 
schon im November 1551 war er zugelassen worden, oben Nr. 104. 

2 Canisius und Gaudanus trafen am 9. März 1552 in Wien ein (Riess 
l. c. 8. 112). Nach diesem Datum und den in diesem Brief öfter er- 
lüähnten iveiteren Wiener Schreiben vom 8. April 1562 (Nr. 114) bestimmt 
sich das Datum des undatirteii Briefs, 


192 1551 113 

April 8. Christi verba, promissa, excmpla, consilia, quibus admoneamur et 
incitemnr ad perfectissimam vivendi normam, parata offeruntur 
ad pugnandum arma, ad ciuTendum et laborandum nihil deest, 
si tantum, quae iacent ante pedes, accommodemus. Utinam, uti- 
nam aliqiiando sapiant, qiii tot modis avidam salutis nostre charita- 6 
tem illam immensam audiunt ac vident, sed audiunt ac vident tan- 
tum, proh dolor ac pudor, tempusque divinae visitationis pulcher- 
rimnm negligunt et vel improbe, vel frigide, vel praepostere tran- 
sigunt praetermittuntve hanc ipsis oblatam et agnitam bene beate- 
que vivendi occasionem. Videmus omnes vitae huiiis miserias, lo 
maximas plurimasque, teraporum experimur difficultates asperrimas 
et vicissitudines rerum poene omniiim sentimus horribiles, perinde 
ac in sumn extremum agat mundus delirium, statim in nihilum 
collapsurus. 

Quanto foeliciores vos, qui extra turbas quiete, si vultis, et 15 
perfecte, si sapitis, vitani agitis, quique supra communem vulgi 
captum intelligitis, quae ad voluntatem dei bonam, beneplacentem 
atque perfectam requiruntur. Potestne igitur, vos omnes obsecro, 
potestne, inquam, suam in vobis partem vendicare mundus tam im- 
mundus quam malignus, vanus et caducus, in quo nihil perpetuura 20 
beatumve comperiatis. Valeant hoc ipso nomine parentes, si que 
mundi sunt, quaerant in vobis et non vos ipsos ad summam summi 
creatoris gloriam promovere contendant. Rolinquite sarcinas, si 
cursum vultis expeditum et iucundum ad immortalitatem, spes fal- 
laces expuite, si coelesfces opes expetitis, divitias relinquite mortuis. 25 
qui Christo foetent, thesauros autem, qui locupletant puras et sanctas 
animas per mare, per terras, per tot discrimina rerum quaerite, 
sectamini, desiderate. Christus etiam suos habet negotiatores et in- 
stitores, in his vos recenscri velim. Nostis accepta concreditaquc 
vobis talenta, liberaliter erogate, sed in salutem vestram et proximi, 30 
vestra studia sint lucra spiritualia, quibus ecclcsiam ornetis et lo- 
cupletetis. 

Haec mihi suggerit animus, dum vos cum vcnerabili patre 
Leonardo ob oculos mihi propono vobisque non secus ac fratribus, 
seu germanis scu spiritualibus, consültum optimo cupio. Nam ta-sn 
raetsi mea non cgcatis adhortatione, ut quae domi suppetit quotidic, 
tanien et locus et tempus admovebant, ne vos mco ncgligcre silentio 
vellom. Scribo Interim, ut fit, tumultuuric scriptique fructum hunc 
quamvis indignus postulo, ut Canisium ex animo vestrum Cliristo 
quam maxime et sacpissime commendetis. Tantum ad crucem prae-'io 
paremus animos, obcdientiae iugo prcmamus superbam ccrvicem, 
in humilitate magis magisque proficiamus. Dominus Jesus gratiam 
suam addat, qua duce et mundum , et nos ipsos contemnamus pc- 
nitus, ut regnum dei perfecte nobis adveniat et summa dei vo- 
luntas per nos compleatur. 45 

Ex litteris novercae lubcns intelligo venturum isthuc fratrcm 
meum magistrum Thcodericum Canisium, ut domino Bardwick ad- 


m 155^. 193 

iimgat sese, sie dei Providentia ae sapientia, ut spero, disposuit, April s. 
ut iS; quem tarn diu desideravi tot suspiriis, tot gemitibus cupivi 
Societati nostre adiungi, ut is, inquam, propius accedat ad vos, 
quem effuso meo sanguine in Societate optarem et vivere et mori. 

5 Tum de altero fratre Ottone Canisio scribit, ut quidvis de illo 
statuam, et, si velim, iuvenem ad me evocem Ingolstadium. Non 
rescrjbo tarnen hoc tempore, cum ex Urbe litteras expectem, quibus 
Argentinam seu, ut alii vocant, Argentoratum , perditissimorum 
liaeresiarcharum sedem, Yienna mittar, ut venerabilis patriaclia, iam 

10 opinor, statuit ^. Quare reverendi prioris Carthusiensis ^ preces, quas 
indigno et immerenti mihi tam fide communicavit, nequaquam irritas 
esse ducatis. Ego singularem dei providentiam considero, cum ad 
Argentinensem acadcmiam profectionem meam ad tempus dilatam 
intueor et presertim, quamdiu saevissimi tumultus in Germania non 

15 sunt consopiti. Non enim leges tantum, sed et conciones inter arma 
silent. 

De meis Viennae conatibus, quos rev. pater prior licet absens 
promovet vestraque pro me sacrificia confirmant, ex fratrum iitteris 
audietis. Hodie aditum paravimus nobis ad vinctos, qui bis miseri viuc- 

20 tique censendi sunt, quod spiritualiter non minus quam corporaliter 
vinculis impliciti carcere concludantur. Ulis ego parochum, ut sü- 
perbe loquar, praestare conabor, a,bsolvam a peccatorum vinculis, 
animas Christo assistente, pascam longa confectos poene inedia, ut 
verbo dei reficiant sese. Multi sunt et miseriam sibi augeri ve- 

snrentur magis quam sperent liberationem. Christus, qui pro illis 
quoque mortuus est, consoletur miseros, et si non in hac vita, sal- 
tem in futuro seculo vere liberos salvosque reddat. Eos vestris 
commendo precibus, fratres, eoque magis, quod apostolica iubeat 
sententia: „Mementote vinctorum tamquam simul vincti et laboran- 

sotium tanquam et ipsi in corpore morantes". . Ad quam rem nos 
praesentia permovere possunt exempla, quoniam hie de vicinis au- 
dimus Hungaris, quanta in cos crudelitate grassetur Turca saepe- 
que multa christianorum millia plus quam tyrannice iugulat nostro- 
que vel certe nostrorum sanguine pasci potest, exsaturari non potest, 

35 non solum homicida ille, sed etiani, ut sie dicam, animicida. Ecquis 
tantorum, qui nunc coepisse tantum videntur, tumultuura aut modus aut 
linis existet, undique premimur atque concutimur domi, foris, clam, pa- 
lam, mille fraudibus et artibus malis; at nullus quietis pacisque so- 
lidae locus praeterquam in crucifixi domini vulneribus. Huc in- 

40 grediamur fratres quamvis indigni, fontes hi nostras abluant sordes 
sanguine, qui vel adamantina frangat, emolliat et sanctiflcet pectora. 
Ilaec requies nostra, hie portus, hoc asylum, nusquam aut tutiores 
erimus, quocunque curramus, aut vivemus suavius, quantascunque 
sectemur voluptates. Mundus igitur his exagitetur furiis, conficiat 


1 Diese Absicht kam nicht pait Ausführung. 

2 Der oftgenannte Gerhard von Hammoni, 

Jesuiten-Akten. \ct 


1Ö4 1552. 11^-115 

April 8. sese, durare non potest, traiisit ut umbra, vergit ad scnium et acta- 
tem, opinor, decrepitam agit; submersi nos in Christi vulneribus, non 
est, cur contristenmr, gloriabimur in cruce dominij spem vere be- 
atam expectantes, commoriemur, ut cito conglorificemur capiti, sub 
quo crucifixo haud decet esse rnembra delicata. Sed excurro iterum 5 
et a scopo videor aberrare. Vos mei ut in precibus memineritis 
etiam atque etiam precor. Dominus Jesus Cliristus in sanctissimis 
vulneribus suis nos absorptos ac mortuos mundo faciat. 
Viennae Austriae *. 

April 8. 114. Erhardus Avantianus an die Jesuiten in Köln.. Erbau- 

liche Betrachtungen und Ermähnungen. Sebastian (Megensis) und 
Andreas (Fh'isius) sind aus Köln über Ingolstadt am 2. April in 
Wien eingetroffen. Wien 1552 April 8^. 

IV fol. 44, Original. 

Adr. Chai'issimis in Christo fratribus in aedibus rev. p. Leonardi Kessel 
commorantibns prope S. Ursulam, Coloniae. 

115. Aufzeichnung des Decans der Artisten facultät, Gerhard 
Mathisius Geldrievisis, iiber die Aufnahme des Regens der Dreikronen- 
burse, Jacob Leichius, in den Schoss der Artisten facultät. Bedin- 
gimgen, an tvelche die Aufnahme geknüpft ist. Köln 1552 Mai 27, 28. 

Eigenhändige Eintragung, Decanatsbuch der ArtistenfacuUät IV 
fol. 251. 

Mai 27, 28. Postridie Ascensionis convocatis magistris ad eligendum exa- 10 

minatorcs, electio suspensa est in posterum diem, propterea, quod 
ex domo Cucana nemo adfuit ad facultatem receptus, qui vel pre- 
sentaret suos vel in examinatorem eligi posset. lus praesentationis 
sibi sumpserat m. Jacobus Leichius Cochemensis, sed cum hie 
facultati iuramentum nulluni ex more, cum recipi peteret, pre-15 
stitisset ^, inidoneus habitus est, qui id muneris administraret. 

Eodem tempore in schola questio orta est, num is ad facultatem 
quoque recipi dignus esset, qui in novo gymnasio aperiendo literis 
nonnullis passim ad templorum- valvas affixis variasque in civitates 
missis facultati nonnihil derogasse studiaque eiusdem vituperasse 20 
videretur. 


Für die Wiener Verhältnisse dieses Jahres vgl. die im Anhang II er- 
wähnten Viermonatsberichte. 

Ebenfalls aus Wien vom 8. und 9. April 1552 datiren zwei lange Briefe, 
welche Eogier de Scotter und Coppe Tsantels (zwei aus den Niederlan- 
den gebürtige Angehörige des Wiener Collegs) an ihre Väter richten. 
Sie ermahnen dieselben zu einem gottgefälligen Leben und schildern 
ihnen in lebhaften Farben die Vorzüge ihres eignen Lebens im Orden, 
den sie in den begeistertsten Wendungen preisen (VIII fol. 68, IS, gleichz. 
Copien). Die Briefe haben denselben Charakter loie oben Nr. 108 ; es 
genügt daher, an dieser Stelle nur kurz auf sie hinzuiueisen. 
Am 11. April 1549 ivar Leichius der Artistenfacidtät incorporirt ivorden 
fUndecimo Aprilis anni 49 recepti sunt ad concilium facultatis m. Jacobus 
Cocliemensis, m. Guillielmiis Wisselensis; Dekanatsbuch IV fol. 246), 


115,110 lo5Ö. 195 

Postero die ad lianc causam cognoscendam plenior congregatio Mai. 27, 28 
indicta est. Seniores, literis ipsins perspectis, causam in totum 
improbarunt, sed intercessione sua licentiatus Godefiidus Wylichius, 
Primarius istius collegii administrator, commodaque literarum affi.- 
öxarum interpretatione allata lioc obtimiit, ut magister Jacobus, 
substitutus ab ipso regens, a facultate in gratiam reciperetur tali 
lege, ut per omnia se reliquis gymnasiis conformaret, statuta ma- 
iorum sedulo observaret, senatum (qui istam domum erexisset) in 
nullo appellaret, si qua lis ei cum quopiam in facultate existeret, 

10 sed semper staret iudicio facultatis, aut saltem ad universitatem 
confugeret. Quod si haec observare placeret, promissum est ei 
ad facultatem ingrederetur. 

Advocatus magister Jacobus, cum haec a decano proposita 
essent, respondit, de literis suis minime se cogitasse facultatem 

islaedere, longe alium sensum esse verborum eorum, per quae se 
laesam esse facultas quereretur, placere sibi omnia, quae facultas 
proposuisset; in nullo velle vel latum digitum ab iis discedere. 
Haec coram tota facultate decano sancte iuravit. Conclusit ergo 
facultas, si hec prestaret, in gremium reciperetur privilegiisque 

20 Omnibus et commoditatibus una frueretur. Quod si vero in aliquo 
transgrederetur, omnibus commodis et emolumentis excideret. 

Hac ergo lege magister Jacobus de novo receptus est, decano 
prestito iuramento. 

116, Kolner Monatsbericht über Mai 1552, verfasst von Leon- 
hard Kessel. Seine Reise nach Löioen ^. Günstige Stimmung für 
die Gesellschaft. Adrian Adriani, Besuch bei den Eltern. Geioinnung 
Qieuer Mitglieder, Gerhard Brassica und Jacob [Dordracensis] . Gerhard 
mit nach Köln. Predigt in einem Oi'te bei Köloi. Arnold Ilezeus als 
Prediger. [Köln 1552 Mai 31.] 

II fol. Pi, Kopie 11. Jhdts, 

Ut P. V. intelligat, quomodo in itinere Lovanium proüciscen^do Mai 31. 

25 et Lovanii per 4 dies manendo, et in reditu et post reditum omnia 
se habuerint, hoc mense Mali paucis P" V. aperiam. In primis 
Lovanium proficiscendo cum quodam ex nostris studiosis omnia 
(laus Deo) feliciter successerunt. Nobilis quidam in itinere nos 
reperiens maximam nobis ostendit humanitatem, qui vi nos detinere 

süvoluit, ut suo curru nos Lovanium veheret, sed non permisimus; 
post multa pia colloquia cum eo habita illi valediximus. Pluribus ~ 
aliis in locis valde humaniter recepti fuimus, quos omnes, ut do- 
minus dabat, ad meliora adhortati sumus, et spero in domino cum 
fructu, ut eorum lachrymae sanctaque desideria satis attestabantur, 

ösdicentes: 'Utinam videremus diem, quo nostros filios Societati vestrae 


1 


Kessel unternahm diese Reise, um die Profess der vier Gelübde in Lü- 
loen abzulegen (Polanco II, 584) ; vgl. oben S. ISO, 190. Er miis.'ite 
diesen AU aber bis mm 27. Januar 'l553 verschieMn (Nr. 185). 


196 155^. 116 

Mai 31. coniunctos videremus', et similia multa, qui se totos cum eormn 
filiis nobis commeudabant. Tandem Lovanium intramus et rev. 
p. Adrianum et fratres omnes sanos ac laetos in domino reperimus, 
qui magna cliaritate nos receperunt. Eodem die p. Adriani con- 
silio accedo meos parentes, apud quos dominus dat multa bona 5 
dicere, ita ut domini commensales praecipui mensae patris mei 
valde ad meliora fuerint commoti, ita ut post diem unum unus 
illorum me accesserit, et postea alter, explicantes mihi eorum ani- 
mum, quomodo in omnibus dixissem veritatem, quomodo longo iam 
tempore tali vita vivere decrevissent ; petunt, quid sint facturi. lo 
Respondeo ipsis, ut dominum deum ferventer orent, ut eos illuminet 
ac doceat in omnibus suam facere voluntatem. Dicunt se facturos. 
Altera die redeunt et dicere incipiunt, non sine multis lachrymis, 
quomodo velint mundum relinquere et se totos nostrae Societati 
dare; talem vitara, dicunt, diu desideravimus. Petunt meam sen-ir. 
tentiam; dico, ut orent deum ferventer, et nos ipsis rcspon[suros]. 
Altera die, quarta, quando Coloniam revertebar, veniunt ite- 
rum, petentes, quidnam sit futurum. Respondeo ipsis, ut accedant 
mag. nostrum . . ."• (qui totus est noster) et illi aperiant eorum 
desideria sancta. Ad quem cum irent, contigit, ut p. Adrianusao 
etiam ibi praesens esset. Tandem a mag. nostro conclusum erat, 
ut uterque daret se Societati et unus mecum proflcisceretur, alter 
vero ad patriam cum literis mag. nostri . . . *, ut eorum parentibus 
satisfieret; quibus satisfactis Coloniam ad nos veniret. Omnibus 
sie conclusis ad me revertuntur laeti in domino, omnibusque nar-25 
ratis, respondeo ipsis: non est, quod a me quodcumque aliud ex- 
spectetis, ab eximio mag. nostro . . . "■ satis multa bona audivistis, 
facite, quod vobis placet. Unus eorum, nomine mag. Gerardus ^ 
eodem die mecum proficiscitur, qui per annum iam studuit sacrae 
theologiae, item in politioribus et in philosophia est bene versatus, 30 
et in graecis et in hebraicis literis^ alter vero Jacobus ^ eodem 
die ad patriam proficiscitur; uterque agit, ni fallor, annum 22. 
Sunt nepotes, divites in temporalibus, matres eorum sunt viduae 
Hollandi(cae). 

Mai 9. Nona vero Mail Coloniam intramus. Post dies aliquot m. Ge-35 
rardus incepit exercitia, in quibus maximum fecit fructum, nihil 
aliud desiderans ferventissimo [animo], quam ut se totum Societati 
dare pösset, in quo totus est resolutus et corde paratus, maxime 
cupiens, votum scholarium emittere, quod post diem unum aut 
alterum faciet. In exercitiis scripsit ad. mag. nostrum . . . et ad 40 

« Lücke für den Namen. 


Mag. GerJiardus Brassica (Kols) aus Dortrecht, von dem noch öfter die 
Rede sein wird; am 7. Februar 1553 Hess er sich in Köln hei der theo- 
logischen Facultät noch einmal immatricidiren (Matrikel IV, 205). Auch 
die Kölner Hauschronik enthält einen summarischen Bericht über die 
Gewinnung dieser beiden Novizen. 
Wohl der in Nr. 125 erwähnte Jacobus Dordracensis. 


116,117 1552. 197 

nepotem suum, cuiiis copiam ad P^^™ V. mitto; ipsius nepotem Ja-Maisi. 
cobuni iam exspectamus. 

His diebiis dure admodum laboravi secundanis febribus, ita 
ut paucis diebus fere exhaustus essem, sed deus me iam ab hac 

ö febri liberavit, et subito sua gratia totus sanus factus sum ; rogatus 
fiii a quodam pastore prope Coloniam agente, ut dominico die ibi 
concionari vellem, quod et feci. Postquam in processione depor- 
tassem venerabile sacramentum et summam missam inchoassem, 
post lectum evangelium ascendi suggestum et incepi exhortationem 

lomeam; pro themate habebam: 'Cum venerit ille spiritus veritatis'. 
Dixi, quomodo quilibet deberet se praeparare ad gratiae s. spiritus 
susceptionem et quam esset necessaria, et similia, spero cum fructu. 
Quando aliis occupor, aut alio vocor, p. Arnoldus^ concionatur loco 
raeo, habet enim bonam gratiam concionandi, ut ab aliis intelligo, 

15 et diligenter studet, bene proficit, corpore totus est sanus. 

117. Kölner Viermonatsbericht über Januar Ms April 1552 , 
verfasst von Leonhard Kessel. Anfechtungen und Erfolge. 5 Novizen. 
Entgegenkommen des Regens der Bursa Cucana (Jacob LeicMus). Pre- 
digten des Kessel und Hezeus. Zulauf zu den Exercitien. Wohlwollen 
des Klerus, Aussichten für ein Collegium. Köln 1552 Mai 31. 

II fol. 2, Bruchstüclc, Copie 11. Jhs. Drude des ganzen Berichts 
Monumenta, Litt, quadr. I, 668. 

Sie haben Aoi fechtungen zu erfahren, aber 'non possum explicare, Mai 3i. 
quantum fructus et gaudii nostri spiritus adferant in domino ad- 
versa et machinamenta omnia maligni spiritus. Odor bonus Socie- 
tatis hie longe lateque in dies spargitur. Plurimi ad hoc vitae insti- 

sotutum accedunt, ex quibus quinque adolescentes studiosi ipso die 
Circumcisionis domini se totos Christo resignarunt, emittentes Votum Jan. i. 
scholarium, plures alii postea idem facturi. Multi sacerdotes, ca- 
nonici et Studiosi plurimi aedes nostras frequentant. Quid am regens 
bursae Cucanae^ institit multis precibus, ut concionari vellem in 

25 quodam loco publico Coloniae diebus dominicis et festivis, quod 
hucusque feci, et spero cum fructu. Iam etiam in alio loco incipio 
concionari, ad hoc maxime rogatus a loci illius rectoribus. P. Ar- 
noldus^ supplet vices meas in loco illo, quod iam relinquo. Habet 
bonam gratiam dicendi, et libenter cum audiunt. Confessionum 

30 numerus augetur in dies. Istis mensibus multi apud nos fuerunt 
in exercitiis magno cum fructu. Confratres omnes diligenter tractant 
sua studia, Singulis sextis feriis aliquis domi nostrae habet ora- 
tionem declamatoriam, ad quam multi extranei adveniunt, nee parvo 
cum fructu. 

35 Magna est nobis hie spes collegii, si episcopus praesens esset ^. 


1 


Jacob LeicMus, vgl. oben S. 188 Anm. 2. 
2 Arnold Hezeus. 
^ Erzbischof Adolf war damals in Trient auf dem Concil. 


198 1552. 117—119 

Maisi. Oihnes de nostra parochia bene favent nobis, similiter et noster 
pastor 1 et clecanus Noviomagensis ^, suffraganeus noster ^j decanus 
summi templi* et plures alii. 

118. Allgemeiner Bericht aus Köln, verfasst von Leonhar.d 
Kessel^. Köln 1552 Mai 81. 

Druck (nach zwei Abschriften in Born) Monumenta hist, jS, J., Litt, 
quadr. I, 670. 

Mai 31. Der Bericht loiederholt im tvesentlichen den Inhalt von Nr. 102, 

106, 111, 117. Er fügt dann hinzu: Litteras et votum m. Gerardis 
Dordracensis ^ ad P*®™ V. misimus; an P. V. receperit nescio. 
Eomam profectus fuisset, sed ita fiiit scabie impeditus, ufper ali- 
quot dies domo egredi non potuerit. Nunc melius habere coepit. 
Kes suas disponere decrevit quam primum potuerit consilio patrum, 
sicut p. m. Adrianus ab Antverpia sua disposuit, ad usum stu-io 
dentium Societatis, de quibus ipse latius ad P*^"^ V. brevi scribet. 

Misimus etiam litteras et votum confratris nostri m. Joannis 
Redt '^ Coloniensis, qui sua studia etiam diligenter tractat. Manet 
enim in bursa sua et praelegit studiosis bis quotidie, sicut fecit 
antea, quam se Societati dedisset; optimus est animo et bene pro-i5 
ficit, ad omnia est paratissimus. Non dubito, quin melius profi- 
ceret, si patribus adesset. Non satis scio, quid magis expediret; 
an quod hie maueret, an quod proflcisceretur. 

Plurimi adhuc adolescentes Studiosi vitam in melius corrigere 
Student. Cum omnibus autem his, ut et aliis nos accedentibus 20 
conferimus de vita ordinanda ad debitum finem, qua in re pauci 
bene informati fuerunt, sua magis singuli quaerentes quam quae 
Jesu Christi. Sed intelligo magnum ex his colloquiis provenire 
fructum. De quibus alias plura. 

Sunt hie adhuc alii, qui Eomam proficisci decreverunt. Inter25 
quos alii sunt ex Saxonia, bene dotati adolescentes. 

Coloniae, ultima Maii anno 1552. 

119. Paschasius Bachez Äqualiensis an Nicolaus a Nova Fahrica 
in Löioen ^. Antioort auf dessen Schreiben, das er am 2. Juli erhalten 


1 Der Pfarrer von 8. Paul. 

2 Auf diese Persönlichkeit setzte Kessel, wie sich aus Nr. 119 ergiebt, 
grosse Hoffnungen. 

3 Der schon erioähnte Weihbischof Johann Nopel von Lippstadt. 

* Domdechant ivar 1547—1558 Georg Graf von Sayn - Wittgenstein. 

5 Die Herausgeber der Monumenta glauben, der Bericht sei in Rom aus 
mehreren Berichten Kessels zusammengesetzt worden. Das ist aber wohl 
ein Irrthum. Derartige allgemeine Berichte liegen auch noch vom J. 1558 
Mai 27 und 1559 Juni 8 vor; es sind anscheinend Vorläufer der spä- 
teren Jahresberichte. 

6 Gerhard Brassica. Vgl. zum folgenden ein Schreiben Kessels (VlII 
fol. 80), das dieselben Nachrichten enthält. Ain 4. October schrieb Po- 
lanco an Kessel, dass Brassica zugelassen sei (Polanco II, 588 Anm. 1). 

7 Oben S. 164 Anm. 1. 

8 Vgl. für die beiden Persönlichkeiten oben Nr. 106. Der Inhalt des Brie- 


119 1552. 199 

hat. Laetatus sitm quidem, dum intellexi, te pro certo ad ovile, Juii. 
unde exiveras, rediisse ^. Paschasius loill demnächst auch nach L'ö- ' 
loen zum Studium kommen. Er hat schon oft die Neigung empfun- 
den, an heonha^d Kessel zu schreiben, partim, ut me apud eum ex- 
5 cusarem, qui tarn sinistram de me concepisset suspicionem, eo qnod 
quendam doctorem super rebus nostris consuluissem et una tecum 
protestassem, insinuando videlicet, hoc me nullo malo fine fecisse, 
quanquam postea considerarim, inde mala quedam, imo maxima, 
oriri posse, partim ut cum deo inprimis cum eo pristinam inirera 

logratiam. Sed hactenus imbecillitas mei animi et mei facti vere- 
cundia me deterruit atque retraxit. Nunc vero ea misericordia ac 
pietas benevola, qua te prosequuti sunt patres fratresque nostri Lo- 
vanienses, mihi plurimum fiducie adferunt, imo omues ad scriben- 
dum remoras tollere videntur. — Was die Anfrage des Nicolaus 

15 nach der Oewissenslage des' Paschasius angehe, so erwidere er ihm, 
me non parvam crucem in animo statim post meum a Colonia de- 
cessum perpessum fuisse, non tarn quidem propter voti mei sub- 
stantiam (quod per dei gratiam ad effectum deducere semper cu- 
pivi, ubicunque terrarum fuero, animo, si non externis signis, sim- 

20 pliciter scilicet et seoundum quod intellegebam, quum votum face- 
rera), sed potius propter scandalum et incommoda, que eventura 
inde timebam post meum decessum. Sed nunc, laus deo, indies 
tranquillior redditur, cum omnia in melius vertantur. Quod autem 
insinuas magnitudinem periculi animae, quod incurrunt ii, qui re- 

25lictis melioribus ad deterioria, recurrunt, ut liberius possint vivere 
secundum carnis sensualitatem, que res nihil est quam apostatare, 
verum quidem est, si nude intelligatur. Novit interim deus, quo 
animo prestiterim et qua de causa domo patris Leonardi exierim, 
licet probationis modum non satis intelligens patienter ac diligenter 

30 non sustulerim. Sed quicquid sit, culpandus sum, confiteor. Vota 
enim non sunt temere facienda, quia deo reddenda, ut fusius et 
efficaciter quidem probas. Est tarnen in rebis modus, cuius limites 
equitas non transtulit. Te autem quam possum diligentissime laudo, 
quod Votum pretensum iteraris quodque iter ceptum accepta domini 

35 cruce persequi velis. — Quantum autem ad profectionem meam attinet, 
spero quidem, me brevi iturum Lovanium studendi gratia, sed quoad 
iter Eomanum suscipiendum non sum adhuc pro nunc illius animi, 
nee fortasse, cum vollem, non permitteretur. Scias me erga Socie- 
tatem (deum testor) maxime bene affici et semper illis bene volui, 

40 licet interdum aliud quibusdam Visum esset. [Lüttich 1552 Juli], 
VIII fol. 61, Original. 

Adr. Non parvae pietatis adolescenti Nicoiao a Nova Fabrica, confratri di- 
lectissimo, Lovanii. 


fes bezieht sich auf die Störungen im Kölner Collegium, tvelche die Eiit- 
lassung zahlreicher Anqehöriqer desselben herbeigeführt hatte (unten 
S. 203 Änm. W- , , / , 

Dass Nicolaus wieder in die Societas aufgenomm,en icurde, beiveist ein 
Schreiben Kessels an ihn d. d, Köln 1558 Juli 10 (IV fol. 69, ConceptJ. 


200 1552. 120, 121 

120. Johann de Pölanco im Auftrag des Ignatius an Adrian 
Adriani in Löioen. Ersucht ihn, dem Ursmarus und Guterius mit- 
zutheilen, dass Ignatius sie in die Societas aufnimmt. Rechte der 
Rektoren. Obedienz. Rom 1552 Juli 20. 

VIII fol. 79, Original. 

Adr. Rev. in Christo patri mag. AcTriano Anthverpiensi, praeposito scolasti- 
corum Societatis Jesu, Lovanii. 

Juli 20. Per valetudinem suam fere semper adversam cum non possit 

pater in Christo noster magister Ignatius respondere d. Ursmaro ^ 
nee d. Guterio ^, nee mihi vacet singillatim utriusque literis respon- 
dere, T. Kev. facilius idipsum prestabit verbo, dicendo, quod pater 
noster utrumque ut filium et fratrem in Christo charissimum ad-^ 
mittit et in hac nostra Societate ulnis charitatis amplectitur. Et si 
Romam mittendos esse censueris, libenter excipientur. Licebit- 
que interim d. Ursmaro Societatis privilegiis uti, ut d. Quintino^; 
in foro conscientiae. Quod perinde est, ac si dicerem sine patcn- 
tibus literis, que offendi possint easdem eis facultates concedi, sed lo 
illis poterunt et in confessionibus audiendis et in aliis piis functio- 
nibus Societati consuetis uti publice et privatim. Non tamen (?) in foro 
conscientiae ad modum concedendi, non ad executionem gratiarum 
concessarum pertinet. 

Quid possit prepositus localis, quaerit T. Rev. non immerito, et i5 
absolutis oranino constitutionibus Societatis id exactius intelliget. 
Interim hoc in genere intellexisse sufficiat, quod non quasi suo iure 
ullo, sed ex consueta prepositi generalis concessione potest prepo- 
situs localis, que ad conservationem et spiritualem profectum suo- 
rum et externorum aedificationem pertinent. Unde dispensationcs üo 
circa ieiunia vel ciborum delectum et circa officium canonicum et 
huiusmodi ad cum pertinent, permissio etiam et restrictio usus gra- 
tiarum concessarum subditis eins (etiam per generalem prepositum) 
ad eundem spectat. Deputare itidem confessores et facultatem eis 
maiorem vel minorem concedere et eiusmodi licere solent rectoriss 
vel preposito locali per generalis concessionem , sed de his alias 
exactius. 

Quod petit Rev. T., quomodo possit aliquis esse sub tua obe- 
dientia et non Societatis, ego vero non video nee tale quid unquam 
dixi. E contrario tamen potest aliquis esse etiam Lovanii sub obe- 3o 
dientia Societatis et non tua. 

Rome 20. Julii 1552. 

121. Heinrich Dionysius^ an Leonhard Kessel. Seine loarmen 


1 Ursmar Goysson (vgl. für die Persönlichkeit Steinhiiber l. c. I, 82 Anm. 2). 

2 Vgl. unten S. 203 Anm. 4 'Guterius' ist wohl mit dem dort genannten 
'Guttarius' identisch. 

3 Quintin Gharlart (vgl. iS. 203 Anm. 4), dem Ignatius gestattete, sein 
Canonicat iveiter zu besitzen. 

^ Er icar Ganonicus in Nimtoegen und trat .später in die Gesellschaft 
Jesu ein, vgl. das Register. 


121, 122 1548. 201 

Empfindungen für die Sodetas. Zweifel an der Gnadenkraft eines 

Ahlasssteincliens, das Kessel ilitn geschenkt hat und das durch ein 

Unglück zerbrochen ist. [Nimwegen] 1552 Juli 20. 

IV fol. 47, Origincd. 

Adr. Keligioso d. Leonardo Kessel de S. nominis Jesu, tamico meo integerrimo. 

Non possum non vehementer et tibi et universe vestre Socio- Juli 20. 
tati congratiilari de tarn prospero rerum omnium siiccessu et tanta 
eonfratrum auctione. Orandus est deus, iit quod in vestra Socie- 
tate cum omnium admiratione coepit, etiam cum multorum edifica- 

5 tione provcliat ac perficiat. Utinam et me aliquando piissimus deus 
vestra Societate dignum iudicet, qui adhuc tam variis funiculis et 
negotiis distineor, sed spero aliquando gratia dei emersurum. Cum 
metior nunc totius mundi statum, magis lubet flere quam multis 
verhis calamitates deliniaro. Et certe, ut ingenue fatear, etiam 

lonostram sortem deploro, ut qui fecerim hiis diebus iacturam illiiis 
lapilli indulgentiarum, quo me tam munifice donasti. Cum enim tra- 
didissem hunc cuidam sanctissime virgini, ut serico implicaret, ne 
possem aliquando amittere, illa per imprudentiam acu rupit volens 
sericum transmittere non sine gravi animi sui dolore. Ego etsi 

15 vehementer dolerem, suppressi tamen animi merorcm, no tristitiam 
eins conduplicarem et addercm afflictionem afflicto. Vclim tamen 
mihi semel obiter indices, num etiam fractus in duas partes et con- 
solidatus rursum valeat eque atque prius; sin minus, precor, ut per 
amorem Christi mihi aliud communices, ne ipse cum multis aliis, 

soquibus soleo communicare, priver ea gratia. Miror, cur nihil in- 
dices de mittende iuvene. Ego certe pro vestro arbitrio sum cum 
iuvene acturus, ubi ad nos advolarit. Vestrum erit imperare, meum 
autem iussa facessere. Interim memineris pacti et deum i^ro me 
misero peccatore et indigno sacerdote precare, qui nos diu tueatur 

25 pro bona voluntate sua incolumes. Scribebam pridie Praxedis vir- 
ginis a. 1552. 

122. Ignatius an Leonhard Kessel in Köln. Macht ihm Mit-Jnii so. 
theilung von der Gründung des Collegium Germanicum in Rom ^ 
U7id ersucht ihn im October oder November einige deutsche Jünglinge 
zur Aufnahme in dasselbe nach Rom zu schicken ^. Rom 1552 Juli 30. 

1. IV fol. 48, Copie von der Hand Kritzraets ; 2. XII fol. 264, Copie 


1 


Eine Abschrift der Constitutiones collegii Germanici de Urbe, Lovanium 
et Coloniam mittendae (vgl. Pachtler, Ratio studioricm I, 375), soivie 
eine Abschrift der ersten Redaction der päpstlichen Bulle, durch ivelche 
das Collegium begründet lourde, befindet .sich XII fol. 259 ff. — Vgl. im 
allgemeinen iSteinJmber, Collegium Germanicum Ilungaricum I, 14 ff. 
Am 81. Jidi machte Ignatius im, Anschluss an obiges Schreiben Leon- 
hard Kessel Mittheilung von den Vorbedi7igitngen, ivelche die zu ent- 
sendenden Jünglinge zu erfüllen hatten (Co2ne XII fol. 265; die zioeite 
Hälfte des Originals in der Maria-Himmelfahrtskirche zu Köln. Das 
ganze Schreiben ist gedruckt von 0. Braimsbercjer in der Zs. für kath. 
Theologie 1885 S. 315; danach Pachtler l. c. I, 869). 


202 1562. 123 

des 17. Jhs. —Stimmt loörtlich überein mit dem gleichzeitigen 
Schreiben an Le Jay, welches in den Cartas de San Ignacio III, 
895 abgedruckt ist. 

123. Kölner Viermonatsbericht über Mai bis August 1552, ver- 
fasst von Leonhard Kessel. Kriegsfurcht in Köln. Einnahme von 
Mainz und Trier. Bedrohung des kölnischen Gebietes. Feindselige 
Stimmung gegen die Geistlichkeit in Köln. Beziehungen zu Gelehrten 
und angesehenen Männern. Guter Ruf der Gesellschaft. Missgunst 
einiger Magister. Nachfrage nach dem, in Rom loeilenden Andreas 
Fi'isius. [Köln] 1552 August 31. 

II fol. 2, Copie 17. Jhs. 

Aug. 31. Inprimis, reverende pater, quoad tempora, in quibus degimus, 

plena sunt bellis ac turbationibus, Colonienses nostri multum timuerunt 
et adhuc timent ^. Omnes fere portae civitatis multum temporis clausae 
fuerunt, vigiliae quoque die ac nocte diligenter factae sunt. Istis 
mensibus religio christiana multum decrevit in his locis et decrescit 5 
in dies magis. Nam Lutherani sive haeretici Moguntiam occupa- 
runt 2, episcopus Moguntinus, religiosi et sacerdotes omnes fugere 
coacti sunt; quorum domus et ecclesias haeretici incenderunt, tarn 
in civitate quam extra urbem iacentes. Tandem haeretici occupa- 
runt etiam Treverim^; iam aliud non restat, nisi ut episcopatum lo 
Coloniensem devastent et Coloniam penitus subvertant, quod valde 
timetur et facile fleret, quia inter populum et clerum magna est 
controversia, ita ut periculum sit, ne tumultus fiat in populo contra 
clerum et religiöses omnes. Non possem Uteri s explicare, quomodo 
hie sacerdotes et religiosi sint exosi, quomodo post eos clametur in i5 

plateis sine aliqua verecundia. Nos '') manemus apud tem- 

plum divae Ursulae. Istis mensibus multis de causis coacti fui- 
mus nos magis domi continere et nostra studia tractare, tamen do- 

minicis diebus et festis bis ") exhortationem habui diversis 

in locis. 2ü 

Quidam promoti in artibus et sacerdotes saepe nos invisunt, 
aut consulendi aut confitendi gratia. Inter quos est quidam filius 
consulis promotus in artibus, qui valde Societati est addictus. Apud 
omnem populum bene audimus, libenter nos audiunt, sed alii ma- 
gistrorum nostrorum admodum aegre nos ferunt, quorum unus in 25 
publicis concionibus suis, quantum potest, contradicit nobis ab aliis 
male informatus. Itaque adhaeret suae opinioni, ut [etiam si] con- 
trarium audiat, non credat. Speramus omnia meliora "'. 

c- Lücke für ein oder zwei Worte. 


1 Für die Besorgnisse, ivelche der Kriegszug des Kurfürsten Moritz von 
Sachsen und des Markgrafen Albrecht von Brandenburg in Köln er- 
tveckte, vgl. Ennen IV, 649 ff.; Höhlbaum, Bitch Weinsberg II, 13. 

2 Die Einnahme von Mainz durch Markgraf Albrecht erfolgte Mitte August. 
^ Trier fei ain 25. August in die Hände des Markgrafen Albrecht (Gesta 

Trevirorum, ed. Wyttenbach und Müller III, 13). 


123,124 1552. 203 

Nihil adhuc percepimus de Andrea physico ^) quem cum Sebasti- Aug. ai. 
ano ^) ante aestatem Romam misimus. Intelligo ipsius patrem bene con- 
tentum, quod se Societati dederit; omnia necessaria paratus est ipsi 
mittere *), sciat, ubinam ag-at. 1552 ultimo Augusti^). 

124. Kölner Monatsbericht über October 1552 *, verfasst von 
Leonhard Kessel. Bruchstück. [Köln 1552 November l.J 
Copie VIII, 77. Vo7i Kritzraets Hand. 
5 . Ego cum m. Gerardo ^ et nostro exercitante cum coquo simul nov. i. 
manemus, corpore sie satis, laus deo, bene dispositi, Viciui nostri 

«■ LücJce. 


1 Es ist Andreas Boccatius Frisius. 

2 Der oben Nr. 107, 114 enoähnte Sebastianus Megensis. 

3 Der Bericht enthält (ähnlich ivie oben S. 182 Änni. 4) auffallender Weise 
keine Angabe über die Entlassung der Mehrzahl seiner Zöglinge, zu 
welcher Kessel sich gleich nach seiner Rückkehr aus Löwen, also etica 
im Juni 1552, entschliessen musste. Die hs. Hauschronik a. a. 1552 
(und danach Beiffenberg I, S7), soioie Bolanco II, 584 berichten ein- 
gehend darüber. Danach wollten sich die oben Nr. 101 erioähnten Zög- 
linge Johann Marbais, Johannes Marchiensis, Walter Scotus tmd Aegi- 
dius Genepiensis nicht der Hausdisciplin fügen und verliessen heimlich 
das Haus; bei der Untersuchung, die Kessel anstellte, ergab sich, dass 
auch die übrigen Schüler inficirt waren, so dass er alle bis auf drei 
entliess. In Köln machte der Vorfall viel Aufsehen, aber Ignatius sprach 
Kessel am 4, October für diese Energie .seinen Beifall aus (Bolanco II, 
585 Anm. 1; vgl. Linek, Imago virtutis S. Ignatii S. 516: Leonhardus Kes- 
selius Coloniae rectoi* ex quincTecim sociis, qui illo domicilio continebantur, octo 
iussit abscedere resque suas habere, quod se obedientiae nutui, persuasione 
cuiusdam Gerardi Olandi, accomodare noluissent. Postmodixm vero anxius ani- 
mi, quod in eo fortassis fuisset plus aequo austerior, dedit ad Ignatium literas, 
supplicans ut, si fervore abductus nimio perperam egisset, daret veniam poenam- 
que quam vellet injungeret. At is perlectis eius litteris factique causis tantum 
abest, ut quicquam in eo culpae agnoverit, probarit quin potius praeceperitque, 
Septem etiam reliquos propelleret, nisi quieti atqiie obsequentes esse vellent, 
quales unice optaret requireretque Societas; vgl. auch Acta Scmctorum Jidi 
VII, 563). 

'^ Der Bericht über den September 1552 fehlt. Nach der hs. Hauschronik 
legten am 6. September in die Hand Kessels das Gelübde ab : 

a) Andreas Leodiensis (vgl. oben S. 188 Z. 16, und Bolancos Chronik 
II, 585). Ein unbedeutender Brief seines Bruders Erardus an ihn 
d. d. Wien 1552 October SO in VIII fol. 85, Original. 

b) Valerianus Marchiensis (S. 188 Z. 17). 

c) Fetrus quidam natione Gallus. 

d) Fetrus Flander. 

e) Gutta74us natione Hispanus (vgl. oben Nr. 120), 

f) Duo canonici, ia^nSocietatis, d. Antonius et d. Ursmarus (oben Nr. 120). 
Diese beiden und der folgende kamen aus Löwen nach Köln (Fo- 
lanco II, 585). 

g) d. Quintinus licentiatus et canonicus (Mag. Quintinus Charlart ca- 
nonicus Tornacensis, Folanco II, 588; Carlas III, 145; Litt, quadr. 
I, 505; vgl. Gothein a. a. 0. 756). Diese acht und dazu Gerhard 
Tacquet xourden nach Rom geschickt. — Ausser diesen leistete am 
6. September noch Joannes Leodiensis das Gelübde, 

^ Gerhard Brassica. 


204 1552. 124, 125 

Nov. j.et omnes de nostra parochia bene favent nobis; propter confessio- 

nes audicndas et propter advenientes studiosos hoc mense in studiis 

parum profeci. M. Gerardus optimo est animo, non tarnen corpore 

adhuc totus restitutus. Hoc enim tempore mala scabie laboravit .... 

[Reliqua evulsa et lacerata sunt]. 5 

125. Gerhard Brassica an Michael von Gent in Löwen. Än- 
loeisung für die Besorgung der Bücher des Franz Coster. Ermah- 
nungen für sein Seelenheil. Weitere Angäben betr. Franz Coster. 
Köln [1552] November 12. 

VIII fol. 80, Copie von der Hand des Leonard Kessel. 
Adr. Michaeli Gandavo optime spei adolescenti, gnaviter operam danti phi- 
losophicis studiis in pedagogio Castrensi, Lovanii. 

Nov. 12. Gratia et pax domini nostri Jesu Christi sit et augeatur in cor- 

dibus nostris amen. Charissime in Christo frater, m. Franciscus * 

Nov. 7. incolumis in festo s. Willibrordi 7. Idus Novembris maxima anirai 
alacritate ad nos pervenit sub horam 5. vespertinam. Nunc mihi 
id negotii dedit, scrioribus occupatus, ut ad te pauca pro tcm-io 
poris angustia de rebus suis perscribam. Fideliter omnia, ut ius- 
serat, procura, magnam apud deum et ipsum initurus gratiam. Et 
omnia, quo istic acta sunt, iam inde a decessu ipsius ordine per- 
scribas. Si forte pater ipsius omnem supellectilem aufcrre aut de- 
tinere statuat, subducas grammaticam Clenardi, grecam et he-ib 
braicam, Joannis Isaac biblia et annotationes sub Adamo et in ma- 
gistrum sententiarum^, Plinii naturalem historiam, dictionarium Mün- 
ster! trilingue et arcana scripta et epistolas, quas ad ipsum misi; 
in unum involvas vel tibi serva ac deferas ad Jacobum Dordra- 
censcm ^ cognatum nostrum, qui huc curabit ad nos advehi. Si20 
spes bona affulgeat, quod non detinebit, tunc omnia conservabis, 
donec nos certiores effecti indicaverimus, quid faciendum fuerit. 

Tum autem, mi frater dilectissime, ipsum diem in te puUules- 
centem noli extinguere, sed confoveas et enutrias ferventibus pre- 
cibus, ignitis desideriis in deum, novumque dum datur otium, in 25 


1 Franz Coster, vgl, Nr. 129. 

2 Der 'niagister sententiarum' ist Petrus Lombardus. 

^ Vgl. oben S. 196. — Brassica schrieb ihm am 13. November noch be- 
sonders in dieser Angelegenheit (VIII fol. 81'"). Er ersuchte ihn, auch 
seine (Brassicas) Bücher zu senden; als solche nennt er: biblia, annota- 
tiones in Paulum sub Adamo et in magisti'um sententiarum, locos communes 
in Sacra scriiDtura, annotationes paucas sub doctore Hasselt in epistolam Jacobi, 
librum disputationum et reliqua scripta ea, que mihi preciosiora sunt aiiro, 
adagia Erasmi [über den Verkauf seiner Schriften in Köln s. Höhlbaum, 
Buch Weinsberg II, 153], grammaticam grecam et liebraicam Cleonardi, Lu- 
canum et annotationes in eundem, dictiones fraudum Luteri, commentaria in 
logica, phisica, textum in logieis, annotationes in logicam sub m. Cornelio, in 
metaphisi, quas arbitror Johannem Dordracensem in Castro usui habere, repetas 
ab eo et alia scripta logicalia, phisicalia, epistolas Erasmi, historiam d. Martini 
Carthusianorum, quam commodato habebat m. Hadrianus Blienborch, figuram 
Jacobi Rovitij, djctjonarium grocum. 


1^5, 1Ö6 lo5ä. Ö05 

altis recessibus cubiculi perpeiidas, quanta Jesus Christus nobis pre- Nov. 12; 
stitit, quid etiam sit nos vicissim rependere, totam ipsius vitam ab 
incunabulis usque ad mortem intuearis, quod vite genus nos exeraplo 
suo et doctrina docuit, quod Optimum et saluberrimum et compen- 

5 diosissimum esse nemo sane mentis dubitabit. Novissima tua, mortis 
horrorem, extremi iuditii tremendum et ardentis gelienne metum ob 
oculos pone, in memorlam revoca humane vite pericula, propriam 
fragilitatem et mundi huius pessimi prestigias, qui, si unquam alias, 
nunc totus in vitiis constitutus est. Consultissimum erit et valde 

10 utile, quoniam in adolescentia magna consilii imbecillitas est, ut- 
pote rerum inexperta et variis affectionibus obnoxia, ex toto corde 
orare dominum deum et divam virginem, ut ipsa te dirigere dig- 
netur in talem vite rationem, in qua ipsi fideliter serviens tandem 
eternam salutem consequaris, offeras te, quantusquantus es, ipsius 

löbone voluntati indifferens, ad omnia paratus quocunque vocet, se- 
qui. Mundus transit et omnis concupiscentia eins. Vanitas vani- 
tatum et omnia vanitas. Quicquid sub sole fit, nihil nisi labor et 
afflictio Spiritus, deum et mandata eins observa. Hoc est, omnes 
homines, cuncta, que fiunt, adducet deus in iudicium pro omni 

soabscondito suo sive bonum sive malum. Ter quaterque felix, qui 
sublata cruce sua et abnegato se ipso vestigiis Christi fortiter co- 
minus insistit. In studiis tuis diligenter perge, absolve curriculum 
et, ut ii, qui in currili certamine certant, visa meta alacrius et gna- 
vius ad eam propera, ut nomen dei in laboribus tuis sanctificetur. 

25 Salutabis nomine nostro dominum regentem, m. Cornelium Rom- 
merswael, m. Augustinum. Oramus ipsos atque obtestamur per cru- 
cem et diram passionem Jesu Christi et amorem, si quam erga nos 
habeant, si pater m. Francisci Lovaniensis advenerit, ipsum conso- 
lentur et bene instruant, compcscant salubiibus monitis, nc sibi et 

3ofilio raolestus fiat et repugnet deo, adversus cuius stimulum calci- 
trare durum est. Spero enim, quod ex lectione sacre scripture et 
sanctorum patrum satis didicerit, quid in hac rc fieri debeat, et 
multum probent factum magistri Francisci. Spergas rumorom apud 
patrem, m. Franciscum ilico discessurum Colonia, si scntiat per- 

35 secutionem sibi parari. M. Augustinum plurinmm salutat Jochimus 
Traiectensis ^, cui etiam breviter perscripturus est; salutabis omnes 
vetercs contubernales m. Johannem Bardwyck, m. Kicolaum Hasselt, 
m. Gerardum Lauersoen et omnes, qui de m. Francisco et de nie per- 
cunctabuntur, precipue tamen fratrem L. etHieronimum, cognatum 

40 m. Francisci. Postridie d. Martini. Colonie. 

Johann de Polanco im Auftrag des Ignatlus aii Leonhard Kessel 
in Köln. Antwort auf dessen Schreiben vom 31. August und 23. 


1 Joachim Antonii (Nr. 127). — Ein Schreiben des Brassica an Ignatius 
d. d. 1552 November 24 ist gedr. hei Reiffenberg I, S. 42 (Copie VIIl 
fol. 11). 


206 im. i^^,m 

Nov. 12. Septemhef, qUaä üobis attulit mag. Gerardus ^, alias deinde in mense 
Octobri datas attiilerunt duo iuvenes ex inferior! Germania liuc 
missi ad collegium Germanicum^; et re vera aliquid negotii nobis 
exliibuerunt, cum iam perspecta nobis esset mens rev™*'^""™ protec- 
torum, nimirum ut, quamdiu praesens urget superioris Germaniae 5 
necessitaS; ex earum fere regione iuvenes assumantur. Quia tamen 
in constitutionibus aliquis relinquitur locus inferioribus Germanis, 
lii duo Colonia et Septem alii Lovanio missi recepti sunt^; alios 
ex inferiori Germania mittere non oportebit, ex Saxonia vero et 
aliis superioris Germaniae provinciis, qui idonei fuerint, libenter ad- 10 
mittentur. — 

Magister Gerardus sicut et alii fratres Lovanio et Colonia missi 
valent in domino; valet etiam Andreas Frisius, qui in collegio Ro- 
mano Societatis dat operam litteris. Sebastianus'^, eins socius, Au- 
gubium, quo novum collegium hisce diebus deductum est, mis-15 
sus fuit. 

Rom 1552 November 29 ^. 

XII fol. 267, Copie des 11. Jhs. — Druck des ganzen Briefs, Brauns- 
herger in der Zs. für kath. Theologie 1886 S. S16 ; danach Pachtler 
l. c. I, 370. 

127. Joachim Äntonii ^ an Ignatius. Bericht über seine Studieoi 
in Utrecht und Lötcen. Verkehr mit Adrian Adriani. Exercitien. 
Entschluss in die Gesellschaft einzutreten. Reise nach Köln. Stu- 
dien- u. Tagesordnung '. Köln 1552 November 30. 
VIII fol. 76, Copie von der Hand Kritzraets. 
Nov. 30. Singularem dei moi ac patris aeterni in nie indignissimum 

filium pietatem cernens, nccnon et magnam specialemque gratiam mihi 
uberrime donatam percipiens, p. in Christo rev'^^, V. rev. P*^'^*^ ut haec 
exponantur aequum esse et salutiferum putavi, tum ut mei indig-20 
nissimi filii vocationem exploratam habens V. P*'^^ minimorum ser- 
vorum catalogo adiungere dignaretur, tum etiam ut sanctissime iuxta 


1 Gerhard Tacquet; das Schreiben vom 28. September liegt nicht vor. 

2 Wohl die beiden Brüder Heinrich und Christian Blyssemius aus Bonn, 
die zu den ersten Zöglingen des Germanicums zählten (Steinhuber l. c. 
J, 41). Heinrich Blyssemius und der ebenfalls 1552 ins Germanicum 
aitf genommene Hermann Dorkens (Thyraeus) aus Neuss studirten vor- 
her in Köln; ersterer wurde am 16. März 1551 immati'iculirt und im 
März 1552 Licentiat in artibus, letzterer tuurde am 1. November 1550 
immatriczdirt und gleich darauf Baccalaureus (Matrikel IV fol. 191, 
198; Decanatsbuch iV fol. 248, 250). 

3 Die Namen vgl. bei Steinhuber l. c. 

* Sebastianus Megensis. lieber die Gründung des Collegs in Gubbio vgl. 
Folanco II, 441. 

ö Ein Schreiben ähnlichen Inhalts richtete Polanco an demselben Tage aii 
Arnold Hezeus in Löioen (ebd. XII fol. 268; Druck, Zs. für kath. Theo- 
logie 1885 S. 317 ; danach Fachtier l. c. I, 371). 

c Joachimus Anthonius Ultraiecten.sis wurde am 7. Februar 1553 als Ar- 
tist in Köln immatricidirt (Matrikel IV fol 205), 

' Vgl. das oben S. 205 Anm. 1 erivähnte verwandte Schreiben Brassicas, 


m im, %i 

ac piissime liuius Öocietatis consuetudini morem geTeVehi', scriptiirus Nov. so. 
ergo primum tractmn, in trahendo constantiam, exercitiorum suc- 
cessum et una cum voto stiidii rationem, gratias ante omnia agen- 
das deo pro viribus duxi, qui in me talia tantaque contulit bene- 
öficia. Cum igitur Traiecti latinae linguae notitia per dei gratiam 
parta fundamentoque graecarum literarum iacto Lovanium peterem, 
varia de studiis consilia sententiasque audivi, propter quae milii in 
dubium tracto, cuinam studio animum applicarem (elapsi sunt quatuor 
menses), considerans itaque tempus sine fructu elapsum dolui vide- 

lobamque me in dies ad lusum, ad potationes aliasque mundi vani- 
tates magis quam ad virtutes bonarumque literarum Studium invi- 
tari et allici. Haec me advertentem et iam quasi, proli dolor, to- 
tum mundi lautiis et voluptatibus inescatum deus per immensara 
suam bonitatem, nescio quo modo, ad mag. Adrianum ab Antwer- 

15 pia, patrem Societatis Jesu apud Lovanienses, traxit eique confessus 
ut crebrius solito confiterer, admonitus sum. Videns autem huius 
viri niirabilem lenitatem morumque probitatem, eins admonitionem 
minime negligere audebam. Accessi saepius. Quid multis? Quanto 
crebrior erat confessio, tanto desiderium cum eo vitam agendi cre- 

2oscebat magis, ita ut me totum ei committerem de studiis meis. 
Ipse autem Studium philosopliiae mihi suadebat. Hoc igitur studii 
genus aggressus sum. Interea loci conciones frequentans, scmel de 
eligendo vitae studio documentum liabitum est. Hoc in memoriam 
recondens mihi faciendura esse putavi. Perpendenti igitur diversas 

25 vitae vias orantique deum, ut commodam mihi demonstrare vellet 
viam, in qua ipsius voluntatem complens salvari posscm, occurrit 
triplex vitae genus, ad quorum unumquodque aeque animus trahe- 
batur, videlicet vitae Carthusianorum, Societatis Jesu et pia apud 
matrem in patria sacerdotis officio fungens ductio; haec mag. Adriane 

30 proponebam, cupiens ex hoc trivio educi: ipse autem videns me 
hisce intricatum, admonebat preces ad deum fundendas, ut ipse per 
suam bonitatem indicare vellet, quid illorum illi placeret. Mihi 
itaque oranti saepiusque nocte haec eadem rcvolventi niaximum erga 
hunc patrem, ut eins consuetudine utens deo scrvire possem, amor 

35 animum subiit et rursus affectus illc erga matrem naturalis fortis- 
sime impugnabat. Ita aliquot menses Imiuscemodi pugnantibus 
agitalus fluctibus partim expellere nequiveram, postea aura spiritus 
sancti tam acris surgebat tantoque amore animum accendebat, ut 
fere invitum hunc portum intrare compulerit. Consulens itaque p. 

40 Arnoldum ' ex Colonia Lovanium missum, subito relictis Lovanii 
Omnibus matrem solam solatus Coloniam profectus sum. Reliquis 
cbgnatis mihi tunc obviis commentum quoddam obiicicbam, ne 
meam versus Coloniam impedirent profectionem. 

De exercitiis nunc pauca referam. Prima septimana verani 

45animi contritionem vix seniel, ut cupiebam, scnsi; confessus eidem 

1 Arnold Hezeus, 


208 1552. 12?, 12Ö 

Nov. 30. tum et pudoi'e affectus verum tantum animi dolorem sentire non 
potui, ut largas lacrymarum guttas effunderem, sed eo dolore la- 
crymas emisi largas, quod scilicet cordis duritiem lacrymis mollire 
nequiverim. In reliquis exereitiis bene successit, laus deo; habui 
magnam regi iiostro in omni paupertate, humilitate et vera obe-.5 
dientia serviendi affectionem, ita ut instigabar maxime ad votuni 
faciendum, ne spiritus quidam malus inciperet me in hac vita im- 
pedire. Vovi itaque deo meo ef creatori nieo, ut liquet ex hoc 
chirographo ^ a me ipso notato, patre et omnibus fratribus nescientibus, 
solus in templo. Voto facto animus quiete in Christo fruebatur, nisi lo 
quod diabolus variis aliquando perturbaverit cogitationibus et ten- 
tationibus. Ad finem autem hisce perductis exei'cifciis, hanc studii 
rationem per patris niei consensum et consilium aggressurus sum, 
ut Studium philosophicum persequerer (Lovanii enim Aristotelis lo- 
gicam audivimus), nunc autem in physica duas aut tres horas con- 15 
sumo, in sacris duas horas impendo, unam horam cum fratre meo 
mag. Gerardo Dordracensi in graecis literis nos exercentes perdu- 
cimus, reliquam diei partem vel in meditationibus et orationibus 
sanctis (ut magis in Christi amore stabiliar) transigo, vel patris 
negotiis, culinae enim coci officio fungenti cura commissa est, in- 20 
tersum. 

Coloniae 1552 ultima Novembris. 

1 28. [Johann Rhetius an Ignaüus ^]. lieber das Dreikronen-Kolleg. 
Förderung lüissenschaftlicher Studien durch den städtischen liath. 
Neues Aufblühen der Universität seit toenigen Jahren. Professoren 
von der Stadt unterhalten. Besonderes Wolüioollen Hermann Suder- 
manns. Verfall des gymnasium Cucanum. Verhandlungen mit Lei- 
chius loegen Üebernahme einer Schule. Vermittlung des Konrad Betz- 
dorf. Leichius durch den liath zur Annahme der Leitung betoogen. 
Pflege der Elementarfächer in der neuen Anstalt vorgesehen. Häuser 
erworben und zur Schule hergerichtet. Einzug in das Kolleg [ß. Juni] 
und Eröffnung der Schule [12. Juni]. Versi^rechen näherer Auskunft 
über die Unterrichtsmethode etc. durch Uebersendung von Aktenstücken 
und Briefen. Lob des Regenten. Wachsende Schülerzahl. Pflege 
der Sprachstudien. [Köln 1552 Ende November.] 

II fol 2&, Kopie 11. Jhdts. 

Ende Nov. Quod, sauctissime pater, me recepi facturum, aequum est ut 

faciam. Dicam igitur quaedam, sed pauca, de novo nostro Trium 
coronarum collegio ^. Hi ornatissimi civitatis Agrippinae principes 25 
et senatores ita amant honesta studia et bonas artes studiososque 


1 Liegt nicht vor. 

2 Dass Ignatius der Adressat ist, ergibt sich aus Polancos Schreiben vom 
24. Januar 1553, Nr. 184, 

8 Die Kukanerburse hiess seit 1552 von dem an ihrem Eingang ange- 
brachten Stadtwappen meist Dreikronenburse. 


12S ' 155^. 209 

ac doctos omnes, ut eos a deo opt. niax. nobis.datos existimemus Ende Nov. 
ad reformandam universitatem, quae olim viris doctis florentissima, 
nostro aiitem tempore ante annos pauculos, nescio cuius [incuria]'*) 
et negligentia sine omni pene flore fuit: ante paucos annos dico, eo 

squod nunc reflorescere incipiat. Biennium plus minus est [elap- 
sum] °') quod theologiam, iurisprudentiam, medicinam, philosopliiam 
et linguas velut ab exilio in urbem reduxerit ^ Tarn est überaus in 
doctos, ut hoc facile omnes alias Germaniae civitates superet. Alit 
liic (nam beneficia ecclesiastica professoribus danda negligentia quo- 

10 rumdam f ere omnia donata sunt hominibus indoctis, qui nihil minus 
quam alios docere possunt) magnis sumptibus, pecunia ex communi 
aerario sumpta, sex doctores theologos (ut ab his potissimum, ut ae- 
quum est, incipiam), totidem iuris consultos, duos medicos. His 
quod numerat, nescio; numerat, id quod scio, doctori Justo Velsio 

isHagano philpsopho doctissimo, qui in philosophia graeca cum la- 
tinis coniungit, daleros 200, Gerardo Matthisio Geldriensi graeco 30, 
Jacobo Leichio Cochemensi totidem ^. Postremis brevi, ut spero, 
augebitur Stipendium. Est hie Joannes Isaack Judaeus baptizatus ^, 
hebraicae linguae pcritissiraus, qui an in numerum suorum profes- 

sosorum receptus sit, nescio, sed plane spero, nam locuti sunt illi et 

■ pecuniam aliquam dederunt*. Ita, reverendissime pater, toto animo 
in promovendo honesta studia noster senatus ^) incumbit, praesertim 
Sudermannus consul ^, qui omnium bonorum, quae senatus in stu- 
diosos contulit et maxime in novum istud nostrum collegium, prae- 

25cipuus^) et pene unicus est auctor; quod admirabile valde est et 
eo magis, quod dominus noster Sudermannus omnis eruditionis est 
expers. Dator huius est deus, a quo ad hoc factus videtur, ut ho- 
nesta promoveat studia, itemque deo omnis boni auctori satis mag- 
nas [debemus] ") agere gratias. Nunquam potest senatus ob has sanc- 

sotas virtutes digne laudari, Magna haec sunt, speramus maiora. 

Hie sanctus rei literariae patronus etiam huius uostri collegii 
fundator est, nam vetus Cucanum gymnasium (quod non publicum 
sed privati cuiusdam hominis fuit) cum anno superiore collaberetur 
(et ob vitani inhonestiorem eius, qui praeerat et quod domum repe- 

35 teret ipse haeres), egit reverendus d. et praeceptor meus Godefridus 

* Lücke. ^ coiiatus. c percipimus. 

^ Vgl. Ennen 7F, 685. Die Bemühungen des Raths zur Hebung der Uni- 
ver.ntüt icaren 1550, nach Beendigung de,s oben S. 149 erwähnten Pro- 
vincialconcils vom März 1549, auf lüelchem die betheiligten Instanzen 
sich gegenseitig für den Verfall verantwortlich machen wollten (Liber 
rectoralis IV fol. 159 ff.), zu einem geioissen Äbschluss gekommen. 

2 Ennen IV, 678, 689. — Für die fi'üheren Gehaltsverhältnisse der Kölner 
Professoren vgl. besonders Keussen in der Westdeutschen Zs. XI, 362 ff. 

^ Seit 1551 in Köln (Ennen IV, 685; Lossen, Masiusbriefe S. 373). Am 
16. Juli 1552 lourde er immatricidirt (Johannes Isaacli, antea jixdeus nunc 
cliristiamis, lecturus liebream gTammaticam, Matrikel IV fol. 208). 

* Ueber .Heine Geholt.'iverhältnisse vgl. Ennen IV, 686. 

^ Der Bürgermeister Hermann Sudermann ist gemeint. 

Jesuiten-Akten. 14 


210 1552. 128 

Ende Nov. Viüchius, deciinus templi SS. Apostolorum ^ cum Jacobo Leichio, 
publico linguae latinaedoctore, ut administrationem scholae in se 
susciperet; sed cum nihil obtincrct, adiit eius patronum, doctorem 
Conradum [Betzdorpium ")] ordinarium legum doctorem, qui, dictu 
mirum tantopere promovere studia conatur; est quodammodo me-s 
diator inter universitatem et senatum, quo potius a senatu ad eum 
deferimus et ipse causam nostram agit. Breviter: omnium nostrum 
est Maecenas ; senatus quidem est, a quo praemium exspectatur, at- 
tamen in hoc et aliis opera ipsius doctoris utitur. Nos cum pudor 
prohiberet de omnibus cum ipsis dominis agere, hie, ut antea saepe, lo 
causam nostram agit, rem provisoribus universitatis et consulibus 
aperit; vocant ad se Jacobum Leichium, hoc illi proponunt, orant, 
ut se non difficilera praebeat, se effecturos, ut illi domus detur. 
Ad senatum negotium defertur, diebus aliquot de eo agitur, varie 
dicuntur sentire, tandem fit senatus consultum, ut erigatur^) colle-is 
gium, illi Leichius pracficiatur, in eo doceantur non solum studia 
illa maiora, id est dialectica, rhetorica et physica, quae apud nos 
in collegiis, quas'') bursas vocamus, pene sola docere solent, sed 
etiam puerorum et rudiorum cura'') habeatur et minora quoque 
studia tractentur, ut sunt grammatices et linguarum ^. Quod pla- 20 
cuit senatui, factum est. Domus aliquot emptae sunt, mille, ut credo, 
daleris; missi fabri, ut eas scholae aptas facerent. Hi in interiori 
domo in primo loco magnum fecerunt auditorium, in quo tres prae- 
ceptores pueros in classes divisos una docere possunt, in secundo 
loco contubernium regentis et quatuor alia. Fabri adhuc adsunt ; 25 
quid praeter haec pjaraturi sint, nescimus. Aream quoque magnam 
habemus. 

Ea, quae scripsi, a liberalitate senatus accepimus, sed plura 
promittit, si negotium feliciter successerit. Quibus conditionibus 
domus regenti sit tradita, nos praeterit. Perfectionem collegii, quod so 
adhuc perfectum non est, minime exspectavimus, verum immigra- 
Juni 5 vimus ad festum Pentecostes, scholam vero aperuimus ipso die sanc- 
Juni 12 tissimae et individuae Trinitatis, quod nunc medius est fere annus. 
Dicendum iam esset de institutione iuventutis et de diligentia re- 
gentis ac praeceptorum ^) scribam ^) cognosci possetss 

ex chartis et literis, quas mitto et, statim ut editae fuerint, missu- 
rus sum. De altero hoc tan tum dicendum puto: regen tem (sie enimO 
praefectum collegii appellamus) strenue et diligenter laborare et nos 
non negligenter aut segniter; saepe solet disputare: „non huc veni 
ullo allectus lucro sed . . ^) pia ista sunt studia et . . ^) amabam, 40 
pie laborabimus et deus nobis aderit". Initio quidem numerus 
discipulorum fuit rarus admodum, sed nunc est~ frequens et in dies, 

"' Lücke, die aber zioeifellos so zu ergänzen ist, 

^ non erigatnr. c quae. '^ non (!)• * lAlcke. f eum. 


1 


Gottfried, von Wylicli toar Dechant von S. Aposteln 1549—1553. 


2 Vgl. die Studienordnung hei Ennen IV, 692 Anm. 8 


128,109 165^. 211 

aliis atque aliis advenientibus, elücitur frequentior^. Spero fore, ut Ende Nov. 
ex hac schola prodeant adolescentes docti sermonis liebraici, graeci 
et latini (in quibus merito exercitati esse debebunt ecclesiastae) et 
aliarmn artimn, quas liberales appellant. Faxit deiis opt. max., ut, 
5 quantum nostri proficiunt in litteris, tandundem aut plus etiam pro- 
flciant in pietate et vita vere christiana, ut dominus aliquando mittat 
ex hoc bonos operarios in messem suam. Messis copiosa est, sed 
operarii pauci. 

129. Franz Ooster an seinen Vater. Rechtfertigung seiner Flucht 
und seines Eintrittes in die Gesellschaft'^. Köln 1552 Dezember 1, 

VIII fol. 76, Copie von der Hand Kritzraets 

Literas tuas, carissime pater, diebus istis attulit Carmelita qui- Dec. i. 

10 dam, quibus aegerrime ferro declaras non tarn discessum quam 
clancularium discessum, et merito quidem, si ingratitudinem meam 
spectes. Verum si commoditatem et animae securitatem respicias, 
factum laudabis. Nonne animum ad Jesum spirantem maternus 
atfectus extinxisset aut certe multum ab eo ademisset fervoris? 

i5Timebam (quod maxime timendum erat), ne ob aetatem me deti- 
nuissetis bono, ut videtur, pietatis zelo ducti: nunc, quod factum 
est revocari nequit. Hoc unum abs te efflagito, ut matrem ^ tristem 
amotam consoleris, nam nulla est tristitiae ratio, sed maxima causa 
laetandi. Valetudine dei opt. m. beneficio fruor optima, quam vobis 

20 similiter opto. Est Lovanii quidam Jacobus a Dordraco (de quo in 
Castro Lovanii ex Michaele Gandavo^ raetaphysico percuncteris). 
Coloniae apud aedeni s. Ursulae in domo S. J. a. 1552 Cal. Decembris. 


Ueher die Frequenz des Gymnasium tricoronatum 1552 — 1556, d. h. bis 
zur Uehernahme durch den Jesuitenorden, sind bestimmte Angäben un- 
möglich. Doch lässt sich ein Schluss aus der Anzahl der Baccalaureen 
ziehen (ich berücksichtige dabei nur den regelmässigen Novembertermin). 
1552 waren von 51 Baccalaureen der Artistenfacidtät 15 Laurent., 35Mont., 
1 Coron. 1558/54 ko7nmen als Pestjahre nicht in Betracht. 1555 tvaren 
von 61 Bacc. 28 Laur., 88 Mont., 5 Coron. 1556 .sind die 68 Bacc. nicht 
nach Bursen getrennt. Von 1551 an beginnt ein allgemeiner Äufschioung 
der Facultät, an dem das Tricoron. erheblichen Antheil hat. 1557: 28, 
86; 4; 1558: 15, 27, 18; 1559: 22, 28, 25; 1560: 92 nicht getrennt; 1561: 
19, 52, 23; 1562: 18, 87, 35; 1568: 34, 49, 42 (vgl. Nr. 198 Anm.). 
Die Kölner Hauschronik berichtet: Franciscus Ciistodis sive Costerus Mechli- 
iiiensis Lovanio ab Adriano Adriani Coloniam destinatus postridie Omnium 
SaiK'torum {1552 Nov. 2) domi nostrae cum maximo omnium gaudio appulit 
[nacJi Nr. 125 am, 7. September], Tibi sacris exercitationibus defunctus vige- 
simo septimo mensis Novembris cum sacramento religioso deo se privatim in 
cubiculo SUD nemine arbitro inusitata suavitate delibatus obtulit, quod literis 
exscriptum deinde Januai'io mense anni sequentis s. p. Ignatio approbandum 
transmittit. — Ende November machte Coster die Exercitien durch (VIII 
fol, 76, Notiz Kessels). Vgl. für ihn Delplace l. c. S. 3*; Hartzheim, 
Bibliotheca iS. 80; hs. Nachträge dazu im Stadtarchiv S. 136. 
An seine Midter (babitanti in Sneppeter] schrieb Coster gleichzeitig (Copie 
VllI fol. 76 V, Druck Beiffmberg I S, 41). 
Vgl. oben S. 204. 


212 1552. 130,131 

Dec. 28. 130. Johann de Polanco im Auftrag des Ignatms an Leonhard 

Kessel in Köln. Von den aus Lihoen und Köln nach Rom ins Col- 
legium Oermanicum geschickten 8chülern ist ein Löicener (weil er in 
Löioen seineti Studien obliegen kann) und ein Kölner (loeil er unge- 
eignet ist V nach Hause geschickt loorden. Aus Niederdeutschland 
und den Niederlanden sollen keine Zöglinge mehr gesandt werden. 
Es sind augenblicklich 24 Zöglinge vorhanden. Sendet die Consti- 
tutionen des Collegium Germanicum, ^. Eom 1552 Decemher 28. 

XII fol. 266, Copie des 17. Jhs. — Druck, 0. Braunsherger in Zs. 
für kath. Theologie 1885 S. S19 ; danach Paddler l. c. I, 312. 

131. Kölner Monatsbericht über Decemher 1552. BemiiJmngen 
bei Dr. Johann Oropper um Privilegienbestätigung durch den Erz- 
bischof. Günstige Gesinnung Gro^tpers. Empfehlung an den erz- 
bischöflichen Kanzler. Dessen Zusagen. [Köln 1552 Ende December.J 
II fol. 4&, Copie 17. Jhs. 
Ende Dec. Diebus istis incepi convenire amicos nostros de modo, quo pos- 

semus efficere apud reverendissimum, nostrum ut dignetur approbare 
ac confirmare nostra privilegia, [cuiiis] auctoritate possemus illis 
libere uti ad gloriam dei omnipotentis. In primis accessi doctorem 
utr. iur. d. Joannem [Gropperum], patronum nostrum et amicum sin-r, 
gularem, cui omnia maxime placuerunt, omnem nobis suam offereus 
operam ^. In primo colloquio cum eodem habito plura contulimus 
bene per quatuor horas, quibus ipse ita commotus fuit, ut post 
diem unum aut alterum fecerit me vocari et in confessarium me 
elegerit, cupiens ex toto vitam commutare in melius. Quantum lo 
fructus operetur dominus, non facile explicare possem! Unice se 
commendari cupit [V. P*^]"). Item Gropper^) dedit mihi literaö ad 
rev. d. cancellarium nostri reverendissimi *, quem prius de omnibus 
informaverat , qui valde humaniter me suscepit pollicens, quod in 
propria persona causam nostram ageret apud reverendissimum, lite- 15 
ras quoque rev. d. Gropperi*^) reverendissimo ostensurum. Reliqui 
amici nostri omnem etiam nobis . . operam obtulerunt, nihil iam 
Dec. 2.5. restat, nisi adventus reverendissimi, quem putant brevi adfuturum, 
putabant enim, quod in Natali domini adfuisset, sed non venit •''. 

('' Lücke. ö Gripper. 


1 Christian Blyssemius. 

2 Vgl. oben S. 201 Anm. 1. 

3 Vgl. die Notiz Kessels (VIII fol. 76) d. d. 1562 November 29: PTodie ac- 
cessi cl. Grupperum, ut inciperemus loqui de rebus Societatis, sed quin aliis 
tum occupatus erat, fecit me redire ad 1. Decembris ad prandium. 

4 Der Kanzler Bernhard von Hagen aus Geseke (Kanzler des Erzstifts 
1526—1556). \ 

6 Er war in Trient auf dem Concil. Der Bischof von Lüttich (die Societas 
erlebte eben jetzt schwere Zeiten in Löwen) machte seine Haltung zu den 
Privilegie?i der Gesellschaft Jesu von der des Erzbischofs von Köln ab- 
hängig. Adrian Adriani gab daher in einem Schreiben an Ignatius 
d. d. Löicen 1552 März 1 diesem zu erioägen, oh nicht durch den Le- 


131,132 1552. 213 

Interim cogimur expectare. Ipsi [amici] *) cupiebant primo reveren- Dec. 28, 
dissimum de omnibus informare et me commendarc, sie enim pu- 
tant, me impetraturum apud reverendissimum quidquid voluero. 

132. Joh. Rhetius an [Ignatius] ^. Uebersendung der verspro- 
chenen Schulordnung. Haeretische Bibelübersetzungen und Schriften 
bei den Schülern in Gebrauch. Klagen des JdJcob Leichius über die 
Last des Lehrberufs. Verlangen nach Ruhe. Disziplinlosigkeit der 
Schule. Schlechte Erziehungsresultate. Bitte, ihm selber die Leitung 
der Anstalt zu übertragen. Ersuchen um Roth loegen der haere- 
tischen Bücher. Nachsichtige Auffassung des Leichius. [Köln 1552 
Ende December ^.] 

II fol. 6, Copie 11. Jhs. 

Tametsi nullas adhuc a T. P*'' receperim literas, credo et tem- Ende 1552. 
öpore anni et plurimis ac maximis occupationibus tuis obstantibus, 
tarnen ^) mei muneris esse putavi, non silere, sed potiiis de omni- 
bus rebus certiorem te facere. Alii, arbitror, ea, quae deus per 
fllios tuos operari in sua vinea, quae est apud Ubios, dignatus est 
studiose perscribent ; ego solum, quae mihi a superiore imposita 

10 sunt, breviter indicabo. Ego, deo laus et gloria, et corpore quod 
certe scio, et auimo, quod spero, valeo, ita ut alias dixi. Eunt mea 
studia. Nihil mutavi nisi quod festis diebus circa prandium et cae- 
nam nunc, quae hactenus non feci, lego ecclesiasticam historiam 
Eusebii, lecturus et ea perlecta aliorum . . *) etiam diebus matutinis 

15 horis cum epistolis Ciceronis fragmentum de somnio Scipionis ex 6. 
eius de republica libro examino et stylum . .") dicendi magistrum 
exerceo. Reliqua manent immutata. Nunc quam superioribus men- 
sibus non misi sed tantum missurum promisi, nostrae scholae insti- 
tutionem mitto 2. Multi discipulorum, id quod me monet et te noster 

20 praepositus d. Leonardus Kessel scire voluit, utuntur, et quidem 
publice in conventu adolescentum et aliorum discipulorum, prover- 
biis Salomonis, alii a Philippe Melantone Lutherano, alii a Leone 
Juda Zwingliano, alii ab aliis nescio cuius sectae hominibus de he- 
breo in latinum transversis. Pauciores habent a divo Hieronymo 

25 latine expressa. Credo, quod illa, nisi cum ecclesiaste, cantico can- 
ticorum, libro sapientiae atque ecclesiastico excusa non sunt. Multi 

«■ Lücke. ^ tum. 


c/aten und den Kaiser auf den Erzbischof gewirkt iverden könnte, 'ita 
iieret, ut Coloiii.ae et Lovahii qiiietius uteremur privilegiis nostris et maiori 
cum fructu' (Litt, quadr. I, 548). 

Der Adressat ist nicht genannt; vgl. dafür oben S. 208 Anm. 2. 
Diese Studienordnung des Jacob Leichius für das Dreikronengymna- 
sium, d. d. 1.552 December ö, befindet sich die Abschrift II fol. S. Sie 
hat den Titel: Eatio quaedam instituendi iuventutem novi apud Coloniam 
Agrippinam senatus collegii, nonis Decembris 1552 mihi [d. i. Rhetius) et col- 
legis a primate et domino nostro d. Jacobe Leicliio pvoposita. An anderer 
Stelle werde ich auf dieses Aktenstück zurückkommen. 


;2I4 1552—1553. 132,133 

Ende 1552. quoque habent grammaticos, oratores et alios auctores, partim ethni- 
cos partim christianos, ab haereticis autem commentario illustratos 
aut epistola commendatos aut latine expressos, quidam etiam libros 
ab ipsis haereticis compositos. 

D. Jacobus Leichius, nostri collegii princeps, saepe mihi dicit, 5 
paenitere se, quod vitam quietissimam cum hac inquietissima com- 
mutarit, quod se in hos molestiarum fluctus praecipitem dederit, 
quod huius scholae administrationem , onus suis humeris impar, 
susceperit; sibi vitam non publioam sed solitariam et privatam . . 
ut est ... sed tranquillam convenire; se, licet nolit, ob frequentes lo 
convivas deum offendere, suam valetudinem laedere, mortem quo- 
dammodo asciscere ; illi, qui eollegium huiusmodi bene velit regere, 
ita studia et vitam instituendam atque ego institui; me posse recte 
et cum fructu, si velim, huic gymnasio praeesse, se non posse hoc 
saxum diutius volutare et hunc strepitum sustinere. Hie, rev™® pater, i5 
tuo sanctissimo et prudentissimo consilio uti cupimus. Hoc d. Jacobo 
Leichio scholam regente, quia nullam pene servat disciplinam, sena- 
tus, puto, non consequetur id quod quaerit. Sed viros bonos, qui in 
vinea Christi utiliter laborent, qui ecclesiam regant; qui guberna- 
culis nostrae rei publicae assideant, qui sancte ac probe vivant ad 20 
dei gloriam et proximi utilitatem, qui Coloniensis et aliarum civi- 
tatum boni sint cives, non unquam"), hoc arbitror, assequetur. Tibi, 
sancte pater, si placeret, ut gymnasium ab eo reciperem, existimo 
vestro, patrum et fratrem hie habitantium consiliis ac opera, deo 
ac patriae satisfacerem. Collegium vero hoc labente tempore to-25 
tum ad Societatem deveniret. Eeverende pater, quid nos facere velis, 
scire cupimus, et an scholam recipere et quid iis dicere, qui libris 
haereticorum utuntur. Si regentem consulam, respondebit puto: 
licet sint haeretici, non credo tarnen in hoc ipsos errasse. 

133. Kölner Viermonatsbericht über September bis Dezember 
1552^. Günstige Stimmung für die Errichtung eines Kollegs in 
Köln. Neujahrsgeschenke vornehmer Frauen. Bekehrungen durch 
Leonhard Kessel. Erfolge bei den Gelehrten. Aussichten beim Erz- 
bischof. Pest in Köln. Verfall des kirchlichen Sinnes. Theuerung 
und Kriegsnöthe. Zahl der Brüder. Deren erbauliches Leben. Ueber- 
sendung eines Neujahrsgesclienkes. Köln 1553 Januar 10. 
II fol. 4^, Copie n. Jhs. 
Januar 10. Omnia nobis hie Coloniae praeter spem succedunt, plures passim so 

invenimus fautores et amicos quam credideramus, unde magna spes 
p. Leonardo Coloniae affulget, multae segetes feliciter quotidie ena- 
scuntur. Faxit deus opt. max., cuius est incrementum dare, ut ad 
maturam frugem perveniant! Bonus oder in vulgo de nobis spar- 
gitur, qui multum nobis favet, [plus]^) solito patrem accedit et libenter 35 

« inquam. ^ Lücke. 


Verfasst von Gerhard Brassica. 


133 1553. 215 

audit ipsum. Multi omnem occasionem nobis gratificandi venantur, Januar lo. 
operam suam pollicentur, pecunias ofFerunt et repulsam passi per 
alios oblique et clam nobis obtrudunt. Omnibus modis exoptant 
faustum illum videre diem, quo Societati collegium erigatur, aut 
5 quo concessa potestate privilegiis libere utendi donms extruatur, 
non parvo desiderio flagrantes, eam suppellectile exornare et aliis 
donis dotare. Quorum pia animi afFectione quis non multuni in 
domino gaudeat? Nonnullae matronae nobiles iusta") ac honesta 
patri xeniola hoc fausto anni principio misere . . ^) licet pauca, mag- 

10 nam tamen erga nos benevolentiam declarant. Hae et parva nostra 
limina terere non dedignantur. Porro vicini nostri magno honore 
nos indignos prosequuntur, multum nos amant, libentissime et cum 
desiderio patrem audiunt, eiusque consiliis morem gerunt, omnia me- 
liora promittunt, saepius consulendi oportunitatem venantur, [inter]^) 

löquos mulier quaedam haud infimae notae, quae usque ad canos 
vitam non satis probam et honestam duxit, iamque annis decrepita 
in istis sordibus suis, quasi declamatum esset de salute, iam Tar- 
tari faucibus propinqua computrescebat, ignitis p. Leonard! sermo- 
nibus adeo excitata fuit, ut subito in aliam mutata sit; iam flet, 

20 iam luget, iam statuit firma animi sententia reliquum vitae in ama- 
ritudine animae peccata sua recolendo traducere, et singulis heb- 
domadis expurgato corde per confessionis lixivum salutare corpus 
dominicum sumere in gratiarum actionem pro tantis beneficiis in 
propositi ^') animi robur et augmentum gratiae. Profecto 

25mutatio haec dextra excelsi sapientis, cum verissimum dictum: 'ado- 
lesoens iuxta viam suam senescens non recedet ab ea"; difficilius 
enim nihil (ut in proverbio est) [quam] canem veterem assuescere 
loris, sed nihil impossibile ei, cuius nutui omnia subiacent. 

Magnum hoc dei beneficium, multo'^) malus quod sequitur. 

3oFamosa quaedam meretrix, ah quid dixi meretrix, imo ne cum im- 
pudicissimis^) scortis comparanda, cloaca . . .") multos annos vitam 
perditissiraam vixit, donec eam inedia, paupertas et innumera mala 
adversa oppresserunt, quae cordis oculis, quos voluptas occluserat, 
reseravit. Quid multaPO« In memoriam sui redigitur, ad cor 

35 redit. faustissima infortunia ! Sed quid ? Heu, magna pecca- 
torum moles nimio pondere ad desperationis barathrum deprimit, 
at inexhausta dei dementia, quae*') eam in vas suae bonitatis pa- 
rabat, non destituit consilio, etenim eam direxit ad p. Leonar- 
dum; lachrymatur amare, intima cordis arcana pandit, at ubi dul- 

40 cissiraus rivulus dulcissimi eloquii p. Leonard! divinae consolationis 
plen! cor prae amaritudinis magnitudine exsiccatum irrigavit '*■) , 
protinus exiliunt scatebrae aquae dulcis salientis in vitam aeternam, 
et tanto cum gaudio sese in domum recepit, quasi ad pedes domini 
revoluta salutarem illam vocem audivisset: 'mulier, remittuntur tibi 

" iuxta. ^ Lücke für ein Woi't. c M. fl' impudicissima. 

ß Lücke für zioei Wörter. f multis. .'/ quem. '' erigavit. 


216 1553. 133 

Januar 10. pecoata tua, vade in pace/, et ex illa hora exemplo Mariae Magda- 
lenae et MaTiae Aegyptiacae novam vitam, diirani et austeram 
magna anirai alacritate aggressa, in qua adtiuc fortitcr perseverat, 
et in dies magis et magis promovet; patri subinde confitetur, et 
iam gratias non cessat agere, ingenue confltens, colloquiura patris 5 
ianuam fuisse aeternae salutis. Miratur tota Colonia, stupent ma- 
lorum conscii; qiios quondam pulcliritudinis suae hämo ad inferos 
trahebat, iam conversionis suae novitate ad Christum revocat. 

Huius generis est illud, quod iam referam. Lux illa magna, 
de qua psalmista canit: 'non est qui se abscondat a calore eius'^io 
suis nunc radiis illustravit cor involutum Cymmeriis tcnebris cuius- 
dam adolescentis, qui florem adolescentiae suae contriverat per ab- 
rupta libidinum et vitiorum ruendo, ' per quae solet ferri lubrica 
illa aetas, nisi freno timoris dei et capistro virtutis cohibeatur. Est 
hie stemmate clarus, at vera ignobilitate nihil in eo ignobilius ; in- 15 
cidit hie tandem in lumen verborum p. Leonardi et statim illumi- 
natus est. Saepius confitetur, immane quantum brevissimo tempore 
mutatus Hectore ab illo, ut Virgilii hemistichio '*) utar. 

Plures sacerdotes, canonici, baccalaurei promoti, et patres ve- 
stalium utuntür patre consultore. Nuper utr. iur. doctor, virraagniao 
nominis et doctus, . . . .^)^ patrem in confessione cooptavit, seque 
vicissim patrem nostrae Societatis re ipsa exhibet, magnoque ex 
intimis praecordiis desiderio res nostras promovere satagit. Hoc 
adiutore nunquam res nostrae cum episcopis Coloniensibus meliori 
in loco fuere, verum est . . .^) episcopo ab intimis consiliis. Hie 25 
cum nonnullis aliis viris egregiis causam nostram in se transtulit. 
Verum de his p. Leonardus latius P*^ T. scripturus est. Innumeri 
utriusque sexus ^) homines vehementer desiderant p. Leonardum 
confessarium , si daretur oportunitas •, templum enim nostrae paro- 
chiae rarius patefc. Proinde matronae nobiles, vicini et doctoresao 
sollicitant, ut in summo templo confessarius succedat in locum nu- 
perrime mortui, ut ipse forte pater P*^ T. edocebit. 

Pestis hie Coloniae ceperat grassari, sed iam mitius sese gerit. 
Dolendum multum, quod religio in sancta hac urbe et pietatis quon- 
dam arce tantum fugiat et in dies magis deficiat. Omnia hie et 35 
annonae caritate et belli miseriis perturbantur, in futuram aetatem 
novorum bellorum minae intentantur. infelicem. Grermaniam, 
quanti tibi constat unius hominis perversa doctrina ! Homines tum, 
proh pudor, tantis maus non mitigantur, sed magis ceu'^) durissima 
saxa indurantur. pectora adamantina, caecos oculos, quosio 
sanctae afflictiones non aperiunt! 

Nunc autem ad res domesticas venio. Numerus fratrum ad 
numerum ternarium adauctus est hisce mensibus, non sine prae- 
sagio multorum bonorum, siquidem hie numerus sacerrimus in 

* semistica. ^ Lücke für ein Wort. c saepius. ^ seii. 


1 Es handelt sich um Johann Gropjper, vgl. oben Nr. 131. 


133,134 1553. 217 

soriptuds " habetur ; qui omnes quisque in suis studiis graviter per- Januar lo. 
gunt, adeo ut me frigidissimura alioqui hominem suo fervoris igne 
multum inflamment. Sancta quaedam, nee minus iniucunda luota 
saepe paseit oculos meos, dura grave certamen oritur [de] lavandis 
5 scutellis et aliis sordidissimis*) operibus, dum hie furtim alteri 
munus precipit, tanti qmsque faeit, humilia exereere officia aliis- 
que inservire; nee immerito, persuasum enim [omnibus], inde ex- 
celsas genere divitias promanare. Coloniae IV. Idus Januarii 1553. 

134. Johann de Polanco im Auftrag des Ignaiius an Leonliard, 
Kessel in Köln. Verhandlung mit dem. Kölner Erzbischof. Gerhard 
Brassica. Aussicht auf das Gymnasium tricoronatum durch Ver- 
mittlung des Rhetius. Collegium Germanicum. Es sollen dort Iceine 
Schüler aus Niederdeutschland mehr Aufnahme finden. Rom, 1558 
Januar 24. 

IV fol. 52, Original. 

Adr. Kev. in Christo patri d. Leonardo Kossei, rectori collegii Coloniensis 
Societatis Jesu, Coloniae. 

Hat seine Schreiben vom, 1. November und 1. December, sowie Januar 24. 
die beiden BHefe Brassicas erhalten. 

De negotio illo eum episcopo transigendo ^ ad Societatis nostrae 

10 promotionem Coloniae eventum intelligemus libenter, nihil interim 
dubitantes, quod suaviter divina Providentia omnia suo tempore sit 
dispositura. 

Quod ad m. Gerardum Brassicam attinet, vide, ne ferventem 
satis et plus satis forte laborantem, presertim in affecta valetudine 

15 corporis, permittas iramoderate premi, ne dicam spiritualibus labo- 
rib.us opprimi. Sane studiorum ratio simul cum aliis mentalibus 
occupationibus potius in eo laudabilem fervorem quam moderatio- 
nem discretam pre se fert et, si nondum huc venire statuerit, sed 
aliquamdiu Coloniae subsistere, T. Rev. id quaeso curet, ut m. Cerar- 

2odus, temperantius laborando, diutius ad dei gloriam possit labo- 
rare. Si huc venerit, paterno affectu a patre nostro et fraterno sane 
a nobis excipietur. Et si theologiae et tribus Unguis etiani operam 
dare oportebit, occasionem abunde raagnam in novo nostro collegio 
Romano habebit. Quod attinet ad bona ipsius temporalia, licet per 

25 teniporis angustias disponere deus non permittat, non videtur magno- 
pere referre, cum id ei postea integrum sit futurum, imo forfcassis, 
quo consideratius, eo prudentius et divino beneplacito conformius 
disponet. 

Magistri Johannis ^ literis et ei explicationi (quam transmittit 

30 ad patrem nostrum) collegii novi Coloniensis et ordinis studiorum 

* sordidisculis. 


1 


Nämlich die Anerkennung der Privilegien der Societas durch den Erz- 
bischof [vgl. oben S. 212 Anm. 5). 
Johann Rhetius, vgl. oben Nr. 128, 132. 


218 1553. 134,135 

Januar 24. suorum ac spiritualium occupationum, non tarn est, quod seribere 
quam quod congratulari opqrteat; videndum est tarnen, ne et ipse 
nimiis oneretur laboribus, et non dubitamus, quin curaturus sit di- 
ligenter, ut non tantum doctrinam scd et pietatem et christianae 
vitae integritatem ab eo discipuli, quoad eius fieri possit, et aliis 
collegiales addiscant. Modum ac institutum nostrorum collegiorum, 
si vacaverit, ad vos transmittendum etiam curabimus. — In col- 
legio nostro et in Germanico ^ bene res ad dei gloriam succedunt. 
lam sepius uionuimus T. Eev^'", ne ex inferior! Germania quem- 
quam mitteret ad coJlegium Germanorum, nisi nobis praemonitis et lo 
response accepto, quia re vera ex superiore Germania vel ex bis, 
qui Germaniae superioris linguam bene noverint, maior multitudo 
admittenda est, ut illius regionis maior necessitas et rariora remedia 
exigunt. Qui fuerint in hoc collegio, optiraam sane conditionem ha- 
bituri Omnibus videntur. Preter enim institutionem in literis etis 
moribus cliristianis (cuius opere precium summum est) beneficiis 
ecclesiasticis ornati pro cuiusque talento ad suos remittentur, ut 
nee in doctrina nee in virtute nee temporali facultate nee honore 
desiderari quicquam in illis possit. Nee eorum statui ullum preter 
religiosum ego pretulerim. lam in collegio 27 sunt'''. — 20 

Romae 24. Januarii 1553. 

135. Profess des Leonhard Kessel ^, abgelegt vor dem Rector von 
Gross-Nazareth in Köln, Johannes Repelmont. Köln 1553 Januar 27. 

TV fol. 50, eigenhändig. 

Januar 27. Ego Leouardus Kessel, Lovaniensis Brabantus, filius legitimus 

Petri Kessel , solemniter promitto omnipotenti deo coram eius vir- 
gine matre et tota celesti curia ac in presentia Societatis et tibi 
admodum reverendo domino d. Joanni Kepelmont*, loco prepositi25 
generalis eiusdem Societatis Jesu, perpetuam paupertatem, castitatem 
et obedientiam iuxta formam vivendi in bulla Societatis et in eius 
constitutionibus declaratis seu declarandis contentam. Rursum pro- 
mitto me obediturum circa eruditionem puerorum in rudimentis 
fidei. 30 

Insuper promitto tibi eidem reverendo domino, loco summi pon- 


Polanco drückt sich II, 586 über diese Angelegenheit nicht ganz klar 
aus, so dass es den Anschein gewinnt, als ob Rhetius schon 1558 Re- 
geiis der Burse geioorden iväre. Das geschah erst 1556. 
Vgl. den Brief des Ignatius über das Collegium Germanicum d. d. 1553 
Februar 25 an Marone (Carlas III, 177, und Steinhuber l. c. I, 30). 
Diese Profess Kessels hat grosse Aehnlichkeit mit der des Peter Faber 
aus dem J, 1541, abgedr. Carlas del P. Pedro Fabro I S. 100. — lieber 
die im. J. 1558 festgesetzte Erweiterung s. Sachinos Historia II S. 64 
Nr. 58. Die sämmilichen Professen der vier Gelübde bis zu diesem 
Zeitpunkt (es sind 28) sind aufgezählt in Polancos Chronik III, 13, vgl. 
auch 269. 
Rector des Augustinessenklosters Gross-Nazareth. 


135,136. 1553. 219 

tiflcis, specialem obedientiam iuxta eandem biillara et constitutiones. Januar 27. 
Die 27. Januarii, anno domini milcsimo quingentesimo quinquagesirao 
tertio, Coloniae in ecciesia S. Ursule regine virginis et martiris et 
undecim milium ^anctarum virginum ac inartirum sodalium eins ^ 

136. Kölner Monatsbericht über Februar 1553, verfasst von Leon- 
hard Kessel. Wachsendes Ansehen der Gesellschaft. Gunst eines Pro- 
fessors der .hebräischen Sprache und anderer. Beitritt eines jungen 
Priesters. Ber)iühungen der Brüder Gropper U7id des Karmeliterpriors 
(Billich) um, Festigung der Gesellschaft in Köln. Schioierigkeiten. 
Beabsichtigte Romreise des Gerhard Brassica und des Franz Coster. 
[Köln] 1553 Februar 28. 

II, fol. 6 b, Copie 17. Jhs. 

5 Odor bonus Societatis magis in dies spargitur in bis partibus, Febr. 28. 

ita tit omnes in dies magis faveant nobis et bene loquantur de 
nobis, etiam illi, qui nos aliquando (male informati) [calumniari] "') 
solebant. Professor liebrcus ^ et alii plures ubiquc, si non haberent 
uxores, iam diu se Societati resignassent; a quibus . . .") affectum pro 

10 effectu accipient speramus. Quidam sacerdos 28 annorum Coloniensis, 
lionestis parentibiis ortus, naturalibus bene dotatus, in philosophia 
et bonis literis utcunquc versatus, peractis aliquot exercitiis statum 
vitae suae, in quo Christo militari intcndit, determinavit ac sc to- 
tum Societati resignavit; nondum scio, an votum aliquod emiserit. 

15 Ad tempus adhuc cum patre manebit iam senio confecto, donec 
videbitur aliter expedire; Interim diligenter sua tractabit studia. 
Bene cuperet licentiam habere a P*^ V. legendi novum usum Ro- 
manum, ut plus temporis dare studiis posset. Alius adhuc in exer- 
citiis est, de quo multa speranda sunt. Plurimi cuperent videre, 

20 ut Societas Coloniae fixam habitationem haberet, ut necessariis eam 
possent ornare. 

Eev. d. G-ropperus ^) dr. utr. iur. patronus [noster] ^) [per] fratrem 
suum ^ doctorem et officialera rev"" egit apud rev™"'" causam nostram. 
ßßymus misit; literas ad Gropperum ^), ut ipse cum alio quodam ma- 

25 gistro nostro '^ nobis licentiam darent utendi privilegiis Societatis 

« Lücke für ein Wort. ^ Gripperus. c Lücke. 


^ Die Unterschrift ist ausgeschnitten. 

2 Johann Isaak. 

^ Caspar Gropper, der spätere Auditor der Rota und päpstlicher Nuntius. 

^ Nach der S. 220 Anm. 2 erwähnten Darstellung der Hauschronik (und 
Heisenbergs) war es 'eximius magister noster S. Columbae curio'. Pastor 
an tS. Columba war bis zu seinem am 12. October 1554 ei^folgten Tod Her- 
mann Blanckfort, Rector der Universität 1544 und 1553 (Acta rectoralia 
IV fol. 177 ff., Bianco I, 8S3). Er hatte im Jahre 1544 der Societas in 
Köln seine besondere Förderung zu Theil loerden lassen (oben Nr. 12, 
15), entwickelte sich aber jetzt, too er die die Rechte des Pfar'rklerus be- 
einträchtigenden Privilegien des Ordens kennen lernte, zu einem schroffen 
Gegner desselben. 


220 1553. 136, 137 

Febr. 28. sua auctoritate, et si litteris sigilJatis opus esset, eas mitteret. Ga- 
visus rev. d. Gropperiis "■) hoc nuntio iussit rae vocari , ostendit 
mihi ^) literas rev'"'; scd cum rev. d. Gropperus **) [intelJegcret], 
magistrum nostrum non favere Societati, etiam quocumque [modo] 
informatus ab aliis, sie res ad tempus differtur, ut hie magisters 
noster de omnibus bene informetur aut ut alia via negotium ad 
effectum producatur. Rev. p. prior in Cartliusia ^ accessit et infor- 
mavit hunc magistrum nostrum, sed parum perfecit. Quare petiit, 
ut ego cum privilcgiis Societatis eundem accederem, sed prima vice 
nullam habui audientiam nee privilegia legere voluit; sie discessi. lo 
Petii, quando vacaret, ut redirem, sed nullum certum tempus dabat. 
Sic omnia adhuc sunt in fieri et in spe bona 2. 

Quando a confessionibus audiendis liber sum et ab aliis 
officiis caritatis, studia tracto. M. Gerardus Brassica iam Romam 
profectus fuisset, sed Scabies cum impedivit, sed melius iam habere 15 
incipit, ac dei gratia intendit ac determinavit, in Augusto Eomam 
proficisci cum m. Francisco Mechliniensi confratre et cum aliis, 
quos deus istis adiunget. Interim sua sicut poterunt tractabunt 
studia. 1553 ultima Februarii. 

137. Petrus Sylviits im Auftrage des Ignatius an Johann Ehe- 
tius in Köln. Zeigt ihm seine Aufnahme in die Societas an. Die 
Entscheidung betreffs der Uebernahme des Gymnasium tricoronatum 
überlässt Ignatius dem Leonhard Kessel und ihm selbst. Rom 1553 
März 28. 

VII fol. 2, Original. 

Adr. Oharissimo in Christo fratri m. Joanni Riedto, moraiiti, ubi et natus est, 
Coloniae. 

März 28. ' Jam aliquot ante mensibus litteras tuas recepit rev. noster p. 20 
Ignatius, quibus ad omnia Societatis obsequia paratum te cognovit, 
sed tarde satis eas, quae tarnen prius scriptae erant, quas una cum 
voti formula pertulit dilectas in Christo frater Petrus Hoeff^, quae 
quidem liberrimam tui resignationem perspicue declarant. Qua in 

re quomodo possem ego tibi non summopere congratulari 25 

Eev. p. Ignatius fratrum suorum, sie ait, cathalogo te vult inscrip- 
tum ac ut filium in Christo Jesu charissimum solitae charitatis am- 

« Gripperus. ^ Vorlage: — 31 (!) statt: 'mihi'. 


1 Gerhard von Hammont. 

2 Diese wenig ausgiebigen Nachrichten unserer Akten — Gropper rieth 
u. a. die Verlegung der Niederlassung in eine andere Stadt an — loer- 
den in willkommener Weise ergänzt durch eine Darstellung dieser Ver- 
handlungen in der hs. Hauschronik, welche atigenscheinlich auf jetzt 
verlorene Aktenstücke zurückgeht. Die Verhandlungen fallen in die 
erste Hälfte des J. 1553. Eetffenberg l. c. I, 40 hat diese Darstellung 
aufgenommen, so dass hier ein Himceis auf ihn genügt (vql. auch Po- 
lancos Chronik III, 268, 270). 

3 Er war kurz vorher von Köln nach Ilom geschicM ivorden (vgl. Polancos 
Chronik III, 266 und. icnten Nr. 151). 


137—139 1553. Ö21 

plexibus suscepit confovendum. Quantum vero ad cöllegium illud März 20. 
nuper erectum eiusque gubernandi provinciam attinet, stabit rev. 
p. Leonard! tuaeque charitatis consilio, hoc unum admonet, ne ita 
vos illi negocio intricetis, ut non pro arbitrio, si forte postea vide- 
sretur (nondum enim assequutus est integram'eius rationem), possitis 
extricari. Eomae 5. Calendas Aprilis 1553. 

138. Johann de Polanco an Adrian Adriani in Lmven und Leon- Miirz 31 
Jiard Kessel in Köln, lieber das Collegium Romanutn in Rom. Seine 
allgemeine Bedeutung. Pflege der drei Sprachen. Einführung der 
scholastischen Lehrmethode von Paris. Die Weltstellung Roms lenkt 
aller Augen auf das Collegium. Verioendung der Jesuiten zu Ge- 
sandtschaften der Curie. Ueberiveisung des Collegium Germanicum. 
durch den Papst. Fremde Fürsten und Prälaten nehmen das römische 
Colleg hei eignen Neugründungen zum Vorbild, so die Kardinäle von 
Perugia, Gubhio, Florenz. Ausbildung von Lehrern für die übrigen 
Collegien. Werth der Eh'ziehungsergebnisse. Ermitthmg einer festen 
Lehrmethode. Erforderliches Personal: Rector, Vicerector, insgesammt 
15 Professoren für die verschiedenen Disciplinen, ausserdem 30 Hörer 
aus der Gesellschaft. Vermögensverhältnisse. Stiftungen der Borgia. 
Verwendung der Renten. ^ Schuldenlasten ^ Rom 1563 März 31. 

X, Rom Nr. 1, Copie von Kessels Hand; ebd. Nr. 2, Gopie von an- 
derer gleichzeitiger Hand (unvollständig). 

Adr. Kev. in Christo p.'itri d. m. Adriano Antwerpiensi et d. Leonardo Kessel, 
praepositis Societatis Jesu Lovanii et Coloniae. 

139. Peter Canisius an Andreas Herl von Bardicick^. Beschäfti- 
gung mit dem 1. Korintherbriefe. Pest in Wien. Günstiger Fortgang der 
Schule. Wünscht eine ähnliche Einrichtung in Köln. Ungünstige 
Lage der Kirche in Oesterreich. Priestermangel. Predigten in den 
Volkssprachen. Türkenkrieg. Innere Kämpfe in Deutschland. [Wien] 
15.52 April 27. 

Vni fol. 82, Copie des 11. Jhs. 

Priorem ad Corinthios epistolam perficere coepi ^ in hac aca- April 27. 


^ Vgl. im allgemeinen Steinhuber l. c. I, Off. 

^ V(fl. oben S. 8 Anm. 4. 

3 Ein Schreiben des Martinus Stevordianus an Leonhard Kessel in Köln, 
gleichfalls d. d. Wien 1553 April 27, berichtet über die Schulthätigkeit 
des Wiener Collegs noch folgende Einzelheiten : In tres partita classes est 
schola haec hostra: infimam, in qna pueri, qixi Donati rndimentis imbuuntur; 
mediam, cuius mihi cnra incumbit, lege eis epitomen colloquiorum Erasmi mane, 
a prandio Esopi fabnlas. His pi'opediem adiungetxir Despauterii grammatica. 
Siiprema vero continet grandiores, quorum non est numerus certus, iam plures, 
iam pauciores. His praelegitur Vergilius una cum epistolis Ciceronis a Nicoiao 
fratre nostro Nucleopontense {vgl. oben S. 174 Anm. 8). — Dici non potest, quanto 
gaudio nos affecit suavissimum hoc nuntium, quo rev. p. Arnoldum [Hezeu.S'J 
strenue in patria concionantem intelligimus. Nos quotidie domi in hoc munere 
exercemur; sjjero erumpemus tandem in vulgus. — Rev. pater noster d. Nicolaus 
Lanoy Isaiam publice interpretatur, Canisius epistolam ad Corintheos (IV fol. 
65, Original). 


222 1553. 139 

April 27. demia, ubi pro liberalitate '^ sua nostros fovet maiestas regia, cupit 
triginta e nostris alere continenter, et sacris apud populum con- 
cionibus, ut possura, inservio dei spiritu aspirante, qui verbum et 
virtutem praestat ad perfecte evangelizandum. Magna dei bonitate, 
qui suos vel in medio * fornacis ardentis conservat, nos in media ö 
quasi flamma pestis undique grassantis salvi et incolumes duravi- 
mus, etsi multa hominum millia Viennae perierint neque raro af- 
flictis et laborantibus adstitei'inms, adeo nullus quidem nostrum ex 
tarn foeda atque seva lue sentit incommodum, moriendi autem de- 
siderium opinor multi, tantoque iustius, quod, si unquam alias, nunc lo 
in luero deputandura sit maximo, e tanta malorum omnium col- 
luvie ad coetam illum beatorum vocante Christo proficisci. 

Ego per Quadragesimam, ut me nonniliil exercerem in vinea 
domini, sum in Austriam peregrinatus. Ecclesias misere tractatas 
si non absque pastore desertas invisi et, quibus dei gratia potui, i5 
rationibus, concionibus, admonitionibus oves passim iacentes messem- 
que neglectam adiuvare studui, praesertim quod audirem, ultra 300 
esse vacuas pastoribus ecclesias, et in bis multos sine sacerdotum 
ministeriis perire infeliciter. Et dictu quidem difiicile foret, quan- 
tum ubique calamitatum, scandalorum et periculorum in illis sen-20 
serim, ut summam profecto commiserationem oves Christi afflictis- 
simae promereantur. Confido autem fore, ut multi ex nostris egressi 
in pagos vicinos magnam Austriae opem adferant ^, praesertim cum 
sacerdotum hie penuria sit ingens et in hoc collegio egregii aläntur 
adolescentes, qui Germanicae patriae possint ac velint suas operas2r) 
dare bona fide. Faxit dominus messis, ut huiusmodi operarios pau- 
latim plures non Austriae modo sed Germaniae toti instituamus, 
quemadmodum et pontifex maximus Eomae suis expensis collegium 
Germanicum docte ac pie instituendum curat. Habemus inter 
nostros (gloria Christo), qui quotidie domi hie sese exerceant con-30 
cionando, non germanice tantum sed et hungarice, slavonice, italice, 
hispanice, gallice, tum idiomate Flandrico et Leodiensi, omitto de 
lingua latina et graeca dicere, nam omnis lingua, ut confiteatur 
doraino et serviat ecclesiae, par est 2. 

De Turcico exercitu nihil habemus, et incertum, an se parets» 
rex noster ad Hungariam recuperandam ; inter spem metumque vi- 
vunt hie ancipites, sed satis res ipsa probat, deum nobis iratum a 
flagellando populo non facile cessaturum, quamdiu tanta passim 
regnat impietas, et haec cum omni vitae licentia ac improbitate 
coniuncta. 40 

« libertate. 


Mit Bezug darauf schreibt Martin Stevordianus in seinem oben (S. 221 
Anm. 3) erwähnten Brief an Kessel : Sic t.indem subveniendum est afflictae 
nimium Austriae nostrae, qiiandoqiiidem iam indtirata paenitus maiorum corda, 
ita ut evangelicum seinen in petram verius qnam in terram bonam cadat. V. Kev. 
non cesset patrem familias orare, nt mittat operarios in A'ineam suam, Austriam 
dico, quam singularis ille aper crudelissimus, nempe Lutherus, propemodum 
depastus est. 
Vgl. Gothein l. c. S. 725. 


13Ö 1553. 223 

Haeretici cum adversus catholicos prius arma movissent, nunc April 27, 
etiam intcr se conüictare videntur, ut bis misera sit Germania, sive 
pacis sive belli rationem aspicias, neque satis apud catholicos tueri 
sese neque liaereticis confidere possit. Ita pocnas damus non so- 
5lum mutatae fidei et violatae'' obedientiae, sed etiam gravis osci- 
tantiae ac vanae conversationis nostrae, quod pracdicamus quidem, 
sed non praestamus fructus dignos poenitentiae neque superaedi- 
ficamus fundamento, quod est in Christo et in ecclesia, adhaerentes 
viti sed veluti aridi palmites, quorum finis est in combustione, 

loformam habentes pietatis sed certe virtutem eius neutiquam osten- 
dentes. Christi favore schola, quam hie instituimus, pueris pie ac 
docte instituendis procedit feliciter magnumque ex ea lucrum nobis 
pollicemur, non lucrum quidem temporarium, quia doceraus gratis 
neque locum niuneribus, quae alioqui satis obtruduntur, ullum faci- 

i5mus, sed spirituale lucrum inquam, quod locupletandis puerorum 
animis et augendae Christi patris gloriae possit inservire. 

Habetis, sat scio, institutas Coloniae scholas non paucas, ubi 
probe curetur iuventus, ut sane nunc necesse est, confirmandis in 
pietate pueris operam vel maximam dare; vellem Interim ego, ut 

2olibere dicam, amans vestrae et meae ecclesiae Coloniensis, vellem 
inquam, re ipsa comperissent in urbe vestra sive cives sive canonici, 
quae ratio quantaque sit utilitas scholarum, quibus nostri praeesse 
ac providere solent, experirentur, credo, adolescentulorum animos 
et in pietate inprimis et in literatura progressus non poenitendos 

asfacere, viderent paternam in praeceptoribus fldem atque curam 
erga discipulos, qui, etsi religioni se nulli consecrarent, tamen*^ in 
timore dei iirmiora, ut usus rerum docet, fundamenta iacerent atque 
conservarent multoque aliter, quam vulgo est cernere, et citius qui- 
dem lubentiusque tractarent studia simul et absolverent. Haec 

30 mihi suggerit aifectus quidam, at communem specto, non privatam 
ullam utilitatem; non commendo nostros, non improbo scholas alio- 
rum, verum quid commodius fieri possit, et ut per occasionem iu- 
vetur isthuc vinea Christi, id vero mihi cordi est eoque conniti 
maxime vellem. Quamquam tam dives et opulenta respublica vestra, 

35 ut etiam, si e nostris pauci alerentur frugaliter necessitate ipsa con- 
tenti, non solum dispendii nihil sed etiam commodi ac honoris pluri- 
mum inde ad auctores redire posse animadvertam. Monasterium 
constituere nihil est opus et altior, est monasticae vitae professio 
quam ut nostris debeat proprie accommodari, qui simplices velut 

40 sacerdotes laborandi occasionem non quiescendi commoditatem secta- 
mur, et quaerimus pro Christo et ecclesia; tan tum utinam digni 
simus, qui sancta in dioecesi vestra praestemus aliquid, quod sive 
ad iuventutem Christo educandam " sive ad confinnandum in pietate 
clerum et populum conducere possit. — Eaptim 27. Aprilis anno 1553. 

« violentae= ^ tum ? c educendani. 


224 1653. 140 

April 30. 140. Kölner Viermonatshericlit über Januar bis April 1553, ver- 

fasst von Leonhard Kessel. Krankheiten und Kriegsunruhen in Köln. 
Zahlreiche Generalbeichten bei den Krankenbesuchen. Steigendes Zu- 
trauen zur Gesellschaft. Feindselige Stimmungen. Erregung loegen 
heimlichen Eintritts in die Gesellschaft. Aussichten auf die Errichtung 
eines Kollegs. Bevorstehende Geldsendung aus Löioen. Köln 1553 
April 30. 

II fol. ffö, Coißie 11. Jhs. 

Inprimis quatuor liisce mensibus sie sancta^' nostra Colonia 
a deo paternaliter castigata et afüieta fuit variis morborum generi- 
bus ^ bellorumque turbinibus nee [nunc est] ex toto libera, sed quod 
niagis dolenduni est, quod nulla sequatur emendatio. Hisce tem-n 
poribus magna fuit oblata occasio. visitandi infirmos, ad quos pluries 
vocati fuimus; inter quos aliqui octogenarii cum magna contritione 
peccatorum a pueris confessionem inceperunt^ quia nunquam bene 
confessi erant, et sie de reliquis, cum magna omnium aedificatione, 
ita ut publice in mensis dicant homines: 'Mlrum est, quod omnesio 
infirmi, qui huic patri confitentur, restituantur sanitati et vitam in 
melius commutent.' Adfui etiam (vocatus) hominibus desperatissimis, 
qui se ipso diabolo tradiderant, cui etiam literas proprio sanguine 
scriptas tradiderunt et per annos aliquot visibiliter cum daemone 
conversati sunt; qui per confessionem et sanctissimi corporis Christi i5 
sumptionem vitam in melius convertunt 2. Benedictus dominus! 
Aliis etiam hominibus tribulatis et afflictis adfui, qui plurimum in 
domino consolati sunt. Multi etiam adfuerunt nobis consulendi, 
confitendi, boni quid audiendi gratia, ad vitam in melius corri- 
gendam. 20 

Bonus oder Societatis augetur in dies, sed non dormit daemon, 
qui optima [quaeque] conatur invertere aut impedire. Quam vera 
Sit apostoli sententia dicentis: 'Qui pie in Christo volunt vivere 
persecutionem patientur', experimur quotidie. Benedictus dominus! 
Ut si qui se Christi servitio mancipare intendunt, parentes ut leones 25 
rugientes in eorum filios surgunt ac omni conatu retrahunt. Quod 
si blanditiis et terroribus non possunt, invocant brachium seculare, 
ut vi retrahantur, ac bene incepta relinquant, ut experientia satis 
indicat. Qui hie Christum sequi velit, hoc in silentio facere ^ debet, 
et tandem adhuc clam fugere cogitur, quia mundum relinquere et so 
sanctae obedientiae iugo se submittere insaniam et dedecus mag- 
num hie reputant. Tanta est hie hominum caecitas, et haec una 
causa fuit, quare confratres nostri inseiis parentibus clam Eomam 

Miirz 31. profecti sint ultima Martii ^, qui bonum opus impedivissent, quia 

* satis. ^ fieri. 


1 Im April begann die Pest in Köln zu wüthen (Höhlbaum, Buch Weins- 
berg II, 21)'. 

2 Einen besonders eigenartigen Fäll erzählt, tvohl nach einem verlorenen 
Bericht Kessels, Polaneo III, 269. 

3 Nach dem. Bericht der hs. Hauschronik erfolgte die Abreise der Kölner 


140,141 1553. 225 

post eorum discessum tragediam excitare conati sunt ; sed deus April 3o. 
omnia vertit in melius, ita ut plurimi eorum bona desideria, imitari 
maxime desiderent. Ad senatum vocatus fui, sed ita dedit dominus 
loqui, ut nullus liaberet amplius, quod diceret. Omnia iam pacata 

ssunt. Magna nobis spes est, hie collegii habendi, quod multi 
maxime cuperent, ut necessariis providere possent, quia rev. p. 
prior S quam primum intellexerit progressum collegii nostri apud 
Lovanienses, intendit summam pecuniae ad eos mittere, idem intendit 
et Coloniae facere, quam primum nostri collegii principia perspexerit. 

10 Coloniae ultima Aprilis 1553. 

141. Johann de Polanco im Auftrag des Ignatius an Leonhard 
Kessel in Köln. Ankunft der Kölner in Rom. Weisungen für künf- 
tige Sendungen. Vollmachten. Aussichten in Köln. Collegium 0er- 
onanicum in Rom. Roin 1.553 Mai 30. 

IV fol. 61, Original. 

Adr. Eev, in Christo pcitri d. Leonardo Kesf3el, praeposito Societatis Jesu, 
Coloniae. 

Pervenerunt ad nos quinque fratres a T. Eev. niissi, scilicet Mai so. 
raagistri Grerardus, Franciscus et Johannes atque cum illis Fran- 
ciscus Imerulus et Andreas Liner^ et omnes hilari vultu sunt ad- 
missi. De duobus tamen admonere T. Rev'*''^" visum est, primum 

isnolle p. nostrum Ignatium hoc quidem tempore ad nos mitti iuve- 
nes in grammaticis ineruditos, sed qui vel primae classi literarum 
humaniorum et rhetorices vel audiendis artibus liberalibus aut theo- 
logiae sint idonei; expediret etiam probatiores in animi constantia 
aliisquc virtutibus Romam transmitti; et inter hosce quinque duo 

20 Ultimi sunt, de quibus dici posset, quod parum maturi in eruditione 
ac spirituali profectu erant, unde uterque illorum propemodum de 
via reversi sunt et non parum negotii magistro Johanni^ exhi- 
buerunt. Sed quandoquidem Romam pervenerunt, curabitur serio, 
ut in virtutibus et in literis suo tempore excolantur. Secundum 

25 est, quod, cum mittuntur aliqui praesertim delicatioris habitudinis, 
qualis est m. Gerardus Brassica*, si fieri posset, esset illis certe 


(es ivaren Johann Rhetius, Franz Coster, Gerhard Brassica, Franz He- 
vierolus und Andreas Lynerius) aiin 5. April. Die Chronik verhreitet 
sich näher über die in Köln entstandene Aufregung über deren Reise, 
und lieiff'enberg l. c. I, 44 hat diesen Bericht der Chronik aufgenommen 
(vgl. auch Polancos Chronik III, 266). — Franz Hemei'olus hiess mit 
deutschem Namen Dachverlies. Er loxirde (Franciscus Dachverlies 
Buscoducensis) am 28, März 1552 bei der Artistenfacidtät immatricidirt 
(Matrikel IV fol. 201). 

1 Der Prior der Kölner Karthause, Gerhard von Hammont. 

2 Vgl. oben S. 224 Anm. S; die beiden letzten loaren Schüler des Rhetius. 
Bereits am 14. Mai hatte Franz Hemer olus über ihre Ankunft in Rom 
ktii'z an Kessel geschrieben (IV fol. 56, Original), 

^ D. i. Rhetius. 

^ Dieser schildert selbst die Beschioerden der Reise sehr anschaulich in 
Nr. 143. 

Jesuiten-Akten. 15 


226 1553. 141,142 

Mai 30, de iino eqiio vel duobus (si maior esset nmiioriis quam trium vel 
quatuor) providendum, ut certc sarcinas aliorum f'erre et defatig-ati 
conquiescere vel saltem allevari equitando possint; si etiam fieri 
posset, non sine viatico ad iter peragendum sufficienti mitteiidi 
essent, nam cum mendicare nondum didicerint, subveniant eis ne-5 
cesse est collegia, per quae transeunt, quod istis in initiis propter 
paupertatem, quam fere omnia egregie sentiunt, per dei gratiam, 
incommodum satis illis est. Gerte quidem literas apertas dari 
oporteret, ut intelligerent, a T. Eev. eos missos esse, nam imposto- 
res nonnulli sunt in hisce regionibus, qui commentitio nomine So-io 
cietatis aliquos ex amicis nostris non semel deluserunt; et liaec fra- 
tribus dicta sint. 

Facultatem dicendi officii novi poterit T. Rev. illi iuveni con- 
ferre ^, postquam sese obedientiae Societatis submiserit, nam ad eos 
tantum sese potestas Societatis per praepositum generalem dispen-is 
sata extendit. De aliis, que per rov"^"*" et iiim"™ archiepiscopum et 
per magnificum doctorem Gropperum ^ tractantur, aliud non est dicen- 
dum, quam quod optamus, deum sua Providentia omnia dirigere, 
ut ad honorem et gloriam suam et animarum auxilium videt ex- 
pedire. 20 

Nullos Germanos missos post primos illos, non miramur, tum 
propter bella tum etiam, quia vobis non calcaria sed potius frenum 
hoc anno adhibuimus, si tamen aliqui essent ex Germania superiori, 
aut qui eam linguam probe callerent, alioquin idonei iuxta consti- 
tutiones Collegii Germanici, mitti possent, certe sex vel octo et de- 25 
cemj si valde idonei essent et in Jiteris provecti, saltem idonei ad 
logices vel physices Studium. Aliis de rebus intelliges, charis- 
sime pater, per litteras Lovanio transmittendas. Multas literas scri- 
bunt etiam hi fratres a T. Rev. missi, quas mihi legere non vacat ; 
videat ergo T. Rev. an dari expediat, hoc enira tuo iudicio committitur. 30 
Romae 3. Cal. Junii 1553. 

142. Franz Koster an Leonhard Kessel in Köln. Seine ersten 

Eindrücke im römischen Kolleg und in der Stadt Rom. Begegnung 

mit Ignatius. Seine Begeisterung für den Orden und dessen Stifter. 

Rom 1553 Mai 29. 

IV fol. 57, Original. 

Adr. Eeverendo in Christo patri domino Leonardo Kessel Lovaniensi, apud 
aedem S. Ursulae, Coloniae. 

Reise von Venedig (3. Mai) über Chioggia, Ancona, Loreto nach 

Mai 20. Rotn ^. Hie sane, reverende pater, quam gaudeam de tali tantorum 

tamque eruditorum virorum, quibus summa cum eruditlone probitas, 

profundissima, quod est rarissimum, humilitas coniuncta sunt, et opti-35 

morum fratrum consortio. Videor enim mihi non cum hominibus, 


1 Vgl. oben Nr. 186. 

2 'Gniperura' hat die Vorlage. 
» Vgl. unten S. 229. 


W 1553. 227 

secl cum angelis aut diis, iit ita dicam, familiaritatem habere. Mi- Mai an. 
rum, quam omnes cum minimis maximi officiosi sint, vere nunquam 
satis laudanda hec sacrosancta Societas. Et ego illi, m. Gerardum ^ 
dico, qui me, ut ei me dederem, et tibi, qui, ut in ea persevera- 
5 rem, causa fuisti, gratias meritas referre nullatenus possum, quam- 
vis in itinere hoc id mihi non persuaserim, sed hoc, ut nunc com- 
perio, ex itineris incommoditatibus veniebat. Ex quibus, ni recte 
prospiciatur, crebre solent nasci tentationes. 

Quid autem de populo Romano dicam, nescio, qui quotidie in 

10 Omnibus pene missis, que a patribus celebrantur, magna cum ca- 
terva confluit ad communionem, tam viri quam mulieres, senes, 
iuvenes, provecte etatis viri quam plurimi. Sane hesterno die, qui Mai 28. 
erat festum beatissime Trinitatis, in eo sacro, quod ego audivi, 
tanta erat commanicantium multitudo, ut eam locus capere non po- 

istuerit, idem factum esse in aliis missis dicitur. Singulis dominicis 
et festis diebus concio fit matutina, ad quam plurimi concurrunt, 
ita ut angustum sit templum. Concionatoris illius credo vix reperiri 
similem, in quo quicquid in bono ecclesiaste desideres, in eo est 
invenire. Ita enim peccata arguit, ut nullus severius, ita etiam con- 

sosolatur, ut nullus mitius aut blandius, ita quoque docet, ut nullus 
doctius et aptius. In omnibus fere concionibus hominibus lachri- 
mas excutit. Laudavi ego aliquando dominum Papinum illum Lo- 
vaniensem et Grouwershavium doctorem, qui tarnen, si cum hoc 
conferam, minus nihilo videbuntur. Pomeridiano tempore iisdem 

2;-) diebus alius pater vulgo docet evangelium Mathei, misticum sen- 
sum potissimum cxponens, qui sane a superiore vix differt. uti- 
nam et patria nostra aut potius tota Germania tales multos habeat 
divini verbi precones, qui vita sanctissima verbisque populura in- 
stituant, videas statim aliam longe metamorpliosim. Sed, quod 

3omultis Germanie civitatibus christianus, qui ibi erat, populus deplo- 
rabat, concionatores vulgo non animarum sed vilis pecuniole lu- 
crum desiderant. quantam in Germania messem invenimus, quot 
oves absque pastore errantes in mediis lupis! Orandus est sane 
dcus, orandus est, dico, ut dignos operarios in messem suam mittat, 

af) hoc est, ut brevi Societas hec nostra, que nihil aliud molitur, quam 
ut oviculas errantes ad ovilc reducat, perditas etiam querat et eo- 
deni mittat, ut hec, inquam, brevi propagetur et recipiatur. — 

Vidi nudiustertius primum, qui erat profestum Trinitatis, Mai 27. 
rev'""'" palrom Ignatium, nescio quanto cum gaudio et aviditate 

4ovidcndi, non potui aspectu eins satiari, talis enim est i'acies, quam 
nunquam satls intucor. Obambulabat senex baculo innixus in horto. 
Vir est sane, cuius ex vultu pietas rclucet, suavis, blandis, comis 
est, ut cum indocto oque atque cum docto colloquatur, cum parvo 
ut cum magno. Quemadmodum mihi a confratre quodam relatum 

45 est, nobilissimo cuidam et urbis huius primario, quem ego heri vidi, 


Gerhard Brassica. 


228 1553. 142,143 

Mai 29. reconciliavit uxorem suam, que ultra Neapolinij ncscio quot mili- 
aribus, dcgebat. virum omni laude et honore dig'nissimum. Nemo 
infitiari potest, quin magna in celo parata sit sedes magnumque 
pro Omnibus istis premium. — 

ßome anno 1553, 29. Maii. 5 

143. Gerhard Brassica an Leonliard Kessel in Köln. Ein- 
gehender Bericht über die mühevolle Reise der Kolner nach Rom.. 
Rom [1553] Mai 30. 

IV fol. 59, Original 

Adr. Kev. patri Leonardo Kesselt, proposito S. J. Coloniae, habitanti non 
longe a templo S. Ursulae, Ooloniae. 

Mai 29. Non sum nescius, quanta sollicitudine de successu itineris nostri 

paternum pectus teneatur, idcirco existimavi filii muneris esse, 
quam primum occasio daretur, T. P*^™ hisce levare curis. Omnes, 
antequam pedes callum obduxissent, non ita commode ambulare 
potuimus. M. Franciscus ^ fere per totam Germaniam ex pedum 10 
ulceribus et plantarum tuberculis ac vomicis nonnullis ex incom- 
moda calceorum constructione egre progredi potuit non sine parva 
mora. Non longe a Moguntia d. Andream ^ subita quedam corporis 
perturbatio invasit turbulenter multum, ita ut, postquam eum in proxi- 
mum hospitium declinantes in lectum coUocassemus, animam tra-15 
liere vix potuerit aut ullum verbum proloqui, ex quibus angustiis 
cum respirare coepisset, in hanc vocem prorupit: „0 utinam iam 
in Societate Jesu essem"; que me mirum in modum nonnihil com- 
motum, cum solus adessem, recreavit. Qua vespera et m. Joannes ^ 
male habuit, sed protector noster dominus Jesus non defuit nobis. 20 
Nam postridie summo rursum recuperata pristina valetudine iter 
ingressi sunt. 

Modum liunc in orationibus instituimus: ut mane egredientes 
nos totos deo committeremus. Ulis absolutis magister Joannes do- 
cuit per interrogationes Andream et Franciscum ea, que ad gram- 25 
maticam pertinent. Deinde ego cum magistro Francisco et ma- 
gistro Joanne contuli grammaticam hebraicam et grecam. Verum 
hoc perpetuo observare integrum non fuit, impediente niniia cor- 
poris defatigatione. Loco igitur eius exercitationis solemus cantare, 
nunc laudes dive virginis, nunc missam, nunc aliud quidquam. Dein- 30 
ceps aliquid iucundi vel boni quippiam dicebatur, vel alioqui iani 
multum defatigati arabulavimus ociosi. Vespere quidem et preces 
vespertinas absolvimus, appropinquantes autem liospitio oravimus do- 
minum pro foelici pernoctatione atque ita tuto Germaniam peragra- 
vimus. In una tantum civitate ducatus Wirten burgensis milites, 35 
qui in custodiis erant, improbis clamoribus exceperunt. Nos autem 


1 Franz Coster. 

2 Andreas Liner. 

3 Johann Rhetius. 


143 1553. 229 

surdis auribus pcvgcntes premissis precibus pro more in Optimum Mai 29, 
hospitium deduxit deus, vacuum ab impiis istis hominibus, nam ibi 
nobis pernoctandum fuit. lidem tamen mane agros poiiustrantes 
üos obvios habuerunt. Verum sine iniuria salutatos satis benigne 
3 (interrogante tantum duce, quis nostrum evasurus esset monachus) 
dimiserunt. Incidimus eodem die et in alios equites, qui magna 
comitate et viam demonstrarunt, a qua multum decliuassemus. 

Cum autem quatuor dierum aut quinque iter abessemus a Tri- 
dento, coepi totus deficere, ut vix stare pedibus nedum ambulare 

10 possim. Recrudescebat et Scabies et lumbi omnino debilitati erant. 
Existimamus, Iianc infirmitatem ex obstructione alvi accidisse, nam 
per novem et eo amplius dies steterat, nee civitates ocourrebant, 
ex quibus pharmacum aliquod ad ciendum aivum potuissemus con- 
ciliare, prorepsimus tamen non sine dei magno auxilio Tridentum 

15 usque, procurante nobis domino ab ea urbe tribus miliaribus equum, 
quem nobis gratis accommodabant Itali quidam, qui eum vacuum 
secum ducebant. Tridenti alvus soluta est, et deinceps multo peius 
habui. 

Appulimus tamen aliquando Venetias, prospicientibus niilii fra- 

20 tribus aliquando equum. Ibi a sanctis fratribus in osculo sancto 
excepti fere per octo dies vires recuperavimus, nam omnes mul- 
tum fracti. Interim procuravit nobis antistes navem, que Anconam 
nos veheret, quam conscendimus quinto Mali, et inde in portum non Mai 5. 
ita longe a Venetiis distantem mutato vento accessimus. Ibi d. 

25 Andreas valde male habere coepit ex appropinquitate maris, quod 
ipse, ut sepius predixerat, minime ferro potuit. Et quotiescunque 
in mari navigavit, ut ipse affirmabat, adversa valetudine concussus 
est et in super egressus in terram in magnum solet incidere mor- 
bum. Nos autem permoti partim hisce verbis partim presentia morbi 

30 consultamus, quid faciendum sit, visum tandem, ut Andream ad 
fratres Venetianos relegaremus, cui, cum sine comitatu dimittere 
tutum et honestum minime videbatur, adiunxit se m. Joannes so- 
cium, et quia timuimus d. Francisco ^ estum nimium ßome, as- 
sumpsit et eum. Uli igitur a nobis discesserunt non sine animi 

35 mei grandi tristitia. Deliberatur cum fratribus et domino antistite, 
an satius esset, ibi ad tempus consistere an potius pedestri itinerc 
Eomam contendere. 

Nos pergimus in incoepto itinere, ne fratres gravaremur, et 
vento parum fausto usi per Septem dies hesimus in mari. Ancona 

40 progressi Loretum ^ divam salutavimus Mariam et a custode sacelli 
interioris continuo agniti nostram devotionem libere persolvimus. 
Deus bone, quanta hominum turba religionis ergo huc confluit ! Est 
sane cubiculum augusta et sancta maiestate venerandum, maximc 


^ Finanz Hemerolus. 

2 Das Jesuitencolleff daselbst 'wurde erst 1554 cjefjründet (Orlandini l. c. 


l. U nr, 23). 


230 1553. 143,144 

Mai 29. imago dive virginis a S. Luca sculpta, que me vix satiari potiiit. 

MaiiG. Hinc Eomam incolumes 16. Mali intravimus. Tantum abfuit, ut 
calor nimius nos lederet, ut continuas ferc pluvias habucrimus. In- 
terdum usque ad cutem madidi ad ignem festinavimus. 

Nunc autem redeo ad fratres Venetias reversos. Qui consilio 5 
antistitis et fratrum secundo die ab illo, quo nos tristes reliquerunt, 
itineri versus Florentiam accinxerunt, et hoc fuit sententia fratrum 
Eomanorum, et tandem multum confecti ex difflcultate vie lutose 
et lubrice multum ex perpetuis imbribus pervenerunt in ipso pro- 

Mai 20. festo Pentecostes Eomam. pater, quam graves aliquando susti- lo 
nuimus tentationes tua prudentia facile colligere poterit, sed ex Om- 
nibus Iiis dementia et bonitas salvatoris nostri eripuit, in quo om- 
nis spes nostra fixa fuit et oviculas suas in pascuis letissimis et 
uberrirais collocavit. Nunc autem omnes sunt optimo animo, indies 
magis ac magis in bono proposito progredientes, quod , quantum i5 
me reficiat, dici non potest. Consolor parvis literis matrem niniiis 
fortasse sese curis conficientem. Vidua est et mulier bona. Equum 
est, me parum indulgere muliebri infirmitati. 

In Rom haben sie den Petrus Coloniensis (der oben Nr. 137 er- 
icälinte Petrus JlauiMus) und Peter ScJiorich angetroffen. 

Vereor, mi pater, ne m, Franciscus, cum quo in eodem coni- 
moror cubiculo, nimio private amorc prosequatur T. Eev^^", qui ei 20 
non parvas tentationum turbas excitat. Obsecro, proximis literis 
T. P. eum admoneat et rectius instruas. 
Eome 30. Maii. 

144. Johann Rhetius an Heinrich ßuderniann ^ in Köln. Be- 
richtet ihm über seinen Eintritt in die Societas Jesu, und deren Vor- 
züge. Empfiehlt ihm die Societas. Rom 1553 Juni 26. 

VII fol. 3, Original. 

Adr. Docto et bono viro Heni'ico Sndermanno, iuveconsulto prudenti et 
chnro suo amico, Coloniae. 

Henrico Sudermanno iureconsulto Joannes Eiedtus salutem per 
dominum ^. Quoniam, docte et chare nepos, tecum milii intercedit 25 
amicitia haud vulgaris, putavi iam, cum longo a te absum et prop- 


Es handelt sich ivohl um den bekannten spätem Syndicus der Hansa. 
Das Schreiben ivurde von Rhetiits an Leonhard Kessel zur Besorgung 
geschickt (VII fol. 7), von diese')n aber (und ebenso die beiden in der 
folgenden Anmerkung e7'wähnte7i Schreiben) nicht an den Adressaten 
abgegeben. Vgl. dazu das zweite Schreiben des Rhetius unten Nr. 160 
(1554 Juli 10). _ ^ 

Fast lüörtlich stimmen mit diesem charakteristL^chen Schreiben zivei 
andere des Rhetius, ebenfalls d. d. Rom 1553 Juni 26, üherein, die im 
Original ebd. fol. 9, 13 vorliegen. Von diesen ist das eine an Caspar 
Haimann (J3ono ac bonarum litterarnm stiidioso adolescenti Jaspai'o Haimanno, 
suo nepoti dilecto, Coloniae in novo coronarnm coUegio), das andere an 
Georg Wassenburg (Docto ac bono viro m. Gcorgio Vasscnburg, rhetori novi 
coronarum coUegii et summo suo amico, Coloniae apiid S. Ursulam) adressirt. 


144 1553. 231 

terca coram tecum loqui nequeo, debere me ad te epistolara mittere. Mai 29. 
Scribam igitur non de rebus quibuslibet, sed de iis, que et tibi 
erunt iucunda, id quod spero aut potius confldo, audire et mihi iii- 
cundiora ad te amiciim meum scribere. Non, obsecro domine, mihi 
svitio vertatur, quod te insalutato abivi, quum simile quiddam 
Christus ipse, exemplum nostrum, Luce cap. 2. fecerit. Factus sum 
homo compositus ex animo et corpore. Corpus compactum ex qua- 
tuor: igne, aere, aqua et terra, quae rerum naturalium elementa vo- 
camus. Animus, creatus ad imaginem et similitudinem dei, coelitus 

locorpori infusus est. Et id non casu neque fortuito, sed summo 
consilio atque dei prudentia in hunc finem: ut creatorem meum 
laudarem, ut creatorem meum revererer, ut creatori meo servirem 
atque per hos et similes gradus, cum imperatori meo visum esset, 
ab statione in pretorium reverterer. At miser et infoelix ego homo 

ismultis annis in luto vitiorum, ut sus, me volutans, parum de his 
cogitavi et minus etiam, proh dolor, haec, ad quae natus eram, 
feci. Non deum meum laudavi, non eins sacrosanctum nonien sanc- 
tiflcavi. Non ea feci, per quae deus solet predicari et celebrari. 
Non sie vitam institui, ut mihi dictum videri posset illud, quod est 

2oapud evangelistam Matheum: „Sic luceat lux vestra coram homini- 
bus, ut videaut opera vestra bona et glorificent patrem vestrum, qui 
in coelis est." Quod tarnen omnibus cum dictum tum etiam prae- 
ceptum est. Eheu, ita miser vixi, ut et ii, qui sunt extra ecclesiam, 
et infirmi, qui sunt in ecclesia, scandalizarentur et dicerent: Hic- 

25 eine mens est deus, qui tam sceleratos habet cultores? Hiccine 
bonus est pater, qui tam malos habet fllios? Hiccine iustus est 
dominus, qui tam iniustos habet servos? Me miserum, deum meum 
non sum reveritus, deo meo non servivi. Vitia sum sectatus et 
virtutes fugi. Mala feci et, que bona erant, omisi. Ab imperatore 

30 meo deo defeci et ad hostes, carnem, mundum et diabolum tran- 
sivi. Scelestus ego quid commisi? Fui oblitus finis mee creatio- 
nis? Fui. Fugi a deo? Fugi. Veni ad hostem cacodaemonem? 
Veni. Recessi a caelo ? Eecessi. Delapsus sum ad infernum ? Sum 
delapsus. maxima mea malitia, maxima mea miseria, sed 

35maior dei bonitas, niaior dei misericordia. Quamvis ego oblitus 
fueram omnium, ad quae creatus eram, deus mei tamen nunquam 
oblitus est. Licet offlcium non facerem, tamen non abiecit. Quam- 
quam nefanda scelera committebam et graviter peccabam in cae- 
lum et in se, non tamen mecum acerbius egit. Etsi fidem illi saepe 

•10 datani ad hostes transeundo fregissem, non tamen optimus Imperator 
me recipere in gratiam, in castra, in suos unquam recusavit, imo 
meam videns miseriam nitro ad haec invitavit. 

Cumque ego sepe cum vocantem fugerem, ita me fugientem 
est allocutus: Quid bonum patrem fugis, fili? quid miles ab impe- 

45ratore clementissimo ad hostem crudelissimum transfugis? quid agis? 
cur me vocantem non audis? Non puniam, sed in gratiam reci- 
piam, non perdam, sed te ad perditionem festinantem servabo. 


232 1553. 144 

Mai 29. Quin me, fili, vocantem audis? quin respicis? quid fugis? siste gra- 
dum, cur te is perditum? Inspice, chare fili, pericula tibi immi- 
nentia, inspice miseriam tuam. Haec intuere. Ex liis, ut te eri- 
piam, venio. Ego sum via, veritas et vita. Sine nie non ambulas, 
quamvis tu te ambulare putas, sed iaces in miseria, sine me non 5 
ascendis ad caelum, sed descendis ad infernum, sine me non ad 
premium, sed ad poenam, non ad gaudium, sed ad luctum conten- 
dis, non ad laetitiam, sed ad tristitiam, non ad vitam, sed ad mor- 
tem et quidem sempiternam, non ad chorum angelorum, sed ad 
opacum carcerem demonum , non ad palatium sanctorum , sed ad lo 
speluncam perditorum et ad antra draconum. miser, quid insti- 
tuis? Sine me non vivis sed mortuus es. Quid miser fugis vitam ? 
cur ad mortem curris? Quid facis? Fili, redi ad patrem, resipisce, 
paratus sum, te in pristinum locum gratie recipere. Beneficium, 
quod offertur, accipe. Ne teipsum perde. 15 

Ad hunc modum cum optimus noster pater deus me annis 
plus minus septendeoim vocasset et ego audire atque ad se venire 
recusassem, vicem meam dolens me fugientera iuvit ad d. Leonar- 
dum Kessel, suum ministrum et legatum, trahendo^. mira dei 
bonitas , o insignis dementia , egregia misericordia ostensa pec- 20 
catori. felix ille dies niveoque lapillo signandus, quo ad p. 
Leonardum deus me peccatorem omnium maximum perduxit aut 
potius pertraxit. Per eum enim et propriam miseriam et suam mi- 
sericordiam, turpitudinem vitiorum et virtutum pulchritudinem osten- 
dit. Per eum etiam fecit, ut peccata mea agnoscerem et conflterer 25 
et diabolo ultimum vale dicerem et ad se redirem et eius vestigia 
sequi desiderarem. Dicebat mihi: „Qui vult me dignus esse, ab- 
neget semetipsum quotidie et tollat crucem super se et sequatur 
me." Ad haec per p. Leonardum, sacerdotem Societatis Jesu, sua 
me precepta et mandata atque voluntatem docuit et mundum mun- 30 
danaque omnia relinquere et ipsum atque divina sectari ac am- 
bulare viam angustam virtutum et dei, quae ducit ad caelum, et 
non alteram illam amplam vitiorum et mundi, quae trahit ad in- 
feros. Aiebat: „Si vis ad vitam ingredi, serva mandata", et „Non 
omnis, qui dicit mihi: domine, domine, intrabit in regnum caelorum, 35 
sed qui facit voluntatem patris mei, qui in caelis est." Ac „Qui 
dicit se nosse patrem, et mandata eius non custodit, mendax est 

iJoh. 2. et veritas in eo non est." Atque „Nolite diligere mundum neque 
ea, que in mundo sunt; si quis diligit mundum, non est charitas 
patris in eo. Quoniam omne, quod est in mundo, concupiscentia 40 
carnis est et concupiscentia oculorum et superbia vitae, quae non 
est ex patre, sed ex mundo est. Et mundus transit et concupis- 

Math. 7. centia eius. Qui autein facit voluntatem patris dei, manet in aeter- 
num." Et: „Intrate per angustam portam, quia lata porta et spa- 
tiosa alia est, quae ducit ad perditionem, et multi sunt, qui in- 45 


Für den ersten Ansclihiss des IHietius an die Societas vgl. oben S. 164. 


144 1553. 233 

tränt per eam. Quam angusta porta et grcta est via, quae diicit Mai 29. 
ad vitam, et pauci sunt, qui inveniunt eam." 

Atque, erudite doctor, ut rem amaram in pauca conferam, dum 
p. Leonardi opera et consilio tum in confcssionibus tum rebus aliis 
5utor, deus me totum mutavit et in novum hominem transmutavit. 
Quae ego cum intelligerem, cepi mecum cogitare, in quonam vitae 
genere optime atque rectissime ea, quae Cliristum a me exigere vi- 
debam, implere possem. Cumque diu et multum de variis vivendi 
gcneribus multa animo agitassera, cognovi duo prima vitae genera 

10 esse, matrimonium et celibatum. De utroque scntentia divi Pauli, 
cpistola 1. ad Corinthios cap. 7, haec est: „De virginibus autem pre- 
ceptum domini non habeo, consilium autem do tanquam misericor- 
diam consecutus a domino, ut sim fidclis. Existimo eiiim hoc bo- 
Eum esse propter instantem necessitatcm, quoniam bonum est ho- 

15 mini sie esse. Alligatus es uxori? Noli querere Solutionen!. So- 
lutus es ab uxore? Noli querere uxorem. Si autem acceperis 
uxorem, non peccasti. Et si nupserit virgo, non peccavit. Tribu- 
lationem tamen carnis liabebunt huiusmodi. Ego autem vobis parco. 
Hoc itaque dico, fratres, tempus breve est, reliquum est, ut qui liabent 

2ouxores tanquam non habentes sint, et qui flent tanquam non flentes, 
et qui gaudent tanquam non gaudentes, et qui emunt tanquam non 
possidentes, et qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur. Preterit 
enim figura huius mundi. Volo autem vos sine solicitudine esse. Qui 
sine uxore est, solicitus est, que domini sunt, quomodo placeat deo. 

25 Qui autem cum uxore est, solicitus est, que sunt mundi, quomodo pla- 
ceat uxori, et divisus est. Et mulier innupta et virgo cogitat, quae do- 
mini sunt, ut sit sancta et corpore et spiritu. Quae autem nupta 
est, cogitat, quae sunt mundi, quomodo placeat viro. Porro hec ad 
utilitatem vestrara dico, non ut laqueum vobis iniiciam, sed ad id, 

3oquod honestum est et quod facultatem prebeat sine impedimento 
dominum obsecrandi. Si quis autem turpem se videri existimat 
super virgine sua, quod sit superadulta, et ita oportet fieri, quod 
vult, faciat, non peccat, si nubat. Nani qui statuit in corde suo 
lirmus, non habens necessitatem, potestatem autem habens suae vo- 

35 luntatis, et hoc iudicavit in corde suo, servare virginem suam, bene 
facit. Igitur et qui matrimonio iungit virginem suam, bene facit, 
et qui non iungit, melius facit. Mulier alligata est legi, quanto 
tempore vir eins vivit, quod, si dormierit vir eins, liberata est, cui 
autem vult, nubat. Tantum in domino. Beatior autem erit, si sie 

40 permanserit secundum meum consilium. Puto autem, quod et ego 
spiritum dei habeam." Haec sunt verba Pauli de utraque vita, 
quibus virginitatem et castitatem matrimonio prefert. 

At et ipse vidi vitam eorum, qui in matrimonio vivunt, multis 
periculis et animi et corporis expositam, et fieri posse, ut caste at- 

iö que pure per gratiam Christi vivamus, si modo velimus. Quia idem 
apostolus ait, omnia nos posse in eo, qui nos confortat, Christo 
Jesu scilicet. Qui celibatum elegerunt, in duos ordines atque classes 


234 1553. 144 

Mai .29. distribimntur. Alii eiiira saccrdotes sunt, alii sacerdotes non sunt. 
Saccrdotum vita rauUas ob causas mihi visa est optima. Homo non 
sibi solum natus est, scd ortus eins partcm proximi, totum deus 
sibi vendicat. In qua vita, die amabo, deus magis iaudari et pro- 
ximus iuvari potest quam saccrdotum? Sacerdotis est populo an- 5 
nunciare evangelium. Sacerdotis est docere verbum dei. Sacer- 
dotis est, quid faciendum et quid omittendum sit, ostendere. Sa- 
cerdotis est sacramenta populo cli]*istiano porrigere. Verum in re 
manifesta prolixior esse nolo, ne, ubi opus non est, tibi homini oc- 
cupato sim molestus. lo 

Saccrdotum varia sunt genera, sed unum est genus et quidem 
novum, quod nuper exortum Paulus pontifex III Societatem Jesu 
vocari voluit. Iluius Societatis patres Christum sectantur more 
apostolorum, quorum patrum vitam cum intueor, me vel acta aposto- 
lorum vel ecclesiasticam historiam legere mihi videor. Deus per i5 
eos hodie ita peccatores ad penitentiam et vitam bonani convertit, 
ut olim per sanctos apostolos infideles ad fidem pertrahit, ut quon- 
dam per sanctos apostolos, quinimo et miracula facit, ut olim per 
sanctos apostolos. Hanc Societatem Jesu tanquam optimam partem 
elegi. liunc vivendi modum Optimum atque perfectissimum huius2o 
aetatis sum amplexus. Deus optimus maximus, qui me peccatorem 
omnium maximum non propter bona opera, que fecimus nos, sed 
propter suam miscricordiam in hanc vitam recipere dignatus est, 
suam mihi det gratiam, ut quod foeliciter incepi, absolvam multo 
fclicius ad suam gloriam et meam ac proximorum salutem. 25 

Dilecte nepos, si iocari vellem, invitarem te ad istud vitae ge- 
nus, ut de te dicere possem illud: Honestus dominus Henricus Su- 
derman optimam partem elegit, quae non auferetur ab eo. At loci 
isti valeant. Mitto ad te, nepos observande, epistolas quasdam In- 
dianas ^, ex quibus tu cognosces ea, quamquam non omnia, quae 30 
dei bonitas hoc anno apud Indes et finitimos populos per suos mi- 
nistros et legatos atque nostros patres operari dignatus est. quam 
multi homines in caeco et obscuro gentilitatis carcere etiam post 
evangelium nobis annunciatum vincti et constricti tenentur. quam 
multi lucem, que nobis orta est, non vident. quam multi verum 35 
deum ignorant. quam multi pro Creatore adhuc creaturas ado- 
rant. Utinam omnes nostri sacerdotes suum officium bene faciant. 
Utinam omnes adolescentes miseris istis mortalibus pro virili sub- 
venire contendant. Utinam nos deus oculis misericordiae intueatur 
et bonos operarios in messem suam mittat. Messis copiosa est, -lo 
sed operarii sunt pauci. Literae istae-Indianae, nepos optime, tibi, ut 
spero, aut potius plane confido, iucundae, gratae atque acceptae 
erunt et id eo, quod res novas et easdem bonas tibi atque tuis 
narrabunt, quarum rerum te studiosissimuni et fuisse et esse certe 
scio. Quae causa me, eas ad te ut mitterem, plurimum impulit, 45 


Das Schreiben liegt nicht vor. 


144, 145 1553. 235 

quamquam et amicitia nostra et magnitudo tiioriim erga me meritorum Mai so 
et meum officium ac potius pietas erga tc, hio non parum sed certe 
multum valuit. Oro tc, doctc nepos, atque obsecro, Joannem Isaac 
Hebreum S acadomic vcstrc Colonieiisis membrum haudqiiaqiiam 
5 inutile, scd utilissimum, meum ccrte summum amicum et tuum clien- 
tem deditissimum et sacrc ac sancte linguae professorem doctis- 
simum atque Optimum, amplectere et modis omnibus, ita ut facis, 
adiuvato. Dominum quoque meum, aut potius patrem, vere enim 
milii pater est animi eo, quod me Christo genuit, rev. p. d. Leo- 

lonardum Kesseil ^, tibi et patrl tuo optimo bonisque et doctis om- 
nibus quam commendatissimum esse vellem. Is est, qui vere com- 
mendari potest. Is est, in quo plura bona latent quam ostenduntur. 
Is est, qui plura prestat quam promittit. Iste in humano hoc cor- 
pore vitam vivit plane angelicam. Idem diccres scio, si ita probe 

isnovisses hominem, atque ego novi. Non hacc mea oratio, nepos, 
ab affcctu aliquo proflciscitur, sed a vcritate. Si hominem aniploxus 
fucris, sat scio, eins amicitia gaudcbis. Cum moleslum tibi non est, 
saluta rogo, parentes tuos charissimos et fratres atque sorores di- 
lectissimos. Prudentissimum quoque consulem d, Petrum Heim- 

2obach, eins uxorem, et totam familiam. Ornatissimum quoque et 
prudcntem senatorem et nostrum amicum Constantinum a Leis- 
kirchcn. Eruditum quoque doctorem Furstenburg cum suo patre 
atque fratre ^. Breviter omnes nostros amicos et publici boni at- 
que honestarum artium amatores velim salvere iubeas. Si quando, 

25 domine, otium dabitur, dignare obsecro ad me scribere, ut nostra 
amicitia per me aliquantulum laesa non pereat, sed conservetur 
etiam diligentius. Te bene valentem et ad coclestia scmper anhe- 
lantem protegat Christus, unica spes piarum mentium, mi nepos in 
Christo charissime. 

30 Romae anno a nato Christo 1553 sexto Calcndas Julii. 

145. Gerhard Brassica an Leonhard Kessel in Köln. Dank 
für seinen Brief. Die Kölner in Rom befinden sich wohl; mehrere 
haben sehr schioere Versuchungen zu bestehen gehabt. Unter Leitung 
des Dr. Olave nehmen sie die Exercitien. Freude Brassicas über 
seine Aufnahme in die Societas und das Leben in Eom. [Rom,] 
1553 Juni 27. 


1 Vgl. oben S. 209 Anm. 8. 

2 Kessel ivohnte, wie Rhetius dem Caspar Haimann (oben S. 280 Anm. 2) 
schrieb "u\ scpto S. Ursulae proximus porüie, qua inde exitur acl Domiiiicaiios 
ad dextram'. 

3 Dem Caspar Haimann (oben 8. 280 Anm. 2) trug er Grüsse auf an 
' doctorem Gerliardum Auch ... , Stralenem etiam cum liberis, regentem quoque 
vesti'um fi. e. Jacob Leichius], omnes eius coUegas, Joannem quoque Birbaum, 
E. Eeiswich, Jo. Textorem, Jodocum Sconenburg et Widdig, [Ha]lverem, Mel- 
chiorem et ceteros condiscipulos omnes' ; dem Georg Wassenburg an 'doctum 
philosophum Justum Velsium, doctorem Olivarium, Gerliardum Matliisium, Joan- 
nem Havechorstium et Petrum Vinellium, imprimis autem Jacobum Leichium 
vestrum regentem'. 


236 1553. 145, 146 

IV fol. 62, Original. 

Adr. Rev. p. Leonardo Kessel, praei)osito Societatis Jesu, Coloiiiae. 

J""' ^7. Hic sentitur, quam sit iiioimdum fratres habitarc in 

unum, vere tanquam iiiiguentum, quod descendit in barbam, bar- 

bain Aaron. Nonne heccine est vita angelica in terris. Hiccinc est 

paradisiis teiTestris, hoccine est simulacrum primevae innocentiae. 

Hec est Bethel, in qua erecta cernitur scala, quae ad coelum ducit. s 

me faustum, o me foelicem, cui datur tanta bona videre in domo 

doniini. immensam bonitatem optimi pastoris, qui me ovem pa- 

lantem in uberrimis hisce pascuis collocavit. mi pater, mi pater, 

quid tibi reddam, qui primus autlior fueris tante nostre foelicitatis. 

Lachrymae milii oboriuntur, dum venit in memoriam ingratitudinis lo 

meae ei'g-a te, da veniam pater. Lachriraae impediunt, plura liac 

de re scribere, ad rem redeo. Quis tam frigidus, qui hic non in- 

fiamraetur, quis tam aridus, qui hic non irrigatur, quis tam vecors, 

qui hic non excitetur. Nullus non hic consistere potest nisi su- 

perbus. Tuus tamen Gerardus adeo piger et negligens est ao som- 15 

nolentus, ut vix tantis exemplis excitari possit, quem acriter ob- 

iurges, qui dum Rev'^'^ T. scribere in animo habebat, pre desidia 

distulit in ultimum diem, quo nuncius discessurus erat. Hunc 

frigidum, aridum et inertem hominem inflamma, excita tuis fer- 

ventissimis precibus, quarum fructus et hic percipio. — 20 

146. Kölner Monatsbericht über Juni 1553, verfasst von Leon- 
hard Kessel. Predigten. Entgegenkommen der Bürgerschaft. Exer- 
citien. Pest in Köln. [Köln] 1553 Juli 1. 

IV fol. 68, Concept. 

Juli 1, Pacifice manemus in solita mansione. Diebus dominicis pergo 

concionari in ecclesia s. Agate nee parvo cum fructu, quantum in- 
telligo; auditorum enim numerus semper augetur, multa etiam frc- 
quenter audio suspiria et gemitus. Libenter nos audiunt, dominus 
etiam sua gratia dat satis abundanter dicere, alii nescio quid ve-25 
Jint contribuere, ut continuare vollem. Valde edificantur omnes, 
quia nihil accipimus. Tanto enim sunt diligentiores in corrigendo 
vitam; quanto vident nos paratiores ad ipsis inserviendum gratis. 
Inter ceteros, ad quos vocatus fui, ad unum perveni, qui iam ante 
annos quinque se tradiderat diabolo et creatori suo abrenunciaverat, 30 
per quem Satan iam multa mala operari inceperat, sed per con- 
fessionem et sacre eucharistie sumptionem liberatus est, iam mun- 
dum reliquit et se totum Christi servitio mancipavit. Unum in 
exercitiis habuimus, qui per dies aliquot et noctes se a lachrimis 
continere non potuit pre nimia adrairätione bonitatis dei creatorisss 
sui erga eum, qui se dare Societati maxime cupit, sed nondum 
admisimus, est iuvenis 19 annorum naturalibus bene dotatus, dives 
sed nondum perfectus grammaticus, optime tenet linguam Supe- 
rioris Germanie, nomine Nicolaus. Ad patriam profectus est, ut 
bene informatis parentibus ad nos revertatur studendi gratia et 40 


146,147 165B. 2S1 

Colonie maneat. Quidam phisicus iara ad cxercitia venire decrevit. Juli i. 
Vicini nostri incipiunt frcquentius confiteri et communicarc, quam 
solebant, in nostra missa. Pestis in dies magis grassatur Colonie, 
nunquam exeo domum, quin inveniam aliquos mortuos aut morientes 
saut infirmantes aut, qui ad scpulclirum deferuntur, in omnibus 
plateis. Non dubito, quin dominus valde sit nobis ofFensus. Quam 
primum liomines mori incipiunt, perdunt loquelam et post diem 
unum aut citius mortui sunt. Consules et clerus et nobiles omnes 
valde perturbati sunt, in suis villis manent. Populus iam incipit 
lotimere et devotior fieri, ita ut iam nobis spes sit amplioris messis, 
quam anteliac unquam ^ Primo Julii 1553. 

147. Leonliard Kessel an Joliann Rhetius in Rom. Hat seine 
Briefe besorgt. Die Mutter des Rhetius hat sich über seinen Weggang 
getröstet, ivenn sie in ihren Briefen auch noch klagt. Der Regens 
Leichius ist unzuverlässig geioorden, durch Eimoirkung des Justus 
Velsius. [Köln] 1553 Juli 10. 

IV fol. 66, Concept. 

Charissime frater, m. Joaannes Eedt. Literas tuas ad matrem JuH lo. 
et ad alios scriptas disposui ^ et tuas ad me scriptas etiam legi; 
benedictus deus, qui vos incolumes conservavit et ad patres per- 

15 duxit. Libenter audi patrum consilia, sine quibus nihil tentes, 
committe te Christo et rev. p. Ignatio. Quicquid ipsis placet, 
hoc tibi et fratribus omnibus semper maxime placcre debet, in 
hoc vivere et mori desideremus. Semper habeas rationem corporis 
tui, indica tempore necessitates tuas illis, quibus hoc commissum 

Soest, et conforta fratres tuos, qui tibi aliquando discipuli luerunt. 
Mater tua (ut a patre S. Acatii intellexi, qui te in domino salutari 
iubet) iam optime est contenta, licet videatur parum querulose 
scribere, non eures querelas maternas non satis puras secundum 
Christum; melius sentit in corde, quia optime est contenta. Regens^ 

25 per Veltium '^ a suo fervore multum defecit nee venit ad nos amplius. 


Am 8. Juli schrieb Kessel an Polanco (als Antioort auf Nr. 141), er habe 
am, 30. Juni den Mag. Johann de Montibus, den er Ende Aitgic.st nach 
Rom schicken tvollte, necessitate compidsus nach Wien geschickt. In 
Köln sei eine Zeitlang das Gerücht von Canisius Tod an der Pest ver- 
breitet geicesen (IV fol. 68, Concept). lieber Johann de Montibus, der 
(ähnlich wie Rhetius) nach aussen nicht als Jesuit auftrat und Vor- 
lesungen an der Bursa tricoronata hielt, vgl. Reißmberg l. c. I, 42. 
Vgl. dazu oben S. 280 Anm. 1. Ausser obigem Schreiben richtete Kessel 
an demselben Tage ein allgemeines Schreiben an die Kölner Brüder in 
Rom (IV fol. 61) und daneben noch einzelne Schreiben an Franz Ileme- 
rolus, Andreas Linerius, Franz Coster zmd Gerhard. Brassica (IV fol. 
65—69, Conc). Die Schreiben berichten über die Pest in Köln (plus qxiam 
100 qixotidie mormntur, scol.astici omnes modo ad patriam rediernut, omnes lec- 
tiones suspensae sunt), sind aber sonst unbedeutend. 

Der Regens der Dreikronenhurse Jacob Leichius; er war von 1558 auf 
1554 Decan der ArtLstenfacultät (Decanatsbuch IV fol. 254). 
Justus Velsius war 1550 aus Löwen nach Köln gekommen und begann 


238 1553. 147, 148 

Juli lo.Ncc puto ad ettm amplius scribendum, nisi specialiter urg-ereris, et 
hoc cum consilio patrura cum prudcntia. Sic et de Veltio scripserat 
Velterus ad Franciscum, sed commisi iudicio rev. p. Adriani 
Lovanii, an litere Veltii mitti debeant. Valde eiiim admiror 
cecitatem hominum et stultitiam prudentum huius mundi. Des 
Christiauo et tuo fratre nihil audivi. Pestis est etiam in platea, 
ubi tua mater moratur, sed nondum in domo materna. Omnes 
lectiones suspense sunt Colonie, pestis in dies grassatur magis ^ 
10. Julii 1553. 

Juli 25. 148. Erlass des Ignatius, durcli den er die Abhaltung von be- 

sonderen Andachteoi und Gebeten 'ad Germaniae et septentrionalium, 
gravissimo haeresum morbo periclitantium, Subventionen!' anordnet. 
Rom 1553 Juli 25. 

Original in der Maria - Himmelfahrtskirche zu Köln 2, Druck im 
Kölner Pastoralblatt 1884 S. 94; nach anderer Vorlage (nicht ganz 
fehlerfrei) Carlas III, 410. 


Vorlesungen im Lateinischen und Griechischen zu halten. Er lehrte atn 
Gymnasium tricoronatum, dessen Regens Leichius loar, und kam hier 
in BezieJiu7igen zu Rhetius und den Jesuiten. Da er aber im Herzen 
der neuen Lehre zuneigte, so waren diese guten Beziehungen nicht von 
Dauer; Kessels Mittheüung beioeist ihre Lockerung ; im Jahre 1554 kavi 
es zu völligevi Bruch des Velsius mit den Anhängern der katholischen 
Kirche, 1655 zu seinem' Entfernung von der Universität und langivierigen 
Verhandlungen (vgl. Ennen IV, 688 ff,, 780 ff. und bes. die Farragines 
des Gelenius XXX, 861ff\). Franz Ilemerolus .'schrieb atn 9. August 1553 
aus Rom an Kessel: Quod d. Velsium et Jacobnm Leichium, meos pnie- 
ceptores, a bono quod coeperant desiisse ex litteris tuis cognovi, iion pavum . 
me contristavit. Sed quomodo nolentes servare possumus? (IV fol. 74, Ori- 
ginal). 

Polancos Chronik III, 270 ericähnt zum J. 1553 die Amüese7iheit des 
aus Löwen nach Köln gekommenen Joannes Cospeanus im Kölner Col- 
legium. In unsern Akten befindet .nich ein Schreiben des Jacob Dogius 
aus Löioen d. d. 1553 Jidi 7 an ihn, das u. a. über den Wunsch des 
Abts von Liessies [Ludivig Blosius], der Gesellschaft Jesu beiziitreten, 
handelt (vgl. Polanco III, 277) : Frater, cito Ins visis lauda dilectum nostrum 
Marie filium, qui facit mirabilia solus. Quid putas operatus fuerit unicus noster? 
Audi: Postquam complevimus exercitia sub patre Adriane, non cessavit iste 
bonus .Jesus noster, donec venerandum abbatem Letiensem cum procuratore 
domino Usmaro perduxit Lovanium, siiscipere quoque exercitia de manu pre- 
dieti patris. O miranda res ! Sed numquid noster Jesus contentus fuit, quando 
predictos «actus est? Nihil minus. Quin et cor pi'ioris nostri abstulit et ma- 
gistro Adriano patri nostro tradidit, similiter et cor domini Nicolai Fabri, viri 
valde docti. In tantum enim commovit eos ad exercitia nostre Societatis, quod 
non expectant, nisi quod absolverit abbas, quo commodius a monasterio se 
subtrahere possint. Non enim adhuc absolvit abbas exercitia neqiie procurator. 
In tantum afficitur abbas ad Societatem, qiiod (sicut dixit mihi) iungeret se 
sine dilatione eidem, nisi obstaret monasticus ordo. Idem sentio et de procu- 
ratore nostro. Insuper Jhesus mens misit cum abbate unum sacerdotem secu- 
larem, sacellanum reverendi domini de Oempi, qui similiter incei)it exercitia 
sub patre Adriano (VIII fol. 83, Original; vgl. ebd. IV fol. 64. Ein Brief 
an Blosius ^md ein Gedicht des Cospeanus selbst befindet .sich IV fol. 70). 
Eine Copie von der Hand Kritzraets in VIII fol. 9 hat irrthümlich das 
Datum 1552 Mai 25 (8. Kai. Junii 1552). 


149, 150 1553. 23Ö 

149. Gerhard Brassica an Leonhard Kessel in Köln. Befriedigimg Juli 27. 

der Kölner Brüder über ihren Aufenthalt im römischen Collegium. 

Rom 1553 Juli 27. 

Druck Eeiffenberg I S. 49. (Die Vorlage ist unter den Kölner Archi- 
valien jetzt nicht mehr vorhanden.) 

150. Erardus Leodiensis an Leooihard Kessel. Verhältniss zu 
K. Ferdinand. Predigten und Vorlesungen von Ganisius, Gaudanus, 
Laoinoy, Victoria. Schulregeln und -Fortschritte. Mangelhafte Theil- 
nahme der Schüler an der ComTnunion. Ingolstadt. Polen. Lüttich. 
Wien 1553 August 13 \ 

IV fol. 75, Original. 

Adr. Kev. in Christo patri d. Leonardo Kessel, S. J. sacerdoti prope S. Ur- 
sulam agenti, Coloniae. 

Ziü&i Kölner, Mag. Joannes und Mag. Egidius sind am 21. Juli 
in Wien angekommeoi. 

jipus pex ßm^ insignem quendam grecum authorem Nicepho- Aug. 13, 
rum, videlicet historie ecclesiastice optimum Interpretern, sua opera 
et expensis latinitate donari procurasset, statim pulcherrimo eiusdem 
codice nostram adauxit bibliothecam. Plurimmn ipsi placent rev. 
5 p. nostri Canisii conciones. Ita fit, ut ipsis diebus fere dominicis 
concionantem aiidiat iina cum tota curia frequentissimoque auditorio. 
Cuius doctrinam multum cuncti admirantur, ita ut magnam sibi 
apud omnes autlioritatem cousiliaret. Orandus dominus deus, ut 
saltem talibus niediis, quemadmodum speramus, ad meliora liic po- 

lopulus revocetur. Preter conciones suas frequenter suscepit episto- 
lam Pauli ad Corintliios declarandani. Eeliqui vero patres, qui 
liac lingua satis perplexa destituti sunt, lianc omni conantur sedu- 
litate vincere, iuxta ac fratres, quotidiano adiiibito exercitio. Preter 
enim privatas, quas quotidie seorsim haberaus' conciunculas, ad quas 

15 omnes conveniunt, unus nostrum singulis refectionibus concionatur 
in refectorio, dum alii refectionem sumunt, lingua nimirum germa- 
nica, quam d. Martinus prope assecutus est, doctor Godanus plu- 
rimum in eadem promovit et alii nonnulli. — 

Superior noster p. Lannoyz, vir in vinea domini indefessus, 

20 preter quotidianam solicitudinem domesticam publice Esayam, mag- 
num proplietam, interpretandum suscepit, domi vero fratribus na- 
turalem tradit philosopliiam. Preter hec sepe pauperes invisit 
ipsisque aliunde acceptas distribuit eleemosinas. Sepe etiam Italos 
quosdam accedit, quibus divina aperit mysteria. Doctor Godanus, 

25postquam eum molesta quedani febris, qua circiter octo menses 
detentus fuit, reliquit, adeo in hac lingua devoranda desudavit, ut 
propediem speremus ipsum in publicum proditurum. Pater Victoria ^ 


1 


Vgl. mit dem folgenden Schreiben Polancos Chronik III, 240 ff., Socher, 
liistoria. Societatis Jesu 'provinciae AuHtriae l. I nr. 42 ff. und die im 
Anhang II eriuähnten Wienei' Viermonatsberichte. 
2 Johannes Victoria. 


240 1553. 150 

Aug. 13. pergit strcniie in concionibus suis italicis, quotidie ab Hispanis 
invisitur, infirmos frequenter visitat, et si necessitas postulet, cum 
eis excubias agit. Ex quibus non parvum fructum reportat. 

Venio autera ad fratres nostros, qui omnes sumus 22 lutlnero 
exceptis patribus et uno servo. — A principatibus liuius civitatis, 5 
cum obtinuissemus, magna licet cum difficultate, ut scliolam aperi- 
remus, omnes cuiusque conditionis studiosos recepimus, quos in 
tres aut quatuor distinximus ordines, quorum principi prelegit Ni- 
colaus Nicleopontensis epistolas Ciceronis uua cum Virgilio, qui 
circiter 30 habet discipulos. Secundo presidet dominus Martinus, lo 
qui circiter etiam 30 tradit primam partem Despauterii, brevia 
quedam colloquia, fabulas Isopi; ultimo autem preest unus ex nostris 
Carolus nomine^ natione Germanus. Is ultra 60 pueros instruit in 
Donati rudimentis. Nullus enim ad has classes admittitur, qui non 
probe calluerit legere. Istorum puerorum magna pars sunt opti-15 
matum huius civitatis filii. Hi omnes Studiosi subsunt quibusdam 
regulis, nempe ut ter in hebdomada nobiscum sacrum audiant et, 
licet confiteri et sacram sumere synaxim non cogantur, id tamen 
plurimi illorum in magnis festis faciunt et sepius facerent, nisi 
callidus demon impedimenta poneret. Cum enim semel hie con-20 
cessus esset iubileus annus a summo pontifice, ut pro communi 
pace fiei'et intercessio, his nempe, qui ter ieiunarent atque die do- 
minico commuuicarent, rogatique essent studiosi, vellentne id faccre, 
omnes fere sese paratissimos cxhibebant, sed cum parentum cou- 
sonsum peterent, id denegarunt, vel saitem pueros risui habebant, 25 
ita factum est, ut duntaxat ex toto numero tres aut quatuor corpus 
dominicum susceperint. Orandus deus, ut talibus saniorem mentem 
donet. Hisce magnum civium favorem nobis consilianius, preser- 
tim quod pecunias recusemus. 

Quod ad reliqua nostra spectat exercitia, eodem pacto, quo ante so 
intellexisti, procedunt. Philosophi enim bis in hebdomada disputa- 
mus, grammatici similiter bis, frequentes habemus inter parietes 
declamatiunculas easque aut extemporales aut elaboratas. — 

Novit T. P. patres nostros doctores Canisium et Godanum ideo 
Engelstadium reliquisse, quod nullam inibi futuri collegii spemsü 
concepissent ^ Interim vero, dum hie agunt, eo fuit quibusdam 
bonis viris adductus dux Bavarie, ut quam primum cupiat ex 
nostris aliquot eo redire, scripsitque so fundare volle Societati col- 
legium.' Testantur enim, qui hac de re ad nostros scripsere, nun- 
quam nisi per nostros religionem posse ibi conservari. Qua de re4o 
scriptum est ad rev. p. Ignatium. 

Ex parte imperatorie maiestatis Pictavia^, nobilis vir divi 
Lamberti canonicus Leodiensis, ad nuptias filie regis cum rege Po- 


1 Vgl. oben S. 191. 

2 GuÜelmus de Pictavia, Kanzler des Bischofs von Lüttich (Polanco III, 
284 Anm. 5). 


150—152 1553. Ö41 

lonie ^ contrahendas ablegatus aliquot diebus Vienne egit. Est totus Aug. is. 
Societatis nostre amicus, aliquoties patres nostros invitavit, ter aut 
quater domi nostre sacrum egit. Is plurimum cupit nonnullos 
nostre Societatis Leodii Iiabere, quos expensis suis alat, donee inibi 
5 collegium erigatur. Ad hec ipse et plures alii intimi nostri amici, 
qui plurimum apud tales valent principes, omnem suani operam 
polliciti sunt apud Polonie regem, ut ibi collegium habeamus. 
Viennae in Austria ipsis Idibus Augusti 1553. 

151. Johann de Polanco im Auftrag des Ignatius an Leonhard A.ug. 23. 
Kessel in Köln. Mag. Johannem de Montibus consulto Viennam 

10 [Colonia, vgl. oben S. 237 Anm. i\ missum iudicamus, tarnen minus 
in eo collegio et sibi Societati proficiet. Unde scripsimus, ut in 
Italiam mitteretur .... Hinc profecti sunt hisce diebus Petrus 
Hoefft et Franciscus Emerolus ad collegium Viennense, Andreas 
vero Lyner Lovanium potius ire voluit, donec rebus compositis Co- 
löloniam, postquam pestis desierit, possit Rev"'*^ V. consilio aut Vien- 
nam aut alium in locum se conferre. 
Rom 1553 August 23. 
Vgl. Polancos Chronik III, 266 Anm. 1. 

152. Johann de Polanco an die Jesuiten in Löioen und Köhi. Oct. 24. 
Sendet den Unterrichtsplan des römischen Collegs ^. [Discipuli] qua- 
driennio tam scholasticam theologiam quam vetus et novum testamen- 

tum et aliqua ex doctoribus sacris et decretis, quae ad theologiam per- 
20 tinent, audire poterunt. Duobus annis praeterea in publicis respon- 
sionibus exercebuntur, qui ad gradum doctorum promovendivenerint. 
Nee alii quam eruditi et ad docendum idonei promovebuntur in 
theologiae nee in philosophiae facultate. Tria artium curricula 
siniul instituuntur: primum ab ipsis dialectices rudimentis, secundum 
25 a solidioribus logices libris, tertium a phisico auditu inchoandum 
more Parisiensi et Lovaniensi. — Triennio, quae ad logicam et na- 
turalem ac moralem scientiam pertinent et etiam quae ad artes 
mathematicos (quatenus eas intelligere expedit), prelegentur. — Et 
quidem preter classem rhetorices aliae multae sunt inferiores usque 
30 ad prima grammatices rudimenta, ad quas classes puerorum et 
adolescentum maxima confluit multitudo. — Von den aus Köln ge- 
kommenen sind zu den theologischen Studien tauglich befunden m. 
Theoderlcus ^, m. Gerhard Brassica *, m. Franz Coster, m. Johann 

^ Für die Aussichten der Societas in Polen vgl. Carlas IV, 137. 

^ An diesen Vorlesungen nahmen auch die Zöglinge des Germanicums 
theil. Ueber dessen günstige Lage schrieb Polanco am 28, November 
1563 besonders an Adrian Adriani nach Löioen (Druck, Precis histo- 
riques XVII (1888), 472). Am 2. Januar 1554 richtete er an ihn das 
Cartas IV S. 409 gedruckte Rundschreiben in Sachen des Collegium 
Germanicum und der Sendung von Zöglingen (VIII fol. 86, Original). 

^ Theodorich Gerardi aus Amsterdam (Polancos Chronik III, 726). 

* Ein unbedeutender Brief Brassicas an Kessel, d. d. Rom 1553 Septem- 
ber 26, befindet sich IV fol. 77. 

Jesuiten-Akten. 16 


242 1553—54. 152—154 

Oct, 24. de Tilia, m. Petrus Silvius. Die anderen, unter ihnen Johann Rhe- 
tius, müssen noch ein Jahr der Philosophie 'widmen ^. Rom 1563 
Octdber 24. 

VIII fol. 84, gleichzeitige Copie. 

Nov. 153. Anno 1553 in Novembri rev. in Christo p. Bernardus 

Oliverius ^ attulit nobis Roma tunicam p. Ignatii de Loyola. Una 

abscissa est manica ex quorundam patrum devotione et divisa in 

multas partes. P. Oliverii comes Tliomas attulit nobis capillos 

eiusdem p. Ignatii, quos inclusi in parvo vitro christallino et posui.'s 

in Capsula s. crucis a sinistris, in qua Capsula multae et variae 

reliquiae continentur. 

Eev. p. Costerus anno 1565 ipso die Ursulae [Oct. 21] attulit 

nobis reliquam partem candelae omnium gratiarum sive plenariae 

remissionis peccatorum, quam p. n. Ignatius in manu tenebat, lo 

quando Christo domino tradidit spiritum. 

1553 November — 1.565 October 21. 

III fol. 87, Notizen Leonhard Kessels; Hauschronik a. a. 1553; lieijfen- 
herg I, 45; Gelenius, De admiranda magnitudine Coloniae S. 509; 
Acta SS. Juli VII, 631 ff. 

154. Beschhcss des Raths der Stadt Köln, den Regens der Burse 
Cucana, Jacob Leichius, mit einem Geldbetrag zu unterstützen, um 
ihm, die von ihm geplante Eriveiterung der Burse zu ermöglichen. 
Köln^ 1554 April 11. 

Bathsprotokolle 11 fol. 213; vgl. ebd. fol. 210. 

April 11. Als meister Jacobus Leichius, regent der burssen auf S. Maxi- 

minenstrassen eine particülarschoel uffzurichten furgenomen ''^ und 


1 Polancos Chronik III, 284 Anm. 4, 

2 Bernhard Oliverius (aus Antoing) wurde im Sommer 1553 aus Sicilien 
nach Rom berufen und in die Heimath zurückgeschicM ; auf der Reise 
von Rom nach Löiven berührte er Köln. Im Januar 1554 ging er nach 
Tournay, um dort ein Colleg zu begründen, ivas aber vorläufig nicht 
gelang (erst 1561). Bernhard starb am 4. September 1556 als designirter 
Provinciäl der neu eingerichteten Provinz Germania inferior (vgl. bes. 
Precis historiques 1891 S. 309 ff.). 

^ Aus dem Jahr 1554 fehlen alle näheren Nachrichten über die Kölner 
Niederlassung ; kein einziger der periodischen Berichte liegt vor. Jo- 
hann de Polanco ineinte in einem Brief vom 15. Mai 1554: De Alemana 
entendemos algunas nuevas, que nos dan esperanza se haya de roducir, aun- 
que costando mäs trabajo y tiempo; und Ignatius selbst schrieb am 21.Jidi 
1554: En Colonia de AlemaTla y Lovaina de Flandes hay dos colegios, de los 
cuales mucho se sirve dios y tienen por ordinario enviar en estas pai'tes mu- 
clios biienos ingeniös para nuestro instituto, y entre ellos personas cualificadas 
en letras y de otras buenas aiunas para el divino servicio, y de estos se han 
tornado ä enviar despues de aprovechados en letras, prudencia y espiritu al- 
gunos en la alta Aleraai5a, oti'os en las niismas partes de Flandes, de los cnales 
en diversos lugares muclio se sirve dios (Cartas IV, 158, 236). lieber Fort- 
.scJiritte in Köln selbst toar augenscheinlich noch nichts zu berichten. 

^ Nach dem Zusammenhang kann es sich nur um die Znfügung einer 


154, 155 54. ^ 

sich der bekostig-ung der preceptoren anfangs beclagt, dern er acht April ii. 
allein zur particularscholen halten must, derhalb er von einem 
erbarn rath zu underhaltung derselbiger eine Zeitlang, bis die schole 
zunemen mocht, steur begert, hat ein erbar rath sich des beswert, 

5 nachdem ein rath vil gelts zuvor an die bursse gelacht. Doch ist diss 
bewilliget, das ein erbar rath ime zu anfange hundert daler vur- 
strecken und lenen will, mit dem bescheide, das er die inwendig 
vier jaren widder betzalen sali. Ist auch bewilliget, das die Stu- 
denten huissgelt geben sollen, nemlich divites 12 albus, mediocres 

10 6 albus geben selten, damit er den jarlichen huisszins desto besser 
bezalen möge. 

155. Peter Canisius an [Leonhard Kessel in Köln]. Ankunft 
des Dietrich Canisius in Wien. Aussichten in Köln. Fortschritte in 
Wien. Gunst K. Ferdinands.. Katechismus. Wien 1554 April 30. 

Eigenh. Original, Auction Paar Nr. 1951. 
Adr. fehlt. 

Quo insperatior, eo gratior fuit fratris adventus ^, quem paulo April so. 
post, ut opinor, in Urbera mittemus, quamquam id amicis illius 
indicandum non est neque in literis omnibus, quas his adiunximus, 

15 perscribitur. Benedictus dominus, qui Theodericum hunc semel 
ante annos interceptum vestra nunc opera sie confirmatum nobis 
reddidit. Ita iure nobis debetur et multo quidem amplius pecunia, 
quam Noviomagenses, ut spero, persoivunt. Res ipsa certe docet, 
quanti profuerit me isthinc'^ ablegari (nam et paucissimis opinor 

socommodarem presens) et Rev^™ T. isthic retineri, que in hoc mari 
Coloniensi tales Christo pisces colligit ac fovet. Ego quidem sensi 
Colonie talia desideria et, ut mihi videbatur, responsa fore, ut nostri 
perpetuo servirent et sanctissimis gentium primitiis et tot mille vir- 
ginum choris et aureis etiam martyribus. Faxit sanctorum caput 

25 Christus, ut per nos procedant atque perpetuentur, quae seminare 
voluit rev. d. Faber et quae morte sua confirmaverunt fratres Lam- 
bertus et Petrus^. Habetis faventes, uti credo, Carthusienses praeter 
alios bonos; dominus, queso, et numero et virtute augeat Coloniae 
Societatem, quam etiam rev. d. meo Groppero placere non tarn nostro 


Art von Vorschule an die Burse handeln. — Kurze Zeit danach, im 
Juni 1554, heirathete Leichius und legte dadurch den Grund zu. seinen 
Differenzen mit dem Rath und der Univer.ntät fCirca Joh.annis regens 
Ciicanus, m. Jacobus Leichius Cochemensis iur. bacc, duxit uxorem et tarnen 
mansit in regimine domus Cucanae, Decanatshuch IV fol. 256). Vgl. unten 
1556 März 24-26. 

^ Der Bruder des Peter Canisius, Dietrich, war soeben von Köln nach 
Wien gereist, wo er am 27. April angekommen loar. Er berichtet am 
29. April über den Verlauf seiner Reise an Leonhard Kessel (IV fol. 82, 
Original). Im Herbst kam er nach Rom (Schreiben Polancos an Cani- 
sius d. d. Rom 1554 October 15, IV fol. 87, gleicJiz. Gopie). 

2 D. h. aus Köln. 

^ Lambert Du Chateau und Peter Kannengiesser. 


244 1554. 155, l56 

April 30. quam illius nomine plurimum laetor. Faxit Christus, ut sicut pro 
fide et religione sancte ecclesie Coloniensis Imcusque pugnavit, ita 
Societatis nostre partes etiam tuendas in eadem ecclesia suscipiat, 
sincera scilicet cum animi erga Christum et sanctos eins propensione. 

Ut pauca.de nostris subiiciam, novum adeunt coliegium a rege r. 
procuratum, quod magnas tum ipsis tum populo et iuventuti praebet 
commoditates. Ego in prof'essorum collegio publice et archiducali 
moror, sie urgente rege, ut reformandi gymnasii causae me accom- 
modem. Nunc, laus deo opt. max., gymnasii res procedunt rectius 
quam multis abhinc annis; prof'essorum uuus in vincula coniectusio 
est, quod sectarios sequeretur, etsi doctrina sit minime contemnenda. 
Contionandi munus a quinque nostris exercetur, fruotus inde redit 
ad populura, qui nobis quam antea conciliatur in dies magis ac 
magis. Vocamur in Boemiam, Poloniam, Ungariam et niecum agi- 
tur serio, ut adesse eurem, qui mittantur ad hasce vicinas provintias, ir. 
nee desunt amplae promissiones. Rem omnem ad praepositum re- 
feremus; messis profecto plus quam credi queat amplissima sed 
inculta prorsus obiicitur; tot animarum millia (proh pudor ac dolor) 
in dies pereunt, serpunt hereses nephande, fidei labefactatur soliditas, 
ecclesiae spernunt omnem auctoritatem. Apud regem Interim et 20 
supremos consiliarios, qui nos aniant inprimis, defendimus religionem 
nee id nesciunt hostes fidei, quos nobis infensos esse propterea 
minus admirandum sit. Sed confitebimur ore, quod corde credimus, 
ut fidei perfectum a nobis offltium tribuatur. Ego in ecclesia 
episcopali contionari pergo, nee est exiguus numerus auditorum, 25 
fructus utinam in illis respondeat conatibus. Tum a Societate 
nostra postulat rex, ut pro schola theologica et pro istarum tot 
provintiarum reformanda iuventute conscribantur, que sacris de 
rebus maxime noscenda sint. Ea in re non minimam quoque nos 
curam et operam impendimus ^. so 

Ultima Aprilis 1554 Viennae. 

156. Joachim ^ [Antonii] an Leonhard Kessel. Seine Reise von 
Köln nach Wien. Begegnung mit einem lutherischen Drucker aus 
Nilrnherg. Seine Aufnahme in Wien. Loh der Societas. [Wien c. 
1554 ApHlJ^. 

IV fol. 141, Original. 

Adr. Eev. ac piissimo patri Leonardo Kessel. 

April. Schildert seine Reise von Köln nach Wien. In Mainz hat er 

zuerst vergeblich nach einem Reisebegleiter gesucht. Postea tamen 

Miirn 24. typographum Norimbergensem, altero die videlicet ipsis Paschatis 


1 Diese Notiz bezieht sich auf die Thätigkeit des Canisius an seinem. 

Katechismus (vgl, Braunsberger, Entstehung und erste Entwickhing der 

Katechismen des sei. Petrus Canisius S. 20 f.). 
" Joachim Antonii war im J. 1552 in Köln der Gesellschaft beigetreten 

(vgl. oben Nr. 127). 
3 Das Schreiben ist nicht datirt; für das Datum, vgl. S. 245 Anm. 2. 


156 1554. 245 

vigiliis, abiturum repperi eique me comitem acliurixi. Hie typo- April, 
graphus, liomo sane bonarum literarum peritus, mihi se plaoidum 
prebuit. Verum non credo in tota Germania agere qiiempiam in 
doctrina Lutherana peiorem. Hie enim ex Plandria oriundus, eu- 
sculla exutus, ex patria exulavit, libros omnes Lutheranos caeteros- 
que eatholicae eeelesiae hostes excudit habetque 12 servos in isto 
opere oecupatos. Haec V. Rev^*^ seribo non detraetandi gratia, 
sed ut dei bonitatem mihi usque presto fuisse cognoscatis. Niliil 
enim timebam quam quod meae reliquiae visitatae ^ aliqua affice- 

lorentur ignominia. Hoe itaque viro duce triduo 30 miliarium iter 
absolvi. Er hoft sehr auf reiche Thätigkeit des Ordens. Nam isti 
lupi atque apri (ut audivi) mirum in modum Jesuitas verentur. 
Dieebat enim typographus iste, nullam sectam (ut voeant) papisti- 
eam magis adversari doctrinae Lutheri quam Jesuitas, ideireo iste 

15 lupus tanto odio prosequebatur nostros, ut nihil mihi suaderet, quam 
ut caverem mihi ab isto hominum genere. Dieebatque haee verba: 
'Si mihi potestas esset coneessa et Jesuitae alicuius nostram (ut 
voeant) sanam [doctrinam] destructuri adventus mihi offerretur, ego 
elanculam eura in eloaeam abseonderem.' Tanta est potissimum 

2ocorum, qui miseram plebeculam seducunt, contra nos invidia, nullam 
tamen invidiae rationem addueunt, quam quod adiurati papae deo 
omnipotenti missae saerificium pro defunctis offerant nostri patres. 
De bis satis. 

Nune audi, quomodo per ignem, arma et medios hostes manu 

25 Jesu ductus et vestris precibus virginisque sanctae, euius oaput 
ferebam, presidio defensus in terram promissam aceeptus sim. 
Portam Predicatorum ^ eoenobii ingredienti ecee m. Erardus ^ oe- 
currit, osculo saneto flexis genibus aeeeptum in refeetorium manu- 
duxit ibique omnes fratres atque ipse rev. p. Nicolaus Lanoy me 

sooseulo saneto aeeipiunt; diligenter tuam valetudinem atque rerum 
statum perquirentes, mirabantur fratres exiguum apud te fratrum 
numerum. Vesperi eubieulum eunti ecee Martinus* non secus ae 
dominus in eaena preeinetus pedes flexis genibus lavit. Alius frater 
abstersit multaque alia eharitatis signa atque argumenta exhibue- 

35runt. Haee ego indignissimus, ingratissimus atque ineptissimus 
animo complectens et noete pervolvens stupui prae admiratione, 
vix compos mentis eram. mea ingratitudo, o diffidentia magna 
quandiu apud me eessabitis? Ah, quid domino meo retribuam pro 
Omnibus, quae retribuit mihi, quidvis faciam, o bone Jesu? Qui 

40 nie ovieulam per avia vagantem in charissimorum filiorum aulam 


^ Er Uatte^ ivie sich aus dem folgenden ergibt, das Haupt einer der Elf- 
tausend Jungfrauen bei sieh. 

2 Dort tooJmten die Jesuiten bis zum Mai 1554. 

3 Erhardus Avantianus. 

^ Martinus Stevordianus. Die.9er schrieb am 5. Mai 1554 an Leonhard 
Kessel u. a. über die Uebersiedlung der Wiener Jesuiten in das Kar- 
meliterkloster. 


246 1554. 156,157 

April, duxisti ! fratres Gerarde atque Franoisce ceterique omnes, hie 
properate, hie ignis charitatis ardet, hune accedite, statim incales- 
eetis. Hoe, fratres oharissimi, vobis ingenue fateor atque affirmo, 
me statim interius mutatum, dum hoe duleissimo sodalicio frui inoi- 
perem. Equidem fantasiis, quibus saepe tentari soleo, liberatuss 
sum, et si nunc Goloniae agerem, ego mendicus (admittente obe- 
dientia) potius hune, si Ire non possem, reperem quam hoe soda- 
lieio oarere, tanta enim eharitas, tanta humilitas, tarn fervidi in 
studiis, in orationibus, tarn modesti in loquendo, in disputando. 
Tres theologiae doetores- longe expertissimi, quorum diserimen inio 
eruditione ac pietate sumere diflieile est, sunt Oiceroniani prorsus. 
Ferunt rev. p. Kanisium in tota Germania non habere sibi se- 
cundum, tanta pol] et eloquentia. Tanta inest ei loqucndi prompti- 
tudo, ut nomen eins per totam Germaniam celebre existat. Hie 
tales nobis saepe ex tempore effudit orationes et adhortationes, i5 
quales rhetor quispiam etiam peritissimus vix exeogitare posset. 
Cum igitur iam olim veteres philosophi remotissimas disoendi gratia 
peragraverint orbis piagas, quis non hos audiendi desiderio tange- 
retur, qui non vanam et mundam doeent sapientiam, sed qui ce- 
lestem sapientiam viamque ad eternum thalamum et verbis poli-20 
tissimis et morum probitate aperiunt declarantque. Sed quid plura? 
Equidem non possum inprimis deo unquam satis agere gratias, 
quod me ad hanc Societatem incolumen atque sanum traduxit. 
Deinde, o pater omnium sane, quos sol videt, de me optime merite, 
quomodo apud V. Eev^"^ ingratitudinis notam evadere potero, qui 25 
me nune verbis nectare dulcioribus nunc admonitionibus sanctis 
perinde ac manna, qua filii Israelitici in eremo nutriebantur, lacta- 
tum in terram promissionis miseris. — 

157. Heinrich Dionysius^ an Leonhard Kessel. Absicht einer 
Tante des Dietrich Canisius, ihr Haus der Societas zu übertragen. 
Volksstimmung in Nimwegen. Besessene. [NimioegenJ 1554 Mai 7. 

IV fol. 84, Original. 

Adr. Religioso viro d. Leonardo a Kessel, domino meo unice colendo et 
amico non vulgari, Coloniae apud S. Ursulam. 

Mai 7. Vehementer urget me matertera m. Theodori Canisii, ut tibi signi- 

fioarem, quo pacto ipsa posset domum suam in nostram Societatem 30 
transferre. Est domus admodum insignis, cui adiunctus est hortus, 
admodum commode sita. lila sepius laborat adversa valetudine et 
metuit, ne mors immatura propositum suum impediat. Hie tarn cele- 
bris est messis et virorum et presertim mulierum cuiuscunque Status, 
qui ex animo euperent nostrum institutum amplecti, ut mirareris. 35 
Procul dubio, si patribus res hec explorata esset, non dubium, quin 
facile aliquem ex patribus hue destinarent. Nee dubium, quin abunde 
victus suppeditaretur, et essent, que faeile aliquot annuos redditus 


Vgl oben Nr. 121. 


157,158 1554. 247 

assignarent, si sie visum esset patribiis. Possem ego nunc fretiis Mai 7, 
presidio clivino hoc negotium facile transigere, si mihi committere- 
tur; verum ut ego meus non sum, sie tuo et patrum luditio hoc 
quicquid est negotii committo. Sperandum tamen esset hie maxi- 

5mum aniniarum lucrum. Utcunque tamen sit, velim, ut mihi quam 
proxime scribas, quid ipsi respondendum et quid facto opus sit ^. 

Non crederes, quam sit hie populus, presertim vulgaris, ad 
pietatem flexilis et ductilis. Nuper cum istic essem, semel obiter 
fecimus raentionem de quadam, que habet maximam cum demoni- 

10 bus diversis familiaritatem, que me nunc acriter urgente videtur 
velle ex corde resipiscere. quoties illa per innumeras demonum 
prestigias fuit in periculo damnationis eterne, a qua procul dubio 
fuit hactenus bonarum matronarum precibus prescrvata. Consilium 
espeto, an liceat mihi eam absolvere, presertim cum suffraganeus 

15 Coloniensis ^, dum hie esset, concessit mihi et uni alii canonico 
authoritatem episcopalem. Pretei'ea, quam penitentiam iniungam 
et quomodo cum ea agam, ut deo possit reconciliari. Nam ex 
pluribus inditiis compertum habeo, eam alii nunquam pleno con- 
scientiam nudaturam esse, nisi mihi, qui omnia ipsius secreta con- 

2osilia pernovi. — 

158. Johann Rhetius an Kooistantin Lysldrclien, Railislierrn in 
Köln ^. Darlegung über die Societas Jesu,, ilire Ziele U7id ihre Aus- 
dehnung. Empfehluoig des Leonhard Kessel und des Jacob Leichius. 
Gründe für das seitherige mangelhafte Hervortreten der Societas in 
Köln. CoUegien in Rom imd Wien. Rom 1654 Juli 10. 

VII fol. 17, Cojne von der Hand des Leonhard Kessel. 
Adr. Ornatissimo vivo domino Constantino Leiskirchen, senatori Coloniensi 
charissimo. 

Domino Constantino Leiskirchio Joannes Riedt salutem per Juli 10. 
dominum. Cum ab honestissimis literarum studiis, quibus destinatus 
sum, superioribus istis proximis diebus ocii aliquid naetus essem, 
nihil prius habui, quam ut ad te Constautine, domine charissime, 
25literas darem, quem iustissimis de causis unice diligo et cui pluri- 
mum me debere libenter confiteor. Cogitanti autem mihi, qua de 
re in hoc tempore scriberem potissimum, hec nostra religio et vi- 
vendi atque Christo serviendi genus occurrit, quum mirari posses. 


^ Für die Ni^nicegener Verhältnisse vgl. unten Nr. 166, 167. 

2 Der bereits erwähnte Johann Nopel von Lippstadt, der bis 1556 das 
Amt eines Kölner Weihbischofs bekleidete (Mering, Würdenträger iS. 65). 

^ Vgl. mit diesem Schreiben das verioandte oben Nr. 144. An Heinrich 
Sudermann, den Adressaten jenes Briefs, richtete Rhetius am 10. Jtdi 
1554 ein im Wesentlichen mit dem. oben abgedruckten übereinstimmen- 
des Schreiben (IV fol. 16, Copie von Kessels Hand). — Konstantin Lys- 
klrchen, eine der bedeutendsten Kölner Persönlichkeiten des 16. Jhs., 
'War im J. 1554 zum ersten Mal Bürgermeister. Er gehörte der Era-s- 
mischen Richtung an und stand in Beziehungen zu Georg Cassander 
(vgl. über ihn bes. Bossen, Der Kölnische Krieg I, 167 Anm.). 


248 1554. 158 

Juli 10. cur novum istud et paucis plane notiim amplexus ego fuerim. 
Scopus itaque atque Studium Societatis, quam vocant Jesu, est, 
laudera et gloriam dei dilatare et proximum, quibuscunque potest 
modis, adiuvare, propter deum gratis de omnibus bene mereri, non 
que sua sunt querere, sed que sunt Christi Jesu, non proprium 5 
aliquot bonum venari sed commune, ut sui oblita amore dei se 
omnium eorum, qui ipsius opera uti volunt, mancipium fecisse vi- 
deatur, neque id solum in bis christianorum sed quoque in idola- 
torum et Mahometanorum regionibus. Quae magnis laboribus in 
Africam, Arabiam, Aetiopiam, Indiam, Japon, Sinas et alias pluri-io 
mas barbarorum terras, quas omnes nimis longura esset recensere, 
per immanissimos et ferocissimos humanis etiam carnibus vescentes 
populos penetravit. Et pro christifidelibus adversus infideles ad 
sanguinis usque effusionem et mortem pugnare non timuit, non ferro 
tamen, sed verbo et spiritu dei, ut sancti illi patres, qui proximisiö 
istis annis in India ab hostibus crucis pro evangelii predicatione et 
novorum christianorum defectione crudelissime trucidati sunt, sed 
nunc gloriosissime cum Christo et sanctis atque beatis omnibus 
triumphant in celo. Quoniam autem omnes sine discrimine adiuvare 
cupit, sine discrimine quoque cunctos, modo apti sint, ad se recipit, 20 
Germanos, Hispanos, Gallos, Italos, Indos, Synas, nobiles et igno- 
biles, pauperes et divites, potentes et impotentes. 'Non enim', in- 
quit divus Paulus ad Romanos cap. 2, 'est acceptio personarum 
apud deum', et cap. 10, 'non enim est distinctio Judei et Greci, 
nam idem dominus omnium, dives in omnes, qui invocant illum'. 25 
Et divus Petrus actis 10: 'In veritate comperi, quia non est per- 
sonarum acceptor deus, sed in omne gente, qui timet eum et ope- 
ratur iusticiam, acceptus est illi\ 

Ad hec non uno tantum alios iuvandi modo utitur, sed omni- 
bus pene, qui ad hoc tam sanctum institutum accommodi repeririso 
possunt, non enim solum orationi et meditationi vacat, rem divinam 
facit et horarum preces persolvit, sed etiam evangelium et dei 
verbum populo annunciat, sacrosancta Christi et sue sponse ecclesie 
sacramenta ministrat, tum dissidentes reconciliat et discordes com- 
ponit. Quare cuperem rev. p. Leonardo occasionem dari loquendiss 
aliquoties cum cognatis nostris d. Petro et Hermanne Rinck et Petro 
Kannegisser ^, sperarem eos magna dei gloria et familie utilitate 
brevi reconsiliandos. Spero enim in domino, qui me non patietur 
confundi. Preterea infirmos et pauperes in synodochiis iacentes 
visitat, consolatur, patientiam et viam domini docet, pravos denique 40 
hominum mores emendare et, quoad fieri potest, ad sanctam pri- 
morum christianorum, qui cum apostolis et eorum discipulis vixe- 
runt, vitam revocare conatur. 


1 Die Mutter des Johann Rhetius, Katharina Kannengiesser, war die 
Tochter des Bürc/ermeisters Gottfried Kannengiesser und. der Katharina 
Rinck. 


158 1554. 249 

Ut vero quam plurimiim commodi rebus publicis, que eam re- Juli lo. 
ceperunt, adferat, civium filios, qui aliquando cives, senatores, con- 
sules aut animarum pastores futuri sunt, quamobrcm multum refert 
a primis annis quam rectissirae institui, statim a teneris, ut aiunt, 

5unguiculis bouis literis, lionestis moribus et christiana pietate im- 
buit. Quod et m. Jacobus Leichius ^, meus preceptor imprimis obser- 
vandus et vestri collegii gubernator, pro vii'ili et plane paterno 
animo facere conatur. Quapropter nee pios eius eonatus satis lau- 
dare nee nobis satis gratulari valeo, quibus ille gymnasii moderatof 

10 et filiorum preceptor contigit. 

Dein hec captivos invisat, ad rectam virtutis viam revocat, et si 
forte pecunia liberari queant, elemosinas pro eis redimendis querit, 
quo nemo sit, qui propter Christum non ab ipsa consolctur. Viduas 
etiam et orphanos et id genus alios, qui inopia quidem magna pre- 
is muntur, fateri tamen pro verecundia vix audent, divitibus in con- 
cionibus ex intimis amoris visceribus commendat. Denique adoles- 
centes, quos ad se recipit, omnibus bonis, modo fleri possit, artibus 
et disciplinis imbuit et, quo tanti boni participes faciat, omnes in 
publicis scholis docet tres illas linguas theologis utilissimas, latinam, 

sogrecam et hebream, dialecticam, rhetoricam, philosopbiara et eam 
raathematices partcni, que vel Philosophie vel graviorum artium pro- 
fessoribus utilis aut necessaria est, et sacram quoque theologiam, 
atque hec omnia gratis. Gratis cnira accepimus, gratis quoque da- 
raus. Et habentes alimenta et quibus tegamur, his contenti sumus. 

25 Sed rairaberis forte, Senator optime et domine observandissime, 

pauca Studiorum Societatis, que exposui, apud vos conspici. Et qui- 
dem merito, si multi enim patres Colouie viverent, sed cum unus 
solum et alter ibi vivat, mirum videri non debet. Quid enim unus 
inter tantos in civitate tam populosa et ampla? Ubi nostri collegia 

3ohabent, his maiora multa faciunt. Scio singula collegia describere 
gratum tibi iucunduraque foret, sed nimis id longum. Omissis 
igitur ceteris nunc tantum de Eomano et forte Viennensi pauca 
dicam. 

Rome et domum et collegium tenemus. In Societatis domo, 

35 cui et templum deipare virgini sacrum adiunctum est, habitat rev. 
noster pater et prepositus generalis, m. Ignatius de Loyola, et multi 
alii, qui vel ad probationem recipiuntur vel qui post probationem 
in operibus Societatis sese exercent. In collegio morantur 66 ^ 
maxime spei adolescentes et viri variarum nationum, ut ex hoc 

4omultis et variis fructus uberrimi proveniant. Hi pene omnes ho- 
nestissimis literarum studiis emancipati sunt, quo iis absolutio tanto 
expeditius et melius proximis prodesse ad dei optimi maximi 
gloriam valeant. Quare in gravissimis quibusque in anaquaque 


^ Der Segens der Dreikrone7iburse. 

^ Die Angabe stimmt; nach Carlas IV, 135 f. ivaren im J. 1554 im Colle- 
gium Romanum 66, im Collegium Germanicum 56 Insassen. 


250 1554. 158—160 

t 

Juli 10. arte autoribus sedulo exercentur. Huic nostro collegio adiuncta 
est domus Germanica, in qua plurimi egregii Germani adolescentcs 
Jiberalitate rev*"°''""' pontificis caudinaliumque gratis aluntur salutis 
et utilitatis Germanie causa, ad quam ooncionatores et tlieologi 
remittendi erunt. Quamobrem eodem fere modo, quo nos a no-s 
stris, Sooietatis enim regimini commissi sunt, quanta fieri potest, 
maxima cura et in bouis literis et honestis moribus et pietate insti- 
tuuntur et nobiscum lectioncs audiunt. Ad hoc collegium optimus 
rex Ferdinandus, qui certe Germaniam ex animo amat, cui et modis 
Omnibus subvenire studet, superioribus diebus misit 26 egregiosio 
adolescentes ^, quibus et viaticum suppeditavit. Maxima, spero, imo 
confido, Germanie omni et ex hoc nostro et ex hoc Germanorum 
gymnasio prodibit utilitas, Ut enim omnes quam optimi atque 
doctissimi fiant, nostri reverendi patres utilitatis Germanie studio- 
sissimi strenue et sedulo agunt. is 

De Collegio Viennensi, quoniam nimium excrevit epistola, nihil 
dicam in hoc tempore, cuius tamen statum et doctoris Petri Canisii 
labores, si cognoscere iuvat, ex rev. p. Leonardo Kessel interroga, 
qui et hec et cetera Societatis studia plenius explicare coram potest. 
Hec mihi de epistole argumento cogitanti occurrerunt, que tibi iocunda 20 
fore existimarem, propterea, quod amico iucundum esse seiet, felices 
successus sui amici cognoscere, et senatori ea, que ad reipublicae 
sibi commissae utiJitatem pertinent, intelligere. Ut finem faciam, 
tibi comniendo rev. p. Leonardum, qui has forte literas traditurus 
est, et cgo, si in aliquo tibi tuisque utilis esse possim, non com- 25 
mittam, ut meam operam, Studium et diligentiam desideres. Bene 
vale cum tota familia, domine atque amice charissime. 

Korne ex collegio Societatis Jesu 6. Idus Julii ^ 1554. 

Juli 11. 159. Johann Rhetius an den Bürgermeister Arnold von Siegen 

in Köln. Empfiehlt ihm die Societas Jesu, besonders ivegen ihrer 

Bedeutung für die Erziehung guter Bürger. Empfiehlt ihm den 

Leonhard Kessel und deoi Jacob Leichius ^. Rom 1554 Juli 11. 

VII fol. 16, Copie von der Hand des Leonhard Kessel. 
Adr. Ornatissimo meo domino Armildo Sicligen, consuli Coloniensi optimo, 
meo domino atque affini in primis observando, Ooloniae. 

160. Heinrich Dionysius an Leonhard Kessel. Seine Absicht, 
heimlich nach Köln zu kommen *. Seine Geioissensbedenken über Re- 
liquien, die er entwendet hat. [Nimwegen] 1554 Juli 18. 


Vgl. Steinhuber l. c. I, 19, 41, 
Hs. Schreibfehler Munii'. 

Der Tenor des ScJireibens stimmt im allgemeinen tnit Nr. 158 überein. 
Arnold von Siegen, loie Konstantin von Lysldrchen eine der bedeutend- 
sten Kölner Persönlichkeiten aus dem 16. Jahrhundert, häufig Bürger- 
meister (aher nicht im J. 1554), loar mit Rhetius verioandt. 
Von Köln ging er bald nach Rom tveiter und wurde Anfang Mai 1556 
von dort, zusaorimen mit Johann Rhetius und Franz Goster, wieder nach 


160—163 1554. 251 

IV fol. 86, Original. 

Adr. Religioso in Christo patri d. Leonardo a Kesael de Societate nomiuis 
Jesu, domino meo unice observando. 

Er ist im Begriffe, nach Köln zu reisen. Sepissime expertusjuii is. 
sum, matrem meam me omnino nullo pacto velle dimittere. Atqiie 
ob id, ne matrem et reliquos consternam amicos, videtur mihi con- 
sultum, ut clam me subducam et istuc proficiscar. Will loissen, 
5 an prestaret, nos equites, an pedites aut navi proficisci, presertim 
cum in navibus nihil aliud quam blasphcmie, maledictiones, sub- 
sannationes et nihil quam impiissima verba passim audiantur, ut 
christiani hominis animus merito horrescere possit. — 

His diebus dirutum est altare, et ego forte incidi in reliquias 

10 in altari reconditas; has statui, si tarnen licet, conferre istuc. Simi- 
liter his diebus reficienda erat theca argentca, in qua est reposita 
Vera Christi crux. Mihi delegabatur provintia, ut crucem exime- 
rem, quod feci, sed quia exigua particula deciderat, eam cepi et 
preterea adhuc parvara particulam defregi, nemine conscio aut 

15 concedente. Postea cepi mecum conscientia angi, quod mihi hoc 
nullo pacto facere licuisset et quod de facto e.xcommunicatus essem 
et quod rursum teuerer restitucre omnia. Si tarnen bene memini, 
mihi iam abituro ^ dedisti facultatem, reliquias undequaque acqui- 
sitas comportandi. Quod si res sese ita non habcat et mihi resti- 

20 tuenda forent omnia, mihi quam celerrime cum hoc nuntio indicato, 
et an de facto fuerim excommunicatus et a quo absolvi possim, 
cum tamen fecerim pio quodam, ut mihi videlur, animo ^. 

161. Patent und Eeisevorscliriften für Adrian Ädriani und SwXi^o. 
seine Begleiter, die sich nach Rom hegeben. Löwen 1554 Juli 30. 

VII fol. 18, Copie von der Hand des Leonhard Kessel. 

162. Ignatius an Gerhard von Ilammont, Prior der Karthause i^wp: 21. 

zu Köln, Freundschaftsversicherung und Dank für die erioiesenen 

Wohlthaten. Rom 1554 August 21. 

Original in der Maria -Himmel fahrtskirche zu Köln. Druck, Acta 
SS. Jidi VII, 488; Reiffenberg I, Mantissa S. 16; Kölner Pastoral- 
Matt 1884 S. 94; Carlas de S. Ignacio IV, 477. 

163. Gerhard von Hammont, Prior der Karthause zu Köln, ^&\}t. 2. 
an Ignatiiis. Aoitwort auf Nr. 162. Bezeugt seine freundschaftliche 
Gesinnung und sendet 500 Gulden. Utinam possem Coloniae videre 
coUegium fratrum vestrorum fundatum, antequam moriar. Multa 

25 dixi praelatis et rectoribus civitatis ad persuadendum, sed rectores 
ipsi ostendunt se difficiles et nolunt vos tegere, quia civitas est 
plena collegiis, teraplis et utriusque sexus conventibus, quibus alios 
addere superfluum putant et inutile. Secundo quia iam viget si- 

Köhi gesandt, um das dortige Colleg zu, heqrilnden (vgl. unten 1556 

Mai 11, Nr. 179, 180). • . ,/ 

* Dionysius war im J. 1553 in Köln. 
^ Die Antioort Kessels liegt nicht vor. 


252 1554. 163—165 

Sept. 27. multas et dissensio inter clerum et senatum, ex quo defectio in 
fide et alia mala timcnda sunt, quia senatus exigit a clero sub- 
sidium constantcr de pane, vino et cerevisia, et clerus contra eos 
agit in iudicio camerac ^ Neutra pars vult alteri cedere. Ex clero 
est unus pastor theologus ^ vobis detrahens et resistens, dixique 5 
Ulis saepius, quod monasteriuni non vultis aedificare, et pro tem- 
pore sancti Engelberti, episcopi et martyris, cum Mendicantes intra- 
verunt Coloniam, propter nimiam resistentiam pastorum episcopus 
convocato concilio interrögavit pastores, an scirent aliquod crimen 
vel infamiam de illis. Responderunt, quod non. Tunc omnibusio 
auditis finaliter dixit episcopus: Quamdiu bene vivuut, sinite cos; 
qui non est contra vos, pro vobis est ^. Et sie permanserunt usque 
in hodiernum diem, ita et de vobis spero futurum. Sed episcopus 
noster facile consentiret, verum is non habet merum dominium in 
civitate. i5 

Köhi 1564 September 27. 

Druck, Reiffenherg l. e Mantissa S. 16 ; Auszug, Acta Sanctorwrn, 
Juli VII, 483; Gartas de S. Ignacio IV, 519. 

Oct. 16. 164. Johann de Pölanco im Auftrag des Ignatius an Leonhard 

Kessel. Entlassung des Nicolaus Lotharingus aus dem, Orden. Rom 

1554 October 16. 

IV fol. 88, Original. 
Adr. liev, p;itri d. Leoiuardo praoposito Societutis Jesu, Coloniae. 

Aliis de rebus per primum nuntium scribam plura, nunc tan- 

tum adnionobo V. Rcv^"', quod Nicolaus Lothoringus dimissus est 

a Societate nostra, quia huiusmodi liominem nee ferri in Societate, 

si non curaretur, nee in ea curari posse sine detrimento communis 20 

boni iudicabamus. Ipse referet V. Rev'^^ causam dimissionis, si 

tamen eo pervenerit. Magnopere sane eins spirituali saluti con- 

suli vellemus ; utinam dignetur deus misericordiam ei impendere 

uberrimam, et si quid potei'it V. Rev. consilio suo iuvare, scio, 

quod commendatione opus non habet ; orationibus omnes cum iuva- 25 

bimus. Romae 16. Octobris 1554. 

165. Petrus SchoricMus an Leonhard Kessel in Köln. Gründe 

der Schülerentlassungen im Collegium Qerm,anicum,^. Rom, 1554 

October 16. 

IV fol. 89, Original. 

Adr. Rev. in Christo patri meo d. Leonardo Kessel, professo sacerdoti S. J., 
Coloniae. 

Oct. ]fl* Er hat vor zioei .fahren Wien verlassen und ist seitdem im Col- 

legium, Qerm,anicum. Seine Unvollkommenheit. Vorzüge der römischen 


1 Vgl. Ennen l. c. III, 805; IV, 228; meine erwähnte Abhandlung S. 195. 

2 Der oben S. 219 Anm. 4 erwähnte Pastor Hermann von 8. Columba. 

3 Ficker, Engelbert der Heilige S. 93. 

4 Für die allgemeine Lage des Collegium Germanicum um diese Zeit vgl. 
Steinhtiber l. c. 1, 28 ff. 


165 1554. 253 

Brüder. Salutant te aclolescentes Germani, qui per te in hoc col- oct. le. 
legium venerunt et quotidie magis hoc beneficium tuum agnoscentes 
gratulantur sibi, tibi autem gratias agunt ingentes, quod ipsos huc 
promoveris. Student diligenter et proflciunt iitique prope omnes, 

5 quantum cupimus, primum quidem in pietate, deinde etiam in bonis 
honestisque disciplinis. Nee mirum id valde est, cum omnibus ad 
eara rem maximisque adiumentis abundent. Praeceptores enim ha- 
bent tales, quibus vel meliores vel doctiores diligentioresve haud 
facile quisquam desideret. Librorum, temporis, victus vestitusque 

10 et cubiculorum nulla deest opportunitas. Breviter, nisi sibi ipsis 
deesse velint, non poterunt unquam integra salvaque veritate con- 
queri, earum rerum sibi quicquam non affluxisse, qua citius aut 
commodius ad summum eruditionis et pietatis culmen quivissent 
promoveri. Sed rara iicet et prope inaudita sit haec in hoc col- 

lölegio foelicitas, non omnibus tarnen illa aridet et probatur. Quid 
ita? Quia secularium cogitationum ac desideriorum tenebris oppressi 
fastidimus miselli facile, aut oppido quam aegre ferimus saltem, 
quicquid a turpitudine illa nostra nos avocat et aeternae coelestis- 
que lucis conspectum ac fruitionem aperit et promittit, Unde eiecti 

20 profligatique sunt hactenus nonnulli eorum, qui Lovanio et Colonia 
huc venerunt, non solum, quod verae emendationis aut fructus cu- 
iuspiam spem nuUam praeberent, verum etiam, quod ut scabiosulae 
oves caeteros paulatim inficerent et inquinarent ^. Ex quorum nu- 
mero est etiam et primo loco juste statuendus (preter spem vix 

25 dubito id audies, nam et mihi aliisque multis inopinatissime accidit) 
Hermannus ille tuus vel Saxo vel Westphalus ^, qui primis mensi- 
buS; nee paucis quidem, ita se gessit, ut nullus fere, qui ipsius 
videret erga superiores reverentiam, apud comilitones taciturnitatem 
et modestiam, in studiis sedulitatem, in sacramentorum usu assi- 

30 duitatem et in cunctis observandis constitutionibus promptam hilari- 
tatem dubitaret, quin summe brevi foret et Germaniae necessitati- 
bus adiumento et matriculae collegio huic adiumento ! Verum coepit 
post ita sui esse dissimilis, ut omnes quotquot ante illum fuerant 
ablegati, vinceret murmurationibus, contumacia in maiores et prae- 

35 ceptores, excitandis seditionibus, et eo quidem processerat insaniae, 
ut novas pro suo libitu et arbitratu leges, ad quarum praescriptum 
in collegio viveretur, mirum quam audacter, ne dicam praefracte, 
vellet condere. Patres nostri cum unice illum semper amassent, 
tam propter Ingenium quam quod brevi, si officium suum probe 

4ofaceret, posset emitti in messem Germanicara, connivere diu, suf- 
fen'e omnia patienter, iuventuti has iueptias tribuere, modos etiam 
tentare omnes, ut in viam rediret. Nee frustra fuit tandem labora- 


J Vgl. dazit Gothein l. c. S. 438. 

~ Nach der hei Stei?ilmber a. a. 0. I, 41 abgedruckten Matrikel kann nur 
Hermannus Alerdingius DeijihoUensis aus der Diöcese Osnabrück ge- 
meint sein. 


254 1554—56. 165—16? 

Oct. IG. tum. Resipiiit enim adeo, [ut] semel coenantibiis colleg-is e siig- 
gestu magna cum aclmiratione omnium accusaret se ipsum et de 
Omnibus inique a se dictis et factis veuiam ante supplex exposceret. 
Condonata illi non solura facile omnia, sed nova proborum , omnium 
benevolentia quoque conciliata et ad dies aliquot satis recte seses 
liabere. Verum mox sui oblitus redire ad conventicula, res novas 
tentare et ita animum obfirmare, ut nisi certis quibusdam impetratis 
conditionibus in collegio non maueret. Hie nostri patres, qui com- 
mune bonum magis quam privatum spectare liabent, inviti certe 
Hermannum velut instituto collegii pernitiosum ante paucos ho$ dies lo 
ablegaverunt. Qua de re poteris, si videbitur, referre ad avuncu- 
lum ipsius, qui civis est Coloniensis, ut videat, si ipse queat forte 
Hermannum pro sua in ipsum authoritate formare cum virum, 
quem nos maxime et cupivimus et tentavimus, novit Cliristus, cui 
Sit gloria omnis in secula. Praeter lios aliosque complures salutant 15 
te in Christo studiose rev. p. Cornelius Wisshauen et charissimus 
frater meus m. Joannes Reth, qui mecum una in hoc collegio com- 
moratur. Romae ex collegio Germanico 17. Cal. Nov. anni 1554^. 

Febr. 12, 166. Johann de Polanco im Auftrag des Ignatius an Leonhard 

Kessel in Köln ^. Ignatius ist mit der demnächstigen Gründung eines 
Collegiums in Nimioegen einverstanden. Kessel ist in NiTnioegen ge- 
loesen und hat über die dortige Lage günstig berichtet. Es sind je- 
doch vorher noch einige Vorbedingungen zu erfüllen^ loelche den Be- 
stand des Collegiums garantiren^. [Rom] 1555 Februar 12. 

IV fol. 94, Original. Druck (nach einer Copie in Rom) Carlas V, S57. 
Adr. Kev. in Christo patri d. Leonardo Kessel, praeposito S. J., Coloniae. 

167. Johann de Polanco im Auftrag des Ig^iatius an Leonhard 
Kessel in Köln. Angriff auf katholische Prediger in Köln. Tod 


1 Ein anderer früherer Schüler des Leonhard Kessel, Andreas Avantianus, 
der gleichfalls von Wien nach Rom gegangen icar, schrieb seinem Lehrer 
am 24. November 1554 und theilte ihm u. a. mit, dass er mit vierzehn 
anderen Jesuiten dazu bestimmt sei, das Colleg in Loreto (Cartas IV, 
880) zu begründen (IV fol. 92, Original). 

2 Wie für das Jahr 1554 (vgl. oben S. 242 Anm. 8), so fehlen auch für das 
Jahr 1555 genauere Nachrichten über die Kölner Niederlassung; auch 
die handschriftliche Hauschronik weist nur eine unbedeutende Notiz auf. 

3 lieber die Aussichten in der Geburtsstadt des Canisius vgl. oben Nr. 157. 
Auch unter den Frauen Nimwegens hatte die Societas, speciell Leonhard 
Kessel und Heinrich Dionysius, manche Gönnerinnen (vgl das Schrei- 
ben der 'suster Katlirijn van Rade, u geestelike dochter', an Kessel, IV fol. 
78). Kessel und Dionysius unterschätzten jedoch die Schwierigkeiten. 
Der Rath von Nimwegen bestimmte am 2. Januar 1555, dass die Je- 
suiten, die sich heimlich in die Stadt eingeschlichen, ohne die Erlaub- 
niss des Ruths nachzusuchen ('ende darmede ettelicke twyspaldige saden 
te seyen ende oeck ettelicke erffgoederen an sich te werven . . . ., ende men 
liier doch meer geestelickheit heeft, dan men voeden ende onderhalden kan 
off macir), sofort die Stadt verlassen .sollten (Druck, Bijdragen voor 
vaderlandsche geschiedenis en oudlieidkunde IX, 139). 


m 1555. 255 

JitUus' III. Verhältnisse in Nimivegen; Hindernisse, die der Be-M&vz 23 
gründung eines Gollegiums daselbst in den Weg getreten sind. Prior 
Gerhard von Ilammont. Rom 1655 März 23. 

IV fol. 96, Original. Drude (nach einer Copie in Rom) Carlas VI, 

368; span. Uebers. ebd. 138. 
Aäv. Kev. in Christo patri magistro Leonardo Kessel preposito scholasti- 
corum Societatis Jesu, Ooloniae. 

Accepiraus V. Eev"^*^ literas 14. Januarii ac 13. Februarii ^ ad 
nos missas. Et qiiod attinet ad oatliolicos concionatores lapidibus a 
populo expulsos ^, oportet deum precari, ut saniorem mentem nobi- 
lissimae civitatis multitudini tribiiat ac rev'^^ archiepiscopi et pro- 

sceriim animos confirmet ac zelo suae gloriae magis ac magis ac- 

. cendat. In dieta Augustana aliquid reraedii huic liaeresum morbo 

sperabamus, misso ad id legato sedis apostolicae, cui duo theologi 

nostrae Societatis adiuncti erant ^, sed nunc migratione summi ponti- 

flcis '^ timendum est, ne spiritualis liic fructus impediatur vel potius 

10 diflFeratur. Nam liaud dubie bonitas dei eoclesiae suae tandem 
aliquando subvenire dignabitur. 

Intelleximus, quae Noviomagi acta sunt, movente omnem lapi- 
dem daemone, ut Societas nostra civitatem illam non ingrederetur, 
sed non est consilium contra domini voluntatem. Mitto literas patris 

lönostri^, quae occasionem dare poterunt V. Rev'^ß eo proficiscendi 
et primores alloquendi, tarnen omnino relinquitur arbitrio V. Rev^*^, 
nura debeat per se Noviomagum ire an alium mittere mutato no- 
mine (quod licebit V. ßev*^^ niutare in literis patris), et num velit 
literas dare necne. Quicquid etiam loqui placuerit patris' nomine 

20 et senatui et civibus, dicere poterit V. Rev., duobus tarnen obser- 
vatis: alterum, ne Societatem obliget ad id praestandum, quod forte 
praestare non poterit aut non sine incommodo, alterum est, ut in 
bis, quae dicuntur patris nostri nomine, habeatur ratio decori, sci- 
licet quid ^ patrem nostrum deceat. 

25 Pro virgine illa de Societate optime merita multa sacrificia et 

orationes deo obtulimus ac speramus in aeterna pace ipsam con- 
quiescere, imo a coelesti patria ipsam terrestri patriae auxilium al- 
laturam. 


^ Die Briefe liegen nicht vor. 

^ Ueber diesen Vorfall in der Laurenzldrche vgl. Buch Weinsberq, ed. 

Höhlbaum 11, 68. 
'^ Jacob Laynez und Hieronymus Natalis tvaren in Morones Gefolge auf 

dem Reichstag zu Augshiirg amvesend, 
* P. Jidius IIL starb am 23. März. 
^ Das Schreiben des Ignatius an den Nimicegener Rath (Credenz für Leon- 

hard Kessel) ist abgedruckt Carlas VI, 365 (span. Uebers. ebd. 133). 

Zur Sache vgl. Orl'andini lib. XV Nr. 28. Auch Peter Canimts ver- 

toandte sich am 23. Mai 1Ö55 von Wien aus bei dem Nimivegener Bür- 

germeiHter Wichmann (IV fol. 100, gleichz. Copie: Druck, Reiffenberq 

I> 47; Carlas VI, 651). 
^ Vgl. Carlas VI, S. 369 Anm. 1. Das Original hat obigen Text. 


256 1555. 167, 168 

März 23. Pervenit ad nos frater m. Everardi ^ et ut hospes apiid nos 

manet, donec statuatur aliquid de rebus ipsius. 

Scribit p. noster praepositus rev. p. priori. Carthusiae ^. V. Eev. 
poterit literas videre et deinde obsignatas eidcm afferre; non du- 
bitamus, quod si poterit Sua^ Rev., non deerit officio cliaritatiss 
erga domum nostram; tarnen in bis nihil urgere volumus. Satis 
enim est amanti significare statum rerum nostrarum. Romae 23. 
Martii 1555. 

168. König Ferdinand I. an den Rath der Stadt Köln. Er- 
sucht ihn, in der Treue gegen die katholische Kirche zu heharren 
und empfiehlt ihm als geschickte Prediger und Lehrer die Mitglieder 
des Jesuitenordens, loelche ihnen Ignatius auf Verlangen zur Ver- 
fügung stellen werde. Augsburg 1555 Mai 11. 

Stadtarchiv, Reichssaclien, Original. — praes. Mai 31. 

Mai 11. Wir geben euch gnediger mainung zu vernemmen, das uns 

angelangt, wie zu diesen Zeiten von uuruehigen leuten allerlai lo 
Praktiken bei euer burgerschaft gesuecht werden, damit in uniser 
heiligen alten waren christlichen religion daselbst auch endrungen 
und neuerungen furgenommen und neuer leer verwante predicanten 
aufgestellt werden möchten *, und das ir aber neben dem erwirdigen 
unserm lieben neven und churfursten dem erzbischoven zu Colin i5 
sambt seiner lieb tuembcapitl und clerisei dermassen geburend ein- 
sehen getan, das beruerten praktiken kain stat gegeben worden. 
Welches wir vast gern gehört und vernommen, und ersuechen euch 
ganz vätterlich gnädigclicli vernianend, ir wellet hinfuro nit weniger 
dann bisheer zu abwendung solcher neuerung getreues einsehen 20 
haben und in eurem christlichen furnemmen zu erhaltung unserer 
hailbertigen religion bestendigclich verharren. Daran werdet ir 


1 So hat auch das Original; die Vermuthung der Herausgeber der Cartas 
(VI, 141 Anm.) trifft also nicht zu (es ist Andreas Aventianus, oben 
S. 254 Anm. 1). 

2 Das Schreiben des Ignatius an Gerhard v. Hammont (d. d. März 22) 
ist abgedruckt Cartas V, 366 (span. Uebers. ebd. S. 134). In Bezug aiif 
die von Gerhard (am 27. September 1554) vorgeschlagene Gründung 
eines Collegiums in Köln äussert Ignatius sich in diesem Schreiben da- 
hin: Quod altinet ad collegiiim Societatis nostrae Coloniae institixendum, Stu- 
dium et favorem Ptis V. satis intelligimus et deum ut retribuat abundanter 
precamui". Verum cum in conspeetu summae sapientiae et majestatis id pla- 
cuerit, non dubito quin locum sit habitura diligens pietas Ptis V. et eorum, 
qui prospectura esse vellent iuventuti Germanicae de magistris, qui praeclara 
eorum ingenia simul ad litteras et christianam virtutem formarent. Dum autem 
suavis proAädentia dei disponit animos liominum ad collegia in ipsa Germania 
erigenda, nobis propensissimum dedit affectum ad juventutem germanicam, 
quae ad ecclesiae catliolicae et ortliodoxae ministerium vocata esset, Komae 
instituendam. Er giebt ihm dann weiter Aufschluss über die Lage des 
Collegium Germanicum (vgl. Steinhuber l. c. 1,30). 

3 Das Original hat 'Vestra', was offenbar Schreibfehler ist. 

* Bezieht sich auf Justus Velsius, Laurenz Vor,Hbach u. a. (vgl. Ennen IV, 
782 ff.). 


m, 16Ö 1655. 25? 

g-ot dem almeclitigen ain angenembs und der röm. kais. Majestät, Mai ii. 
uüserm lieben bruedev und lierrn, und uns ain sonder wolgefelligs 
werk erzaigen, welches eucli und geraainer euer burgerscliaft nit 
allain bei irer lieb und kais. mt.^ und uns zu allen gnaden, sonder auch 
5 zu aller wolfart an leib, seel und guet gedeien und geraichen wirdet. 
Und dieweil wir bei uns bedenken, das zu disen zelten ge- 
schikte catholische prediger und getreue lerer an vil orten mangeln, 
demnach, wo ir mit solchen personen nit zum pesten versehen oder 
bedacht weret, über die vorig versehung ain merers zu tuen, so 

10 wissen wir euch nit pesser zu rathen, dann das ir etlich aus der 
geselschaft Jhesu von Iren öbristen zu Eom preposito Ignatio er- 
langte, welche sich euch zu erhaltung christlicher leer, zucht und 
ainigkeit mit predigen und schuelhalten gebrauchen Hessen, dann 
uns zweiflet gar nit, wo solches beschehe, das dise gotsforchtige 

15 catholische frumme leut mit irer rechten christlichen leer, leben 
und wandl in kurzer zeit bei alten und iungen grossen nutz schaffen 
wurden. Das haben wir euch aus ganz vätterlichen und gnedigen 
gemuet unangezaigt nit wellen lassen, und sein euch mit kunigc- 
lichen gnaden gnedigclich wolgenaigt. 

20 Geben in unser und des reichs stat Augspurg den aindlaften 

tag Mali anno etc. im 55., unserer reiche des römischen im 25. 
und der andern im 29 ^. 

169. Johann de Polanco im Auftrag des Ignatms an Leonhard 

Kessel. Aufhören der theologischenVorlesungen an der Kölner Universität. 

Hoffnungen der Societas. Lage in Nimioegen. Rom 1556 August 13. 

IV fol. 104, Original. 

Adr. Rev. in Christo patvi d. Leonardo Kessel, prneposito scholasticorum 
S. J, Coloniae. 

Accepimus V. Rev"^° literas ipso die s. Johannis Baptistae scriptas» Aug. is. 
accepcramus et alias ultima Mali et 9. Junii ^, quibus breviter» iviaTsi!" 

25 quatcnus opus erit, respondebimus. Ac in primis congratulamur J"'" ''• 
ex animo et perseverantiam et progressum expectamus Coloniensi 
civitati in reprimendis hereticorum conatibus et eorum pertinacia 
punienda, dignetur divina bonitas tam pium zelum tamque fidelem 
et catholicam ipsorum mentem cumulatissimis donis et temporalibus 

30 et aeternis remunerari *. 

Miramur; in tam celebri civitate et universitate nulluni sacrae 
theologiae profcssorem publice docere ^ et praedicatores paucos, ut 

^ Karl V. sandle im November von Brüssel aus seinen Ilofrath Wilhelm. 

Böcklin von BöcJcUnsau Jiach Köln, um die katJiolische Haltung des 

liathes zu stärken (Stadtarchiv, Beichs Sachen). 
2 Obiges Schreiben Hess K. Ferdinand den in Augsburg amvesendeji 

Räthen des EB. Adolf von Köln zur Uebermitthmg an den Stadtrath 

aushändigen (Schreiben EB. Adolfs an den Rath d. d. Poppelsdorf 1555 

Mai 29, Orig. ebd.). 
^ Die Schreiben liegen sämmtlich nicht vor. 
* Vgl. dazu oben S. 256. 

^ Ennen IV, 707. — Trotz der vom städtischen Rath im J. 1550 ziemlich 
Jesuiten-Akten. 17 


258 1555. 169 

Aug. 13 sci'ibis, pro multitudine populi pernecessarium munus concionandi 
obire. Utinam possit aliquando Societas in utroque officio suum 
animura ad res Germaniae iuvandas valde propensum ostendere. 
Et poterit, ut spero, cum non pauci tarn inferioris quam superioris 
Germaniae iuvenes magnum in collegio nostro Romano in iiteriss 
ac virtutibus progressum fecerint, ut brevi futuri sint idonei ad 
docendi et praedicandi functionem et alia pia opera, quibus nostra 
Societas solet proximis inservire, exercenda; interim fortassis viam 
aperiet dominus, ut Coloniae collegium erigatur vel iara forte 
erectum nostris ad usus praedictos assignetur. lo 

Quod V. Rev. et m. Johannes de Catliena legendo cliristianam 
doctrinam, concionando et confessionis ac eucharistiae sacraraenta 
administrando et aliis pietatis operibus se occupent pro virili parte, 
gaudemus in domino et divinae gratiae augmentum precamur ad 
uberiorem in dies animarum fructum percipiendum. i5 

Intelleximus quae de episcopo Trigestino et milite s. sepulcliri, 
domino Petro de Carate, deque reliquiis s. virginum eis donatis 
soripsit V. Rev., et quandoquidem cum aedificatione omnia hinc 
inde transacta sunt, non est, quod aliud respondeamus quam quod 
laudamus et in domino Petro pietatera licet importunam in exigendis 20 
tam multis reliquiis et liberalitatem prudentia moderatam in vobis, 
qui satis multa, licet non omnia, quae petebat, ei dedistis ^ 

Quod ad Noviomagenses attinet, m. Theodericus Canisius scri- 
bit doetori Brocardo multa, scribit et m. Dionysius domino m. 
Thomae. Lovanium omnes literas destinamus, quae inde ad V. Rev'^™ 25 
transmittendae sunt vel ad ipsam civitatem Noviomagensem, nee 
aliud addam nisi quod dominum precamur, ut dirigat omnes conatus 


geräuschvoll ins Werk gesetzten Erneuerung der theologischen Studien 
an der Universität (vgl. den Einzeldruck d. d. 1550 Jan. 81 im Stadt- 
archiv), und trotz der Bestimmung, dass drei Theologen wöchentlich je 
zioeimal lesen sollten, lagen im J. 1555 die Dinge wieder so, dass am 
SO. Decemher im Hath beschlossen wurde: 'Dweil dieser zeit niemants in 
theologia list, ... ist befolhen tlen hern provisoren, die theologen zii versamlen 
und mit denen zn handien, das in theologia gelesen werden möge' (Raths- 
protokolle vol. 18 fol. 162). Die Provisoren (es icaren damals Arnold von Sie- 
gen, Hermann Sudermann und Johann Pyl) traten im Februar 1556 mit 
den theologischen Professoren in Verhandlungen, diese aber erklärten, sie 
läsen nicht, toeil sie von der Stadt ihr Gehcdt nicht ausgezahlt bekämen 
(Lib. rectoralis IV fol. 190). — Im Januar 1555 gab EB. Adolf die Ab- 
sicht zu erkennen, Studenten der Theologie die Mittel zur Fortsetzung 
ihres Studiums anzuweisen (Lib. rectoralis IV fol. 183). 
Dieser Petrus de Carate und der Bischof [Anton III.] von Triest waren 
im, Juli 1555 in Köln. Aus einem Brief des erstem an Kessel (d. d. 
Brüssel 1555 Juli 26, IV fol. 102, Original) er^iebt sich, dass er für 
ein Dutzend geweihter Rosenkränze von den Stiftsdamen von S. Ursida 
Reliquien eingetauscht hatte; er bittet für denselben Preis um weitere 
zwei Schädel und Gebeine. (Er war, ivie sich aus einem Schreiben des 
Arnold Hezeiis an Leonhard Kessel d. d. Löwen 1556 Juni 10, IV fol. 
110 Orig., ergiebt, vom Papst an König Philipp gesandt xoorden, um 
die Bestätigung des Ordens vom h. Grab zu erwirken.) 


169-171 1555. * 259 

V. Rev^° in eo negocio, cuius prüden tiae pater noster praepositus Aug. i». 
(instar multarum instructionum) omnia committenda putavit. — 
13. Augusti 15551. 

170. Johann de Polanco an die Eectoren in Deutschland und oct.s. 
in den Niederlanden. Vor loenigen Tagen sind der erkrankte Ger- 
hard Brassica, Jodocus Papius und Stephan von Speyer nach Deutsch- 
land geschickt loorden. Mehrere Niederländer haben sich kürzlich in 
Rom dem Orden angeschlossen. Cum res Societatis aliquid stabili- 

ötatis in inferiore Germania liabuerint, satis multi idonei ad promo- 
vendam aiiimarum salutem liinc mitti poterunt; quia tarnen ex prin- 
cipis ^ affectu erga nos nmltum humana stabilitas iuvari potest, 
decrevit p. n. praepositus m. Ignatius, aliquos, qui in aula regia 
versentur et institutum Societatis nostrae in ea declarent et exer- 
loceant, ad illam mittere, quibus forte se adiunget m. Bernardus 
Oliverius, ut concionari et confessiones audire pluribus unguis pos- 
sint. Et lioc ipso mense aliqui mittendi erunt ad lioc munus^. 
Wunsch des Ignatius, dass das römische CollegiitTn von den deutscheoi 
Collegien pecuniär unterstützt werde. 

Rom 1555 Octoher 8. 

Druck, Cartas VI, 430; spart. Uebers, ebd. 8. 

171. Ignatius an die Jesuiten in Löioen, Köln und Tournay imdoct. 20. 
sonst in Germa7iia inferior. Cum liuius corporis nostrae Societatis 
membra, quo magis locis disjuncta, eo magis uno spiritu eademque 

15 procedendi formula iuxta nostri instituti rationera coniungi debeant, 
cumque dilectus frater noster Petrus de Rivadeneira in constitutioni- 
bus ac consuetudinibus nostrae Societatis ad dei gloriam nostrumque 
et proximorum profectum receptis nostram mentem perspectam 
liabeat, eum ad vos mutuae consolationis unionisque maioris gratia 

2omittendum censuimus, ut sicut ab eodem vocationis nostrae spiritu 
ad eundem finem profectus animarum agimur, ita uniformibus raediis, 
quoad eins fieri possit, similique ratione procedamus*. 
Rom 1555 Octoher 20. 
Druck, Cartas VI, 438; span. Uebers. ebd. 8. 11. 


1 An demselben Tage richtete Polanco an Kessel das lange Schreiben über 
P. Paul IV. (IV fol. 104), das Cartas V, 400 gedruckt ist. 

2 König PJiilijjp II. 
'^ Vgl. Nr. 111. 

* Die Sendung Bibadeneyras in die Niederlande, welche die Zulassung 
der Gesellschaft seitens Philipps II. zum Zwecke hatte, ist der Gegen- 
stand der Abhandlung von Delplace, U etablissement de la Compagnie de 
Jäsus dans les Pays-Bas et la mission du P. Ribadeneyra ä Bruxelles en 
1556 (Brüssel 1881, Sonderabdruck aus denPräcis historiques 1886—1881). 
R. verliess Rom am 24. October 1555 und kam, am 1. December 1555 in 
Löwen an. Auf der Reise berührte er Köln (Cartas VI S. 186 Anm. 2). 
— Der Bischof Georg von Lüttich hatte den Löivener Je.suiten am 2. 
September 1554 gestattet, die dem Orden vom Papst verliehenen Privi- 
legien zu gemessen (VI fol. 16). 


260 1656. 172 

März 3. 172. Ignatius an Leonhard Kessel in Köln. Oeftere Erioä- 

gungen über die Gründung eines Collegiums in Köln. Bedürfnisse 

eines solchen nach dem Herkommen der Societas. Punkte, in denen 

unter Urnständen eine Ausnahme in Köln zulässig sei. Aufträge 

für Kessel. Rom 1556 März 3. 

Druck 1) Delplace l. c. S,36*; 2) Cartas VI, 466; span. lieber s. ebd. 
/S. 182. 

De collegio Coloniae instituendo coephims serio cogitare. Et 
iirbis auctoritas et strenua in religione catholica propugnanda virtus 
et multorum amicorum et praesertim de nobis optime meritonim 
devotio, et spiritualis utilitas inde ad dei gloriam promanatura nos 
non parum propensos ad id facit. Sed videndum esset, ne debilen 
principium totum coUegii negotium contemptibile redderet. ' Ideo 
non minus quam duo theologi, quorum alter etiam concionaretur, 
mittendi viderentur; praeterea non unus tantum sed quatuor aut 
quinque praeceptores literarum Immaniorum, latinarum et graecarum, 
qui juventutem a grammalicae primordiis usque ad rhetoricam perio 
varias classes juvenum captui accomodatas excolerent, necessarii 
essent. Ubi autem ad alios docendos hujusmodi praeceptorum nu- 
merus tenetur, alii sint oportet, qui aliquorum aegrotantium locum 
supplere et discere ipsi etiam possent. Praeterea, ne studia horum 
domesticis occupationibus vitae necessariis impediantur, aliqui esseiö 
debebunt, qui portae, culinae et aliis officiis vacent. Unde non 
minus quam quatuordecim vel quindecim in collegio etiam pusillo 
esse debebunt. Quod autem redditus stabiles habeant, non est 
perinde necessarium ; in iuitiis satis est, si citra mendicitatem 
sustentari possint et vitae et studiis necessaria habere, ut munera2o 
pro more nostrorum collegiorum a parentibus studentium nulla 
accipiant et sine specie avaritiae gratis communicent omnia, quae 
gratis acceperunt. Quod si mendioandum esset, non posset sie 
fieri, ut non ea admitterent vel etiam quaererent. Praeterea domum 
habere oportet, ubi et habitare ipsi et scholas teuere possint, et2r> 
ecclesiam, in qua divinis officiis et verbi dei praedicationi et sacra- 
mentorum confessionis et eucharistiae administrationi vacent. De 
his ergo scribat Eev. V. quid sentiat et cum m. Petro de Eiva- 
deneira et m. Bernardo Oliverio de iis conferre coram vel per lit- 
teras posset; cum rev. p. priore Carthusiae ^ et aliis amiois sat siso 
id quod conferet etc. 

Eomae 3. Martii 1556. 


^ An ihn schrieb Ignatius an demselben Tage (Druck, Delplace l. c. S. 34 * ; 
Cartas VI, 468, span. Uebers. ebd. S.lSöj. Er dankte ihm für die För- 
derung, die der Orden ihm besonders in Köln und Rom (Coli. Germa- 
nicMvi) verdankte, und schrieb ihm in Bezug auf das Kölner Collegium, : 
Litteris fratris nostri m. Leonardi intelleximiis, V''''" Pti et multis aliis pergra- 
tum fore, si Coloniae colleg-ium nostrae Societati instituatur, et praeter com- 
iniinem charitatis rationem, qua in totam Germaniam sumus propensi, ea vo- 
luntas et devotio V''*^° P*''^ me ad id ipsum optandum (ciim primum fieri po- 
terit) valde monet. Er möge mit Kessel darüber verhandeln. 


173 1556. 261 

173. Aufzeichnungen des Decans der ÄrtistenfacuUät, Gerhard 
Mathisius Geldriensis, ilher die durch das Verhalten des Jacob Lei- 
chius, Regens der Dreikronenhurse, verzögerte Decanatsicahl. 1556 
. März 24 bis 26. 

Eigenhändicje Eintragung, Decanatshuch der Artistenfacultät IV fol. 
262, 

Eodem die [März 24] indicta fuit congregatio facultatis ad März 24—26 
eligendum pro more novum decanum ^, sed qiiia pauci magistri 
convenerant et nemo ex senioribus et nemo de domo Montis, visum 
est tunc, ut electio novi decani differretur in alterum diem a festo März aö, 
5 Annunciationis. Indixit ergo decanus ^ in eum diem congregationem 
sub iuramento, ut nemo temere tum adesse detrectaret. 

Verum his ita gestis, moleste tulerunt dilatam decani electioncm 
magistri de domo Cucana, propterea quod in ipsorum contumeliam 
(posteaquam de eorum collegio unus eligendus videbatur) id factum 

lüde industria interpretarentur. A^cedunt ad senatum, aut saltem 
ad dominum Arnoldum a Seigen, provisorum decanum ^, qui cum 
ipsorum studiosior patronus iudicaretur, et conqueruntur de iniuria 
non sibi facta, sed domui per senatum erectae, quasi in contumeliam 
et despectionem senatus tum temporis decani electio prorogata 

15 fuisset. Mittitur ergo postridie Annunciationis ad me et magniflcum März 26. 
dominum rectorem* nomine provisorum et senatus secretarius do- 
minus Laurentius ^, qui, ne tcilem rem in contemptionem senatus 
aggrederemur, rogat, alioqui futurum, ut indigne istud senatus 
ferret. Cognita vero caussa et ordine rei gestae simulac gerendae, 

20 hoc est indictae rursum congregationis, placide discessit et idipsum 
provisoribus se relaturum asseruit. Ego iuxta postulationem domi- 
norum provisorum id, quod a secretario cognoram, privatim seniori- 
bus m. n. Henrico Tongrensi, Laurentiani, et Matliiae Cremerio Aquensi 
theol. licentiato, Montani collegii moderatori etc., diligenter et fide- 

25liter exposui. 

His factis doraini de facultate conveniunt decanum electuri. 
Exonerat se primum officio decanus et Statute leclo, ut vota de 
successore ederent, eos rogat. Hie m. n. Tongerus, nondum placere 
sibi antiqui decani exonerationem asserit, propterea quod non possit 

30 in Cucani cuiuspiam electionera consentire, quamdiu maritus regens ^ 


^ Die Decanatsicahl fand damals regelmässig am 24. März (Tag vor 
Annunc. Mariae) statt. 

'^ Ger'hard Mathisius. 

^ Provisoren der Universität ivaren (wie S. 258 Anm. bemerkt ivurde) da- 
mals Arnold von Siegen, Hermann Sudermann und Johann Pyll. 

^ liector (Octoher 155,5 bis October 1556) Dr. iur. Heinrich von Vuchf. 

^ Der Köhler Stadtsecretär Laurenz Weber von Hagen. 

^ Der Regens Jacob Leichius hatte im Juni 15.54 geheirathet (vgl. oben 
S. 242 Anm. ,5). Sein Verhältniss ?Mr Burse und zur städtiscJien Verival- 
tung, das ausser durcli .seine Ileirath vnd .feine religiöse Haltung noch 
d,urch sein Eintreten für Justus Velsius getrübt wurde, ergiebt .sich aus fol- 


262 1556. 173 

März2d-26.in eo gymnasio contra avitam consuetudinem et artium facultatis 
honestatem, ut ipse ait et alia quedam similia, moderaretur. Quod 
si is regimine^cederet, et vel fratrem (is Joannes Leichius est, 
eiusdem collegii f professor, ad Gradus Marie canoniciis, in quem . 
se iura regentiae idcntidem resignaturum m. Jacobus ante promi- 5 
serat) vel alium quemvis honeste et spectate vite caelibem virum, 
qui se in omnibus facultati conformaret, in locum suum substitueret, 
. paratum se dixit vel quemvis tum eligere, qui a regente istius 
domus pro more nominatus esset. Hanc sententiam omnes amplexi 
sunt, qui tum aderant, et seniores et iuniores, exceptis iis, qui deio 
domo Cucana erant. Quare, ut tantisper officium adhuc admini- 
strarem, a nie quamvis repugnante et renitente petitum est. 

Ubi ad m. Jacobum Leichium, domus Cucane proJectum, ven- 
tum est, is cepit suum coniugium tueri, dicens id prestare aliorum 
impuro caelibatui, scortationi et similibus; se non minus dignum, is 
etsi maritum, qui gymnasio preesset, quam alios symoniacos, avaros 
et ceteris criminibus contaminatos, quales ceteros regentes, partim 
tecte, partim aperte, significavit esse. Cum ad liunc modum convi- 
tiis res ageretur, decanus iubet ista taceri, quia ad rem nihil face- 
rent, votum diceret et alii dicendi facultatem daret. Ille reclamat, so 
se alia via aggressurum,, locum suum et ius quomodoounque de- 


genden Auszügen aus den Rathsprotokollen von 1565 und 1556: 

1555 Juni 24. Den hern provisoren universitatis ist befohlen, meiner liern 
doctoren zu sich zu fordern und mit m, Jacobe Leiehio, regenten in bursa nova 
Coronarum, zu handeln nach aller notturft. Befinden die hern, das er der 
burssen mit beqwemicheit und nutz vurstaen kan, das sy bestendige Ordnung 
machen und inen dabei zu handhaben; wae nit, alsdan uflf einen andern be- 
qwemen regenten bedacht zo syn und soUichs an einen rath zu brengen. 

1565 Juli 19. M. Jacobus Leichius supplicirt und bitt bescheit zu haben 
wie er sich der burs halber zu halten, ob er bleiben oder nit bleiben solle, 
damit er seiner noturft nach sich zu versorgen haben mochte. Doruf ist be- 
felh geben den hern provisoren und den hern rentmeistern, das die hern mit 
fleis erwegon, ob er dienlich oder nit, oder uf andere bequeme wege zu be- 
denken, damit die burse dösto besser underhalten. 

1556 April 29. Eim rat ist vorkommen, das m. Jacobus Leichius am doim 
ufgeschlagen und lesen wolle des Velsii furnemen zu verdedigen, deshalb be- 
folhen den hern rentmeistern ime zu gebieten, des nit zu dein und bei ime zu 
erfaren, was furnemens er sei, sollichs her zu brengen. 

1656 Juni 16. Dweile meine hern spoeren, das die faculteten in univer- 
sitate den m. Jacobum Leichium in der bursen nit leiden können umb des 
willen, das er ein eheweib getrowet und demselben alle studiosen entzogen 
werden, also das meister Jacob selbst verderflich wirt, zu dem meine hern be- 
finden, das er schwachsinnig wirt, so ist befolhen hern Liskirchen rentmeister, 
Godderten Hittorp, Petern Furstenbei'g und Adolfen von Stralen, das die hern 
mit -ime handien uf wege, das er mit fogen us der bui-sen ziehe. Und als er 
meinen hern 100 daler schuldig auch etliche iar Iraiszins, sollen die hern ime 
auch macht haben die nachzulassen in erwegung seines erlittenen geclagten 
Schadens. Und daneben sollen die hern verdacht sein uf eine bequeme gelerte 
pevson, denselben zum regenten vurzuschlagen, 

1556 October 2. M. Jacobo Leiehio in nova bursa ist 4 monat dilation 
geben, sich um eine behausnng zu bewerben (vol. 18, fol. 7.9, 81, 212, 232 ; 
vol. 19, fol. 38). 


173,174 1556. 263 

fensiirum etc. Succedit m. Joannes Osnabrugensis, eiusdem collegii März 24-2 
Professor, qui paulo moderatior sententiam proponit, se nee laudare 
nee vituperarc, nee defendere nee excusare regentis conmgium. 
Quicqiiid de eo ceteri ex facultate statuant^ id se ratum habere. 
5 Verum id mirari, quod, quum hactenus eodem regente ad orania 
facultatis munia ipsi admissi essent, uti promotiones, exarainationes 
et quodlibetariatum, nunc tandem in electione decani contrarium 
experirentur. Precatur, idem facultas de ipsis, quod hactenus, sta- 
tuat, sibi honoris aditum iam non intercludant, alioqui aliud se cum 

loaliis tantaturum esse. Ad hunc modum et alii eiusdem collegii 
magistri aliquot. Verum ex pluralitate votorum decanus colligit, 
idem iuris ipsos habituros cum aliis per omnia, ubi alium regentem 
nacti fuerint. Non esse eins animi facultatem, ut illam domum 
supprimant, quemadmodum ipsi iniuria conqueruntur, sed nolle sub 

isisto capite membra tanquam legitima posthac agnoscere, quemad- 
modum hactenus factum esset, propterea quod regens aperte pro- 
fiteretur, se nolle e gymnasio cedere, nisi a senatu adactum, cum 
hucusque multis persuasum esset, sub hoc tempus ipsum sponte 
cessurum, ne quid novi per eum in facultatem induceretur. Hec 

20 summa eorum, que iam tum gesta sunt. 

Der Decan Gerhard Mathisius führte die Geschäfte demnach 
*invitus' noch eioiige Zeit loeiter. 

174. Johann dePolanco an Leonhard Kessel in Köln. Enischluss 
des Ignatius, ein Collegium in Köln zu begründen, und zivar unter 
Berücksichtigung der besonderen Kölner Verhältnisse dbioeichend von 
den Gepflogenheiten des Orde7is. Bevorstehende Sendung von vier Je- 
suiten aus Rom und von Peter JRibadeneyra aus den Niederlanden 
nach Köln. Rom 1556 März 31. 

Druck 1) Delplace l. c. S. 87*; 2) Cartas VI S. 477 ; span. Uebers. 
ebd. S. 216. 

Quod attinet ad desiderium rev. p. prioris Carthusiae atqueMärz 31. 
aliorum amicorum, instituendi collegii Societatis nostrae, cui et de 
domo et etiam de redditibus prospicere caeperunt, movet id sane, 
ut aequum est, p. nostrum praepositum, et quamvis observemus 

25alibi, ut collegium non mittatur, nisi domus, ecclesia et sumptus 
neeessarii quatuordecim aut quindeoim minimum parati sint, dis- 
pensandum tamen existimavit in gratiam civitatis Coloniensis et 
amicorum. Unde per totum mensem Maium aut sub principium 
Junii Colouiam pervenient, cum dei auxilio, quatuor vel quinque 

30 de Societate nostra, inter quos erit m. Henricus Dionysius ut con- 
cionetur, m. E'ranciscus Gustos ut praelegat aliquid ex s. theo- 
logia, m. Joannes Reeius, qui poterit et concionari et in humanio- 
ribus literis et philosophicis, imo etiam et in theologicis, alios juvare. 
Mittetur et quartus, qui rhetoricam et humaniores profiteatur. Proinde 

35 V. ßev. conferat cum amicis, et si quidem collegium praeparatum 
fuerit, scholas integras ipsi tenebunt, ubi juventutem instituant, a 


264 1556. 174—175 

März 31. primis grammaticae ruclimentis ad superiores usque facultates pro- 
grediendo. Forte etiam et in. Petrus Rivadeneira eodem tempore 
Coloniam se conferet. De Novioraagensibus agctur postea. Inde 
enim gradus fiet, ut Noviomagum et in alia loca collegia mitti 
possint temporis successii. Grana illa benedicta m. Gerardi ^, bo-5 
nae memoriae, si majora sunt, gratiam illam habent, quam de 
animabus vocant; si minora sunt et sphericae flgurae, omnium gra- 
tiarum esse credo; si ovalis figurac, ex communibus quas vocant. 
Interim tarnen mitto V. Rev'^^ novem grana nomine patris nostri, 
ut dentur rev. pp. Carthusiae, qui non liabent, vel aliis, si videatur; lo 
quatuor simt ex communibus, tres sunt animarum, duo omnium 
gratiarum. Illa quinque, si nesciat Kev. V. cui sint, ad nos mittat. 
Romae ultimo Martii 1556. 

174a. IgnaUus an Peter Rihadeneyra in Brüssel. Ersucht ihn, 
nach Köln zu gehen und dort entweder lateinisch zu predigen oder 
theologische Vorlesungen zu halten; es solle dort ein Collegium der 
Societas begründet werden. Rom 1556 A2:)ril 3. 

Druck, Cartas VI S. 219. 

April 3. De Colonia se nos liace niuclia instancia para enviar allä gente, 

que en la predicacion y leccion de la sacra scriptura y de otras i5 
letras ayuden al bien comun de aquella ciudad, que, aunque estil 
firme en la religion catölica, püblicamente en clla tiene muchos 
que siembran en ella mala doctrina y pocos que buena; que, segun 
nos escriben, no hay quien les lea cosa alguna de theologia. Y aun- 
que desde acil yo pienso liacer mas provision de la gente que es 20 
menester para dar principio d un colegio que alli quieren liacer; 
mas entretanto que se provea, querria que, vista la prcscnte, dentro 
de tres ö cuatro dias os llegäsedes a Colonia, si de Su Majestad 
real ö del conde Ruy Gomez no os fuere ordcnado otra cosa, y 
que alli os ejerciteis en predicar en latin ö leer alguna cosa dclaas 
Sacra scriptura, como para la edificacion de aquella ciudad mas 
conviniere ^. 

175. Wilhelm Eideren deStevordia an Leonhnrd Kessel in Köln. 
Thätigkeit des Wiener Oollegs. Gründung des Collegs in Prag. Hal- 
tung K. Maximilians von Böhmen und seines Ilofpredigers Pfauser. 
[Wien] 1556 April 13. 


1 Der im J. 1556 zii Neuss gestorbene Gerhard Brassica (Nr. 170). 

2 Schon einige Tage vorher, am SI. März, hatte Polanco im Auftrag des 
' Ignatius an Mibadeneyra geschrieben (Cartas VI, 476] : No.st,ro Padre ha 

risoluto di maiidar gente in Colonia ]}er leggere e i^redicare, e saria molto a 
proposito clie, quando loro andranno, che sarä per tutto Maggio, che si potesse 
trovare la Kev. V. lä per predicar in latino, massimamonte se non accadesse ne 
ci f'osse l'occasione di segnitar la corte in Inghilterra, il che sarebbe da pre- 
ferire per altri rispetti. — Am Widerspruch des spaiiischen Hofs scheint, 
tcie die Herausgeber der Cartas schon vermuthen (VI, 220 Anm..), diese 
Thätigkeit Ribadeneyras in Köln gescheitert 2« sein. 


175 1556. 265 

IV fol. 98, Original. 

Adr. Eev. in Christo patri cl. Leonardo Kesselt de S. J. apud aedem S. Ur- 
sulae moranti, Ooloniae. 

Entschuldigt sein langes Schioeigen gegenüber Kessel, der iJinAin-n i3. 
in hunc asylum tutissimum et portum traaqiiillissimum constituit, 
Societatem iiempc ter sacrosanctissimam Jesu. — Hie, pater, si 
esses (dictii mirum), apostolorum velut divisionem conspiceres, dura 
varii in varias transmittuntur partes apostolico more. Paucis enim 
5 abhinc diebus nostrorum nonnulli missi sunt in quasdam Germaniac 
partes, utpote p. Martinus Stevordia una cum fratre nostro in 
Christo Leonardo Leodiensi . . ., Martinus munus pastoris seu pa- 
roclii in quadam civitate ^ subit, hostis sane ferventissimus ac mal- 
leus liercticorum adversarioruraquc. Mansit illo tota Quadragesima 

loinibi et liactenus perseverat et perscverabit ad tempus aliquod. 
Alii quidem in Sclavonicam patriara rev'"^ episcopi Labacensis ^, 
sumrai patroni nostri, missi sunt. Zwei andere gehen nach liom, andere 
nach Köln. Reliqui 12, qui Eoma Vicnnam appulcre novum inclioa 
turi collegium Pragense ^, Boliemienscs sunt. Sic Iiic indics ac- 

15 crescit et decrescit fratrura nostrorum numerus. Accroscit, dico, 
quia non desunt, qui nostrara ingrodi Societatem summopere desi- 
derent, sed parvuli adhuc illorum aliqui, et ideo non ita licet. 
Decrescit etiam (si tamcn licc decrescentia dicenda), cum hinc in- 
dies in partes divcrsas niitfcantur et velut ex equo (ut aiunt) Tro- 

siojano prodeunt strenui et insignes Christi milites ad contercndum 
ferocium hominum ora exemplo et doctrina. At, proch dolor, eo 
calamitatis ac miseriac deventum est, penitus ut desperandum sit 
de salutc Germanicae nationis. Nimis enim heu in cordibus istorum 
hominum et praecipuorum (ut cum apostolo loquar) refrixit charitas 

25 et superabundavit iniquitas. Mirum tarnen profecto, quam pius 
adhuc et raisericors sit dominus, cuius miserationis non est flnis, 
qui non mortem peccatoris querit, sed convertatur potius fructusque 
dignos paenitentiae agat et vivat. Admonet nos et admonere haud 
cessat quotidie signis variis, flagellis, portentis, quae in dies his 

30 in partibus conspiciuntur, imo vocibus atque clamoribus hoiTiflcis 
minatur iustus ille iudex, inquiens: Ve, ve, ve Germaniae ac toti 
christianitati brevi, nisi resipiscant. Minatur et prae foribus est 


Es handelt sicJi um Brück a. d. Mur. Näheres darüber in einem Schrei- 
ben des Nicolaus Lannoy an Adrianus Adriani in Löwen, d. d. Wien 
1556 Mai 27, loelches durch Begleiter K. Maximilians auf seiner Reise 
nach den Niederlanden ('s. Koch, Quellen zur Gesch. K Maximilians IL, 
Ij iff-J besorgt wurde. Von diesen Begleitermvar besonders Dr. iStephan 
Aifusfort, der Leiharzt K. Ferdinands L, ein Freund der Je.wdten (VlII, 
fol. 90, OrigJ. 

Uo-ban Weber (oben S. 185 Anm. 1). Das in Anm. 1 eriuähnte Schreiben 
nennt Jonas Adler unter den nach Laibach entsandten Jesuiten. 
Die Gründung des Prager Collegs tvar 1554 und 1555 durch K. Ferdi- 
nand I. angeregt loorden (Cai^tas IV, 874; V, 414, 588, 586). Die Äb- 
r-eis'e der römischen Jesuiten nach Prag erfolgte im, Februar 1556. 


266 1556. 175,176 

April 13. eorum capitibus imminens hostis ille cruentus turcicus. — Sunt 
hie nonnuUi, imo permulti (quod vehementer clolendum est), maxime 
tarnen concionator ipse regiiis Maximiliani scüicet ^ qui aperta voce 
opera bona hominum frustanea prorsus nilque nos iuvare posse 
neque apud deum valere et depredicat et inculcat, caeremoniasö 
vero christianorum larvas vocat, que nihil ad salutem prosint, atque 
eiusmodi mille pestes non in vulgus hominum solum sed in ipsa 
concione, in qua tantus est confluxus populi hominumque nobilium, 
ut nee templum eos capere posset, sed prae foribus stare cogantur 
multi; ad hunc tanquam apostolum a deo missum in curribus etio 
in equis undique et turmatim, ut vix dici queat, coneurrunt. Hie 
preclarus in concione publica in nos aperte debacchatur, quos Jesu- 
"wider ^, hoc est eontrarios Jesu doctrinae, vocitat, atque omnes Jesu- 
widros scilicet eontrarios Christi doctrinae, qui hanc doctrinam quam 
nos adferunt, conlirmat, imo latrones et fures, diaboli fratres, ali-i5 
unde intrantes et non per verum ostium esse, qui haeo bona opera cere- 
moniasque populo instillant aperte testatur, ut nos sunius^. Eius- 
modi ineptias hie ex placentia populo pro dei verbo adfert. — 
De scholis nostris quid dicam non habeo; unum hoc tantum re- 
ferara, in quadringentesimum pene numerum scholarium excrevisse 20 
... de his plantulis nonnihil (si modo aliqua spes de Germania 
restat, quamvis deus omnia potest) sperandum esset*. Nam (cum 
Ecclesiaste loquor): adolescens iuxta viam suam etiam cum se- 
uuerit, non recedet ab ca, et (ut inquit ille): Quo semel est imbuta 
recens scrvabit odorcm testa diu. Sed novellae adhuc plantulae 25 
et velut virg-ulae flecti minimo negocio possunt ac quibusvis ventis 
in hanc illamve partem agitari; depravatorum enim hominum hie 
ingens et pene infinitus est numerus, ipse suo adsit remedio pre- 
senti, qui cuncta potest Christus Jesus. Ex horum manibus luthe- 
ranicos excutimus libellos modisque omnibus suspectus, atque ad 30 
hoc enitimur, ut sane instituantur salubremque doctrinam imbibant 
et servent. 

176. Aus der Instruction Johanns de Polanco (im Auftrag 
des Ignatius) für Äl/pJions Salmeron für dessen Reise nach Flandern 
(als Gefährte des Legaten zum Kaiser, Cardinal Pisano). 
Ende April. AI pasar por Colonia vea de hacer reverencia al arzobispo, 

y tambien que el legado le hable, y le encomiende la Compania y 
le significarä que seriln inviados algunos en aquella ciudad para hacer 35 


1 Johann Sebastian Pfauser war bis zum J. 1560 Hofpredtger Maximi- 
lians (Strobel, Beiträge zur Litteratur des 16. Jhs.I, 255 ff.; Allgemeine 
deutsche Biographie XXV, 737). 

2 Vgl. für das Aufkommen dieses Spottnamens noch zu Lebzeiten des 
Ignatius, Druffel, Ignatius von Loyola und die römische Curie, Anm,. 1 
(vgl. auch oben S. SO Z. 9). 

^ Der Satz ist .schlecht stilisirt. 

^ Mit die,sen Angaben vgl. die im Anhang II erivähnteti Wiener Berichte 
dieser Zeit, 


176—178 1556. 267 

el fruto en la predicacion y leccion que piidiesen, estando debajo Ende Apri 
de SU proteccion y obediencia como ministros y hijos siiyos ^. 

Vea de visitar los amigos en Colonia, segun pareccrä ä, m. 

Leonardo, y de hacer los oflcios para la fundacion del futiiro colegio. 

5 Mire si en Colonia serä bien que se hagan algunas locciones 

en latin, ö ä lo menos en Lovaina y en la corte en espaiiol ö en 

italiano ^. 

Born 1556 Ende April. 

Drucke Carlas VI, 243. 

177. Ignatius an den Erzhischof Adolf von Köln. Empfiehlt Mai i. 
ihm die von Rom nach Köln entsandten Jesuiten, die den Auftrag 
haben, das Wirken des Erzbischofs gegen die Haeretiker zu unter- 
stützen. Die Ordensprivilegien sollen sie in der Kölner Diöcese nur 

mit Willen des Erzbischofs anwenden. Rom 1556 Mai 1. 

Druck 1) Delplace l. c. /S.35*; 2) Carlas VI, 480; span. Uebers. ebd. 
S. 249, 

178. Ignatius an 1. Johannes Rhetius, 2. Franz Coster [und 
3. Heinrich Dionysius] . Macht sie der Gnaden und Facultäten der 
Societas theilhaft. Rom 1556 Mai 4. 

VIII fol, P, Copie von der Hand Kritzraets. 
. . . Omnes tibi et singulas gratias ac facultates quocumque modoMai 4. 
Societati nostrae iuxta praepositi generalis dispositionem concessas, 

10 et nominatim quae ad confessiones et praedicationem sive lectionem 
verbi dei pertinent, et alias, quae privatis fratribus Societatis usui 
esse possunt, „ praeter legendorum librorum haereticorum faeultatem" *, 
communicamus, precamurque deum altissimum, ut bis armis cum 
fructu maximo ad ipsius laudem et ecclesiae aediflcationem utaris. 

löRomae 4. Non. Maii 1556^. 


1 


Vgl. Carlas VI, 487. 

2 Salmeron, der Ende Mai abreiste, 7iahm ein handschr. Exemplar der 
Declarationes zu den Constitutionen mit nach Deutschland (Carlas VI, 
266) ; er hatte auch den Auftrag,, die Wahl des Provincials von Ger- 
mania inferior zu überwachen (ebd). Von 1650—1556 toar Peter Cani- 
sius Provincial von ganz Deutschland, 1556 erfolgte die Theilung der 
deutschen Provinz in Germania superior fatn 7. Mai lourde Canisius 
zu ihrem Provincial bestellt, Carlas VI, 281) und Germania inferior ac 
Flandria (am 4. Februar 1557 traf Laynez die Bestimmungen für die 
Wahl des dortigen Provincials, die auf Everhardus Mercurianus fiel, nach- 
dem der zu dieser Würde designirle Bernardus OUverius am 4. Sept. 
1556 in Tournay gestorben tuar, Carlas VI, 60 Anm, 448; Beiffenberg 
I, 50). 

3 Von Kritzraets Hand, der hinzu fügt: Hoc apograplmm convenire cum siio 
autographo, quod a rev. p. Joanne Lotzio b. m., rectore collegii Embricensis vi- 
vente rev. p. Joanne Hasio b. m., habitum fuit pro syngrapho s. p. Ignatii, testor 
Winanrlus Weidenfelt S. J., rector collegii Embricensis 17. Septembris 1657. 

* Mit Ausnahme der angeführten Worte stimmt diese Vollmacht mit der 
für Leonhard Kessel vom 22. Mai 1551 (oben Nr. 99) überein; vgl. auch 
die Vollmacht für Ribadeneyra d. d. 1555 Od. 21 (Carlas' VI, 434). 

5 Krilzraet fügt l. c. noch die Bemerku7ig hinzu: Similes omnino patentes 


268 1556. 179,180 

Mai 11. 179. Ignatius an 1. Bernhard Oliverius und 2. Gerhard von 

Hammont, Prior der Karthäuser in Köln. Empfiehlt ihnen die lieber- 
bringer dieser Schreiben, die vier nach Köln entsandten Jesuiten 
Heinrich Dionysii, Franz Coster, Johann Rhetius und Heinrich [So- 
malius] von Dinant. liom 1556 Mai 11. 

Druck 1) Delplace l. c. S. 38'^, 39*; 2) Carlas VI S. 484, 483; Span. 
Uebers. ebd. S. 259, 267. 

180. Instruction für die zur Begründung eines CoUegiums von 
Rom nach Köln entsandten Jesuiten Heinrich Dionysius, Franz Coster, 
Johann Rhetius und Heinrich Somälius, entworfen von Ignatius. [Rom 
1556 Mai 11] K 

IV fol. 161, Original (mit Zzisät^en von der Hand Polancos). 

Mai 11. Instl'uttione per quelli che vaiino a Colonia. 

1. Nella via sarä superiore m. Henrico ^, et pur se doverä, 
accommodar' all' altri nel fcrmarsi et nell' andar fuora, in modo che 
il piü dcbole vadi innanzi o il pare di clii e piü forte. 

2. Quando gli paresse necessario pigliar' per alcun spatios 
qualche aiuto di cavallo o di carro, lo potranno far' et, se gli pa- 
rerä, entrar' nel Reno insino a Colonia havcranno manco fatiga. 
Pur considcraranno il meglio et faranno quelle gli parerJX lale. 
Come arrivano a Cliiozza^ appresso Vinetia, si partira da loro m. 
Gasparo, et loro andaranno in Vinetia, dove visitaranno linostrietio 
fai'anno riverentia a raonsigiior della Trinitä, et pigliaranno li danari, 
che li saranno posti in Vinetia per lo suo viatico, et s' inforina- 
ranno (se vog"liono) della via che devono teuere. 

3. Passando per Spira procurino di cercare Stephane Carole ^, 
et essendo lui in dispositione buona per poter' andar' con loro, loib 
menino seco a Colonia, perche li inten diamo sta mal trattato fra 

li suoi parenti. Et per sua maggior consolatione, se non si potesse 
rimover' commodamente da Spira per l'infermitA,, vedano di aiutarlo 
con qualche cosa, se ha di bisogno, et intendano, se ha riscosto 

litterae iisdem omniiio vei'bis eodem die meiisi.s et aniii, asservantur in collegio 
Trevirensi S. J. pro Chirographe parturientium s. p. n. et in templo ibidem, 
inutato tantum nomine, m, Francisco Custodi (Costero). P. Khetius et P. Co- 
sterus missi sunt simul Eomae Ooloniam ad gymnasium 3 coronarum. P. Hen- 
rici Dionysii socii tertii vix diibium, quin patentes litterae similes fuerint, etsi 
nondum in lucem prodierint. 

1 Das ÄIctenstück ist undatirt, das Datum bestimmt sich nach Nr. 179. 
Nach der Historia gymnasii fol. 35 trafen die römischen Abgesandten 
am 22. Juni in Köln ein. Zu vgl. die fast gleichzeitige Instruzione pel 
collegio che si manda ad Ingolstadio 1556, gedr. Carlas VI, 499 ff. (Das 

% Kolleg zu Ingolstadt tcurde auf Grund eines Vertrags tnit Hz. Albrecht 
von Bayern vom 7. December 1555 errichtet; die römischen Abgesandten 
verliessen am 9. Juni 1556 Rom und kamen am 7. Juli nach Ingolstadt, 
s. Paddler, Ratio studiorum I, 344, 347.) 

2 Heinrich Dionysius. 

3 Chioggia. 

4 Vgl. oben Nr. 110 und unten Nr. 186. (Er starb am- 15. October 1557, 
Tagebuch des Rhetius fol. 12.) 


180 1Ö56. 269 

niente dalli tutori de nostro Giodocho ^ Et a la lettera che di novo Main. 
scriverA, vedano d'aiiitarlo. 

4. In Colonia arrivati, mandaranno oltrc Guiglielmo, prove- 
dendogli di qualclie viatieo, che basti per arrivar' a Cambrai. 

5 5. In Colonia il m. Lionardo ^ sarä, preposito ovcro rettor' 

de tutti li nostri, benchö dovera eliggere due consultori o tre, per 
esser' aiutato da loro consiglio. 

6. L'intento et löne, che tutti li nostri doveranno haver' in 
Colonia, e aiutar' le cose della religione catholica et il ben spiri- 

lotuale della cittä et regione, secondo la gratia et talento, che Iddio 
nostro signore gli concederä,. Et acciö questo si possa far perpe- 
tuamente, devono haver' altro intento secondario, che e la fonda- 
tione stabile d'un collegio, dove si possa trattener niimero conve- 
niente delli nostri et essercitarsi li ufficii soliti nelli collegii della 

iriCompagnia. Per il che sarebbe necessario che fusse casa propria 
et chiesa et entrata per li collegiali, li quali, se non sono in nii- 
mero buono et grande, non si puö guardare l'ordine ne li statuti 
della Compagnia nelli collegii, ne per conseguente potriano tanto 
ben eonservarsi et aiutarsi li nostri ne li altri. 

20 7. AI principio diinque visitaranno li amici, per cui satisfattione 

et a cui petitione sono mandati, come e il rev. priore della car- 
tusia et, se start\ di lä, il rev. dottor Gruppero ^ et li altri amici, 
che dirt\ il padre m. Lionardo, salutandogli da parte di nostro padre 
et della Compagnia tutta etc. Et procurino specialmente di teuer' 

25 molto benevolo detto priore et tutto il suo monastero. 

8. Visitaranno con li amici, che pareranno convenienti, il rev™° 
et ilP"° arcivescovo, dandogli la lettera del cardinale d'Augusta et di 
nostro padre et offerendosi molto a suo servitio, mostrando (come 
h vero) che vanno per tal effetto et che gli saranno ubedienti figli- 

gouoli et ministri etc. 

9. Se con la cittä paresse conveniente di far' alcuna dimo- 
stratione, anche la potranno fare, et sc bisognassc scriver' una 
lettera sopra la ferma et sottoscrittiöne di nostro padre, la faranno, 
non obligando perö la Compagnia a quelle che non sanno esser' 

35 della mente di nostro padre che si oblighino, et sempre procurino 
teuer molto benevoli quelli che governano la cittä. 

10. Se potessino dal principio haver collegio, nel quäle ci 
fusse commoditi\ d'insegnar come in casa propria, saria da desi- 
derar' massime, se ci fusse chiesa per attender' alla predicatione et 

40 confessioni et communioni; benche non si trovando al principio 
tal commoditil, potranno cominciar' secondo 11 consiglio delli amici 
in collegio et schuole, che non siano sue. 

11. Hör gli sia dato alcun collegio hör prestato, vedano di 

1 Vgl. oben Nr. 110 (Jodocu.^ Papius). 

2 Leonhard Kessel. 

3 Jonann Gro2)per. Er war von P. Paul IV. zum Cardinal ernannt wor- 
den, und seine Reise nach Rom lourde erwartet (vgl. Nr. 201). 


270 1656. 18Ö 

Mai 11. non far' capitolationi alcune senza consultar' a Koma, ma faccino 
quello che gli parerä senza obligarsi in tanto che scrivino a Roma 
et aspettino risposta. Et advertano che saria bene al priucipio per 
dar notitia di se, far alcune orationi publice, dando ragione del 
intento della Compagnia nell' assumpti che piglia delle schole, per 5 
instituire in lottere et boni cosLumi la gioventu et nella predica- 
tione et che possono acquistar la bcncvolenza della cittäi 

12. II m. Henrico poträ, predicar', essendo inteso nella sua 
lingua, quantunque al tutto non sia perfetta, et metterä studio in 
accommodarsi alla lingua Coloniense per tal effetto, et havendosiio 
qualche tempo essercitato nelli ornamenti della lingua latina, poträ 
etiam legger la scrittura, pigliando alcuna parte di quella che sia 
al proposito per l'aiuto di quelle anime, attenta la dispositione loro. 

13. M. Francesco Custode potri\ legger' la scrittura overo 
dottriua christiana del dottor Canisio, o secondo che nel consiglio i5 
fra li nostri, consultando etiam li amici, si i'isolverä. Et anche 
lui si esserciti nell' ornamento della lingua latina, perchö non 
solamente il spirito et dottrina theologica ma etiam la eloquen- 
tia et ornamento delle lingue e necessario secondo la dispositione 
deir huomini di quella cittä. Et se col tempo sapesse la lingua Co- 20 
loniense, poträ anchora predicar' in tedescho. 

14. M. Giovan Rethio poträ legger' cose theologice, philoso- 
phice d'humanitä et anche predicar' s'accadessi. 

15. Venendo ra. Joachime di Vienna et havendo sanitä^, po- 
tYä legger' cosa di rhetorica et di greco, et nelle classi inferior! 25 
potria aiutar' Pietro Coloniense^ et Francesco Emerulo altri che 
pareranno convenienti; et m. Henrico Dionantense -^ anche aiutarä in 
humanitä et greco, se haverä sanitä, la quäle in primo loco si cer- 
carä in Colonia in Lovanio. 

16. Vedasi etiam, se saria al proposito alcuna lettione dicos-30 
mograpliia o sfera o altre parti delle mathematice, per le quali m. 
Francesco o ra. G-iovanni potranno servire. Et questo pare a nostro 
padre saria ben farlo, s'altro non senteno li periti. 

17. Et benchö col tempo se potriano legger' li corsi dell' arti 
et theologia scholastica, insino a tanto che' 1 collegio fusse piü 35 
foudato et fusse l'auditorio disposto con successo di tempo, pare 
saria meglio, che si leggessino solamente lettere d'humanitä, latine 
et greche et qualche lettione di cosmographia et della scrittura 
overo dottrina christiana; pur questo si rimette al giuditio del pre- 
posito coUa sua consulta, se si debba far' una cosa un' altra, purchö 40 
non si pigli Obligo senza consultar', come e detto. 

18. Devono metter' studio speciale nelle materie controverse, 
acciö possano continuamente confutare l'errori heretici con signi- 
ficatione di charitä, fraterna et modestia insieme con il zelo della 


1 P. Joachim Antoni (vgl. Nr. 156) starb im September 1656. 

2 Peter Hau2)t. 

3 Heinrich Somalius, vgl. tmte7i S. 286 Anm,. 2. 


180 1556. 271 

veriti'i catholica, et questo in i^rivati colloquii ma non nelli pergoliMai u. 
110 anche nelle lectioni publice, se giä non fossi per ordine del rev*"° 
arcivescovo. Perche sarä modo piü quieto predicar et leggere et 
insegnare la dottrina catholica et ben probarla et stabiliiia, che far 
5 rumore perseguitando li heretici, quali piü si obstinaranno, predi- 
candosi contra loro scopertamente, et sentendo le veritä contrarie, 
forse saranno compuncti et ad cor redibunt. 

19. In confessioni et conversationi aiutaranno ctiam li tre 
che si mandano, vedasi etiam, se in alcune disputationi doveranno 

10 trovarsi. 

20. Quelli che leggeranno la scrittura, sarä bene mostrino 
non esser' ignari della lingua greca et hebraica, quanto basti per 
l'espositione della scrittura detta che leggeranno, perchö gli darä 
questo maggior atitoritä per lo servitio divino. 

15 21. M. Pietro Ribadineira, se viene da Fiandra ^ poträ pre- 

dicare in latino et dar' notitia maggiore della Compagnia, come 
ha fatto in Lovanio. 

22. L'essempio d'ogni virtü christiana sarä delli piti forti 
mezzi per aiutar' li prossimi, et insieme con questo il zelo et desi- 

soderio della salute delle anime et dell' honore divino, dal quäl 
nascerä l'oratione et sacrifitii santi, che si doveranno offerire spesse 
volte con questa intentione al padre eterno, che si degnl aiutar 
la cittä et diocesi Coloniense. 

23. L'essercitii spirituali della prima settimana si possono 
ssestender' a molte persone, li altri conseguenti non tanto, ma si 

daranno a persone qualificate o che siano atte ad aiutar moltri altri. 

24. Tenendosi schuole, vedasi d'insegnar' et far' iniparare a 
mente la dottrina christiana, voltandola etiam nella lingua volgare, 
se bisognarä. 

30 • 25. II vlsitar' le opere pie, hospitali, priggioni, attendere all' 
opere de misericordia secundo l'uso della Compagnia sarA, conve- 
niente mezzo per lo fine, che al principio s'e detto. 

26. Vedano le regele et avvisi del collegio nostro et special- 
mente delli maestri et discepoli, per raeglio far ognuno il suo uffttio, 

35 havendosi non manco cura della buona institutione in costumi che 
in lettere. 

27. Vedasi che le fatiche siano temperate con discretione, 
interponendo la remissione necessaria per mantenersi sani et pi- 
gliando le necessitä del corpo. Et per cid si faccia uno procuratore 

40 della saniti\. 

28. Nelli principii delle lettioni alcune prefationi buone sa- 
riano al proposito, et se si fara schuola, alcuni dialogi et altri esser- 
citii qualche volta Tanno, che diano animo alli scholari et credito 


P. Rihadeneira, <ier 1555 von Ignatius nach den Niederlanden gesc?ncki 
ivorden icar, kehrte im Februar 1557 von dort zurück (vgl. Polancos 
Schreiben vom 17. Febr. 1557, Nr. 191 und oben Nr. 174 a) 


2V2 1566. 180—182 

Mai 11. alli mastri iiella cittä. Et di Roma potranno esser' forniti di cose 
simili. 

29. Nel resto ogimno procuri d'attender alla perfetta abne- 
gatione di se stesso, et si osservino le regole, che si potranno osservar 
delle nostre, et si dia avviso, se alcune uon potranno osservarsi. ö 

30. Scrivasi qua cercando alcuna via commoda, al piü tardi 
ogni mese, avvisando delli nostri, come si trovino in utroqiie homine 
et del successo delle cose, che si pretendono a gloria di Christo 
nostro signore. 

Aug. 11. 181. Johann de Polanco im Auftrag des Generalvicars Laynez 

an Gerhard von Hammont, Prior der Karthause in Köln. Berichtet 
ihm über den (am, 31. Juli erfolgten) Tod des Ignatius ^ Rom 1556 
August 11. 

Staatsarchiv Düsseldorf Karthause zu Köln ad R 62, Original. Druck 
(nach anderer Vorlage) Cartas FI, 5S0. 

182. Johann de Polanco im Auftrag des Generalvicars Laynez 

an Leonhard Kessel. Ersucht ihn um Nachricht über das Kölner 

Collegium. Bevorstehende Gener alcongregation in Rom. Wunder- 

Wasser. Zahl der Genossen in Köln. Rom 1556 September 17. 

IV fol. 111, Onginal. 

Adr. Rev. in Christo patri m. Leonardo Kessel praeposito scholasticornm 
Societatis Jesn ad Ooloniam. 

Sept. 17. Hat seit Mav keinen Brief von ihm erhalten. Er ßoll loenigstens 

jeden Monat nach Rom und edle acht oder vierzehn Tage an den 
Provincial und nach Löweoi schreiben. 

Nondum intelleximus per literas Coloniensium, quod magistri lo 
Henricus, Franciscus et Joannes cura alio Plenrico^ Coloniam per- 
venerint, quamvis p. Alphonsus Salmeron (qui Romara rediit) isthuc 
pervenisse retulerit; libenter Intel ligemus, quoraodo negocium col: 
legii Coloniensis succedat, num aliquis publice doceat theologiam 
aut alias disciplinas, num concionetur ex tribus aliquis. Demum 1.5 
quae V. Rev. a nobis expectari ac desiderari intelligit, scribenda 
curet. 

De migratione sancte memorie patris nostri magistri Ignatii 
fusius perscripsi. De congregationc generali Roraae celcbranda ad 
praepositi electionem et constitutiones sanctiendas ac stabiliendas, 20 
hoc est, quod prius scriptis addam, ante hyemem exactam et ver 
jDrimum proflciscendum isthinc non esse, et hoc medio tempore vos 
certiores reddemus, si novi quid acciderit, quod maturare vel dil- 
ferre adventum vestrum possit. Grilsse^ und Em,pfehhmgen. 

Quae de fönte illo leproses et cecos etc. sanante polliceturss 


1 Cojne einer grössern Anzahl von CondolenzscUreihen gelegentlich dieses 
Ereignisses befindet sich vol. X. 

2 Heimlich Somalius (vgl. Nr. 179). , 

3 U. a. an Franz Hemerolus, über desse7i Vermögenslage Polanco am 20. 
Juli 1556 auch an Adrian Adriani in Löioen schrieb (VIII fol, 91, Orig.). 


182, 183 1556. 27^ 

V. Rev. se fiisius scriptunim, non accepimus. Pergratum erit in- sept. 17. 
telligere^ an vera ea fuerint et gravibus testimoniis conflrmata. 
Scribat etiam V. Eev., quot habeat domus collegiales et an plures 
accipere atqiie alere posset. lioniae 17. Septembris 1556. 

183. Aufzeichnungen der beiden Decane der ÄrtistenfacuUät, 
Gerhard Mathisius Geldriensis und Johannes Begdensis Ruremunda- 
nus, über die Decanatsioalil des letztern und über die Supplikationen 
der drei Jesuiten Johann Rhetius, Heinrich Dionysius und Franz 
Coster an den Stadtrath um Uebertragung der Dreikronenburse. Der 
Roth verhandelt darüber mit der ÄrtistenfacuUät, loelche eine Be- 
rathung der ganzen Universität arn 13. November veraoilasst. Ein- 
verständniss der Universität damit, dass Johann Rhetius die Burse 
übernimmt. Bedingungen und Einschränkungen. 1556 October 14 
bis November 16. 

FAgenhändige Eintragungen, Decanatsbuch der ÄrtistenfacuUät IV 
fol. 263. 

5 Die decimo quarto Octobris indicta est congregatio facultatis oct. u, 

ad eligendum novum decanmn. JSTam cum per menses aeslivos id 
offlcii sustinuissemus, nee ulla spes de domo Cucana (in cuius gra- 
tiam ista decani continuatio facta erat) erigenda existeret, partim 
ne novum annui magistratus diutius prorogandi per nos ad posteros 

loexemplum transmitteretur, partim etiam, quia ita nostrae occupa- 
tiones ferebant, petivimus, ut id officii a nobis depositum in alium 
quendam domini transferrent. Electus est itaque d. Joannes 
Begden Ruremundensis, artium magister et s. theologie baccalaureus 
formatus, communibus dominorum suffragiis in novum decanum, 

mqui hoc officii per annuum spatium, ut moris est, administrabit, 
ita ut decani electio posthac in feste Dionysii mense Octobri (quem- oct. 9. 
admodum et ante fleri solitum erat, de quo vide decanatum Her- 
manni Scliottemii anno 1532) instituatur. Posteaquam iuramentum 
prestitit m. Joannes Begdenius, omuia ei a me tradita sunt, que 

20 ad decanum pertinent. Quod vero ego Dionisii die munus deca- 

natus resignavi, eins caussa presente facultate a me allata est, 

nempe, quod non potuerim habere copiam bedellorum eo tempore. 

Novus decanatus per Joannem Euremundensem 

administratus anno 1556. 

25 Non multo post decani electionem, cum m. Joannes Reidt cum 

duobus aliis, artium quoque magistris, ex ordine Jesuitarum, Roma 
rediisset audivissetque, rem ita se habere cum gymnasio Cucano, 
ut precedens decanus narravit ^ et ad hec ipsum m. Jacobum ^ 
omne ins domus sive gymnasii in facultatis manum (quia neminem, 

30 qui succederet, habere poterat) tradidisse, (id quod factum est per 
me, nam mihi clavem eiste tradidit et coram me omnibus renuntia- 


1 Vgl. oben S. 261. 

2 Jacob Leichius. 

Jesuiten-Akten. 18 


274 1656. 183 

Oefc. 14. Vit, qui id mandati habcbam, cum essera receptor, ne illi peciiniam 
traderem de termino Pasche, nisi ipse prius clavem et ins omne 
deponeret) cum, inquam, hec m. Joannes audivisset, supplices li- 
bellos aut supplicationes ad senatum dedit pro inhabitando gymnasio, 
que post sequuntur ^. 5 

Supplicationes ad senatum clatae a m. Joanne Ketliio et 
suis collegis pro gymnasio novo inhabitando. 
Prior. 

Erbarer, fursichtiger und weiser rat. Nachdem wir haben verstanden, das 
mathematica und tlieologia ein zeit lang keine oder gar wenige professores gehat lo 
hab, seind wir verursacht, in schola artium alle dag in mathematica ein lection 
zu lesen, auch in schola theologica alle dag drey lexion zu halten, der ein, 
nemlich den psalter, nun schon angefangen ist, die ander zwo aber. Genesin 
und Evangelium secundum Matheum, wir auch bald beginnen wollen und mit 
allem vleiss darinnen verharren. Wy wir aber auch vernummen haben, das dy 15 
burss, so ein erbar rat vor ettlichen jairen auif sant Maximinstrassen uffgericht 
hat, schier vergangen ist und durch euwer befelich der itzund regent geheissen 
ist ausszuziehen, und ein anderer darin gesetzt sold werden, hab ich bi eitlichen 
heren ons darzu offerirt und erbotten, das ich mitsampt meinen gesellen (so reicher 
sind dan ich bind) dy genante bursch witterumb auff die vorige flor durch gottes 20 
hilf bringen wellen. So wellen wir ons auch itzunder einem erbaren rat aus 
lieb, soe wir haben zu irer loblicher stat, onseren filgelibten vatterland, opferen 
und erbitten, bittende, das ein erbarer rat suliches ons vor einen fremden will 
vergunnen. Wir geloben, das wir die alte christliche und catolische religion und 
das aide gemein Studium, soe allhie ist, myt allen fleis und arbeit durch predigen 25 
und lernen hanthaben wellen mit aller forderung, fil lieber, soe es nuhn uns 
geburen mach, in onserm vatterland dan anderswo, io auch geloben, das wir hie 
kein kloster, collegium, versamlung oder ein verneuwerung auffrichten willen, 
auch kein van unser gesellschaft beer bringen oder hie halten, dan allein, die 
euch, unsern herren, mögen denen in predigen und lernen. Weiter geloben wir, 30 
das wir mit sunderen vleiss statuta der universiteten halten willen und uns mit 
den anderen burschen in allen dingen vergleichen. Wellen auch nit lenger in 
dieser burschen (welche eines erbaren rats ist) bliben, dan soe lang es euch 
wolgefellich ist; io fil willigor willen wir ons finden lassen (soe unser arbeit 
und gotter will einem wisen rat nit gefill) im ausziehen , dan wir im inziehen 35 
gewesen sind, dan wir willen niet thun wieder eins erbaren rats weil und wol- 
gefallen, sunder allein ir willige und bereite diener sein in erhaltung und ver- 
merung des studiumbs und der alter catholischer religion. Diese onsere suppli- 
cation bitten wir, weit doch gern erhören. Das willen wir sampt schuldiger 
pflicht in aller undertlienigkeit und gehorsam alle zeit willich und goflissen sein 40 
zu verdeuen. 

Einis erbaren rats underthenigste und allezeit willige diener 
Henricus Dionysius, Franciscus Costerus, Johan von Riedt. 

Altera. 
Erbare, fursichtige und weise heren. Nachdem wir haben verstanden, das 45 
das Studium tlieologie und auch die bursch, so ein erbarer rat vor etlichen jaren 
auf sant Maximinstrassen aufgericht haben, schier vergangen sey. sien wir disser 
ursach halben wieder heim khummen; wie wir aber auch A^einiummen haben, 
das es eines erbaren rats will und vornements sey, das der itzig regent aus 
solt zehen und ein anderer darinne gesetzt solt werden, hab ich bei etlichen 50 
heren ons darzu off'erert imd entbotten, das ich mitsampt meinen gesellen (so 


^ Die beiden Siqyj^licationen sind im Original anscheinend verloren; in 
Abschriften liegen sie öfter vor; s. it. a. auch fol. 1 des Liber rectoris 
(Annales iiniversitatis) F, 1559—1654; keine Abschrift trägt ein Datum, 


183 1556. 275 

reicher seind dan Ich bin) die gnante bursch auf onsere eigne kost wiederumb Oct. 14. 
auf die vorige flor durch gottes hilf bringen willen. Zu willichen wir ons auch 
itzunder einem erbaren rat aus lieb, so wir haben zu ii-er loblicher stat, onseren 
' vilgelibten vatterland, opferen und erbitten, bittende, das ein erbar rat sollichs 
5 vor einen vremden uns wellen verginden. Wir geloben, das wir die alte christ- 
liche und catholische religion und das allgemein Studium, so allhie ist, mit allen 
vleis und arbeit durch predigen und lernen (darzu wir auch onseres furnements 
verbunden sein) handhaben mit aller furderung, fil lieber, so es nun ons geburen 
mag, in onseren vatterland dan anderswo; io auch geloben, das wir hie kein 

10 kloster oder collegxum anrichten wellen, auch keine von onserer gesellschaft her 
bringen oder hie halten, dan allein, die euch onseren heren mögen dinen in pre- 
digen und leren sampt etlichen, die ons das werck im haus thun. Wellen auch 
nyet lenger in dieser burschen (welche eines erbaren rats ist) bleiben, dan so 
lang' es gefellich ist, io fil williger 'wellen wir ons finden lassen (soe unser 

15 arbeit und guter wil einen weisen rat nit anstott) im ausziehen, dan wir ge- 
wesen sein im einziehen, und nit allein in ausziehen ausser der burschen, sunder 
auch ausser der stat, so ein erbar rat uns nit hie welle haben. Dan wellen 
nit thun wieder eines erbaren rats willen und wolgefallen, dan allein ire willige 
und bereite diener sein, in erhaltung und vermerung des studiumbs und der 

20 alter catholischer religion. Diese unsere supplication bitten wir, wellen doch 
gern erhören. Das wollen wir sampt schuldiger pflicht in aller undertenigkeit 
und gehorsam alltzeit willig und gefleissig sein zu verdienen. 

Eines erbaren rats underthenigste und alzeit willige diener 
Henricus Dionysius, Franciscus Costerus, Johan von Riedt. 

25 Non multo post quidam ex senatu deputati ^ lias duas suppli- 
cationes duobus regentibus senioribus Henrico Tongrensi m. n. 
Laurentiano, timc temporis universitatis rectori ^, et Mathie Aquensi 
theol. licentiato Montano ^ exhibuerunt, audire cupientes eorum super 
eo negotio consiiium, ne iis inconsultis quid attentaretur, unde 

30 turbe postea orirentur, sicut aliquando contigit. Kegentes responde- 
runt deputatis, se nihil privatim in hac re efficere posse, sed totam 
consulendam facultatem artium. Ea postero die congregata statuit 
unanimi consensu id, quicquid est, ad totam deferendum universi- 
tatem, ut ex omnium facultatum sententia dominis de senatu posset 

35 responderi. Convocata est igitur universitas convenitque in Dillis (Nov. i3.) 
ad Gradus Marie ''^ post sepulturam Frederici Broecli, medicinarum 
doctoris, qui 11. die Novembris extremum diem clausit. Quid veroNov. n. 
ibi actum atque conclusum sit, pedellus Henricus conscripsit ipsi- 
que magistro Joanni Riedt postea propositum est per certos depu- 

4otatos in modum sequentem. Sequitur copia ad verbum: 

Anno donüiii 1556 die lune 16. mensis Novembris in maiori Nov. le. 
ecclesia Coloniensi ante Pasculum •'' congregati venerabiles domini 

1 Ihre Namen vgl. oben S. 262 Anm. zum 16. Juni 1556. 

2 Heinrich Buschers aus Tongern, Professor der Theologie^ Canonicus 
am Dom, Pfarrer an S. Martin und Regens der LaurenUanerhurse, war 
am 9. Oetober 1556 zum Rector der Universität qeivählt toorden (Liher 
rectoralis IV fol. 198). ' ' 

3 Mathias Kremer von Aachen xoar von 1526—1551 Regens der Montaner- 
burse. 

^ Dilles {= auf der Diele). Für die Lokalität vgl. Hoeniger, Kölner 

Schreinsurkunden 11, 1 S. 211. 
^ Der lateinische Name für die auf der Nordseite in den Dom eingebaute 

Kirche Maj^a im Fesch. 


276 1556. lös 

Nov. 16. Henricus a Tongeris s. thcologie professor rcctor universitatis Colo- 
niensis, frater Joannes Geffen ordinis Predicatorii decanus theologie 
etiam s. theologie professor, Joannes ab Anholt decanus iuris, Con- 
radus Betzstorpius iuris doctores, Hermannus Novesianus medici- 
narum doctor, m. Joannes Ruremundensis sacre theologie bacca-5 
laureus decanus artium, deputati universitatis iuxta conclusionem 

Nov. 13. universitatis die Veneris proxime preterita congregate in Dillis ad 
Gradus Marie, fuit honorabili domino m. Joanni Eeidt, filio quondam 
domini Joannis a Reidt, dum vixit consulis Coloniensis, artium 
raagistro ordinis Jesuitarum, in presentia d. Henrici Dionisii, suiio 
consocii, conclusio universitatis super supplicatione retroscripta se- 
natui Coloniensi porrecta proposita, videlicet: Quod ipse cum con- 
sensu universitatis posset novam bursam in platea Maximini sitam 
ad illam inhabitandam et inibi iuventutem instruendam, erudiendam 
et docendam ac regendam in bonis moribus et disciplinis catholicis m 
assumere et acceptare, modo idem m. Joannes velit in vim iura- 
menti universitati prestiti et sub fide sacerdotii ad manus pedel- 
lorum tanquam notariorum promittere, stipulatione interveniente, 
quod omnia et singula, que in supplicatione pollicita sunt, velit 
diligenter sine Actione observare et adimplere cum suis consociis2o 
et coadiutoribus, preterea quod biennio inhabitationis elapso rursus 
petet consensum universitatis desuper dandum, et sie singulis 
bienniis. Insuper quod debet sc conformare in regimine huiusmodi 
domus cum universitate et facultate artium ac ceteris bursis, et in 
eventum, quo aliter sese rexerit et gesserit ac contra pollicita re-25 
troscripta fecerit, quod extunc sine aliqua exceptione et replicatione 
ad nutum et decretum universitatis dictam domum seu bursam 
cum suis consociis evacuabit et dimittet. Et cum nonnulli ex ordine 
Jesuitarum ante tempora, et in brevi adhuc factum existit, filios 
bonorum virorum et hominum presertim divitum, qui sunt boneso 
spei, ad se alliciant ac bonis ac blandis inducant verbis, quod in 
eorum ordinem eant et tum eos ad longinquas regiones aut terras 
preter scitum et consensum eorum parentum relegent "' et trans- 
mittant, unde cum tempore bursae et studia magnum damnum et 
incommoda incurrunt ac tandem pereunt etc., idipsum idem m. 35 
Joannes cum suis consociis non faciet. Et si compertum fuerit 
contrarium factum, tenebitur ad representandum taliter relegatum 
et trausmissum sine contradictione, et cum hoc evacuabit dictam 
domum. Quecunque omnia et singula premissa dictus dominus 
Joannes a ßeidt se fldcliter adimpleturum animo bene deliberatO40 
et sponte in et ad manus pedellorum predicte universitatis in vim 
iuramenti sui prestiti et sub fide sui sacerdotii promisit et addixit. 
Acta sunt hec ubi supra, presentibus predictis dominis. 

Henricus de Wilshusen notarius et pedellus eiusdem 

universitatis pro nota prescripta subscripsit. 45 

« Im Text releg.ant. 


184 1556. 277 

184. Aufzeichnung des Johann Rhetius über seine Verhand- 
lungen mit der Universität und, dem städtischen Rath über die üeber- 
nälime der Regentschaft der Dreikronenburse. Köln 1566 Ende Oc- 
tober bis Ende November. 

IX, 1 fol. 9; Cojne des 11. Jhs. 

Haec est prima epistola, quam, ex Urbe revcrsi in mense Junio, ^Eud^NÖv!^ 
per d. Constantinum Liskirchium quaestorem ad senatum dedimus 
ad novum Coronarum tum vacans collegium obtinendum. 

Die erste supplication. 
f) Erbarer, fiirsichtiger und weiser rat. Nachdem wir haben verstanden . . . 

(es folgen die oben S. 274 ff. abgedruckten heideii Supplicationen) . 

Hac nostra ad senatum accepta epistola d. Constantinus Lis- 
kirchius quaestor cum aliis ^ quibusdam (quibus a senatu demanda- 
tum erat, ut m. Jacobum Leichium ex dicto colleg-io iuberent 

10 emigrare et alium quempiam ei substituendum seuatui offerrent) 
reliquarum bursarum rectores ad se vocavit, eorum de nobis nostro- 
que negotio iudicium audire cupiens. Qui citra consensum totius 
facultatis artium nihil in hoc negotio constituendum affirmantes, re- 
cepta nostra a quaestore epistola omnes eos, qui ad concilium fa- 

15 cultatis artium pertiuent, ad deliberandum super hac re convocarunt. 
Qui non satis inter se consentientes, rem ad totam Universitäten! 
retulerunt. Qua per rectorem Henricum Tungerum doctorem theo- 
logum congregata, unanimi consensu nobis sub quibusdam conditioni- 
bus domum eam posse tradi statuit atque decrevit. Quapropter 

20 16. Calend. Decembris ^ doctor Henricus Tungarus rector, d. Joannes Nov. i6. 
Schlottanus ^ decanus facultatis theologicae, d. Joannes Einck iuris 
consultus, d. Conradus Betztorphius iurisperitus etiam, d. Arnoldus 
Joannes Anholt facultcitis iuridicae decanus, d. Hermannus Nove- 
sianus medicorum decanus, et m. Joannes ßuremondensis decanus 

25 facultatis artium, nos accersiverunt et has conditiones universitatis 
nomine nobis opposuerunt: 

Si ^ omnia ea, quae epistola nostra senatui polliciti sumus, uni- 
versitati quoque promittamus et praeterea nos recipiamus, nequa- 
quam aliquem ad Societatem Jesu volle pellicere nee alio quopiam 

aoamandare citra voluntatem parentum; iterum si post annos duos 
collegium istud ab universitate iterum velimus petere et nobis (hoc 
est m. Dionysio, Francisco Costero et Joanni Eethio) concessum pu- 
tare et non ordini aut posteris; denique si statim atque universitas 


Sie sind oben in dem Rathsprotokoll vom 16. Juni 1056 (S. 262 Anm.) 
genannt. — Für die Veo^handhcngen vgl. ausser der hs. Hauschronik 
und. der hs. Ilistoria gymnasii aztcJi Grombachs Annales IV fol. 596 ff. 
Die Handschrift hat irrig '16. Cal. Noverabris', vgl. oben S. 275. 
Er i.^t oben S. 276 John,n7i Geffen genannt. TJnter beiden Namen er- 
.s-cheint er (als Prior des Domimkanerklosters und, Inquisitor) auch in 
den Rectoratsakten öfter. 
Vgl. oben S. 276. 


278 1556. 184 

Ende Oct. bis nos illud relinquere voluerit, id. prompte et sine exceptione (ut aiunt) 
Ende Nov. fg^(j^^j.Qg j^Qg polliceamur : fore, ut non invite illud nobis universitas 
concedat. Quare cum Joannes Eethius id utroque bedello tan quam 
notariis universitatis porrecta manu in fide data seu iuramento alias 
praestito promisisset, dictum Joannem Eethium novi Coronarums 
gymnasii rectorem constituerunt. Haec omnia vero paulo post et 
ad d. Constantinum Liskirchium quaestorem et collegas eins retu- 
lerunt, qui rem universam senatui aperuerunt. Qui tamen in 
universitatis sententiam ire noluit ^, sed quaestori suo Constantino 
in mandatis dedit, ut cum universitate ag-eret, quo virum alium lo 
aptum liuic bursae regendae ea nominaret. Quo cognito, doctor 
Joannes Gropperus, scliolarchus aedis d. Gerionis , subscriptum 
supplicem libellum ad senatum nobis confecit. 

Die zweite supplication. 

Vorsichtigen weisen ersamen und achtbaren herren. Als uff unser vilfaltig 15 
ansuchen und bitten, belangent die eingebung der newer ietzt vacierender Cronen- 
burschen, umb die gute freihe kunste und philosophie, gleichwie in den andern 
burschen geschieht, darin zu profitiren, haben wir vernummen, dass Ewer "Weisheit 
deputirten darin mit rat der loblichen universiteten handelen wolten. Seint wir 
darnach auch verstendigt worden, wie die universitet darumb beieinander ge- 20 
wesen und nach gehabter berathschlagung sich endlicli verglichen haben, dass 
sie vor gut ansehen, dass uns bemelte bursch durch Ewer Weisheit eingegeben 
werde, dieselbig nach den Statuten und Ordnungen dieser universiteten und der 
andern burschen gewonheit zu regieren; doch erstlich 2 jar lang umbzusehen, 
ob wir unserm zusagen genug thäten und den dingen unserm versprechen auch 25 
nachquemen, wie wir dan nit zweifeien, dass solcher beschlus der imiversiteten 
an E. W. folgents gelanget und darüber rat gehalten sei. Nun kommen wir 
in erfarung, als dass villeicht noch allerlei durch etliche sol bewegt Averden, 
warum die Sachen ferner zu bedenken sein solten, als dass unser condition und 
wesen noch nit gnugsam bewert und bestettigt und dass unsere geselschaft AvederSO 
zu Wein in Osterich noch beneden im Niderlant angenehm were, indeme dass 
wir des verdacht sein, als solten wir die jugent zu uns in unser geselschaft locken 
und darnach dieselbige unsers gefallens hin und wider verschicken wider irer 
eitern willen. Darmit aber E. W. hierin die rechte warheit vernemen mögen, 
so seint wir erstlich urbütig und willige denjenen, die E. W. darzu verordnen 35 
werden, einen offenlichen lobwürdigen schein darzulegen, Avie dass unsere gesel- 
schaft durch die päbstliche heiligkeit, als welche bewert und allerdings unsträf- 
lich befunden, gelobt, approbirt und bestettigt ist. Zum andern seint wir willig 
denselbigen begnüglichen bericht zu thun, dass die römische königliche majestät, 
desgleichen herzog Albert zu Beyeren die päbstliche heiligkeit zu mehrmalen 40 
ganz fleissig ersucht haben, umb etliche von unser geselschaft irer majestät und 
fürstlichen gnaden zuzuschicken, die studia in iren königreichen und fürsten- 
tumben anzurichten, vort zu predigen und sunst die leute zur christlicher buss 
und zucht zu führen, und weiters, dass under irer mt, und f. g. die herrn unser 
geselschaft lieb und Avert gehalten werden, zudeme auch dass dergleichen in 45 
konigl. mt. zu Engellant Niderlanten geschieht, Avie öffentlich; dass Avir aber die 
iugent solten verluengen oder verlocken wider der eitern willen, wird sich dermass 
nit befinden, wollen dafür auch wol Sicherung thun. DieAveil nuhe dem allen 
also und dass wir uns hieher lauter aus gottes und des vaterlants liebe begiben, 
gutz zu thun, so fil uns gott gnat verleihen wirt, das ist in schulen zu lehren, 50 
in kirchen zu predigen und andere notwendige stück zu underhaltung christlicher 


1 Vgl. den Wortlaut des JRathsprotoJcolls vom 20. November 1556, unten 
Nr. 185. 


184 1556. 279 

religion, wie dan diese Zeiten solcher zum höchsten erfordern, und doch alles nacli Ende Oot, b 
ordniiiig der catholischer kirchen und anweisung dieser löbliclicr iiniversiteten ■'^""^ Isov. 
unsers besten Vermögens zu verrichten, so ist an E. W. unser zuverlessig und 
fleisig bitt, sie wollen auf die relation der löblicher universiteten zu befurderung 
5 unseres christlichen vorhaben« und zu nutz und wolfart dieser h. stat uns auf 
die eingebung bemelter Cronenbursch mit zuversichtiger, günstiger und begnüg- 
licher antwort begegenen, damit wir dasjenig, darumb wir hieher in guter andacht 
kommen, vort mit allem fleiss gott zu lob und dieser stat zu nutz und ehren 
ausrichten mögen, wie wir das vor unser personen zu thun geneigt seint. An 
10 deme werden E. W. des gemeinen best förderen, und gehurt uns, mit unserem 
fleiss und ungeseumter arbeit zu verdienen, und bitten zuverlessige begnügliche 
und förderliche antwort, darnach uns haben zu richten. 

Ewerer Weisheit tinderthäniger und allezeit williger diener 

Johan von Reidt. 

15 Hanc epistolam senatui exhibendam 16. Calend. Decembris ^ Nov. iß. 
consuli Arnoldo a Siggen tradidi comitatus et adiutus a doctore 
Gottfrido Groppero, qui et frätris sui scholarchi commendaticias 
attulit literas, quae tarnen omnia tarn pariim valuerunt, ut exiguam 
admodum spera ab eo reportaremus. Caeterum eundem postridie Nov. it. 

2osummo mane convenit provincialis Carmelitariim Eberhardus Bili- 
chius doctor theologus, rogatus a Groppero scholarclio, ut ei nos 
nostraque commendaret. Cum autem ab hoc discedens ad aedes 
consulis Hermanni Sudermanni ^ me conferrem, cognovi ex eius 
filio Eberhardo, nunquam in senatu mei mentionem liabitam, sed 

25perpetuo in deliberationem propositum, an ex re foret, Jesuitis 
novum Coronarum concedi collegium; unirersitatem praeterea, seu 
potius ab ea ad hoc electos, non eo pacto rem hanc ad senatum 
retulisse, quo eam paulo ante nobiscum transegerant. Cum enim 
certas quasdam conditiones proposuissent et eas nos servaturos 

30 porrecta manu utroque bedello promittere fecissent meque rectorem 
constituissent, ad senatum tarnen retulerunt, se quidem approbaturos, 
si senatus nobis domum illam traderet; malle se tarnen, alteri eam 
concedi, si sit et aeque ad eam regendam accommodatus et non, 
ut nos, ordine alligatus. • Quapropter cum illi rem omnem expo- 

35suissem, respondit, si ego pro me collegium petam, neminem in 
senatu fore, qui sit recusaturus ; _ cumque eodem modo cuncta patri 
suo narrassem, iussit me iterum supplicem libellum ad senatum con- 
ficere, se et eum senatui traditurum et ad me senatus iudicium 
relaturum. Cum etiam eadem haec postridie consuli Arnoldo a 

40 Siegen summo mane retulissem, et epistolam, quam illi pridie senatui 
ostendendam dederam, reddidit et se nunc facile totum negotium 
confecturum promisit. Statim autem atque senatus dimissus erat, 
narravit mihi consul Sudermannus et eius filius, iara mihi communi 
consensu omnium senatorum bursam illam traditara esse, quibus 

45vero conditionibus, id me intellecturum ex quaestore Constantino 


* Das Datum kann nicht stimmen; die Uebergahe des Briefes muss nach 

dem 20. November [vgl Nr. 186) erfolgt sein. 
^ Er war schon seit 1552 ein besonderer Förderer des Ordens (Polancos 

Chronik II, 682). 


280 1556. 184—186 

Nov. n. Liskirchio, qui et literas obsignatas hac de re mihi daturus esset. 
Ultima autem epistola, quam per consulem Sudermanniim ad sena- 
tum dedi, haec est. 

Die dritte supplication. 
Vorsichtigen weisen erscamen und achtbaren herren. Als ich verstendigt bin 5 
worden, ist meine supplication Euwerer Weisheit überantwurt, doch nit wie ich wol 
meint verstanden, darumb bin ich bewegt, zum ander mal mein begert E. "W. 
klärlichen zu verstehen geben. Wie ich hah erfaren, weise herren, dass die 
new Oronenbursch schier vergangen were itnd der itzund regent durch E. W. 
befiel daraus gehen solte, hab ich mich bei etlichen herren offerirt, die wider 10 
nach meinem vermögen auf die vorige flor zu bringen. Doch ist nit mein will 
oder meinung gewest, die vor einigen andern, sonder allein für meine person zu 
begeren, welche ich auch itzunder von E. W. begeren vor meine person und nie- 
mant anders, will mich also darin durch gottes hilf halten, dass ich verhoff, man 
nutz und ehr von mir wirt haben. Diese meine supplication bitt ich E. W. avoII 15 
doch gern erhören, das will ich samt schuldiger pflicht in aller underthenigkeit 
und gehorsam allzeit willig , und beflissen sein zu verdienen ^. 

E. W. undertheniger und allzeit williger diener 
Johan von Riedt. 

185. Protokoll der Verhandlungen des Kölner Stadiraths über 
die Uebertragung der Dreikronenhurse auf die Jesuiten, beziv. Johann 
Rhetius. Köln 1556 November 20, 27. 

Bathspi'otokoUe vol. 19 fol. 62, 66. 

Nov. 20. Die Jesuiter haben heftig angehalten um die burs uf S. Ma- 20 

ximinen strass. Ist mit rat der universitet abgeschlagen, und sollen 
die hern rentmeister um einen andern bequemen gelerten man um- 
hoeren, zum regenten anzunemen. 

Nov. 27. Es hat her Johans son van Kieth der Jesuiter abermal ange- 

halten durch supplication und seine fruntschaft, ime die burse uf25 
S. Maximinenstrassen vur seine persone zu regieren in zu geben, 
begert inen 2 iar zu versoechen, doch des erbietens, so er eim 
rat mitlerweile nit gefallen wurde, inen stets dorus zu setzen, wan 
das eim rat gelieben wolt. Es ist auch . referirt, das er der uni- 
versitet gelobt und jurirt, keine burgerssone oder auch fremden 30 
zo den Jesuiten zo reizen, noch one wissen und bewilligung der 
aldern zu verschicken, noch uf die meinung einiche practiken zu 
dreiben und sich allen der universitet Statuten gemes zu halten. 
Uf alsollich anbrengen und promitteren ist ime die burse erlaubt 
und zugelassen uf 2 iar zu versichen, doch sol er jarlichs uf die 35 
fridagsrentkamer zins bezalen 25 goltgulden. 

186. Johann de Polanco im Auftrag des Gener alvicars Laynez 
an Leonhard Kessel. Bevorstehende Reise Kessels nach Rom. Erste 
Thätigkeit des Kölner Collegs. . Nimioegen, Ilertogenbusch, Dinant, 
Lüttich. Personalia einzelner Brüder. Rom, 1556 November 25. 

IV fol. 113, Original. 


1 


Auf diese letzte Supplication erfolgte dann der unten Nr. 186 abge- 
druckte günstige RathshescUluss votn 27. November 1556. 


186 1556. 281 

Adr. Kev. in Christo patri in. Leonardo Kessel, rectori Collegii Societatis 
.Jesu Coloniae. 

Hat seine und der itbrigen Kölner Briefe vom 1. und 4. October 
erhalten. 

Eev. pater noster vicariiis m. Jacobus Laynez auditis rationi- Nov. 25. 
bus variis, quae inipedire videbantur V. Rev*^^ profectionem in Ur- 
bem ^, tandem statuit convenire ad malus dei obsequiiim et uni- 
versale bonum, ut V. Eev. veniat cum patre m. Adriane. Et 
5 tarnen incomoda reddentur multo leviora, differendo profectionem 
ultra Pascha vel certe usque ad hiemem exactam. Quo tempore 1557 Aprii is. 
V. Rev. poterit res suaviter disponere, ita ut absentia paucorum 
mensium potius sui desiderium quam ullum detrimertum adferat. 
Et videbatur eidem patri nostro vicario, posse substitui m. Joannem 

loRhetium, quia ut Coloniensis forte ad domestica curanda magis erit 
idoneus, tarnen permittitur hoc libere V. Rev^'^, ut sibi substituat, 
quem expedire rebus omnibus perpensis existimabit. 

De bene auspicatis lectionibus et etiam concionibus et aliis 
pietatis operibus deque bono senatus Coloniensis in religionem ca- 

15 tholicam et in Societatem nostram animo et de amicorum favore 
ac studio, quo vos in domino prosequuntur, gratias agimus divinae 
bonitati, a qua omne bonum descendit, eandemque precamur, ut 
prosperum progressum tribuat et fructum optatum gloriae suae et 
auxilii proximorum colligi faciat. Expectamus de tradito vobis 

20 collegio per primas literas aliquid certi intelligere, sicut et de theo- 
logicis lectionibus et gradibus susceptis iuxta amicorum consilia; 
omnia enim huiusmodi auxilia ad animarum salutem melius et 
fructuosius promovendam commendanda nobis visa sunt. De do- 
mesticis et numero et spiritu proficientibus letamur in domino quod- 

25que crescat in dies messis et sint, qui Christi domini nostri mili- 
tiae nomina dare in hac Societate velint. Magni referret prorsus, 
et domum et sumptus necessarios ad Christi tyrones alendos et insti- 
tuendos habere, sed liberalissimus deus et in misericordia ditissimus 
suo tempore et loco prospiciet suae familiolae. Et spero dabit gra- 

sotiam et sapientiam V. Rev^®, ut quae ad materiale collegium et 
quae ad spirituale faciunt (ut ipsius divinae providentiae instru- 
mentum) feliciter coustituat. 

De p. Enrico Dionisio Noviomagum misso et de praedicationis 
successu laudamus dominum et ibi omnino speramus collegium con- 

35 stitüendum esse, quod ad illius urbis spiritualem utilitatem propter 
alumnos, quos inde habet Societas, Christus erigi velit. De Busco- 
ducis suo tempore idem sperandum est 2. 

De quattuor Ulis fratribus nostris Romam missis sciat V. Rev., 


1 Zur bevorstehenden Generalcongregation. 

^ Ueber die Thätigkeit des Heinrich Dionysius in Nimwegen und Hertogen- 
bosch im J.1556 — er wollte in beiden Städten ein Colleg begründen — ^ 
vgl. Freds historiques 1891 S, 353. 


282 1556. 186,187 

Nov. 25. quod in collegio nostro Lauretano substiterimt propter lios Urbis 
tumultus ^ et leti studiis ibi incumbunt, cum primuiri opportmium 
fuerit, Eomam evocandi. 

Libenter intellig-emus, an sacerdos ille Dordracensis, nostri cha- 
i'issimi ra. Gerardi consanguineus, sit in Societate et ille, de quo 5 
scripsit m. Joannes, quod in exercitiis versabatur, cuiusdam loci 
prope Noviomagura dominus. 

De nostro fratre Enrico Dionantensi libentissime intelleximus, 
quod cum egregia edificatione inter suos versatus sit; quod autem 
dicit m. Joannes, Leodii unum aut alterum concionatorem exoptari lo 
et eundem Enricum expeti, hoc ultimum videat V. Rev., an expe- 
diat, cum noster ille frater non studuerit tlieologiae, primum vero 
de concionatoribus non video, quomodo eis prestari possit, nisi V. 
Rev. vel p. Adrianus aliquem liaberent, quem mitterent. Verum 
de bis et aliis, que ad erectionem collegiorum pertinent, cum ven- 15 
tum fuerit ad congregationem, agi poterit. De fratre nostro Ste- 
phane Spirensi Lovanium mittende, cum et loci et paupertatis an- 
•gustiae fratres Lovanienses premant, non videretur faciendum, nisi 
pater m. Adrianus contentus esset. Potius si Colonia esset re- 
linquenda, alio ablegari eum oporteret, nostri Pragenses libenter 20 
eum exciperent et forte Ingolstadienses et Viennenses, sed scribi 
oporteret prius ad patrem d. Canisium, provincialem Superioris Ger- 
maniae. 

Romae 25. Novembris 1556. 

187. Kölner Monatsbericht ^ über November 1556, verfasst von 
Franz Coster. Wahl eines neuen Erzbischofs. Wachsende Zahl der 
Beichten und Gommunionen. Günstige Stimmung der Universität, 
des Rathes und des Volkes. Bestellung des Johann Rhetius zum Regens 
des Collegiitm, trium coronarum. Bedeutung des neuen Collegs für 
das kirchliche Leben. Dionysius, Rhetius und Coster Baccalaureen 
der Theologie. Beabsichtigte Vorlesungen nach den Wünschen des 
Rathes. Zukünftige Thätigkeit des Dietrich Canisius und des Die- 
trich von Amsterdam, um deren Entsendung gebeten wird. Einfüh- 
rung des römischen Studienganges. 19 Mitglieder. Neu eingetretene. 
Köln 1556 December 13. 
II fol. 7, Go])ie 17. Jhs. 
Dec. 13. Colonienses adhuc novo iam electo antistite, fratre nimirum de 25 

mortui^, in fide catholica persistunt '^, augeturque confitentium et 

* pi'aestaht. 

^ Der Kriegszug Albas nach Rom ist gemeint (Duruy, Le cardinal Carlo 
Garafa S. 183 ff.), lieber die Störungen im römischen Colleg, die er 
verursachte, vgl. Sachino, Historia S. 8. Ueber Loreto s. das eingehende 
Schreiben des Erardus Leodiensis an Leonhard Kessel d. d. Loreto (1556) 
October 16 (IV fol. 182, Orig.). 

2 Verf. dieses Berichts ist Franz Coster, vgl. unten S. 288 Anm. 4. 

3 EB. Anton von Schauenburg, Bruder des f EB. Adolf III., wurde am 
26. October 1556 gewählt. 


187 1556. 28B 

communicantium numerus in dies magis magisque, ut non imme- Dec i3. 
rito magnam spem de Colonia nostra ceperimus. Favet nobis tota 
universitas cum senatoribus omnibus et tota civitate, ut non ob- 
scure factis demonstravit, constituit namque universitas (ad lioc in 
5 concilium coacta) m. Joannem Reidt collegii illius, quod Novum 
vocant seu trium Coronarum, rectorem, ut in illud circa Nativitatis 
dominicae soleranitates migremuS; atque id ipsum senatus (ouius 
erat conferre) illi contulit ^ Nihil nos remoratur aliud, quam quod 
aliua, qui dudum illic rectorem egit^, nondum emigrarit. Obstitit 

10 hactenus versipellis et sevissimus hostis humani generis, timens sibi 
inferri exitium, si pro votis res nostrae succederent, sique colle- 
gium aliquod" in hac tam celebri universitate ac urbe nominatissima 
et quae caput seu metropolis est totius inferioris Germaniae, nan- 
cisceremur '^. Hanc enim civitatem veluti ducem, cuius vestigia 

15 sequi debeant, in omnibus, quae ad religionem et mores pertinent, 
intuentur aliae pene omnes, ut ab huius moribus aliarum mores 
pendeant. — 

M. Henricus ^ (quemadmodum superioribus literis V. Eev**" cer-' 
tiorem feci), promotus in theologiae baccalaureum, psalmorum Da- 

20 vidicorum enarrationem assumpsit, quos tam feliciter interpretatur ^\ 
ut omnes theologos doctores, qui ante decennium sacras literas pro- 
fessi sunt, longo interyallo praecurrat, ut facile auditorum numerus 
testimonio esse -potest. Confluunt namque plures ad eius lectiones, 
quam ad ullius, qui a mülto tempore docuerit. Dominus deus, qui 

25talem successum dedit, dabit et felicem exitum. Suspensae sunt 
huius universitatis more lectiones tum propter quodlubeticas* quae- 
stiones, tum propter ingentia frigora tum et propter festivitatera 
instantem. M. Henricus Lovanium profectus est, certa quaedam 
negotia, quae religionem concernunt, admodum necessaria composi- 

30 turus, reversurus tarnen ante haec festa, ut lectionem coeptam pro- 
sequatur. M. Joannes Reidt, cum occupationes futuri collegii, cuius 
ipse institutus est rector, patientur, auspicabitur evangelium secun- 
dum Mattheum. Ego ^ favente domino cum bis duobus et in bac- 
calaureum promotus, post Epiphaniam librum geneseos in scholis 1557 Jan. e. 

35 theologorum exordiar. Has lectiones opus est, ut nos tres assu- 
mamus, quod id senatui placere novimus, qui id ipsum a nobis 
expostulavit. Quare pro futuro collegio uterque Theodoricus ex- 

« naciscereraur. ^ interpretatus.. 


lieber diese Uebertragung des Gymnasium Tricoronatum auf Bhetius 

vgl. oben S. 273 ff. Der Einzug verschob sich bis zum Februar 1557 (vgl. 

Milz, Geschichte des Gymnasiums an Marzellen, Progr. 1886, S. 10 ff. 

und unten S. 286 Anm. 3). 
2 Jacob Leichius. 
s Heinrich Dionysius. Er hatte sich am 2. October 1556 in der theologi- 

sehen Facultät immatriculiren lassen (Matrikel IV fol. 220). 
* Vgl. iS.^ 285 Anm. 2. 

^ Aus dieser Notiz ergibt sich, dass Franz Coster Verfasser des Berich- 
tes ist. 


284 155G. 187 

Dec. 13. pectabitur, Canisius nimiriira et Arastelredamiis ^, qui philosophiam 
profiteatiir ; fieri enim nequit, ut utriquc, et pliilosopliiae et theolo- 
giae lectioni, quis nostrum par esse iiequeat. Oravit V. Eev^"' 
rev. p. Leonardus superioribiis literis, ut hos duos ad nos mittat 
profuturos Coloniae, imo toti inferiori Germaniae, iion in lectionibus 5 
modo, verum in aliis quam plurimis. Conducendi nobis erunt ad 
tempus praeceptores, qui lias facultates proflteautur, donec illi ve- 
nerint; cumque hi'venerint, studia iuxta morem Romanum insti- 
tuemus. Eogamus praeterea V. Rev^"™, ut venturis illis iubeat 
aliquot dialogos m. Andreae Frusii conferre, quos hie interdum lo 
Studiosi Colonienses publice exhibeant; non enim sunt hie apud nos 
Frusii ulli, qui similia possint condere. 

Quod autem ad nostros attinet, 19 sumus in hac domo, plures 
futuri, nisi loci angustia prohiberet; inter hos unus hoc mense se 
Societati tradidit iuvenis optimae indolis Gregorius nomine ^, 21 15 
circiter annorum, hoc Februario in artibus promovendus. — Promo- 
vebuntur cum illo ex nostris duo alii, ingenui " adolescentes ; verum 
sequenti anno in nostro collegio alios creabimus magistros divina 
ope, Henricum nostrum Dionantensem et Petrum Coloniensem ^, ut 
ii praeceptoribus nostris in humanioribus studiis et rhetorices pro- 20 
fessione auxilio esse possint. Nulli enim hie ad lectionem ullam 
admittuntur in huiusmodi collegiis, qui non prius magisterii gradum 
conscenderunt. Sunt insuper alii duo iuvenes Lotharingi, maximae 
spei, qui hoc mense in Societatem sunt admissi, verum qui ob loci 
istius angustias nondum in aedes nostras recipiuntur. Adduxit25 
praeterea ex patria sua Henricus noster * cognatulum suum puerum 
Optimum et sincerum, omnino statura Rumoldi Mechliniensis. No- 
bilis autem ille, de quo superioribus literis ad Rev^"" V. perscriptum 
memini ^, studia literaria aggressus est, quae ei pro votis recte 
succedunt, et in humilitate tantum promovit, ut videatur ipsa hu- 30 
militas. Franciscus Hemerulus in patriam profectus res suas eom- 

Dec. 25. ponit ob fratris sui obitum ^, qui hactenus in illis obstitit, rever- 

^ ingenii. 


1 Der unten Ni'. 193 erwähnte Dietrich Gerarcli. 

2 Wohl der Gregorius [Fahius] Dionantensis, der im Februar 1557 Licen- 
tiat, im December 1657 Magister in artibus tvurde (Decanatsbuch IV 
fol. 266, 269). Vgl. S. 287 Anm. 1. 

^ Heinrich Somaliiis und der öfter genannte Petrus Hauptius. 

^ Heinrich Dionysius (aus Nimwegen). 

^ In dem tinter Nr. 189 erivähnten Viermonatsbericht ist er als 'dominus 
de Hymmen (dominium illud situm est. i)rope Noviomagum in Geldria' [Hem- 
men?]) bezeichnet (vgl. S. 282 Z. 6). 

^ Darüber handelt ein Schreiben Polancos (im Auftrag des Generalvicars 
Laynez) an Hemerolus d. d. Rom 1556 November 25, in welchem u. a. 
erwähnt loird, dass Laynez das Gertrudenldoster in Köln (Dominica- 
nessen) 'pavtidpem facit omninm Lonoriim spiritnalium Societatis nostrae'. 
'Tria grana benedicta tibi mittit patev vicarius, quamvis satis simus exhausti, 
bis praesertim quae ad auimas defunctovum iuvandas pecuUaviter conforunt, ex 


167, m 1556—1057. 285 

surus, iiti speramus, ante festa Natalitia. Ego quoque liis diebus Dec. 13. 
ex patria redii, ad quam, ut parentum meorum animos placarem, 
a rev. p. Leonardo missus fui. In qua non pauca dominus opera- 
batur, nam tota familia nostra mihi confessa maximam vitae pri- 

nstinae emendationem pollicebatur, et singulis mensibus communi- 
care. Mater mea singulis dominicis diebus post adventum meum 
communicare instituit, et alii multi similiter vitam mutare insti- 
tuunt. Rog-amus V. Rev^"*, ut nos et Coloniam nostram in suis 
sacerrimis sacriflciis commendatos habeat; memor et amicorum 

lonostrorum d. Gropperi (qui cum fratribus suis summum nobis 
favorem exhibet), patris prioris Carthusianorum et doctoris Everardi 
Billichii, provincialis Carmelitarum, singularis patroni nostri et qui 
iam creditur futurus noster suffraganeus Coloniensis ^. Coloniae 13. 
Decembris in festo nimirum Luciae 1556. 

188. Kölner Monatsbericht über December 1556, verfasst von 
Leonhard Kessel. Wachsendes Wohhvollen der Kölner. Eifer der 
Studirenden, insbesondere der Theologen. Vorlesungen von Heinrich 
Dionysius, Franz Coster und Johann Rhetius. Bevorstehender Ein- 
zug ifi das neue Colleg. Freundschaft Groppers und Billichs. Köln 
1557 Januar 2. 

II foL 8, Copie 17. Jhs. 

15 — Favor et benevolentia Coloniensium erga nos augetur jan. 2. 

in dies magis. Studiosi adolescentes singularem erga nos af- 
fectum gerunt , qui facile colligitur ex eorum diligentia, quam 
ostendunt in nostrorum lectionibus auscultandis et concionibus au- 
diendis; ex quibus plurimi iam ad sacrae theologiae Studium ani- 

aomum applicarunt, ut Germaniae nostrae, deo opitulante, aliquando 
auxilio esse possent, taceo eos, qui nos frequenter accedunt, ut sese 
Societati dare possent. M. Henricus Dionisius legit quotidie unam 
lectionem in psalmis, m. Franciscus brevi lecturus est librum gene- 
sios in scliola theologorum; dominicis et festis diebus [unus] nostro- 

25rum aliis concionatur publice in ecclesia quadam. Diebus istis 
praeteritis m. Johannes Reidt habuit orationem quodlubeticam ^ de 


quibus unum mittittii', et duo ex communibus, quae tarnen ipsa magnain vim 
habent ad animas iuvandas' (VIII fol.98, Orig.). Am 15. März 1557 kelwte 
Hemer olus aus seiner Heimath nach Köln zurück; er erhielt vovfi Fami- 
lienvermögen 75 Gidden Jahresrente, icelche den Kölner Jesuiten durch 
Vermittlung des Karthäuserpriors ausgezahlt wurden (IV fol. 118, Orig.). 

1 Mering, Die hohen Würdenträger S. 65. 

2 lieber die Disputationes qitodlibeticae, eine alte EinincMung der Kölner 
Universität^ vgl. Liessem im Progr. des Kaiser Wilhelms-Gymnasium.^ 
zu Köln 1886 JS. 58 if. Diese Disjnitationeii, die eine gute Illustration 
der jedesmaligen Tagesfragen auf loissenschaftlichem Gebiet bieten, 
toaren eine Mischung von Freist und Scherz und tourden a.us dem 
Stegreif gehalten. Sie fa^iden jährlich Mitte December statt und ivaren 
damals sehr entartet. Die .späteren Aktenstücke dieses Bandes beschäf- 
tigen sich noch oft damit (vgl. das Register). 


286 1551 1Ö8— 19Ö 

Jan. 2. charitate, magna cum gratia et fructu. Similiter et m. Franciscus 
Dec. 24, in vigilia Natalis domini orationem habuit in schola tlieologorum, 
praesente rectore universitatis aliisque viris non infimae conditionis, 
cum omnium magna satisfactione. lam brevi novum iiitrabimus 
collegium, quod senatus Coloniensis m. Joanni Elieidt in gratiams 
Studiosorum, ut in eo doceantur, concessit; nee dubito, quin senatus 
adhuc daturus est collegium m. Johanni Reidt et Societati pro toto, 
quam primum Colonienses viderint fructum iij iüventute, quem brevi 
nostri facturi sunt. — Raptim Coloniae 2 Januarii 1557. 

Jan 13. 189. Kölner Viermonatshericht über September bis December 1556. 

Widerstand Kölns gegen die Häretiker, üebertragung einer Burse an 
Johann Rhetius durch den Roth. Gewährung der Universitätsprivi- 
legien durch die Artistenfacultät. Lateinische Vorträge. Oratio quod- 
libetica des Johann Rhetius. Reden und Vorlesungen der übrigen Mit- 
glieder. Andrang zum, theologischen Studium,. Beitritt von Studenten 
aus Dinant, Lothringe7i, Nimivegen nnd Herzogenbusch. Fortdauernde 
Theilnahme Billichs und Groppers^. Köln 1557 Januar 13. 

II fol. 8^, Copie 17. Jhs. 

190. Kölner Monatsbericht über Januar 1557, verfasst von 
Heinrich Somalius ^. Wohlicollen des Rathes. Bestellung des Rhetius 
zum Rector des Dreikronencollegs. Einzug in das Colleg nach Ab- 
gang des häretischen frühern Leiters. Vorlesungen von Heinrich 
Dionysius und Franz Coster. Exegese der Genesis unter Heranziehung 
des hebräischeoi Textes. Starker Zulauf. Aufleben der Wissenschaften 
in Köln. Bevorstehende Magisterpromotionen. Leitung der einzelnen 
Klassen durcJi Rhetius, Coster und Johann de Catena. Bitte um Ent- 
sendung des Dietrich Canisius und Dietrich von Amsterdam. Köln 1557 
Februar 12. 

II fol. 8^, Copie 17. Jhs. 

Febr 2. — Tandem deo duce sumus collegium ingressi ^. Patres nostri lo 

nuperrime (eos, quibuscum Roma veni, Coloniam intelligo) sacrae 
theologiae baccalaureatu fuerunt insigniti ••=. Psalmorum explicationem 
m. Henricus Dionysius iudefesse prosequitur, ad quam ut multi 
accedunt. ita quoque idem, eo interpretante, omnia in suos Codices 
rapiunt, et si boc quisquam intermitteret, grande se piaculum pa-i5 


1 Der Inhalt deckt sich mit den beiden Monatsberichten Nr. 187, 188. 

^ Heinrich Somalius aus Dinant, auf der Kölner Universität am 18. Juni 
1567 als Artist immatriculirt (Matrikel IV fol. 224; vgl. 2. März 1551 
ebd. IV fol. 192); vgl. unten S. 293 Anm. 2. 

3 Das Decanatsbuch der Artistenfacidtät hat die Notiz: In hac Quadvca- 
gesinaa in novo gymnasio regimen sMum et lectiones auspicati sunt, quibns illud 
est concreditum (IV fol. 266). Der Einzug erfolgte am 1. Februar. Rhe- 
tius erzählt in seinem Tagebuch, dass Leichius erst am 28. Januar das 
Collegium übergeben habe, worauf avi 1. Februar der Einzug, am 14. 
Februar der Beginn des Unterrichts erfolgte (IX, 1 fol. 11). 

* Heinrich Dionysius, Johann Rhetius und Franz Coster. 


m im. 28? 

trare arbitraretur. M. Franciscus Costerus g'cneseos h'brum, magna Febr. la. 
cum omnium admiratione et auditorura frequentia praelegit. Quia 
vero is liber sensus abditos et obstriisos habet, qui erui non pos- 
sunt; nisi a linguae hebraicae peritis, proinde ad illius enarrationem 

5 doctissimi quique confluunt, immo utriusque lectioni eodem gradu, 
quo sunt insigniti, perpetuo intersunt, neque qui eo munere ante 
multos annos fuere eandidati, etiam aetate [provecti], eorum fieri 
discipuli dedignantur. Totum protecto auditorium nostrorum pa- 
trum verba tanquam oracula habent, tenent ac suscipiunt. Sunt 

10 et alii sacrae theologiae professores, sed illi nunc 10, nostri vero 
50 auditores habent. Acceperunt ceterorum collegiorum discipuli 
futuram doctrinae christianae seu catechismi nostro in gymnasio 
interpretationem (quod m. Henrici muneris erit), hique omnes ad 
nos confluunt summis precibus summaque contentione elflagitantes, 

15 ut illis ad catechismi enarrationem pateat acccssus. Hactenus musae, 
linguae, studia fere sopita fuerunt, nc dicam scpulta; nos autcm 
tales (quod fore duco) esse omnes opinantur, qui et opem reipu- 
blicae occidenti summam ferre et musas in hac celebri olim aca- 
demia excitare debebamus. Video omnium oculos in nos esse con- 

20 iectos ; scio quam maximam de nobis exspectationem esse concitatam. 
— M. Joannes, huius collegii rector, rhetoricam sibi " classem vendi- 
cavit, m. Franciscus Costerus philosophiae agit professorem, m. Jo- 
annes de Catena iuventutem in re dialectica instituifc ^ — Confiten- 
tium et ad sacram synaxim accedentium numerus in dies excrescit^. — 

25 Coloniae 1557 pridie Idus Februarii. 

«■ si. 


Johannes de Catena (aus Köln, vgl. Decanatshucli der ArtiHtenfacidtät IVfol. 
251) gehörte nicht zum Jesuüeriorden ; 1567— 1585 loar er Pfarrer an Kl. 
Martin. — Tagebuch des lihetius : 'M. Franciscus Costerus praefuit classi tlialec- 
ticorum, exponenclo mane priora Ari.stotelis, meridie voces Porphyrii et vesperi ta- 
bulas flialecticas Cornelii Valerii. Ego rexi classem rhetoricam legende mane ora- 
tionem pro lege Manilia et meridie partitiones. M. Joannes Cathenaeus iun- 
gendo omnes grammaticos interpretatn.s est eis Dospauterii gramiiiaticam'. A771 
8. März wurde die Vertheilung geändert: 'Catenaeo data est exponenda 
Cornelii Valerii dialectica, m. Joannes Berkelixis Buschoducensis praefectus est 
seciindae classi grammaticorum et m. Gregorius Fabius Dionantensis primo 
grammaticorum ordini praepositus est'. Jw Tagebuch befindet .sich im An- 
.schhtss da?'an eine von lihetius verfasste Bestimmung 'De ratione dis- 
cendae docendaeque linguae latinae ad m. Fabium et Berkelium' (IX., 1 fol. 11). 
Das Nähere des Stud.ienbetriehs ergiebt sich ausser dem Tagebuch des 
Rhetius aus der hs. Historia gipnnasü S. 48 ff. Nach ihr luurde die 
'infima grammatica', also die dritte Stufe der Grammatiker, in Köln erst 
1609 eingerichtet, lihetius und Coster -wurden erst Anfang September 
1557 officiell in die Artistenfacidtät aufgenoynmen (A decano, consensu 
tarnen facultatis, ad gremium facultatis recepti sunt m. Joannes lilietius Colo- 
niensis, theologiae baccalaureus, ... et m. Franciscus Coster, theologiae bac- 
calaureus, qui, quia magister erat Lovaniensis, prius receptus est in numerum ma- 
gistrorum Coloniensium, prestiteruntque iuramenta. Decanatsbuch IV fol. 266). 
Vom 4. März ab icohnten die Schüler täglich der Messe bei, und am 
15. März lourde regelmässige monatliche Beicht eingeführt ; Franz, 
Coster war Beichtvater (Tagebuch). 


ÖB8 1551 191-lÖS 

Febr. 17. 191. Johann de Polanco an Leonhard Kessel in Köln. Be- 

richtet ihm eingehend über das römische Oolleg und die vielseitige 
Thätigkeit des Ordens in Rom. Rückkehr des Peter Ribadeneyra aus 
den Niederlanden nach Rovn in Begleitung des Pater Jacob Ledesma^. 
Rom 1557 Februar 17. 

IV fol. 115, Original. 

Adr. AI molto rev. in Christo padre 11 p. rettore del coUegio della Com- 
pagnia di Jesu, in Colonia. 

Febr. 22. 192. Peter Canisius an Leonhard Kessel in Köln ^. Canisius 

wird mit Nicolaus Lannoy nach Rom zur Wahl des Generals reisen ^. 
Das Wormser Religionsgespräch wird kaum vor September beginnen. 
Quid in liisce comitiis'^ effectum sit, difficile dictu. Nunc multum 
et praeclare fecisse videtur, qui mala maloruraque conatus avertit 
aut mitigat. 

Regensburg 1557 Februar 22. 

IV fol. 117, Original. 

193. Johann de Polanco im Auftrag des Oeneralvicars Laynez 
an Leonhard Kessel in Padua. Kessels und Mercurians Gesundheits- 
zustand. Sendung neuer Kräfte nach Köln. Rom 1557 August 7. 

IV fol. 128, Original. 

Adr. Kev. in Christo patri d. Leonardo Kessel de S. J., Patavii. 

■ — Si Coloniae non bene Jiaheret V. Eev., posset ulterius [Lova- 
Aug. 7. nium] progredi '-'. 5 

Quod attinet ad patrem Everardum ", compatimur eins debili- 

1 Atn 3. Februar, vgl. Sachino, Ilistoria II, 15. lieber Ledesmas Begeg- 
nung mit Leonhard Kessel in Köln ebd. S. 16, und Tanner, Societas 
Jesu apostolorum imitatrix S. 148. Vgl. auch Prat, Leben und Wirken 
des P. Ribadeneyra S. 111. 

2 Kessel verliess am 26. Februar Köln, um sich zit der Wahl des Ordens- 
generals nach Rom zu begeben. Er vertrat dort mit Adrian Adriani 
zusammen die Provinz Germania inferior (Sachino, Ilistoria II, 17; 
Reiffenberg I, 55). Er blieb jedoch nicht bis zur Wahl [1558 Juli 2] in 
Rom, sondern verliess aus Gesundheitsrücksichten am, 5. Jidi 1557 Rom 
lüieder und reiste zusamineii -mit Nicolaus Lannoy und Everhard Mer- 
curian nach Deutschland zurück (Sachino II, 25. Eine Anzahl von Schrei- 
ben Polancos an Kessel mit Bezug auf die Reise d. d. 1557 April 3, 
Jidi 5, Jidi 17, Jidi 24 und ein von Laynez ausgestelltes Reisepatent 
d. d. Jidi 5 befinden sich IV fol. 127, 119, 121; VIII fol. 96, 97, 94). 

3 Canisius, Nicolaus Gaudanus und Nicolaus Lamioy reisten als Ver- 
treter der Provinz Germania superior zur Wahl des Generals nach Rom. 
Auch Canisius und Gaudanus verHessen aber im Juli 1557, vor der 
Wahl des Laijnez, Rom, um sich nach Worms zum Colloquium zu be- 
geben (Sachino II, 17, 21; Riess l. c. S. 205 ff.). 

* Für die Thätigkeit des Canisius auf dein Regensburger Reichstag vgl. 
Riess l. c. S. 190 ff. 

5 Kessel traf am 12. Septeonber wieder in Köln ein (Reiffenberg I, 55). 

^ Everhard Mercurian, bis dahin Rector des Collegs in Perugia (loo Anton 
Vinck .sein Nachfolger lourde), tourde vorläufig als Commissar zur Be- 
gründung eines Collegs nach Tournay geschickt. Im Mai 1558 kehrte 
er nach Rom zur Wahl des Generals, die nun loirklich am 2, Jidi 1558 


i93,:i94 I65t. 289 

tati, secl bene speramus, quocl in aere et victu viciniori patriae Aug. 7. 
suae melius Labebit. Ei non scribo sigillatim, quia forte lüterins 
iam erit progressus. De viatico ntrinsque scribo rectori, ut etiam 
de ra. Gerarclo Lapidano, qiii forte comes itineris erit ex parte. 

r, De illis Coloniaiu mittendis, qui promissi sunt, memores eri- 
mus pro tempore. Promissi vero fuerunt m. Theodoricus Canisius 
et Valduinus^; quam vis V. Rev. ut adiunctum videatur eum nomi- 
nare, m. Theodoricus Gerardi petitus quidem fuit, sed non promissus. 
Videbimus tamen, quid expediat omnibus bene expensis, et forte 

10 ante mensem unum se accingent ad iter, qui mittendi sunt. 

194. Johann de Polanco im Auftrag des Qeneralvicars Lay- 

nez an Johann Rhetius in Köhi. Lupusjjfarre in Köln. Sendung 

von Jesuiten nach Minden. Erwartung grösserer Leistungen seitens 

der Kölner Niederlassung. Trier. Belgien. Rom 1567 September 11. 

VII fol. 19, Original. 

Adr. Reverendo in Christo patri nostro Joanni Rhetio, rectori Collegii S. J. 
Coloniae. 

Antwort auf das Schreiben des Rhetius vom 4. August und das Sept. ii. 
fratris nostri Henrici ^ d. d. Lüttich 8. Juli und Köln 4. und 5. 
August. 

Quod ad parrocbiam attinet S. Lupi ^, hoc visum est patri vi- 
cario (adhibito patrum professorum consilio), rationes vestras mo- 
mentum non exiguum habere. Unde ceptum a patre Henricü 
raunus continuari potest, ita tamen, ut pastoris locum supplere po- 
tius quam pastor esse videatur. Interim deo iuvante fleri poterit 

15 congregatio generalis, ubi, quid in huiusmodi rebus sit agendum, 
statuetur. Oporteret tamen ad nos perscribi, cuiusmodi redditus 
liabeat haec parrochia, cuiusmodi etiam oblig^ationes ad missas et 
ad alia officia divina^ an domum habeat et qualem, an, cum de 
transferenda cura animarum agatur, simul etiam redditus omnes 

20 transferri debeant, simul cum aliis obligationibus, si quae fuerint. 
Et dum exercetur hoc medio tempore ea cura, an necesse sit, contra 
institutum Societatis nostrae pecuniam aliquam admittere vel quid 
huiusmodi agere. Charitas in Germaniam multum poterit semper 
apud Societatem, et sicubi dispensandum esset in his, quae ad in- 

25stitutum nostrum pertinent, dilectioni Germaniae id imprimis con- 
donaretur. Sperandum est tamen, quod salva instituti ratione iuvari 
a nobis Germania poterit. 

stattfand, nach Botn zurück und ging dann als Provincial von Germania 
inferior (vgl. oben S. 267 Anm. 2) wieder nach Tournay. Er blieb Pro- 
vincial bis 1565 (SacMno II, 25; Precis historiques 1891 S. 359, 407, 
459). 

1 Balduin ab Angelo (Nr. 196). 

2 Heinrich Somalius. Die Schreiben liegen nicht vor. 

^ Vgl. dazu Peiffenberg I, 57. — Rhetius berichtet in seinem Tagebuch 
(IX, 1 fol. 14) zum 9. December 1557 : 'Pastor apud S. Lupinn cum aedituo 
Smelinck petierunt a m. Ilenrico Dionysio, ut ad tempus velit praeesse eccle- 
siae et fungi officio pastoris' (vgl. unten Nr. 277). 

Jesuiten-Akten. \i^ 


290 1557. 194, 195 

Sopt, 11. Qiiod ad Mindensem episcoi^um ^ atfcinct;, non ca iircdicatorum 

copia abimdamus, ut mitti duo possint, ut ipse peüt, et congregatio 
generalis expectanda videtur, ut de Iiuiusmodi missionibns agatur. 
Vos fortassis ex vestro Coloniensi eollegio Mindam et in alia loca 
collegia nova mittere poteritis. lam ad vos profeclus est ni. Theo- 5 
dericus Canisius cum m. Balduino et m. Andrea Frisio; praecesserat 
p. ipse Leonardus cum patre m. Everardo (qui tarnen ulterius pro- 
gredietur) ; videbimus, cum tam multi et quidem selecti missi fuerint, 
quem fructum reportet Colonia. In aliis enim Germaniae locis 
multo pauciores ad ampla collegia adraittenda sufficerent. Quae lo 
tamen penuria provectorum in litteris fratrum nostrorum admitti 
tam cito non possunt. 

De Treverensi negotio tantundem sit dictum ^. Non possunt 
omnia simul fieri. Ciirate, ut res Coloniensis bene in domino pro- 
grediatur, ut seminarium ibi bonum et amplum fiat, unde aliis locis ir. 
imo et provinciis possit subveniri, aspirante dei gratia. Et cum 
occasio se obtulerit, non privatos homines, sed ipsam Societatem 
amplecti a Coloniensibus curate ^. 

De duobus Leodium mittendis ac precipue m. Everardo ^ ante- 
quam hae litterae perveniant cum eodem coram agere, ut spero, 20 
vobis licebit. Tornacum quidem eundum ipsi erit, posset tamen 
Leodii nomine patris nostri vicarii salutare d. Pictavia^ ac d. Dor- 
neum aliosque amicos, et inprimis d. Gerardinum ^, Bartholomeianae 
scholae praefectum, cuius litteris brevi p. vicarius respondebit. Si 
quid praeterea ipsi patri m. Everardo vel cum rev™° episcopo vel 20 
cum aliis agendum videbitur-, faciet prout expedire in domino judi- 
cabit, non tamen (si valetudo id permittet) iter versus Lovanium 
et Tornacum omittat. Messis enim ibi maturior est, et eiusdem 
p. Everardi adventus a patre nostro vicario est promissus. 

195. Aufzeichnung des Johann Rhetius über einen Eiiass des 
Köhler Raths gegen die Anhänger der neuen Lehre ''. löö? Anfang 
Octöber. 


1 Georg Herzog von Braunschiceig-Lünehurg 1554 — 1566. Er icar 1530 
Ms 1566 Domprox>st in Köln; ausser dem Bisthum Minden verwaltete 
er als Administrator auch das Erzbisthum Bremen and das Bisthum, 
Verden. 

2 Vgl. iS. 811 Amn. 1. 

•^ S. unten Nr. 221. lieber die Aufnahme des Rhetius und Coster in die 
Artistenfacultät vgl. oben S. 287 Anm. 1. Am 9. October 1557 icurde 
Rhetius zum Decan der Facidtät geioählt und verwaltete dieses Aont bis 
zum 8. October 1538. Sein sehr sorgfältiger Bericht liegt im Decanats- 
buch IV fol. 268—275 vor. Am 22.' Becember 1557 umrde Franz Coster 
zuui Receptor (Quästor) der Facnltät ericUMt (ebd. fol. 270), 

^ Everhard Mercurian. 

5 Vgl. oben S. 240 Anm. 2. 

" Der mehrfach erwähnte Rector der Bartholoi7iäusschide in Lüttich. 

■^ Vgl. Ennen IV, 752 ff. — Bie .^^äteren Akten zeigen, wie die Jesuiten 
die regelmässige Wiederholung vericandter Rathsoiasse zu ericirken 
suchten. 


195— 19t 1551 S91 

IX, 1 fol. 12, Tagebuch des Rhetius. 

Circa hoc tempus ab optatissimo nostro senatu decre- Anfang Oct. 

tum est, ut omnes heretici urbem relinquerunt, qiiod ni intra paucos 
dies facerent, coniicerentur in carcerem. Ad hoc senatiis consul- 
tum exequendum deputati sunt d. Franciscus de Catena, socii 
5nostrim. Joannis Catenaei^ patrnus, et [Wilhelmus] Littich ^. Hi inqui- 
runt a pastoribus et ceteris diligenter de vita uniuscuiusque, quo cogno- 
scant, qui sint heretici, vel si aliqui sint suspecti, conveniunt eos 
et rogant, quae sit eorum fides. Si animadvertant, eos non conve- 
nire cum catholicis in aliquo, dicunt: intra tot dies urbem relinque, 
10 quid ni feceris duceraus te in carcerem. Diebus superioribus quen- 
dam cuiusdam vicini nostri famulum admonitum et non abeuntem 
coniecerunt in carcerem et cum ex urbe post eiecerunt. 

196. E. Victoria an Leonhard Kessel in Köln. Zioei neue 

Lelirlcräfte nach Köln. Wormser Oespo'äch. Austausch von Brüdern 

zwischen Köln und Ingolstadt. Ingolstadt 1657 October 21. 

IV fol. 130, Oricjinal. 

Rev. in Christo patri m. Leonardo Kessel, rectori colleg-ii S. J. Coloniae. 

Begleitschreiben für die nach Köln koiw^nenden m. Balduinus oct. 21. 
[Angelus Leodiemsis] und Andreas [Boccatius] Frisius ^. Obsecro 
pater efficere, ut apud vos frecjuenter sit liec nostra Germania et 
löBoemia cum rebus collegiorum et bono colloquii Wormaciensis 
successu dco in orationibus et sacriflciis vestris commendata. Bittet, 
wo möglich, um Sendung einiger brauchbaren Mitglieder i im Sommer 
werden aus Ingolstadt einige nach Köln gesandt loerden'^. 

197. Bericht des Johann lihetius über die Thätigkeit des Petrus 
Canisius in Köln '% während seiner viom Wormser Colloqidum aus 
dorthin ausgeführten Heise. 1667 October 29 bis November 8. 

1 Vgl. oben S. 287. 

2 Wilhelm Littich war i. J. 1557 Thurmmeister. 

5! Sie trafen am 2. November in Köln ein (IX, 1 fol, 13): "m eum finera 
niissi sunt Coloniam, tit in hoc colleg'io nobiscnm docerent'. Am 16. Novem- 
ber Hess sich Balduin cd) Angelo in der theologi.s-chen Facidtät imma- 
tricidiren (Matrikel IV fol. 227). Anfang December lourden ,ne %ad gre- 
niinni facultatis artium adniissi' (Decanatsbuch IV fol. 275). Ihnen folgte 
bald Bietricli Canisius (Nr. 193), dem Folanco am 4. December 1557 im 
Auftrag des Laynez schrieb, che pare piii conveniento per adesso che restasso 
in Coh)nia Noviomago, dovo Ic coso potrauno piii maturare in tanto che la 
Conipagnia fa gente per poter niandarla senza mancare ad altri assumpti (IV 
fol. 122, Orig.J. 

* Am 22. October schrieb ebenfalls aus Ingolstadt Joh. Cuvillon an Kessel : 
Tniuiixi m. Andreae, ut mittat ad nos catalognm libroruni haereticorum Lova- 
ni(3nsem et si qni alii istic sunt (IV fol. 131, Original). Es lagen damals 
die Löwener Indices von 1546 und 1550, soioie der Kölner von 1549 
im, Druck vor (Reusch, Index der verbotenen Bücher I, 113 ff., 128). 

•'• Vgl. dazu Riess l. c. S. 231. — Am 27. September hatte Canisius von 
Worms an Kessel u. a. folgendes geschrieben: Maternus [Cholinus, der 
bekannte Kölner Drucker] apud nos est hoc tempore, fortasse illi addemus 
parvuni catecliisnium i-ecognitum, ut istliuc recudatur. [Das geschah im No- 
vember 1558, vgl. Nr. 220.] Adfert mi;lta exeniplaria uiaioris catechismi non 


Ö92 1661. 197 

IX 1 fol. 12, Taf/ebuch des Rheiius. '";■ 

Oct. 2ü. IV". Kai. Novenibris venit ad nos ^ ex Wormatieiisi colloquio 

d. Petrus Oanisius cum fratre Johanne Thomasio Lotharingo, quem 
hinc pro famulo ipsi Worniatiam miseramus. 

Oct. 30. III. Kai. Novembris ad praudium vocatus fuit a d. Joanne 

Groppero, scholarcho aedis S. Gereonis, et a [Joanne Gebhardo] r> 
comite de Mansfelt 2 et arcliicpiscopi vicario. Sed quia a Groppero 
prior vocatus fuit, ad cum ivit. 

Oet. 31. Pridic Kai. Novenibris con venit d. Franciscuni [Burcardum] ^, rev'"^ 

archiepiscopi nostri cancellariuni, effecitque ut nobis postestas lleret 
concionandi apud S. Ursulam. Praeterea effecit, ut Joanni Rethio, lo 
si quando opus esset, via paterct ad archiepiscopum. Eodem die 
vocatus secundo pransus est apud comitem de Mansfeld, qui et 
promisit, se cum archicpiscopo acturum, ut nobis committeretur offi- 
cium concionandi apud S. Ursulam, et petiit, ut d. Petrus Canisius 
in festo Omnium Sanctorum concionem habcret in summo templo. i5 
Sed quia id recusabat, eodem hoc die bis duos canonicos ad colle- 
gium misit, donec Canisius promitteret se id facturum. 

Nov. 1. Kai. Novenibris iiiane celebravit p. Canisius et concionatus est 

in monasterio S. Ignatii. Meridie vero concionem habuit in summo 
templo hora duodecima, in qua fuerunt alicjuot millia hominuni, 20 
licet per nullos fuisset significatum, Canisium concionaturum, et ea 
liora in concione esse soleant admodum pauci. Aflfuit comes de 
Mansfelt ipse, officialis '^ , sigillifer ■'', tres concionatores ordinarii 
stimmi templi, doctor Roboreus, doctor Sudermannus, Eberhardus 
Suderman Senator et niulti alii magnates, omnes lectores bursae 25 


solum latine, sed etiam germauice editi Vieunae. Quauquam fateor germani- 
cam illam traiislatioiiem inilii 11011 per oninia probari, qixia sit obscurior et iion- 
juxlla omittat, qiie sunt latine edita. Proindc si über esset istliic recudendus, 
advigiletis, precov, nt quam coiniiiodissiine exeat in hicem ac a radibus etiam 
intelligatur (vgl. Braunshevfjer, Die Katechismen des P. Canisius S. 27 ff.). 
De colloquio, quod proniittain, niiiil babeo; gnavitcr laboranius, iuvate vos 
catliolicorum conatus niodis oinnibus, dominus Jesus gratiam nobis suam tribuat 
ad intelligendum et exequendum, quao ipsius gloriam iiromovere possunt. 

1 Nach der Darstellung der hs. Ilistoria gymnasii (S. 51) kam Canisius 
besonders deshalb nach Köln, weil Mathias Kremer von Aachen, der 
Regens der Montanerburse, den Wunsch hatte, dass die Jesuiten nach 
seinem Tode die Montanerhurse übernähm^en. Diese Angabe ist auch 
in die hs. Hauschronilc, soivie in die Darstellungen Sachinos (II, Nr. 103) 
soioie Reiffenbergs (I, 58) übergegangen. Krem,er ivar aber vor der 
Ankunft des Canisius, am 12. November 1557, gestorben und hatte den 
Gerhard Mathisius GeUlriensis zu seinem Nachfolger als Regens be- 
stimmt (Liber rectoris IV fol. 208; Decanatsbuch IV fol. 269). Mathi- 
.nius, ein Gegner der Jesuiten, vertcaltete die Monta7ierburse bis zu 
seinem am 4. April 1572 erfolgten Tod. 

2 Johann Gebhard, Graf von Mansfeld, Subdecan am Dom und Projist 
an S. Georg (1548—1558). 

•^ Erzbischöflicher Kanzler tvurde, nach dem am 5. October 1556 erfolgten 
Tod Bernhards von Hagen, Dr. Franz Burkar d (—1584). 

^ Dr. Johann Kempis (1554—1578). 
Dr. Ludger Ilere.'ibach. 


s 


197; 198 1557.. 293 

Laurentianae et ingens nnmerus studiosorum. Fuit frcqiiens et tarn 
clocta ac artificiosa concio, atque non fuit Coloiiiae intra muUos 
annos. Cum egrederetur, populus non secus concurrebat ad vi- 
dendum cum, atque si Imperator aut rex aliquis fuisset, 
ö IV. Nonas Novembris senatus Uli per apparitorem misit signa, Nov. 2. 
quibus ut et vino solent honorare principum legatos et alios magnos 
clominos. — Eodem die hoc pransus est d. Canisius et concionatus 
est apud Carthusianos tarn bene, ut prior illi pro collegio nostro 
daret 200 daleros, et die sequenti adhuc nobis mitteret chirogra- 

lophum, ut et Neomagii sublevarenms centum daleros. 

III. Nonas Novembris pransus rursum est apud Gri'opperum. Nov. 3. 
Vesperi vero liora IV. ex tempore latine in scliola nostra dialectica 
oravit de studiis liberalibus, et quamvis nos tantum indicaremus 
studiosis nostris et paucis aliis, tanien tarn multi etiam externi 

15 aocesserunt, ut scliola quamvis magna vix eos caperet. — Frequenter 
ante abitum d. Canisium invisit d. Joannes Hardenrath, per quem 
obtulit operam suam d. Constantino Liskirchio consuli, quod si 
quid forte aut senatus fieri vellet per eum apud regem Romanorum 
aut alios principes Germaniae. Qui grato animo suscepit et se cum 

2osenatu etiam de hac re agere velle dixit. Quid senatus peteret, 
scribendum illi Wormatiam fuit per d. Joannem Hardenrath. 

VIII. Idus Novembris navigio Wormatiam rediit ^ Nov. 8. 

198. Leonhard Kessel an den Generalvicar Lainez. Ueber- 
sendung einer [nicht erhaltenen] Stiidienordnung. Das römische 
Muster soll in allem angestrebt werden, doch sind nur die Konstitu- 
tionen, keine Schulregeln von Rom. mitgebracht. Besuch des Canisius 
in Köln. Uebersendung eines Gehülfen für Arnold ITezeus nach Löioe7i 
erwünscht. .1557 November 12. 

11 fol. 91^, Copie 11. Jhs. 

Renovata iam sunt studia taliquc scrvantur ordine, ut Charta Nov. 12. 
istis adiuncta'^ indicabit. Conabimur quantum possumus paulatim 

^ Von Bonn aus. schrieb Canisius an Kessel [c. November 9] über den 
augenscheinlich etioas formlosen Abschied: Vellem omnes nostros praeser- 
tim ante disee.ssuin amplcxos, esse et iiiiror, sive vostr.'i sivc iiostivi culpa tarn 
rustice actiun os.se neque plus tril)ui caritati, quac externis istis officiis fovetur 
et delectatur. Alias eg"0 cum fi-atrilius fratcvno magis versandum puto, non 
quod mihi negatum a vobis quidquan doleam aut incusem, sed ut moueam, in 
Gxcipiendis ac diinittendis fVatril)Us Italicam magis caritatem quam Gerinnnicam 
sipiplicitatem sectandam esse (IV fol. 89, Copie). Einige interessante Be- 
lichte von Canisius und. Srdmeron über das Wo7'm.ser Gespräch an K. 
Ferdinand I. und Latpiez d. d. Wortn.s 1551 Novcmher 21, December 6 
sind gedruckt in Freds historiques 1888 S. 812, 1884 S. 630, 1891 S. 411. 

^ Vgl. auch Zu. für kath. Theologie XIV (1890) S. 136. 

- Diese Uebersicht fehlt. — Am 7. October 1551 Hessen sich Georgius Ein- 
holt Buscidncensi.s, Alardus Arnoldus Biisciducensis, Joannes Dionysius 
Neomagtbs, Ilenricus Busaeus Neomagus,' Tusamcs Annemecker Br'iixel- 
lenni.H, Arnoldus TTaven Busciducensi.s; Carolus Buslerus ArnJiemen.ns, 
Joannes Helhitiu.s Stannensis, am 8. October Ilieronym.us Veederhen Co- 
lonienfiis, Mathias Kesten Goloniensis, Ilenricus Geyn a Wachtendong, 
Gos'icinus Holdem Bastonicii.'iis; Joannes iSuadorpensis Huyssius, Gull- 


294 1557. 198 

Nov. 12. Societatis raodum in omnibiis hie introducere, sed iit lioc perfectius 
praestemus, cuperemus ad nos mitti regulas collegii Societatis Ro- 
manik eum officio rectoris ac superintendentis, simnl etiam regulas 
ministri ac subministri ac praeceptoriim, etiam ..." tarn in spiri- 
tualibus qnam temporalibiis cum regulis discipulorum, et, si quid 5 
aliud esset, quod P. V. putaret nobis convenire ^. Quando ego Roma 
discessi, nuUas regulas comportabam. Inceperam regulas quasdam 
scribere sed infirmitate impeditus non absolvi. Nil aliud comporta- 
bam mecum praeter constitutiones. Rev. p. Canisius per dies octo 
nobis adfuit non sine omnium nostrum magna consolatione in do-io 
mino. Vidit modum nostrum agendi in hoc novo collegio nee fuit, 
quod in praesentiarum mutandum vide[re]tur. Magnam concepit 
de hoc collegio in domino spem, ut latius P. V. p. Canisii literis 
intelliget. — A meo reditu Coloniam nulla tractavi studia nee ali- 
quo profectus fui valetudinis gratia, sed collegii curara habui, uti.T 
antea, antequam Romam proficiscerer. Puto me semel brevi Lova- 
nium profecturum. Putarem expedire, ut alius patrum professus 
Lovanium proficisceretur, nam multum dubito, an p. Arnoldus Om- 
nibus posset satisfacere. Nescio, an p. Gaudanus sit eo profecturus, 
sed etsi proficisceretur, putarem, quod non modicum in domino 20 
fructus coUigeret in tam ampla messe. — Coloniae altera s. Martini 
episcopi 1557. 

ffl Lücke für ein Wort. 

helmus Solinus Coloniensis, Henricus Voirstender Werlensls, Joannes 
Custodis Coloniensis als Artisten, mit dem ausdrücklichen Zusatz "m 
novo gymnasio', auf der Universität immatricidiren (Matrikel IV fol. 226). 
Im November 1557 erlangten bereits die ersten Zöglinge des Tricoro- 
natum das Baccalaureat in der Artisten facidtät. Es waren das Fran- 
ciscus Hemerolus Buscoduceiisis, Henricus Somalius Dionantensis, Petrus 
Haubtius Coloniensis, Gostoinus Huttea und Henricus Waclitendunk 
(Decanatsbuch IV fol. 268, vc/l. IX, 1 fol. 81). 

1 Vgl. PacMler 1, 192; Steinhuber I, 24. 

2 Das Tagebuch des Rhetius erwähnt, dass am 4. Mai 'grammatici in octu- 
rias divisi sunt singulisque octuriis unus praefectu,s, cni cetevi interpretata re- 
citarent, qui absente.s^ sero venientes, A'ernacula lingiia utente.s, iurantes, men- 
tientes, obscena et turpia proferentes^ imniodestiam aliquam doiiii aitt foris ant 
in templo exercentes, in aede sacra confabnlantes et obanil)ulante.s notaret; 
tumque primum virgi.s apud eos uti coepimu.s'. (lieber die Züchtigung dei' 
Schüler unter 14 Jahren — ältere sollten überhaupt nicht gezüchtigt, 
sondern ev. als unverbesserlich entlassen werden — , die nicht durch 
Jesuiten, sondern durch einen Corrector oder altern Schüler, 7iur im 
Nothfall durch einen Coadjutor vorgenoimnen iverden durfte, handeln 
eine Anzahl römischer Verfügungen aus 1558—1559 München, Jesuitwa 
2 fol. 4, 15, 48, 47, 49, 62.) 12. Mai 'effecimus, tit omnes pueri, paucis ad- 
modnm exceptis, coronam [ßosenkranz] baberent, id quod bic erat insolituin ; 
item ut ordine irent ad coneionem plurinii; omnes in declamationibiis fere sin- 
gulis ultro invebuntur contra baereticos'. — Iin November und December 
fanden die ersten Ascensusx>rüfungen im Tricoronatum statt; die Ltste 
der 56 Schüler befindet sich IX, 1 fol. 37 (18). Fünf Schüler sind Köl- 
ner, die übrigen meist Belgier oder Niederländer; drei (Joannes Her- 
betius Lotharingus, Georgius Einhoutz nobilis Buscoducensis und, Älar- 
dus Arnoldus Buscoducensis, vgl. oben S. 298 Anm. 2) gehörten bereits 
der Societas an. 


199,200 1557. 295. 

199. Aufzeichnung des Johann Rhetius iiber die Privatschulen 
lind den Verkauf häretischer Bücher in Köln. 1557 November 22, 23. 

IX, 1 fol. 14, Tagehucli des Rhetius. 

Nov. 22 d. Bertramiis Halmbach petiit a Joanne Eethio, cog'i- Nov. 22, 23. 
taret, qiiomodo posset coniode per senatum inliiberi, ne instituantiir 
scholae in privatis aedibns, tum qui fieri posset, ut in omnlbus 
scholis trivialibus esset convenientia quaedam doctrinae ^. 
f) . Nov. 23 petiit a Joanne Rethio Arnoldus Sieben ^ junior, ageret 
cum consule Plittorpio ^, ut caveretuv per senatum, ne amplius vende- 
rentur libri heretici. 

Dazu gehört die Eioitragung vom. 26. Decemher: Quoniam ad- 
monitus erat junior Arnoldus Sieben, quod esset cavendum, ne 

10 venderentur libri haeretici, et Henricus Wacbtendunk noster disci- 
pulus *, filii sui paedagogus,- videret ante sunimum templum libros 
tales vendi et hoc dicebat domino, iusslt unum enii et ipso die 
Joannis id detulit in senatum et ita rem egit, ut Uli adiungeretur Dec 2(5. 
magister vigilum cum lictoribus, qui illura librarlum statim conie- 

läcerunt in carcerem. Praeterea statutum est, ut deputarentur duo 
senatores et duo tlieologi, qui visitarcnt omnes officinas librarias 
et conficerent catalogum librorum prohibitorum. 

200. Aufzeichnung das .Johann Rhetius über die Amoesenheit 
des Salmeron, Ribadeneira und Adriani in Köln. 1557 November 27, 28. 

IX, 1 fol, 14, Tagehucli des Rhetius. 

Nov. 27 vcnit ad nos p. Alphonsus Salmeron ^ et p. Petrus Nov. 27, 28. 

Ribadeneira ^', quorum primus propterea petente Paulo IV. pontifice 

somaximo adiunctus fuit Caraffae cardinali proficiscenti ad Pliilippum, 

regem Hispaniarum, ut hoc pacto magis Societas sibi devinciret 

animum pontiflcis. Alter vero propterea niissus fuit ad regem, ut 

1 Vgl. R(dhsprotokone vol. 19 fol. 826 : 'Die kivcliineistor S. Columben klagen, 
das in irem kivspel vil privatseliolen gehalten werden, also das des kirspels 
scliole abneme nnd das clioiv nit wol gehalten werde. Ist befolen Furstenberg 
nnd beiden winnieistern, die scliolnieistere /.u beschicken und zu eri'aron, was 
ire 1er und. wandel sei'. Der .Htädfisclie llatli heschäfüfiie sich in der 


Folge noch öfter mit der Frage der Privat- Und Trivialschulen. 
Fin Sohn des hekannten Bürgermeisters Arnold von Siegen. 
Goddert von Hittorp, Bürgermeister ir),57, 60, 6P>, 66, 69. lieber die 
Bücherverbote des kölnischen Raths seit 1,523 vgl. VarrentrcqJiJ l. c. I, 
62; Z.H. des Berq. Gesell, Ver. VI,31S. S. auch Fnnen IV, 7 19 ff., 772 ff. 
Vgl. S. 293 A?im. 2. >//.// 

A7n 18. Decemher .1.5,57 schrieb dieser aas Brüssel an Laynez : A Cologne 
nous nous arretanies uu jonr entier; le College gagne gu credit et le nombre 
des eleves angmente; il s'y fait nn grand bien (Freds historiques 1891 S. 405). 
Vgl. Reiffenherg I, ,59. — Die beiden hatten Rom am 16. October 1557 
verlassen, am 2. Decemher trafen sie in Brüssel ein. Fin Schreiben 
Ribadeneyras an Kessel d. d. Brüssel 1558 Januar 25 unterrichtete die- 
sen üher die Lage der Societas in Belgien, namentlich über die guten 
Aussichten in Löicen und Brüs.sel (IV' fol. 128, Original). Vgl. den Er- 
lass K, Rhili2)ps d. d. Brüssel 1557 Decemher 16 zu Gunsten des Kate- 
clmmus des Ganisius (Reiffenherg, Mantissa 17). 


296 1557. 200—202 

Nov. 27, 28. per amicos siios id. efflceret apud reg'em, iit cardinali et pontifici 
commendaret Societatem ^. 

Nov. 28 p. Adrianus Adriani Antwerpiensis Eoma rediens ^ 
Lovanium ad nos declinavit et per diem ac dimidium apud iios 
liospitatus est. 5 

201. Aufzeichnung des Johann Rhetius über die Anwesenheit 
der vom Wormser Oolloquium kommenden niederländischen Gönner 
des Kölner Collegiums in Köln. 1557 Decemher 13. 

IX, 1 fol. 14, Tagebuch des Rhetius. 

Dec. 13. Dec. 13 doctor Nicolaus Gaudanus venit ^d nos ex colloquio 

Wormatiensi cum d. Francisco Sonnio ^ et . . . Tiletano '^ et d. 
Martino, cum quibus et Lovanium profectus est. 

Dec. 14 pransi sumus apud Gropperum ^, scholarchum S. Ge- 
reonis, cum tlieologis illis tribus: Sonnio, Tiletano et Martino, item lo 
theologis Coloniensibus, et multum commendatum fuit collegium 
nostrum in mensa, ita ut d. Sonnius alta voce diceret, se forte 
nepotem suum nobis coniuncturum, et peracto prandio nobiscum 
iret Visum collegium, et multa nobis ostendit amicitiae signa. 

202. Aufzeichnung des Johann Rhetius über das Vorgehen des 
Stadtraths gegen Wiedertäufer und aridere Häretiker, soioie über die 
Uebernahme der Predigt in S. Lujnis und 8. Mauritius durch die 
Jesuiten. 1557 December 24, 29. 

IX, 1 fol. 14, Tagebuch des Rhetius. 

Dec. 24 comprehendit senatus anabaptistam, qui et confessus i5 
est et prodidit alios; torquebitur, ut prodat plures *'. Omnes haere- 
ticos expellent ea ratione, ut non revertantur; si revertan tur, pu- 
nientur tamquam rei laesae majestatis, quia eos punire propter hae- 
resim commovet populum. 

Dec. 29 ab executoribus testamenti Henrici de Geldria tradita2o 
nobis est potestas constituendi concionatorem apud S. Vincentium'' 
et constituimus fratrem nostrum Andream Boccatium. Eodem die, 
quia concionator apud S. Mauritium propter haeresim amotus fuit^ 
et concionator upud S. Lupum alio amotus, comes de Mansfelt et 
doctor Jaspar Gropperus nomine archiepiscopi et capituli summi25 

1 Vgl. Sachino, liistoria II, 29, Nr. 99; 33 Nr. 109. Der Cardinal Karl 
Caraffa sollte Frieden zwischen Philipp von Spanien und Heinrich IL 
von Frankreich veronitteln (Prat, Leben und Wirken des P. Ribadeneyra 
S. 122). 

2 Von der vorläufig nicht zu Stande gekommenen Gener alcongregation. 

3 Der bekannte spätere Bischof von Herzogenbusch und Antioerpen. 
^ Er hiess Jodocus Ravestein Tiletanus (Sachinus II, S. 30). 

5 Johann Gropper. Von P. Paul IV. entgegen seinen eignen Wünschen 
zum Cardinal erhoben, verliess er am. 26. Juli 1558 Köln und begab 
sich nach Rom, wo er am. 9. März 1559 starb. 

6 Ennen IV, 807 ff. und unten S. 299. 

"^ Franciscanerinnenkloster in Köln {auf der Burgmauer). 
8 Vgl. Thomas, Geschichte der Pfarre S. Mauritius S. 132 ff. 


202—204 1557—1558. 297 

templi vooaiites Mcl sc regentem huius collegii petierimt, ut curaret, dcc. 24, 29. 
quo duo Societatis in utroquc templo concionarentur; quarc regens 
ooncionem apud S. Lupum suscepit^ d. vero Andreas concioncm apud 
S. Mauritium. 

203. Peter Canisius an einen umgenannten Jesuiten in Rom, Febr. 1. 
Berichtet ihm eingehend über seioie Thätigkeit im Elsass December 
1557 bis Jamcar 1558 und sein daran anschliessendes Auftreten in 
Freiburg i. B. ^ Ingolstadt 1558 Februar 1. 

II fol. 125, 134, gleichzeitige Gopie. 

204. Kölner Monatsbericht ^ über Februar 1558. Reform der 
ausgearteten Disputationen an der Universität durch den Einfluss 
des Kollegs. Ein neues theologisches Kolleg noch in Vorbereitung. 
Wohhoollen des neuen Weihbischofs und des erzbischöflichen Vicekanzlers. 
Vermehrte Zahl der im. Kolleg wohnenden /Schüler. Oe/fenfUche Prü- 
fungen und Deklamationen. Einschreiten des Rathes gegen einen 
Wiedertäufer. 1558 März 12. 

II fol, 9b, CoiJie 11. Jhs. 

5 Equidem nee dieere nee satis explicare posscm, quanio metii sit Miu-z 12. 
universitas haec liberata: annuae onim disputationes, quae Quadra- 
geshnae initio pugnantibus adversis gymnasiis iiunt, adeo usqiie 
in praesentem annum odiosae, insolentes ac turbulentae extiterunt ^, 
ut inter disputandum non modo advcrsa gymnasia convitiis verbo- 

lorumqne contiimeliis sese laccrarent atque praescinderent, sed etiam 
aperto raarte ancipitiqiie exitu adolescentes patrum nostrorum indu- 
Stria, labore, cnraquc liberati sunt. Nunc omne illud tempus, quod 
liuiusmodi disputationibus Iributum est, cum fructu ac modestia 
traducitur. Praeceptores nonnulli adsunt una cum decano facultatis 

15 artium ex aerario eiusdem facultatis conducti, ut unumquemquc 
in modestia ac officio contineant; quae res non antea visa fuit, 
nedum excogitata. Cui autem collegio victoria palmaque discerne- 
tur, vix in dubium vocatur, nam oranes fere uno ore ac consensu 
nostrum collegium Corona donandum acclamant, idquc minime ad- 

20versariis inficiantibus. 


Vgl. Sachino, IIisto7'ia II S. 55, dessen Angaben augenscheinlich auf 
dieses Schreiben zurückgehen (vgl. auch Agricola l. c. I, 56; Riess l. c. 
S. 235 ff.). Ein Schi'eiben des Canisius an Leonhard Kessel d. cl. Strau- 
bing 1.558 März 20 handelt über seine Thätigkeit in Bayern (IV fol. 135, 
gleichzeitige Copie). 

Allem Anschein nach ist Somalius Verfasser dieses Berichts, 
lihetius, der in diesem Jahr Decan der Artistenfacidtät war, verzeichnet 
im Decanat^buch zum Februar 1558 : Sttatutum est a facultate tuiic temporis 
praesenti, ut deinceps clecanus cum uno mag-istro a regente nunc liuius nunc 
alterius bursae constituto j^raeesset clisi^utationibus quadragesimalibus, quae 
fieri solent in scholis superioribus domus artium, quo nuUa lis exoriatur et mo- 
destia servetur. Beide sollen 2 Albus für die Mühe einhalten (IV fol. 270). 
Näheres im Tagebuch des Rhetius IX, 1 fol. 16, 


298 1558. 204 

März 12. Postremis ad V*^^" P*^°^ literis fidem dederani, de collegio novo 

tlieolog[ic]o me aliquid amplius scripturuin, quam quidem liisco li- 
teris solvere non possum, cum negotium a nostris rev. patribus ini- 
tum'* nondum sit confectum ^ Id autem quanti sit momeuti et 
quantopere oranium animi liuius rei causa nobis devinciantur ", res 5 
ubi expedita fuerit, facilc intellig-et. Interim curatum est, ut schola 
theologica ornetur instaureturque rev"" episcopi sumptibus, quae ante 
velut insula atque neglecta iacuit. Coloniensis suffraganeus, qui 
fortasse abliinc mense dimidiato fuit inunctus ^, nobis plurimum 
favet deditque Societati liberam tum domi tum foris concionandi lo 
audiendique confessiones potestatem ^. Item vicecancellarius, quo 
. erga nos sit animo, aperte eius Studium declarat: siquidem dat ope- 
ram, ut 12 portiones (cum vulgo ut loquar) in nostrum colJegium 
traducantur. Praeterea senatores sie nos amore complectuntur, ut 
non tantum liberos suos nobis erudiendos tradant, sed etiam con- 16 
victores , . J' faciant. lam adeo crevit numerus eorum, qui colle- 
gium nostrum incolunt, ut modo simus 50 et eo amplius. Quam , 
rem postquam intellexerunt plurimi civcs, caeperunt comminisci, 
quonam pacto vel a senatu vel alia ratione ampliores aedes conse- 
qui possemus, et quia res nondum est perfecta, de ea non [amplius]^. 20 
Singulis fere diebus fit aliqua discipulorum accessio''. Quin etiam 
nunc eo rhetorices studiosos impulit, ut bini tum diebus dominicis 
tum festis ac sacris diebus declamare cogantur. — Non equidem 
vereor, quin, ut paulatim haeresis successa est, ita sensim extinguatur. 
Argumente mihi est : quinto aut sexto abhinc die facta in quendam 25 

«■ deiumciantur. ^ initiuiii, c LilclCG für ein Wort, 

^ Jan. 15 vocati per m. Franciscnm Costerum et ]ii. Joaimem Ilbetiuni convene- 

rnnt in ambitu Atign.stinensium , et ibi propouente Joanne Elietio actum 

est de erigendo tlieologorum collegio. Omnibns placuit, et Kbetius in se susce- 
pit, ut illud proponeret d. Joanni Groppero, scbolarcho aedis S. Gereonis, quo 
per eum proponeretur magistris nostris (Tagebucli des Rhetius IX 1 fol. 15), 
Vgl. unten S. 300 Anm. 1. 

2 Der Weilibiscliof Johann Nopel, ein alter Gönner der Jesuiten, war 
am. 5. Juli 1556, und sein Nachfolger Eberhard Billich, der oft ericähnte 

^ Gö7iner der Jesuiten, am 12. Januar 1551 qestorhen (Decanatshuch IV 

^fol. 283; Surius, Comonentarius hrevis 1500-1574 (Köln 1602) S. 483; 
Mering, Würdenträger S. 62). Des letztern Nachfolger icurde Johann 
Pennar aus dem Minoritenorden (f 1568 Septeniber 13. Ennen IV, 114). 

^ Tagebuch des Rhetius (IX. 1 fol. 16): 15 Kai. Mavtii cognovimus, quod 
archiepiscopus noster plurimum Soeietateni amaret, item comes de Mausfeit 
[Johann Gebhard, S. 292 Anm. 2] et comes de Wit [der Domherr Fried- 
rich von WiedJ. 

* Zu,r Vermehrung der Scliülerzahl schlug das Collegiiim folgenden Weg 
ein: Hoc anno (1558) banc invenimu.s viam alliciendi ad nos iuventutem. Omnes 
quos gratis instituimus vel inservivimiis aut alii-s eommendamus aut alia ratione 
iuvamus: pro singxilis beueficiis aliquos adducereut adolescontes, et quanto 
plures adducereut, tauto erunt gratiores. Aus.^erdem tcurden den Schülern 
soiüie Bürgern der Stadt, Schülern auswärtiger Schulen, endlich durch 
mancherlei Vermittlungen Gelehrten in ganz DeutscJiland von Königs- 
berg bis Basel eine Anzahl von Exemplaren der gedruckten Stxidien- 
und Schülerverzeichnisse zur Verbreitung übergeben (Tagebuch fol. 15). 


204,205 1558. 299 

anabaptistam animadvcrsio "', in qua ^ nulla fuit seditio suborta, März 12. 
nuUiis tumiiltiis visiis fuit, qui tarnen luüusmodi animadvcrsionem 
nonnunquam consecutus est ^. Praeterea accepimus, quod nos omnes 
plurimum exliilaravit, ducem Juliae c suo ducatu atque iraperio 
5 concionatores haereticos exturbasse et catliolicos assumpsisse. — 
Coloniae 1558. 4. Idus Martias '^. 

205. Kühler Monatsbericht^ über März 1558. Vertheüung cles 
Unterrichts. Zahl und Eifer der Schüler und Oonvictoristen. Gönner. 
Neues theologisches Oolleg durch die Jesuiten begründet. Fortschritte 
des Katholicismus in Köln und Jülich. [Köln 1558 Ai^ril 1.] 

II lose Beilage. 

M. Henri GUS domi in catechismo Canisii et evangeliorum epi- April 1. 
stolarumque explicatione progreditur, foris vcro in psalterio Davidico, 
cui nunc mag'istri sententiarum * libros adiecit non sine magna ani- 

lomarum utilitate. M. Franciscus autem Aristotelis pliysicam me- 
taphysicaraque i:>rofitetur , ambo tarnen exterorum confcssionibus 
audiendis quoque vacant. M. Balduinus dialccticam et ethicam 
Aristotelis interpretatur, ni. Joannes Berkejius superiori scholae 
grammaticorum hactenus praefuit et ad solitas lectiones diebus istis 

15 prosodiam et de scliematibus ac tropis nonnulla addidit. M. Andreas 
Boccatius classem inferiorem rexit, utrumque iuvat m. Gregorius. 
Herum diligentia et dei imprimis auxilio eflPectum est, ut discipu- 
Ibrum, convictorum amicorumque numerus ingens incrementum 
sumpserit. Discipulorum quis numerus sit, ex co licet colligere, 

20 quod in convictu sunt modo quinquaginta et tres, et rhetores tam 
multi, ut singulis diebus dominicis et festis bini aliquandiu decla- 
marint. Convictores ex variis et remotis etiam civitatibus ad nos 
venerunt, plurimique in eis nobiles sunt aut non pauci quoque 
senatorum huius reipublicae filii. Omnes in pietate plurimum pro- 

ssliciunt, mortificationibus Student, sine patrum facultate nunquam 
domum egrediuntur, quantumvis etiam barbati sint, nobiles aut 
canonici; poenitentias item more Societatis faciunt; [oranes] tam 
amice vivunt, ut fratres esse videantur. Omnes pene octavo quo- 
que die confitentur et communicant, ut non dicam, quod quidam non 

3üraro saepius, confessiones generales cuncti fecerunt. Plurimi se 
Societati consecrare velunt. Non pauci in convictum admitti exo- 

"< animaclverso. ^ quo. 


^ Nach dem Tagebuch des Bhetius erfolgte die Hinrichtung dieses Wieder- 
täufers am 2. März [IX, 1 fol. 11 v). 

"£Ehd. zUTti 7. Febr.: Eoclem die nuntiatum noliis est a d. Groppero, scholarclio 
aedis S. Gereonis, se literas recepisse ab ipso duce, quod dux Juliae oniues 
liaereticos pastores velit expellere ex omnibus suis proviuciis; petebat propterea, 
ut circumspiceremus de bonis sacerdotibus, qui pastoratus illos susciperent 
(Für die wirkliche Lage in Jülich vgl. unten S. 305 Anm. 2). 
Nach einer späteren Notiz verfasst von (Rhetius oder) Somalius.] 
Petrus Loinbardus, das bekannte theologisch-philosophische Compendium. 


300. 1558. 205. 

April 1. ptant. Brevi spero, duas vicinas domiis obtiiiebimiis. — Quamvis 
miilti simus et nihil habeainus, iiunquam tarnen aliquid defuit*, imo 
non raro etiam per nostros discipulorum paupertati subventum est. 
— Nam et consulum liberalitas nunc nonnihil apparere incipit, 
assignabunt aliquando redditus, ut subolfaoimus, sed parum adhiic5 
cxpectandum erit. — Vorzügh'ehe Haltung der Schüler. 

Archiepiscopns, senatus, conies de Mansvelt, suffraganeus, fa- 
cultas artium et theologiae atque universitatis rector eo in nos sunt 
animo, ut vix petamus aliquid, quin consequamur. Theologicum 
collegium nuper nostrorum patrum opera erectum libenter appro-io 
barunt ^ Ex hoc sine magno nostrorum labore summa metetur 
utilitas. Per hoc multi ad sacrum theologiae Studium invitabuntur, 
theologi rectius talento concredito utentur, ut fieri coeptum est. — 
Saltem hoc mediante novus his diebus constitutus est theologiae 
Professor. Habet nunc ista facultas ordinarios lectores quatuor, i5 
cum ante ne unum quidem habuerit. Schola renovata est, ad pro- 
motiones properant, doctores hac Quadragesima creati sunt duo ^, 
licentiati quatuor, brevi futuri et alii duo; sie renascitur theologi a, 
cui amatores non deerunt, si non desint lectiones et exercitia. — 
In templis hie passim multa restaurantur, quod Signum est catho-20 
lici animi. D. Gropperus hoc apud ducem Juliacensem agit, ut 
amoveantur j)astores haeretici, et non infoeliciter ^. lam nonnulli 
amoti sunt, et catholici in eorum locum substituti. Sacrum rursum 
peragitur, et legitime sacramenta administrantur iuxta ritum ecclesiae 
catholicae, quamvis multum roluctetur male seductus populus. Quod 25 
in uno aut altero templo factum est, paulatim credimus futurum 
in pluribus. — Cives et vicini certatim suos ad nostram adducunt 
scholam. Rector Emricensis '* mittit ad nos multos, nobis est valde 
utilis. — Omnibus libri Societatis valde grati sunt, catechismus et 
evangelicae lectiones rev. p. Canisii nescio quoties praelo commissae so 
fuerint. Nos etiam his diebus curavimus imprimi libros de Copia 
rev. p. Frusii bonae memoriae; brevi quoque typographo trademus 
eins Kudimenta. — 


1 Vgl. oben S. 298 Anm. 1. Auf Veranlassung des Rlietius verhandelte 
Johann Gropper mit dem Decan der theol. Facidtät Johannes (Geffen) 
Schlottanus, der mit dem Plan einverstanden war und nach Anhörung 
seiner Facidtät die Modalitäten für die Vorlesungen formulirte und 
dem Wietius am 19. Januar übergab. Grojjper versprach, dem ersten 
Lector, den die Jesuiten an dem neuen Collegium anstellen würden, eine 
Summe zu überweisen. Am 12. Februar icurden die Statuten des neuen 
Collegiums festgestellt. Am 5. März endlich 'Pliilippns Mylander, rector 
universitatis, ai)i)rol»avit collegium tlioolog'icuin et eius statuta,' (Tagebuch des 
Rhetius XI, 1 fol. 15—17; vgl. auch Brewers Auszüge aus den Decanats- 
büchern der tlieologischen Facidtät — diese seihst sind bekanntlich 
verlor 671 — im Stadtarchiv). 

2 Es loaren Gottfried Jihedanus Arnhemensis und Gerhard Mathisius . 
(März 15.). 

3 Vgl. oben S. 299 Anm. 2. 

^ Mathias Bredenbach war von 1532—1559 Jiecfor des Gyonnasittms zu 
Emmerich, dos zeiticeise 2000 Schüler zählte (Dederlch, Annaleu der 
Stadt Emmerich S. 811, 399; Buch Weinsberg, ed. Höhlbaum I, 82), 


206;30? 1558. SOi 

206. Der Kölner Stadirath heaußragt eine Gommission mit der 
Feststelhong, auf ivelche Weise die in Folge der Vermehnmg der 
SchülerzaM noflnoendige Erioeiterung der Dreikronenhurse durchge- 
führt loerden kann. Köln 1558 April 6. 

Raths'protokolle vol. 19 fol. 249. 

Dieweil angezeigt wird, dass die bursa iiova Coroiiarum^ auf April ß. 
st. Maximinen strass mit vil Studenten zunehme, also dass die 
weiter platz bedürfe, ist befohlen, dass h. Hittorff sampt den hern 
provisoren , auch beide stimmeister die gelegenheit besichtigen 
5 sollen und auf die wege handien, dass es ohne beswernuss der 
rentkammer geschehen möge. Und dieweil der regent iarlichs uf 
die rentkammer so viel lieberen soll, als ihme ex facultate artium 
geburt ^, für den huszins, ' sollen die herren von der fridagsrent- 
kamern das auch in forderen. 

207. Kölner Viermonatsbericht ^ über Januar bis April 1558. 
Rückblick auf die Anfänge der Kölner Niederlassung. Stetiges An- 
loadisen der Scliülerzahl und Ericerbung eines ziceiten Hauses. Notli- 
loendigkeit langsamen Vorgehens. Allgemeine Wichtigkeit des Kölner 
Kollegs. Reise des Andreas Boccaiius nach Friesland. Lehrgegenstäoide. 

Vornehme Schüler. Gesammtzalil der bisherigen Aufnahmen 360. Refortn 
der theologischen Fakultät. Erneuerung der wöchentlichen Disputationen 
in der Artistenfacultät. Vorgehen des Rathes gegen einen Wieder- 
täufer. Der Hersog von Jülich bedarf guter Rathgeber. Düsseldorfer 
Schule. Gönner und Freunde. Köln 1558 Mai 22. 

II, fol. 10, Copie 11. Jhs. 

10 Duo pene iam anni sunt, quod quatuor numero a rev. p. nostroMai 22. 
Ignatio ad operandum emissi Coloniam appulinms et ibidem in parva 
domo p. Leonardum cum duobus fratribus, Petro Hauptio et Fran- 
cisco Hemerolo iuvenimus. Deus autem, qui per undeeim abhinc 
annos operarios hie sibi parare voluit, illis utcumque iam prae- 

löparatis, vineam suam nobis patefacere dignatus est et magnam la- 
borandi occasionem praebuit. Non ita multum post, eodem adhuc 
anno, senatorum animos ad hoc permovit, ut a se erectum coUegium 
nobis traderent. In quo ita nostrorum labores [successerunt] "•, ut intra 

« Lücke. 


1 


o 


So heisst die Burse in den Rathsprotokollen regelmässig. Die 'burs.a 
Coronavnm' (ohne den Zusatz 'nova^ ist eine andere aus den Stiftimigen 
Diverg und Vorbaum zusammengesetzte Burse, icelche für Studenten der 
juristischen Factdtät bestimmet loar. Sie lag an der liechtscMde. Auf 
diese Bu7\se beziehen sicli Beschlüsse des Kölner Raths (in den Raths- 
2)rotokollen) vom 28. Mai 1557, 16. December 1558 und 13. Januar 1559. 

^ Die Regenten der drei Bursen bezogen jährlich aus der Kasse der 
Artistenfacidtät 25 Goldgtdden, die halbjährlich (= 29 flor. 4 Alb.) vom 
Quaesfor ausgezahlt icurden (vgl. das Rechnung. "ibuch der Facultät im 
Archiv der Studienstiftungen) ; auch Rhetius bezog diese Beträge. 

^ Der Inhalt erweist, dass Rhetius der Verfasser ist. 


3oä im. . m 

Mai 22. annum illa quam vis ampla domus fratribiis et convictoribus impleretur. 
Nunc itaque idem ille deus, qui eos ad collegium nobis dandum 
permovit, impellit quoque ad aliam domum amplam admodum col- 
legio coniungendam, in quo iam tarn multi senatorum sunt pro- 
pensi, ut quasi ainplius non ambigam, quin brevi futurum sit. Sedn 
repente liic niliil fieri potest, propterea, quod non liic unus aliquis 
princeps est, (ut alibi) a quo omnia dependent, sed multi admodum, 
inter quos facile aliqui, [qui] adversentur, reperiri possunt. Disce- 
mus igitur liic, qua ratione in imperiaiibus civitatibus coilegia eri- 
genda sint, quo post tanto facilius in consimilibus urbibus extru- lo 
antur. Non hie dependet res a duce, episcopo, rege, aut imperatore, 
sed'a populo, quem nisi prius multis egregiis factis nobis conci- 
liemus, non video, quid obtineri possit. Crassus est, crassa placent, 
visu magis quam auditu credit. Non quidem deesse nobis vult, 
sed cito credulus esse non vult; necessaria dabit sed per vices, 15 
non, ut apparet, uno anno^. Quare patientia opus est et longani- 
mitate. Sua enim quaedam rebus omnibus est infantia, quae, quanto 
meliora sunt, tanto lentioribus augentur incrementis et „tantae molis 
erat Romanam condere gentem". Ut Roma in Italia, sie Coloniam 
in Germania futuram spero ; lioc enim felicia ista pracsagiunt ^^ 20 
auspicia. 

Reditus nulli sunt, et pascit hie quotidie deus sexaginta et 
quidem ita, ut nihil omnino aeris alieni adhuc contractum sit. 
Caepimus in scholis tribus, progredimur in classibus sex. — Gene- 
ralis aliqua regula, quam sequamur sex, hie haberi non potest, 25 
exemplum quoque, quod imitemur, non occurrit: . . . ^ alia sit non 
civitatum imperialium quam earum, quae uni alicui principi parent. 

— Tentamus igitur varia, ut, quatenus fieri potest, et collegium 
firmetur et Societatis constitutiones observentur. Quod si uno anno 
fieri nequit, satius^ putamus paulatim progredi, quam omnino hinc 30 
explodi, quemadmodum ante annos aliquot hie semel factum est. 
Hac enim mora et nostrorum diligentia multae animac deo lucri- 
fiunt. Festinatione vero et explosione, quantum boni impediretur, 
optirae seiet is, qui cogitat, quantum boni in omnibus etiam circum- 
iacentibus provinciis et maxime in civitatibus maritimis in Sarma- 35 
tiam usque fieri queatjSi hie egregium collegium Societatis erigatur. 

— Scholas habemus sex: physicara, cui praecst m. Franciscus Co* 
Sterns, logicam, quam regit m. ßalduinus Angelus, rhetoricam, poe- 

"' praesag'iant. ^ Lücke für ein Wort. c sanius? 


1 Vgl. mit den vorstehenden Ausführungen über die Situation in Köln 
die Notizen im Tagebuch des Bhetius (IX, 1 fol. 18, 19) : 1558 AjJril 12 
petiit consul Sieben {Arnold von Siegen), ut paupernm civinm filios suscipe- 
remtts et eorum cnram liaberemus et daremiis eis tantuni victus quantum iis 
tlare iiossnmus pro ea jiecunia, quam noH ab iis recipimus; et dixit se beno 
esse contentuin, ut illi darent se Societati nostrae. — Anfang Mai, istis diebus 
conveninius bonam pavtem senatorum, et singuli promiserunt, se nos iuvaturos, 
ut alia nobis adiiingatuv domus a senatu. 


201 1Ö58. S03 

tioara in qua . . ."■ m. Joannes Bcrckclius et duas grammuticas, 
in quarum ima clocet m. Georgius Fabius, et in alia d. Andreas, 
qui quoque concionatur, nani m. Andreas Boccatins ad suos in 
Frisiam niissus est, brevi, spero,' incoliiniis cum fructu ad nos 

f) revertetur ; m. Henricus Dioniülus in theologorum scliola magistrum 
sententiarum et Davidis psahnos interpretatur, in collegio vero 
evangelia et epistolas et Canisii catecbismum magno cum fructu 
exponit. Frequens enim utrobique babet auditorium. Totum onus 
doraus [p. Leonardo] ^ incumbit, quod non leve est, siquidem prae- 

loterquam quod niensae et corporum curam gerat, aninias etiam om- 
nium sibi commissas habet, et earum salutem diligenter procurat et 
septimanis singulis plusminus 60 confessiones audit, et omnium 
pene confessiones generales audivit; tot enim domi sumus (ut non 
dicam, quod externi non raro quoque audiendi sint) tot, inquam, 

15 dorai sunt adolescentes selectissimi et valde accomodi ad liberandam 
ab haereticorum pravitate Germaniam. — Sacrum quotidie tota 
schola audit, (in qua assumpti sunt iam ultra 360 adolescentes^ 
egregios, omnino enim pueros non accipimus, quorum non paucos 
..." huc editi lectionum " cathologi) sacrum, inquam, audit et 

2oquidem flexis genibus: templa diligenter adolescentes visitant, preccs 
rite persolvunt, coronis, hortulo animae et Gersone plurinmm de- 
Icctaturi ^, altaria in cubilibus construunt, nunquam etiam ante 
preces aliquod canunt, omnes singulis mensibus patribus confitentur 
et alios secura ad confessionem adducunt (nam de domesticis et 

2.-. aliis, qui aut octavo quoque die aut saltem frequenter confitentur, 
nunc nihil), libros haereticorum non Icgunt, sed cumburunt; do- 
mestici ne Erasnii quidem libris utuntur, amicc omnes intcr se vi- 
vunt non aliter atque si unius essent patris fllii, multuni vicinos 
et omnes aediflcant. — 

30 Facultas theologica, quae vel hie inprimis florere debebat, prorsus 

collapsa erat; nunc in integrum restituta, schola renovata est. — Fa- 
cultas artium, quamquam utrimque florebat, tamen et ipsa instaura- 
tione quadam valde indigebat, quae non modica facta est; ad professo- 
res enim senatus [opera| addictus est mathematicus doctus valde ^^. Dis- 

35 putatio hebdomadalis nonnihil collapsa erat, nunc plane in integrum re- 
stituta. Disputationes quadragesimales plenae erant abusibus, ita ut liti- 
garentur potius et pugnarent quam disputarent. Hoc anno decanus ad- 
fuit et duo professores aliarum bursarum, et magna cum modestia dis- 
putatum est ^. Examina satis probe transiguntur. A facultate nostri re- 

40 cepti sunt, magistratus in ea ... * et in privilcgiis aliarum bursarum 

magistris pares sunt. Senatus quoque, cum nonnihil contra haere- 

ticos incaluit aliquot, caepit in anabaptistam, capitis supplicio ani- 

raadvertit, id quod ab annis 12 hie, credo, inauditum erat, sine 

_« Lücke. b Hier fehlt der Name. c deloetturi. '' Der Text der 
Ih. ist verstümmelt. 


1 17//. für diene Zahl unten S. SOG Änm. 2. 

2 Vyl. oben S, 297. 


304 155S. . 207 

Mai 22. tumiil tu tarnen nunc factum est. Quamobreni saepius, spero, tenta- 
bunt ^. Vicinus princeps, dux Juliacensis recte quoque caeperat, 
sed non desunt, qui prava sugg'erunt, et multi heu nimium ad cum 
proferuntur libri haeretici. Si liaberet penes se virum doctum So- 
cietatis, conservaretur, spero, ipse et totus populus cum eo^; qui 5 
. . . * et schoJa Dusseldorpiensis, in qua 1500 circiter pueri a malis 
magistris malis imbuuntur opinionibus, Societati temporis successu 
attribueretur ^. Eector praeterea scholae Embricanae '^, bonus ille 
vir, ferventior efficitur et nobiscum vires coniungit, et mutuo iuve- 
mus Germaniam ^. Eadem tandem apud ipsum erit iuventutis institutio, lo 
quae apud nos, nam in scholam suam Societatis librum recepit de 
copia, recepturus etiam g'rammaticam, si forte haberetur. Comes 
de Mansfelt totus noster est et aniicis Societatis merito annuraerari 
debet, re cum ipsa amorem ostendit; suffraganeus similiter, si- 
quidem quaedam Societatis privilegia coraprobavit, plura si peteremus is 
[comprobaturus], nee minus nos diligit quam pastor^, in cuius 
parocliia collegium nostrum situm est"; iuventutem nobis commisit 
et ad pergendum ut caepimus hortatur. Uli quoque, qui aliarura bur- 
sarum sunt, hoc nostrum collegium promovent, huc adolescentes addu- 
cunt et denique praesentia sua discipulorum declamationes exornant, 20 
id quod mirum admodum est. — Coloniae 11. Cal. Junii anno 1558. 

°' Lücke. ö pastorem. 

1 Vgl. oben S. 296, 299. Ehetius verzeichnet in seinem Tagebuch (IX, 1 fol. 18) 
zuin 22. April 1558 auch das Vorgehen des Eaths gegen einen, der das 
jSacrament verspottete. 

2 Vgl. oben S. 299,800; am 14. Juni versuchten die Kölner Jesuiten auf den 
Herzog einzuwirken, um Neuerungen auf i'eligiösem Gebiete in Jülich 
zu vei'hüten (Tagebuch fol. 20). 

3 Der Bericht vom 27. Mai 1558 (unten Nr. 208) sagt von der Düssel- 
dorfer Schlde : in ea sunt iuvenes plus mille quingenti, sed qiiia praeceptores 
sunt ad nnnm omnes lieretici, etiam iuventits eadem farina aspergitur. Ex hac 
sclinla tarn multi ad nos advolarünt, ut illi magnam cladem attulerimus. Vgl, 
für die Monheimsche Sclmle in Düsseldorf, Wolters, Konrad von Heresbach 
S. 159 ff., und 'Toennies, Die Facultätsstudien in Düsseldorf Frogr. 1884. 

* (Vgl. oben S. 800). Die engeren Beziehungen zum Emmericher Rector 
Mathias Bredenbach (und gleichzeitig mit [Gerhard] dem Rector der 
Bartholomäusschiole in Lüttich) lourden am 21. April angeknüpft. Vgl. 
IX, 1 fol. 18. 

'' AucJi nach V^^eden in der Diöcese Münster tourden Beziehungen ange- 
knüpft. Ehetius verzeichnet in seinem TageMich (fol. 15): 1558 Jan. 6 
venit ad nos Joannes Spengius, rector scholae et concionator in Vreden dioe- 
cesis Monasteriensis, petens aliquem Societatis, per quem ille paulatim in ea 
civitate iaceret fundamentum coUegii Societatis, sed ob paucitatem personarum 
nullus illi adiiingi potuit. Primias hie fuit hospes rev. p. Fabri Coloniae [vgl. 
oben S. 8 Anm. 5], Huic dedimus catalogos undecim, quos ille spargat per 
AVestphaliam et inferiorem Germaniam. Ille in sua schola leget Despauterium, 
ntrumque Canisii catechismnm, evangelia et epistolas cum annotationibus Canisii 
et nostras selectas epistolas Ciceronis. Curabit, ut iidem hi lil)ri in aliis qui- 
bnsdam scholis legantnr. Denique suos instituet^ \\i\ nostris granimaticis, et 
onines tandein ad nos mittet. Non leget amplius grammaticam Spangenbergii 
haeretici, quam legere solitus erat. 

c Der Pfarrer von iS. Lupus, 


208, 209 1558. 305 

208. Allgemeiner Berlchb ^ über das Kölner Cölleg. Wandlung Mai. 27. 
in der anfangs aVlehnenden Haltung der Kölner. XJehertragimg des 
üoTlegs, zunächst an den Rektor 2^c^'''sönlicli. Wachsendes Ansehen 
der ScJiule. Zuzug aus Düsseldorf^. Notlnoendigkeit langsamen Vor- 
gehens. Charakter des Volkes ■und der Jugend. Religiöses Leben der 
/Schüler. Vielfältige Neigung zum Eintritt in die Gesellschaft. Vorsicht 
erfovderlicli bei TViderstand der Eltern. Bedeutung des Kolner Collegs 
für Deutschland. Grössere Keigung tmd Fähigkeit der Italiener und 
Spanier zu Gcldojrfern. Misstrauen der Kölner gegen neue Orden. 
Jlolfiiung auf Ausstattung des Collegs durch Rath und Bürger. Wi- 
dersachei'. Städtische Gesetze gegen Erioerbungen der todten Hand. 
Das Kölner Colleg vorausiclitlicher Ausgangsjrumkt anderer Gründlingen. 
Benhachtung der Ordcnskonstitutionen '''. Lebensweise der Schüler und 
Brüder. Studieugang und Erziehung. Hausordnung 'und kirchliches 
Jjehen.. Aufblühen des theologischeu Studimns unter Mitioirkung Groppers. 
JiemUh'uiigeii um feate EinMlnfte für das Colleg. Verhandlungen mit 
Dietrich Ca.nisius. Oe/fentliche Schul prüf ungen. Köln IböS Mai 27. 
11 fol. 12 ?', Copic 11. Jhs. 

200. Kölner Monatsbericid über Mai IßoS. 18 Brüder. Bevor- 
stehende rrohiotioneii. 60 Conviktoristeu. Erwerbung eines ziüeiten 
llavacs. ylusclu'ii der Svltnle bei Ratli und Bürgerschaft. Fröm- 
migkeit der Srliiiier. Grosse Srhül erzähl, darunter viele Adlige. Freund- 
liche Gesin.nung des lleldors der Schule zu Emmerich 'und anderer. 
Beauili des pomvierschen. Kanzlers. A'öln löhS Mai 31. 

U foL lli>, Gopie 17. Jhs. 

Fratres, qui liic in univcrsuiii Coioiiiao degmit, 18 sunt; omnino; Mai 31. 
(jLios L'cv. p. Leonardas IVilictiir |bonuni] prog'ressuni faccrc. Nemo 
(inippc lioc eo nioljus novit, ut qui oniiiiuni confcssiones audit. — 
Trcs sunt intcr iilos, qui subsequenti Februario ad gTaduni magi- 
r. stoi-ii adniiitcntur: Henricus Dionantcnsis, Petrus Coloniensis ^^ et 
Franciscus llonierolus, sex autcin vel Septem in festo Omnium sancto- 
rum Ijaccalaurci creabuntur ■'' ; Ins cnim gi"adibus lue magisterium 

^ Verfasser ist JTeinrich Dion//sius. — Vgl. oben .Nr. 118 und unten Nr. 224- 

•^ Jie.lreffs der Länder des Hz. von Jidieh gaben sich die .Jesuiten 'über- 
triebeue}/, Ha/fnangeii hin (S. 20!), UOO, 304). Am 24. Juni 15.58 nah7n 
Uz.WiUtdwi einen Aiihä)iger der neuen Lehre, Gerhard Veitius, früheren 
l'rei/iger de.-i LB. Antoji von Köln, zum llofprediger an, der im fol- 
genden Jdire offen gegen die Messe zu predigen begann. Hie Commu- 
nion sub 'utra.que tvurde allgemein eingeführt, p)^'ot. Pfarrer wurden 
an.ge.'ifelU (Zs. des Berg. Gesch. Ver. 111, .W.9; Keller, Gegenreformation 1, 6). 

" 'iN'ijvn, et, iiisolita Gcnn.-iiii.s iiou t;nti rtispliuent i\\\i\m suspocta sunt . . . Non 
haoc. (liciiiius, quasi iios ;i iiostrae Socictati.s coiiHtitiitionibus abliorreanm.s, (ßias 
i\t . . . lievi potest non n'i\'r.'ntini .scrvainns in vestitu, nioribus, modo orancli et. 
aliis in piis exfircitiis. lluius etiain onincs praocoptores in liabitu confonni 
nostraoi öociotatis iucodunt, ,s(;n(liosis vcru fvatvibus nondum videtur expedire, 
Halvo JiGY'^o V. consilio, nt por oniuia nioro .Sociotatis inanibulent . . . Niliil, 
(|no(l ad praoci])uas Siicic^tafi.s conistitutioncs at--tinot, a noljis omittitur.' 

^ retrit.^ Haupf'i'us. Vcfl. unten Nr. 220. 

ö Vgl. 2tnten Nr. 217. ' 

Josniteii-Alvtcn. OH 


506 1558. 20Ö 

petitur. Convictorcs et domcstici circitcr 60 sunt aut co amplius, 
quorum numerus in dies ita sumit aug-mentuni, ut collcgium ad 
tantam multitudinem capiendam non sufficiat ^ — Videre est apud 
hos pueros, qui multi hie morantur, rairandam pietatem. Dominicis 
Omnibus et festis diebus, impetrata prius licentia, conveniunt ine 
sacellum, ubi summa cum devotione vesperas ipsimct inter se can- 
tant et ceremonias omnes adhibent, quas aliquando in templis vi- 
derunt, et si [opera] '* ista faciendi diificulter venia obtinetur, vix 
cessant tarnen antequam impctratum sit, ut vesperas cum laudibus 
et completorio d. virginis permittatur cantare. Et quia pueri suntio 
omnes 11 annorum et, ut sunt 14 annorum, quibus melius in eius- 
modi piis rebus quam in aliis aliquibus occupari facilius conceditur^; 
solent namque quo semel sunt imbutae recentes testae odorem diu 
reservare, et quod primum in tabula rasa inscribitur diu permanere. 
— Externorum tantus est numerus, ut classes, quae quidem amplis- 15 
simae sunt, illis capiendis non sufficiant. Ex quo cum huc emi- 
gravimus, a reg-ente nostro inscripti sunt circiter 360 2, in quibus 
nobiles multi sunt tum Germani tum G-alli, et Germani quidem 
optimae spei adolescentes, inter Gallos vero sunt duo, quos a domino 
Pictavio, archidiacono Leodiensi^, nuper recepimus, alter lilius est 20 
domiui de Bossu, alter nepos domini Pictavii, uterque ex nobilic- 
sima prosapia ^. Praeceptorem habent virum bonum et doctum, cui 
summa delectatio est nobiscum versari, ut vix possit ex collegio 
nostro avelli. — Tres erant ex nostris sacerdotibus, qui toto die 
Veneris et sabbathi in confessionibus nostrorum audiendis occupa-25 
bantur. — Embricensis rector totus noster est, ut et scholae Bar- 
tholomaeanae °, Buscoducenses magistri uobis etiani favent, ut literis 
ad nos missis optime declararunt. Libellum quemquam rev. p. 
Andreae Frusii magister ille suae iuventuti loco Erasmianae copiae 
praeleget^, quod ideni in Embricensi schola fiet. Diebus iamso 
praeterlapsis unus ex praeceptoribus publicis philosophicis disputa- 
tionibus praefuit magno omnium favore et applausu. Continuo 

a Lücke. ^ Der Text ist verstümmelt, c praelegent. 


1 Am, 30. Aj^rü luurde daher ein Haus neheji der Allerheiligenkirche ge- 
miethet (IX, 1 fol. 18). 

~ In seinem Tagebuch hat Rhetius notirt: 'His diebus iuveni in Ccatalogo 
tliscipulorum anno 1557 inscriptos fuisse 237, anno vero praesenti 1558 in- 
scviptos esse 122' (IX, 1 fol. 19). Obige Zahl stellt die Summe beider 
Zahlen dar, ivas auch bei den übrigen Angäben der Berichte über die 
Schülerzahl zu berücksichtigen ist. 

^ Wilhelm von Foitiers, vgl. oben S. 240 Anm. 2. 

4 Das Tagebuch des Rhetius meldet zum 21. Mai 1558: Inscripti sunt ä. 
Antonius a Bossu comitatus Hanoniae et cl. Wilhelmus a Vadaus, alias de 
Pictavia, Burgundus (imm. 1558 Mai 21). Hi missi ad nos fuerunt a domino 
Pictavia, facti inferioris scholae grammaticorum, sed peculiares habuerunt sedes 
(IX, 1 fol. 19"). Am 18. September verliessen sie Köln und gingen nach 
Utrecht, 'ubi d. Antonio tanquam canonico resideudum fiiit' (ebd. fol. 24). 

5 In Lüttich, vgl. oben S. 290, 


209,210 1558. 307 

autem ab hora 7. usque ad 11. dispiitatiim est. Accessit postridie Mai 3i, 
cancellarius ducis Pomeraniae^ ad nos, qui disputatas quaestiones 
et assertiones sibi dari petebat. Quod cum fecissemus, accessermit ® 
eödem adhuc die comites aliquot, quibus nos multum commendavit 
5 dixitque inter cetera, in hoc colleg-io non nisi doctos viros se inve- 
nisse. Ipsis Calendis Mali hinc ßomam transierunt fr. n. Anseimus Mai i. 
una cum filio m. Gerhard! rectoris Bartholomaeanl collegii^; subse- 
cuti sunt illos 4. Idus Mali rev. p. Salmeron et rev. p. Everhardus ^. Mai ii. 
— Coloniae ex Coronarum g-ymnasio pridie Calendas Junii anno 1558. 

210. Kölner Monatsbericht über Juni 1568. Fortschritte der 
Brüder und Conviktoristen. Nothioendigkeit grösserer Hörsäle. Oef- 
fe7itUche Vorträge und dialektisclie Disputationen. Franz Coster nach 
MecJieln. Andi^eas Boccatius aus Friesland nach guten Erfolgen 
zurück. Niederlassung in Friesland erioünscht. Günstige Stimmimg 
der Rektoren zu Zwolle und zu Deventer. Verhiltu7ig häretischer 
Predigten in Düsseldorf. Köln 1558 Juli 14. 

II fol. 15, Copie 17. Jlis. 

10 Nobis adiunctus est adolescens quidam Spirensis, nobilis Julia- Juli u. 

v^ censis et germanus fratris nostri Everhardi in Christo defuncti *. — 

In pueris et adolescentibus non minima pars restaurationis collapsae 

reipublicae posita videtur, aut enim civitatum rectores aut principum 

consiliarii aut ecclesiarum praelati aut populi pastores futuri sunt, 

15 aut aliud officium in republica sustinebunt, haeresim extirpabunt 
et in literis, bonis moribus, pietate et religione catholica probe 
instituimus. — In literis ut instituantur, ex lectionum cathalogo V. 
Eev. intelligere poterit; hoc tan tum addo, quod, quemadmodum Pa- 
risiis in nundinis, ut [solentj '', sie apud nos septimanis singulis ora- 

2otiones suas quivis corrigcndas rhetores exponunt, victori omnino 
iusti praemii loco cedit. Dialectici disputationibus ordinariis sabba- 
thinam adiecerunt disputationem, in qua externi adversus internos 
et contra respondendo et argumentando ex tempore agunt. M. Fran- 
ciscus Costerus Mechliniam profectus est. M. Andreas non sine 

25 fructu ex Frisia ad nos rediit ■"'. Parentes ab haereticis seductos 
« accessit. ^ Lücke. 

^ Kanzler, des Hz. Barnim, von Pommern- Stettin loar Dr. Lorenz Otto. 

2 Anseimus Custerus (f) und Jacobus Gerhardinus; sie kamen aus Lüt- 
tich {IX, 1 fol. 19). 

^ Alphons Salmeron und der Provincial für Germania inferior, Eberhard 
Mercurian. Sie kamen aus den Niederlanden und reisten zur Wahl 
des Generals nach Rom (IX, 1 fol. 19). 

^ Wohl And,reas, der Bruder des Erardus Leodiensis. 

•' Vgl. das Tagebuch des Rhetius zum Anfang Jurii : Civca liaec tempora 
profectus est Mechliniam Francisciis Costerus, et Bruxellam ad d. Petrum Ri- 
badeneirum Leonardus Villanus, et Dionantum Henricus Somalius, Jacobus 
Somalias et .Joannes Minutius. Item circa liaec tempora rediit m, Andreas 
Boccatius ex Frisia; egit cum rectore Daventriensi et Swollensi, item d. Gui- 
lelmo Lindano commissario in Frisia, qui lioc agit, ut ibi erigatur collegium 
Societatis (IX, 1 fol. 20). — Am 2. Juli kehrte Coster zurück (ebd. fol. 21). 


1558. 210,211 

in viam rectam revocavit, multis hacreticorura libros cripiiif; et 
confregit, cum non paucis dispiitavit, catliolicos in iiclc confirinavit 
(convenerunt enim ipsiira rogantes, quid credere oporterct), litcm 
composuit, quae inter patreni eins et quendam alinni per dnos quasi 
annos duraverat; cum senatu Levardiensi et regis cominissario dili-f) 
genter egit. Senatus, si posset, Societati monasterium quoddam 
daret. Commissarius nonnullos ex nostris in Frisia esse cupcret 
. . /'' scripsit; cupit, ut pluribus cum co d. Adrianus agat'', quo is 
totum negotium d.Viglio^ transscribeiidum, committat; conveiiit prac- 
terea rectorem Svollensem praeceptorem . , . *, qui totus noster est lo 
et utrumque filium apud nos esse cupcret, quaravis alter magister 
Sit et in una ex superioribus classibus doceat; ad portam usquc 
m. Andream deduxit, rectam viam demoiistravit, se Societati com- 
mendavit et contractam amicitiam literis fovcre desiderat. Dcnique 
rectorem quoque Daventriensem allocutus est, qui ipsum ad pruii-ir, 
dium invitavit et se Canisium discipulum liabuisse gavisus est, 
quem salutari cupit. Non abs re p. Canisius faccret, si per otium 
semel ad eum scriberet, et inter cetera Coloniense illi collegium com- 
mcndaret. liaec m. Andreas de suo itinere. Coloniae dissidium 
quoddam compositum est, unde tantum mali cxoriturum putabatur, 20 
quantum ego scripto explicare non possem. In lioc quoque labo- 
ratum est, ut multorum seductio impediretur ^' et ut vicina civitatc 
haereticus quidam amoveretur ^' et eins farinae plures ad coiicio- 
nandum non adraitterentur; quod licet non ex animi sententia, iiifc- 
liciter tarnen non successit. — Coloniao pridie Idus Julii aniio 1558.25 

211. Kölner Monatsbevlclit '' ilbtv Juli li')i)8. WacJisende 
Sdiül erzähl. Geheime Zettelungen der IlUreUker. Trelfllche Er- 
ziel mngsresuUcde. Äilmcddiche Jleforvi der ünirersifät. Einführuruj 
von Präfelden U7ul Delatoren. Wetteifer hei den, ö/j'eniliclien Dekla- 
mationen. LeJirpIan, zum Thell nacii dem llathe Groj)]>eri<. Schreiben 
der Stadt Mülhausen [i. Ih.] an Köln iregeii. kalliollHcher l^rediger. 
Der EB. von Trier beabsichtigt Griindung einen Kollegs. Föi'deriing 
durch den Weihbischof und, den Pfarrer Peter Fähe von lloppard. 
Köln 1668 Juli 2S. 

« Lücke für ein ]Fort. '> nait 

1 Viglius von Ziclchem, der I'räsideid des niederländischen Staatsrallts. 

2 Genauer darüber äussert sich, eine Notiz im Tagehach des Phetius 
{IX, 1 fol. 20): 14. Jiuiii proptev linerOHiin, robellioucni et potatiuuoin .j.'icu- 
bnm HosiuiTi Anicrsfordinuuin ot Niculaniii JJeycruni Amerwfordi.'iniim .sucios 
ex scliola eiecimiis et hiferdixinius illi« collog'iuni. 

^ Darüber verzeichnet Phetius als ä;. Decan der Artisten facultUt zum 
14. Juni 1558: Magnilicus d. roctov faciiltatnin dceauos ad jMiiiorc« vo- 
cavit, quo niatuve ainovei'otnr poriculuiii, <|U()d multis ini))eiidero vidcljatur 
ex ,sus])ectis c'.oncionil)Ti,s Pcrog'riui Wilidi concionatoi'i.s Dusseldorpoii.sis. Fla- 
cnit aiitciu, \\t facultas tlieologica cum per literas adnionorot (Decaiodstjuch, 
IV fol. 274). Dieses Atrinahniuigsschrciben d. d. J.'>''><i Juji.i 2r> enrljiint, 
dass Wilich für die Communio sub utraqne eintnä, (Co]), im, Stadt- 
archiv, Akten der Universität). 

^ Verfasser ist anscheinend Heinrich Dionysius. 


211 1558. 309 

11 fol 15h, Coine 17, Jlis. 

Inprimis in dies magis ac magis discipulorura ac convic- Juli 28, 
toriini iiiiinerns adco in immcnsura excrescit, nt neque Ulis schola 
neque Ins collegium sit satis augTistnm, nisi aliac adinngantur 
acdcs. Extra tarnen oinnem dubitationem [est, quod]" scnatores (qui 
5nobis iniponse favent) comparassent '^ alias dorans, nisi hi bellici 
tuninltus, qni nmltos a piis institutis avocare et sancta subinde 
consilia mntare solent, negotium iioc suspendissent. Niliilominus 
ita rejn nostrara cordi liabent, ut smnmara quotidie navent operam 
ac rationcs nieditcntur, qnibus reipublicae suae probe consulant et 

lonostrae po]' doniinnm regontem sollicitudini satisfaciant, ac proinde 
spcrnmus, immo conlidimns, nos propedieni, quae petimns, conse- 
cntnros. Nnnicrositate convicl;orum et discipulorum alia collegia 
longo snperanuis. Mirantnr ]ion niediocriter onmes tarn subitnm 
in rebus onniibus progressum. Non tarnen infitiari '^ possumus, 

15 quin sulnnde aenmlos clancnlarios, praesertim haereticos, veritatis 
inimicos experiamu)', qui suis tartareis sibilis et linguae virulentia 
nostros conatus, ctsi non qneant subvcrtere, salteni labefactare 
Student, scd oleum et operam perdunt. Domini nostri existimationem 
apud urbis prlmorcs mondaciis conspurcare contendunt ^ — Nun- 

20 quam a lectionibus feriamur, nisi iuxta veterem huius academiae 
consuctudinem inolitam''', cuius constitntionibus omnino nos acco- 
niodarc debemus, nisi onniinm inimicitias et simultates incurrere et 
praeceptornm aliorum collegioiaim animos in nos concitare velimus; 
omnium cnim in nos ecmiecti snnt oculi, ne quicqnara contra maio- 

25rum docreta innoveraus. Ita mordicns inliaej'ent snis sanctionibus, 
ut piaculi loco liabeatur illas transgredi. 

Ilnivei'sitatis (juidem studia et instanrata sunt et quotidie ma- 
gis rcdintegruntur (l^encdietus in saecula deus). Ceterum id per 

" fyiicTi'C f> (:or[)Ov;iiS.seiif:. '■ irc iiilleia.s. (^ niolit.'Uii. 


1 


Tu .sciiievt. Tü(/ehiich (FX, 1 fol. 19— 2S) heric/det liketius eiiif/ehend 
■über diese 8cliu:ieriijkeiten, >Sie begänne'/), im Mai; sie icaren hervor- 
(jerufen durch die in Köln 'unf/ebräucJdicJie Versendung der Studien- 
■pUlnc firodurcJi das Trlcoronaium gegen die im November 1556 gelei- 
steten Vers'j/rechungen, verstiess), und dadui'ch, dass Schüler aus der 
Äfontanerburse in das Tricoronalum übergingen, icodurch erstere An- 
stalt geschädigt n-urdo. Schon Anfang IVlai erldärte Gerhard Älcdhisius, 
der 1,'ector des ]\!oidanum.s, 'so nobis vcllo ob.sistoro,, nisi desineroimis ödere 
cntalogos'; er tvar so aufgebracht, 'nt vidoi-otur otiniii nos oiectTirns, qnare 
tiiiiebamus ])liiriiiiniii, nani vifloliaimis, totaiii foro facuUatoin titi've aduiodixiu 
nos rons])i(.-.o!o'. Gropper und, die beiden. Professoren der Theologie 
Schlottanns und Gottfried lihedanus (ersferer Becan der tlieol. Facidtät 
1555— mni, letzterer 1558—15(10) suchten zn vermitteln, und Gruppier 
mernie, 'non osso rogentinm, Inirsam constitueve ant; tonere, sed jjrovisonnn 
Innivorsitatis] : sie riethen T>'hetius aber, nacJizugeben. MatJiisius recla,- 
mirle am^ ,'Jl. Mai scliriftlich seine Schüler und u-andte sich gegen die 
ron. UlicJius rerlretene Ansclxinung, dass das Tricoronatum liechts- 
nac]ifolge..v (les Cucanums sei (gedk' lü'iifenber<j I, 06), und Blietius ver- 
anlasste die streitigen sieben Scimler, ins Montanmn ^^urüctczidcehren. 


310 1558. 211 

Juli 28. nos fieri, dissimiilandum est adhuc, ne alii suo Iionori quicquam 
derog-ari aut nos ipsorum existimatioiii insidiari arbitrentur. — 
Adolescentibus etiam, qui extra colleg-ium commorantur, praescripsi- 
mus leges scholasticas, quae ad pietatem potissimura ac inorum ho- 
nestatem et literarum stiidia non vulgares stimulos addunt. Desig-ö 
gnati sunt insuper inter illos praefecti, qui aut eorum errores mulc- 
tent aut obstreperos ad d. regentem de immodestia deferant. 
Discipuli etiam extranei (quod mirum est dictu) adeo ad virtutis 
et literarum incrementa inardescunt, ut non raro scriptis ad d. 
regentem scedulis leges sibi praescribi in classibus efflagitent, utio 
habeant, quo se mutuo ad studia magis exstimulent. In declamatio- 
nibus etiam publicis se invicera superare contendunt. Communi- 
cantium numerus et communionis crebritas quotidie augescit. Profes- 
sores tlieologiae bis diebus canicularibus pro veteri consuetudine 
a lectionibus feriantur, nos tarnen, ne auditorium onmino diffluatis 
aut turpi otio aut divagationibus nimium vacet, [pergimus] "■ legendo. 
Dominus regens die ab liinc circiter 8. auspicaturus est Magistrum 
sententiarum ^, quem ego abbin c 4 aut 5 diebus [absolvi] <^ una cum 
media psalterii parte; quo ad tempus suspenso, auspicabor, divina 
gratia auxiliante, evangelium s. Joannis, idque ex consilio doctoris 20 
Gropperi ^, cuius consilio aliquando niti et familiärem esse oportet, 
nam cum vir ille magni fiat, plurimum potest nostra negotia pro- 
movere, id quod non gravatim facit. — Offeremus (rev™*^ episcopo) 
paucis ab liinc diebus Carmen gratulatorium, quo benevolentiam 
erga nos provocemus aut habitam conservemus. 25 

Existimamus etiam non esse silentio praetereundum, quod 
elapsis aliquot diebus senatus civitatis cuiusdam superioris Ger- 
maniae nomine Mulhusia, quae lieresi infecta fuit, scrii^serit li- 
teras (quas ipsi vidimus) ad senatum Coloniensem ardentissimis 
votis expetentes unum atque alterum concionateram catholicum ^, 30 
qui populo vitae integritate ac doctrinae sinceritate praeesse possit. 
Consulum nostrac urbis praecipuus expetivit domini regentis operam, 
ut dispiceret, si eiusmodi haberi possent, quibus tarn eximia fruitio 
tuto et cum spe grandis animarum lucri delegari queat. Sollicitus 

« Lücke. ^ Gruppen. 

1 Petrus Lomhardus. 

2 Das Schreiben der Stadt Mülhausen in Thüringen datirt votn 22. Jiini 
1558 (Or. im Stadtarchiv, Briefe; Cop. IX, lfoi.22). Am 30. December 
1559, also 1^/2 Jahr nach dieser Anfrage, wurde in einer Versammlung 
der Baccalaurei der Theologie in Köln über diese Angelegenheit berathen, 
aber 'intra se vix iilhim habiierimt, qui munus lioc subire cogitaret. Tandem 
vero non multae aetatis hominem m. Joannem Tungrensem theol. bacc. clesig-na- 
runt et m. Theodericum Moeck, theol. bacc. qui, ubi id muneris diceretur in 
se suscepisse, non multo post obiit' (Decanatsbuch IV fol. 283). In Nr. 212 
meint Mhetius: 'Quaesivit consul civitatis, quaesivimus nos,' quibus consul com- 
miserat: nee rector universitatis, nee tlieologi nee quispiam concionatorem, qui 
miseros illos iuvare vellet, demonstrare potuit'. Am, 3. Jan. 1560 antwortete 
die Stadt Köln auf die inzioischen erneute Anfrage von Mülhausen, sie 
verfüge nicht üher eine j)cissende Person (Brief buch 78 fol. 266). 


211—213 1558. 311 

est dominus regens, ne tarn piae causae desit et consulis desideriis JnM 28, 
flat satis. Quod si liaec res bene successerit, futurum confidimus, 
ut flnitimae civitates deposita haeresium sarcina slnt catholicos 
concionatores efflag-itaturi. Videntur enim suorum concionatorum 

simprobitate taedio affici et vulg-i rebellione fatigari. Accedit bis, 
quod rev. episcopus Trevirensis, nisi belli metu tantopere in 
transversum raperetur ac discruciaretur, iam pridem ad Rev*^™ T. 
scripsisset pro fundaudo collegio in nobilissima ac antiquissima illa 
civitate Treverensi^. Vehementer- hoc negotium urget suffraganeus 

10 ipsius ^ et pastor [Bopardiensis] ^, uterque Societati citra omnem si- 
mulationera addictissimus, qui non levibus argumentis declararunt, 
si haec res effectum aliquem sortita fuerit, ut non est levis coniec- 
tura, facilis erit ad reliquos Germaniae episcopos et celebriores 
civitates aditus. — Coloniae anno 1558, 28. Julii. 

212. Kölner Yiermonatsberlcht '^ über Mai bis August 1558. August 3i. 
Ueberfüllung beider Häuser 'mit Konviktoristen, Zahl der Brüder. 
Frömmigkeit. Neigung mehrerer Jünglinge zum Eintritt in die Ge- 
sellschaft. Schüler aus entlegenen Gegenden, Venoandter des EB. 

von' Mainz und Sohn des trierischen Hofmeisters. Schulordnung und 
Disziplin. Ma^igel an Lehrkräften insbesondere für Theologie. Mangel 
an Predigern. Schreiben von Mülhausen i. Th. an Köln um zivei 
katholische Prediger. Predigermangel im Erzstifte Trier. Bemühungen 
des Trierer Weihbischofs und des Pfarrers von Boppard, Peter Fähe, 
um Berufung der Gesellschaft nach Trier, des königlichen Commissars 
Wilhelm Lindamts um. deren Ansledlung in Friesland. Häretische 
Widersacher. Beruf und Nutzen des Kölner Collegs. Der neue 
Erzbischof Johann Gebhard ^, Gönner der Gesellschaft. Bestellung 
des Heinrich Dionysius zum Domprediger. Dessen Besuch in Brühl. 
Köln 1558 Aug. 31. 

II fol. 17, Copie n. Jhs. 

213. Kölner Monatsbericht über August . 1558. Starker Zu- 
lauf von ausserhalb. Zahlreiche Bürgersöhne. Häufige Beichte und 

^ TJeber den schon 1550 auftauchenden Plan, in Trier ein Collegium zu er- 
richten, vgl. obe7i S. 162, Anm. 3. Die erste Annäherung des Trierer EB. 
an die Kölner Jesuiten erfolgte anscheinend Herbst 1557 (S. 290 Anm. 2). 
lihetius vermerkt in seinem Tagebuch zum 21. Mai 1558 (IX, 1 fol. 19) : 
Venit ad nos Beraardus Metternicli, filius hoffmeisteri archiepiscopi Trevirensis. 

2 Gregor Virneburg, Weilibiscliofl557—^8 (Müller- Hölzer, De j)roeinsco2ns 
Trevirensibus S. 74 ff.). 

^ Peter Fähe, vgl. unten S. 833 Anm. 2. Im Januar 1558 sandte Bhetius 
ihm ein Studienverzeiclmiss, ein Verwandter von ihm, Johann Fähe, 
war seit Februar Convictorist im Tricoronatum {IX, 1 fol. 15, 17). 
Verfas.st von Johann lihetius. Der Inhalt deckt sich im We.sentlichen 
mit Nr. 209, 210, 211, 213. 

^ Nach dem am 18. Juni erfolgten Tod des Erzbisehofs Antoti lourde am 
26. Juli der Subdecan am Dom und Prop.<it an S. Georg, Johann Geb- 
hard Graf von Mansfeld, zum Erzbischof cjewählt. Für seine früheren 
freundschaftlichen Beziehungen zum Orden vgl. oben S. 292, 298. 


312 1558. 213,214 

Gommunion. Die Deutschen an Zahl jetzt stärker als die Fran- 
zosen (Belgier). Günstige Gesinnung des neuen JErzMscJwfs. Ernen- 
nimg des Heinrich Dionysius zum Dom/prediger. Dessen Predigt in 
Brühl hei der Trauerfeier für EB. Anton. Köln 1558 Septembev 5. 

II fol. 16^, Copie 11. Jhs. 

Sept 5. Confitentur studiosi ^ omncs celebrioribns qiiibnsdam festiS; qni- 

dam tarnen saepiiis, iionnulli scptimana qnalibct, et quam vis Gal- 
lorum initio inaior hie fuerit quam Germaiiornm copia, nunc tanicii 
hi facile illos numero superabup.t, — Post obitnm arcliiepiscopi 

Juli 02. nostri domini [Antonii] electus est in festo Annae comcs de Mans- r> 
feit, Societatis nostrae, ut argaimentis multis didicimns, amicus ^. 
riic non omitto, [quod] post electioncm m. Henricum Dioiiysiuni 
snmmae aedis concionatorera fecit ^ et in praedeccssoris sui cxe- 
qiiiis in ßrenb locnra in quo consuevit ag'cre, illum accersiri iussit, 
nt populo concionaretur. Quo cum ra. Henricus uiia cum rcg;ente lo 
nostro venisset curni abbatis S. Pantbaleonis '^' vectns, quem, epis- 
copus in eam rem parari cupicbat, mane doctissiiue concionatus 
est, etiam arcliiepiscopo praesente, ut nonnulii dicercnt, sc bcuc 
paratos esse ad diem integrum illum audire. Recitarunt in prandio 
duo ex nostris studiosis, quos secura adduxcrant •"', Carmen gratu- 15 
latorium maximo omnium praesentiura applausu, ut etiam munus- 
culis illos pueros episcopus honorarit, nobis vero (ut sigillifero dixit) 
plaustrum vini mittet. ■ — Coloniae ex mandato p. Leonardi Kessel 
Nonis Septembris anno 1558. 

214. Kölner Monatshericht über Se^rtember 1558. Waclisende 
8chülerzahl. Vornehone Zöglinge. 10 Interne. Zuzug aus der häre- 
tisch geleiteten Trivicüschule zit Düsseldorf. Gegenbestrehungen. des 
Düsseldorfer Reldors, Anioerbung neuer Lehrer und Anvendung 
neuer Scliulregeln. Staunen häretisch erzogener Schüler über eile klrcii- 
lichen Gebräuche. Ihre rasche Um.wandlung. Verbremmng ketzeri- 
scher Schriften. Köln 1558 September 28. 

II fol. 18, Cojyie 17. Jhs. 

1 D. li. die Externen. 

2 Vgl. oben S. 811. — Zum 81. .Iidi, dein Todestag des Ignafiiis, ver?:eichnet 
das Tagebuch des Rlietius (IX, 1 fol. 22) folgende Vorfälle: Pvidio Cal. 
Aug-., qui fuit dies obitiis rov. patris Ig'iintii do Loyula, duo ([uodairiniüdo cou- 
tig'erunt miraeiila.; nam magna pars muri colleg'ii in plaloaiii cccidit; pnor, 
juxtii quem moles illa deeidit, laesiis noji esl;, iie i'esiiltatioiiG quidciii lapiduni, 
et alii nuUi subtiis erant. Praoterea die precedcnti caeteri regcntos contra 
nos instituerunt f'aenltatis artinm congreg'ationeni, et nesciinus, qrioinodo im- 
pedita sit; orationilms credo p. Tgnatii et d. Virginis. quae patrona colleg'ii 
est, qnia tum dies sabbati erat. 

'■^ Am 14. AuqiLst begann Diont/sius in Folge dessen seine Predigten im 
Dom (IX, 1 fol. 22 V. Tagebuch des lihetiusj. 

^ Das loar damals (1556 — 1512) Heinrich Mülheim. Der Vorfall ereignete 
sich am 11. und 18. August (Näheres im Tagebudi des lihetius IX, 
1 fol. 23, 100 '15. Cal. Augusti' Schreibfehler für '15. (Jal. Septembris' ist). 

•'' Petrus Michael und Hermann Clericus, beide aus Köln, 


214 1558. 313 

Undique g'lomcratiin. adolesccutes accurj'unt, quasi niisquain Sept. sa 
iiielins (jiiam apiid iios iustitui qucant;. Si iinmeri habeiida est ratio, 
qui uou Icvitcr estiinaudns est, rcliqnas buvsas siipcraiinis ^ si no- 
bilitas spcctatiir, aut superairms aiit roctc aecinamns, si vero de mo- 
n rum ingciiuitatc, iitcrarum et x'ictatis progressu sermo est, profecto 
longe alios iiitervaiio post terga rcliqniiiius. Ilunc proi'cctiim ex 
frcqiieiiti cominiuiione ccn '■' ex radicc raniiisculos snppullulaTC 
coniperimns. — Sunt lere 70, qui uolnscuiu victitant, Quidaiii 
gymiiasiarclia nou adraodum in fide öiuccrus i'ovet iu sclioia qua- 

10 dam triviali - plus miuus mille quingentos adoicsceutes; is couque- 
slus est (si cuidam probatae lidei vii'o fides adliibeuda est), sibi 
maxiraam iiiferri iacturam, quod celeberriina uostri eollegii fama 
quam piui'imos discipulos ab illius scliola evocet ac al^ducat in 
nostrum convictuni aut saltem sub nostram discipliuam. Incrediljile 

ir)dictu, quantum nunc ill-e navct o])eram, ut suos eonsorvet partim 
per pracceptores, <j[uos sibi undecumqne pot(>st accersit doctissiraos. 
partim solito maiori diligentia, quam legcs seliolasticas renovat, 
praefectos iuvenum per domus civium constituit, ut ])(M'dendae iu- 
ventuti vacet, et suis ernmenis consulat, eeterum tantum abcst, 

;iout sparsum de nobis riimoreni aut obseurare aut etiam labefactai'c 
queat, ut etiam non mediocriter illustret, luun illius praestigia et 
sycopliantiae, quibus incautos adolesceutes i]laqueare et irretire 
eontendit, adeo innotuerunt^ ut catliolici paren.tes vehementer ablior- 
rentes ab illius instilutione (ilios suos avocent et '•' nobis instituendos" 

2:1 comniittunt non sine (}uerelis . . . '' quil)us illum incessant, quod 
lilios tani nefandis liaeresüius imbuerit. — Quid memorem, ()uo pacto 
diseipuli liaeretieorum lüiros, ex quoi'um lectioiu^ pestilentissimumillud 
anijiiac vivns liausr^runt (Uiam [U'oiiipti non sine liaej-esium " abo- 
minatjone ad regentem nostrum, ut comburantur, adportant. — Nee 

so hoc silentio ])ractei'eundum est, (juod oüam sacerdotes extrantu et 
adoleseentes confessionem generalem t'ecerint non sine singulari 
curandi conieclura. — Postremo regens uostei' in quodlibetarium ^ 
(ut vulgo dici solet) -^ omnium coiisensu electus est '^ In hac iunctionc 

« sou. '> ;\. f-' lii.slitiißDte.s. <' Liic'ke. '" ]i;ioro.siuii. /' quod- 

lilicfarnin. .'/ solcut. 


1 


r)i(i uhc/ii, Ä' ,'lOf) Äma. 1 (irii-<"ihnlc t^pmrnvnij ::n-isL-l)en dei)) TricororKifton 
■U'ud denhe/ulen miüeren Bnrscii tcar besonders in einer FacidfäfssUzunfj 
vom IG. A}i(/'/tst zuiu. Atisdi uel: f/ekoQW)nen, in irelrlter flerhard 'M(dlü><(us, 
der .llerjens der jMonfemerhiirse. frol?:, de.s '\ViderKlai}ds des Ifheirus den 
BeschiuHs durchsetzte, dass das Trieen-nnedinn nicht cüs 'Uechtsiiuehfiilijcr 
der Bursa Cucaiia, sondern, als neue Jvi'nrichtiinf/ anzusehen, sei. In. 
Folije dessen vurden die h'enten der Ciicana nicht dem. FrieoroiKditni 
zu(jesprochen, .•sondern, unter <tas Montan.wni vnd Laurentianum rer- 
thcilt (Tagelmch des .L'hetius fot. 2o ; rgt. ],'eijj'ent)er(j l, 67; unten S.o:/f^ 
Anm. 4). 

Ks handelt sich -um, die Monheimsche Schule in Düsseldorf. 
K'alciulis Soiitcnilji'is iiidicta coiigTo^n'afioiu; racullali.s olcctus (;,st (|nu(lIil)iMariiis 
JH. -Junuiios i;ii('titis (Kintra<jun<j des .Bhetius im Decanat.^huch IV fot. 27 r>). 


314 1558. 214—216 

Sept. 28. non exigua amplissimae messis spes reposita est. — M. Joannes 
Berkel elapsis aliquot cliebus nempe 22. Septembris in s. tlieolog-ia 
pro baccalaureatu cum lionore respondit. Sunt et alii, qui ad re- 
sponsionem in eadem facultate se diligenter parant. In leclionibus 
eodem perstant lervore, immo se vincere Student. Praeceptorum 5 
sedulitas diligentes etiam reddit discipulos. — Coloniae 28. Sep- 
tembris anno 1558. 

215. Der liath der Stadt giebt unter geioissen Bedingungen 
sein Einverständniss mit dem Ankauf eines Hauses zur Eriueiterung 
der Dreikronenhurse. Köln 1558 Oktober 26. 

Rathsprotokolle vol. 19 fol. 312 ^J. 

oct, 26. Naclidem der regent in meiner liern bursen auf S. Maxi- 

minenstrass sich beclagt^, dass er um vilheit willen studiosorum 
in meiner liern beliausung nit reumbden gnug habe und derhalb lo 
mit vorwissen der liern rentmeister ein neben gelegen hauss 
von Adolph Smeling gegolden, so hat ein erbar rat bewilliget, 
dass der regent Reide daran geschriben werde dergestalt, das 
dorus keine geistliche Stiftung gemacht werden solle, sondern wan 
in künftiger zeit ein erbar rat der behausung, wie die gekauft, i5 
begeren wurt , das alsdan der regent oder wer das besitzen 
wurt , solche behausung um die kaufsumma sampt [was] daran 
kuntlich gebawt wäre, wieder ussgaen und zu banden eines rats 
ussgaen solle ^. Und ist befolhen denen hern rentmeisteren 
sarapt beiden wynmeisteren, die heuser an lengden, breiden, fin-ao 
stercn und gemeurs mit flciss besichtigen, damit in künftiger zeit 
des bows halber keine irrung erfolge, und ist befolhen Conrathen 
Schüfe und Johan van Binge beiden ratsmennen, sollichs dergestalt 
ant schryn Nederich zu verurkunden ^. 

216. Kölner Monatsbericht über Oktober 1558. Eintritts- 
gesuche vornehm^er Jünglinge sind vorläufig aus Vorsicht abzulehnen. 
Erwerbung von neuen Häusern. Gute Naturanlage der Deutschen. . 
Ankunft des P. Eberhard, Provinzials für Niederdeutschland in Be- 
gleitung des Johann Martaigne. Erfolge des Heinrich Dionysius als 
Domprediger. Gehässige Urtheile der Strassburger und Pommern über 


* 
Das Gesuch des Rhetius, der zwei Häuser zu erwerben wünschte, dattrt 
aus dem Juni (Copie IX, 1 fol. 21). 

Die betreffende Eintragung befindet sich im Schreinsbuch Niederich a 
pistrina Maximini Nr. 234 ad 1558 November 15. Die Anschreinung 
['secundum consuetudinem in sacrario temiDli d. Lnpi'] erfolgte iviederum zu 
je einem Viertel auf Johann Rhetius, Heinrich Dionysius, Johann von 
Linden und Franz Coster. Die Kaufsumme betrug 1500 llialer. Die 
Bestimonung, dass keine gei.nttiche Stiftung aus dem Verkauf erwachsen 
dürfe, wurde ausdrücldich hinzuqefiUjt (vgl. auch das Tagebuch des 
Rhetius IX, 1 fol. 24). 
Das notirt auch Rhetius in seinem Tagebuch IX, 1 fol. 23, 


216, 217 1558. 315 

das Colleg. Der Kölner LecUonsplan in Augsburg bekannt. Köln 
1558 November 8. 

II fol. 18^, Gopie 17. Jhs. 

Quamvis noiidum sat comraode publice Societatis constitiitio- Nov. s. 
nibus uti licet, praecipua tarnen non negli^imtur. — Domus hactenus 
capax omnium (convictorum) non fuit, sed liodie tres aliae adiunctae 
sunt et quartam pro nobilibus Ins aliisque convictoribus nobis con- 
sduximus. Miramur omnes inter adolescentes istos tantam probita- 
tem, quorum [nonjnulli, cum et nobiles sint [provectae] * satis aetatis, 
tam[en] sunt ad pietatem addicti. Optimam hie discimus esse indolem 
Germanicara, [dum]modo ea probe excolatur. — Promo vebuntur bis 
diebus ex nostris 13 in baccalaureos artium^, quos omnes favente 

10 deo post annum magistros creabimus. Moris enim hie est, ut, qui 
physicam audire velint, primum baccalaureatus g-radura susceperint. 
Accessit ad nos 29. Octobris rev. p. Everardus 2, per inferiorem Ger-Oct. 20. 
raaniam provincialis, cuius adventus multum nos in domino con- 
solatus est, tum quia de rebus Romanis, ut electione praepositi 

15 aliisque id genus multis, certiores facti sumus, tum quod ad has 
partes eiusmodi provincialis demissus sit. Contulit p. Leonardus 
et nos quoque collegii huius negotia, quae non parum ei placuerunt, 
prout ex eins literis uberius intellig-etis. Concepit enim spem 
magnam, multa bona per hoc gyranasium esse futura. Advenit 

20 cum eo rev. p. Joannes Martaigne, qui non parum ^ in profesto Om- 
nium sanctorum in studiosorum nostrorum confessionibus audiendis Oct. 31. 
nos iuvit. Fuimus enim quatuor sacerdotes illis toto die occupati. 
— M. Henricus Dionysius in concionibus magno cum totius audi- 
torii favore pergit; misit nobis rev™"'^ episcopus designatus bis 

25 diebus bovem unum, qui est decimus quartus eorum, quos hoc mense 
pro tota familia mactavimus. Oder optimus huius collegii non 
solum ad vicinas civitates spargitur ^', verum etiam ad remotiores 
regiones pervenit ad ^'' haereticos, Argen toratenses dico et Pome- 
ranos, quorum illi nobis infestissimi sunt, ut hoc diabolicum colle- 

30 gium vocent. Ex '^ Augusta quoque huc nuper unus venit, qui in- 
dicabat, cathalogos lectionum nostrarum eo delatos esse, multaque 
de collegio illic referri, de quibus tamen [adhuc] ^ incerti erant, com- 
missum esse nonnuliis, ut diligentius rei veritatem inquirerent. — 
Coloniae ex gymnasio novo Trium Coronarum, anno 1558, 8. No- 

35 vembris. 

217. Kölner Monatsbericht über November 1558. Erwerbung 
von vier loeiteren Häusern, darunter eines für Bedürftige nach dem 

'* Lücke, der Text ist augenscheinlich verstümmelt. ^ nos doppelt. 
^ spargit. d et. e Lücke für ein Wort. 


1 Vgl. unten S. 817 Anm. 3. 

^ Eberhard Mercurian. Mitte September 1.558 hatte er Rom verlassen, 
von Laynez zumi Provincial von Germania inferior ernannt, was er bis 
1S65 blieb, luo er Assistent des Generals Franz Borgia icurde. 


316 1558. 217 

Vorldldß des GöUeglum. Garmaiihicm hesfimmf. J'aum für JflO In- 
ferne. Unter SO vorhandeiieii sind, 20 Brüder. Vorne/ime ZögUnge. 
Zufiuss aus Polen, Wiitenherg und Sfrasshurg. Ilo/fnnng auf /Be- 
seitigung der liU,retisehen Hclinlea zu Strassburg find Düsseldorf. 
Wunsch, dass die Schule zu Prag ähnlich wirke, nie Köln. Pedeu- 
tung der Jugenilerzieliung. Freunde der Gesellschaft in Lii.thers 
Jfeimat Eisleben, und in, Ifaviburg. Kircldich.es Leben, Sclmlzuclit 
und Pfausovdnung. Vertheilun.g ron JlücJiern als Prämien.. Günstige 
Geslnnumg des Abtes von S. Hubert, des Pfarrers von Kanvpen, so- 
vie des Bürgermeisters Philipp Gail und, des Evzbischofs. Köln 1558 
November 30. 

IL fol. l!)i>, Copie 11. Jhs. 

Nov. ;ii). ConsGCuti nunc suinus t.res clomos conti gTias et ([iiartain valdo 

niag'nam condnxinius, (jiiartain. qua liactonus usi sumus, et quae 
nonnihil a collegio distat, in usuni forte paupcruni rotinebinius, 
qui illic" olcniosinis, ut liomae Gerniani, temporis successu alantur. 
Nunc tan tum nobis loci est, ut loO comniode sufliccrc possit. Su-5 
mus nunc siuiul 80 circitcr; ex his fVatres sunt 20 circitci", cx- 
ceptis pati'ibus et praeccptoribus, sod aliqui. nonduni vota, credo, 
eraiserunt. Exspectanius vero adhuc 18, quibus speni pi'aeluiimus, 
quod locum Iial){turi essent. Paulatim cos suscipiemus; in pra.epa- 
randis cuira necessariis occupati sumus. Suscipimus autem et co- lo 
raitcs aliquot atipie barones, cum satis magna, familia brevi, credo, 
aderunt. Onus iilius est comitis de ]\[oers, canonicus ..•''■', alter 
(!St fllius Illienani comitis, diio alii sunt fllii cuiusdam baronis de 
Kricliing'en ^ , (iiioriim alter canonicus apud nos est in summo 
templo'^-, ultimus, ([ui nunc scliolam nostram visitat, etiani cuiusdam 15 
l)aronis de Kriching'on est Iilius (!t apud Trcviros canonicus^. Hie 
suo exemplo forte advocavit ceteros. — llos omnes, qua.mvis co- 
mites et admodum nobiles, ita tarnen suscipimus, ut nobis subsint, 
et ne domum quideni sine facultate nostra cg'rcdiantur. — Conftdo 
in. donrino, quod Argentoratensem scliolam et Dussel dorpiensera et 20 
nonnullas alias haereticas nobis viciniores paulatim evacuabimus. 

« illLs. ?' Lücli'e. 

1 lihefins bemerld, in. seinem TagelmeJi schon zum 11. Seplonnber: "Veiiit 
nd iios ini.ssu.s ;i rl. ]\I;illii;i Helt [der bekanJite. Viceknnzler K. .Karls V. 
ist gemeint, der ron 1'~>-.I() -0.1 in Köln lebte und, in d.en .hdircn töö-.l—itS 
vorluille, tue)- ein au.s fünf Lelirern und 2.'') llcliülern bestehendes (Jolleg 
nur Krilftiguncj der Icatltolisclien Kirche zu, begründen, rgl. Pn)wn IV, 
044 ff., Ann. 'da-: hisf. Vereins f. d. Kiedcrrhcin XXV, l.lSff. und 
Nuntiatui'bericldc, aus Deut.Hcldnnd. TU, l) S. ■lif''»] I'liillppu.s b.'iro ;i Kri- 
diiiig'eii, ([iii I';k',Iii.s (|iii(l{M)i l'uis.'^nt no.slor cdin-irlor, sed ([iiia locus iiou ernt, 
collocnvinnis cuiiu ,'i]iu(l dtict,. Vcnloniniu e i'0;.i:irino collogii, et cvini p;iO(l;ig'Og'0 
lectioitcs visirni;' llX, 1 fol. 24). 

-' Er kiess Feter Ernst (Gelenii Farragines roL XXIX fol. 1047 ; i.mm.ir,r>9 
Jan. 28.). Domherr ■■■leil lööS Kor. .'>. Iieirathctc er loG7 eine Grüfin v. 
]\lan..^feld.. 

•' Fliilipp von Kricliingen (iviin. löotl Sept. 14.). Vgl. Anm. 1. 


217 1558. 'Sil 

Dens oiüni liis coeptis aspirabit, iio iuventiis innocens a pcrvei'sis ^^»v, so. 
doctoribus et mag-istris crroris luie,i'csi aliqiia imhuatur. V(3llem 
Pi-ag'Gnscs, qni vicini sunt Saxonibns, ita p]ansi1)iiiter siiara scliolam 
institucreut"- , ut ex Poloiiia , Vittenberg-a, Lypsia, Monteregio, 
5 Francfordia ,,.''' et reliqnis scholis in eo tractu circa scptentrioncm 
et Sarmatiara inventntem nninerosam ad se pclb'cerent. Nam si 
liaercticornni invcntns in nostris scholis luiberi posseü, bona cft'nl- 
geret spes conversionis nniversae Gerinaniae. — Fnenint qnidani 
etiain apnd nos Pomerani et Meckelbnrgenscs, crcdo, sed actate 

ju provectiores, quam nt nostra foi'to illis conveniret Institution — 
Habemus nunc ununi lidelem adnioduni in Saxonia in ipsa Lutlieri 
patria Islebii, cpii diebus superioriI)us ad nos scribcns se plane ca- 
tliolicum esse declai-avit ^. ■ — Habemus ({uoque Hamburg'! queudam 
amicum. et aliuni in aula ducis PonK^rariiae, verum lii minus ])ro- 

ii'])ati adhuc sunt. ConciliaJnnms nobis in illis liaeretieorum civita- 
tibus etiam paulatim anaicos alicpios, per quos, licet latentes, non 
parum boni iiet apud catliolicos, quorum multos in singulis adhuc 
civitatibus esse pulo, donec potestas detur aperte illis succurrendi. 

— Discipulornm numerus valde frequens est, et augetur in dies. 
20 I^accalaurei nobis sunt 21''' et irdicr hos fratres 0, dlalectioi vero 

-■)! (vt intcr illos tratres . . .'''''. ■ — Easdcm classes sex retinemus, 
quas superiori aestato in cathalog'O nostro colh^cavimus, eosdem 
septein praeceptores et easdcm pene lectiones. Modica autem in 
hac autumnali studiorum innovatione lectionuni l'acta est mutatio, 
i-Timaior in A^ernali Iiet, si dco placuerit j\r. Frjincisens dialecticos 
et physicos in Euclide exercebit, f'estis dielnis post declamationes 

«■ iiiHtitiioi'init. '' Lücke. 

^ tiv.hiilar den Trlcoronafani hi Köln trar drimals auch der Pole fSi(/>s- 
'iniind. ('romej', irohl ein Venrandfer des hel.'aiuifeii Bischofs von Knn- 
land, {-tolO—loSO) MarUn C'noner. ('riu/cbuch f'ol -Jo.) 

- Nac/i der hs. Hau sehr onJ.k hiess er Adam Lanilariis. 

■' Aus der vni .Decanrdshuch IV fol. 27G rorl/e(/enden Lisle der Bacca- 
laurei, -welche am :l~). Norendoei- zugelassen trurden, ist die AnsaJil de.'- 
Schüler des Tricor. niclil ■mit Stclierhe.it 'nc enl ncJivien,. Bu, </anzen, 
u'ui'den 5."> Baccalaurei, der JJecan (Gerhard. Jlu.tinfj) ruac/rt die h'aud- 
iKrliz : 'Ex lii.s 27 .'vd g'ynni;i,siuiu iWoulaimm .spoctah.'Uit ; ([Uu!', })0n'0 ncl rolh^iui, 
(;ovto aflirinaro norpioo, partim i|uo(l Jjaiu'cntianl de (huilms a novo gyiniiasii) 
jd. i. das Tricor.] ropotoidi« a<^'preiil, ])arli)ii oiiam ijUDd pleriHijue ijuiuiui- 
l)U,s iitrins i>'yiinia,sii iinu f'.s>;()t ad.siTi[)tiim in cliarla iiiiin tradila vidoroin . 
(leovdius Ji'inlioufz Buscodncensis, Johannes Dionijsius NeonHujensis, 
Ätardus Jrnoldus Buscoducensis, .iijioldu.s Harens Buscoducensis (r(/l. 
ohen. ,S. 2!).-) Änvi. 2), Arnold us J^iolHcns Leodiensis ('nnr,i.. /■'h'xS A,u. (/.'!)), 
Benedichis k'ii-c/io/f ('ocheinensis (Mai 2), Adrianus Marcellus (iMechlin.., 
Juni iS), llohertus Ifodej/iauu:; (l\fai l'Sj, JrJiannes Herhetius Nicolaus 
Jk'.!jeru,s, Joannes Feiinus Clircnsis (= Kat, JMärz 8), und Oijerius J}a- 
tcnntia.iius (Oct. 10) sind a.ls Zöi/lint/e des Tricor. bezeicliuet. .Kach dem 
'/'afjehuch des Jiheh'us (fol. 24) t/ehöi'len. deinselhen, B'J Baccalanreen an, 
ausser den f/enannteu. Joannes I/iushcrfjius Colouien.sis. 

"^ hu, Taijchuch (fol. 21) hejindct sich eiiic iJste der Schule)', die am. 11. 
Noreruber den Asceimus inilmaclrlen. 'Ascoiideutos c rhotorica ad log'icaiu' 
icaren ^.-7, %'i«ceii(]oi)to8 e pnotira ad rliotriricim' 11. 


SIÖ 1558. Ölt, 218 

Nov. 30. in schola rhetorica Ciceronem de inventione, quartum ad Ilerenniiim 
et orationes pro Milone et rege Deiotaro interpretabimur. In 
schola poetica secundiis liber Aeneidos et secundus epistolarum 
Horatii praelegetur, in superiori schola grammatica m. Gregorius 
Fabius sextura epistolarum Ciceronis legit. In lectionibus coni-ö 
mnnibus aliqua etiam mutatio facta est. Vesperi enim, ne idem 
nimis frequenter audiant, primns officiorum Ciceronis explicandus 
erit, et mane cum Leonardo " Luciani mortuorum dialogi. Reliqua 
fere immutata'' raanent ut in cathalogo. Conservatur quoque idem 
confitendi modus, eaedem leges scholasticae et absentiura mulctae lo 
et in classe rhetorica eorum etiam, qui orationem non exhibent. 
Haec autem pecunia, quae ex huiusraodi mulctis colligitur, in disci- 
pulorum usum rursum convertitur, praesertim circa studiorum innp- 
vationem, ut in hoc autumno factum est. Dedimus enim tribus 
primis in ascensu ad dialecticam libros valde bene ligatos, quibusi.5 
non parum ad diligentiara etiam alii excitati fuerunt: primo, qui 
frater est, Aristotelis Organum Impressum Parisiis in 4°, ut etiam 
secundo eundem librum, sed in 8° Basileae, tertio vero, qui con- 
victor est, Aristotelis ethicam, in 8" Basileae. — Ex discipulis 
non raro augetur fratrum numerus. Spero bis mediis pervenietur 20 
tan dem ad verum Societatis collegium, nam fautorum et amicorum 
numerus augetur plurimum. Abbas S. Hubert! ^ in literis ad fra- 
trem nostrum Henricum Somalium ostendit, se optimc nobis velle. 
Idem hoc fecit d. Aggeus Etheus pastor Campensis in literis ad 
m. Andream ^. Hie et iuvenem ad nos misit, id quod rairum est, 2.-) 
cum ipse sub Laurentiano regente aliquando docuerit. D. Philippus 
Gail, novus huius reipublicae consul, ita nobis amicitia iunctus est, 
quod non facile in aliquo nobis deerit. Archiepiscopus totus So- 
cietatis esse videtur. — Coloniae ipso die s. Andreae apostoli 1558. 

218. Aufzeichnung des Rectprs der KöLoier Universität Pliüipp 
Mylander Novesiensis über die erneute AtcfnaJmie der Jesuiten als 
Verioalter der Dreikronenburse in den Lehrkörper der Universität ^. 
ir)l)8 December 15. 

Eigenhändige Eintragung, Liber rectorcdis IV fol. 205^. 

Deo. 15. Anno 1558 die vero 15. mensisDecembris fuit congregatio quatuor 30 

decanorum universitatis studii Coloniensis in Dillis ad Gradus Mario ''^ 

« So. Mir unverständlich. ^ immota. 


1 S. Hubert in den Ardennen. 

2 Andreas Boccatius, vgl. oben 8. 808. 

3 Das Tagebuch des Ehetius enthält zum 13. October 1Ö58 die Eintragung : 
Petii primo a d. Pliilippo Mylandro, miiversitatis rectore, confirmationein in 
reg'imine collegii, qiiia priores cluo anni pene elapsi erant (IX, 1 fol. 24). 

* Vgl. oben S. 275 Anm. 4. Decan der Arti.<>tenfactdtät ivar seit dem 
8. Ocfober 15B8 Gerhard Huting aus Doetichem,. Sehr unangenehm 
für die finanziellen Veo'häUnis.ie der Dreikronenburse toar der Beschluss, 
den die Artisten facidtät am 16. December 1558 iviederhoU fasste xmd 


218,219 1558.1559. 319 

instituta super 2 punctis, nimiritm ad rcconciliatioiicm ven. cl. Conrad! dcc. i5. 
Maleherbii, art. m. Colonic promoti et iur. can. licentiati et pve- 
positi ad s. Adalbertum in Aquisgrano, et super reccptione a novo 
regentium in nova bursa Coronarum iuxta concordiam inter eos 

5 et 4 decanos universitatis in ecclesia metropolitana Coloniensi ante 
Pasüulum factam, videlicet d. Joannem Geffen, ordinis Predicatorii 
priorem, theol. prof. ac eiusdem decanum, Joannem ab Anholt, 
iur. decanum, Conradum Betztorpium, Hermannum Novesianum med. 
fac. decanum, Joannem Kuremundanum, sacre theol. bacc. fac. 

10 art. decanum, anno 1556 die lune mensisNov. 16. die coram Henrico 
pedello, seniore universitatis Coloniensis nötario. Et fuit [conclusum], 
quantum ad primum punctum d. iicentiatum Maleherbium attinet etc., 
dominum prepositum Maleherbium debere suam petitionem in scriptis 
dare in proxima congregatione apud Augustinenses pro electione 

isnovi rectoris fienda. Quantum autem ad iterationem receptionis 
dominorum piissimorum simulac doctissimorum ex ßocietate Jesu, 
conclusum promptissime simulac benignissime fuit, Ulis per me 
anuunciandum, placere omnino decanis nomine totius universitatis, 
ut nobiscum sint, vivant simulac privilegiis nostre universitatis 

20 utantur ^. 

219. Kölner Viermonatshericht^ über September bis Dezember 
1558. 20 Brüder, davon 5 Priester und 4 Magistri. Vorsicht bei 
Neuauf nahtnen. Vertheilung der Lehrkräfte. Bevorstehende Promo- 
tionen. Grosse Zahl der Internen. Deren Lebensführung. Haus- 
ordnung. Vornehme Zöglinge. Wachsende Menge der Externen. Geld- 
straf e7i für Schulversäumnisse auf Antrag der Schüler; zum. Ankauf 
von Büchern verioandt. • Oeffentliche Prüfungen und Präm-ienverthei- 
lungen. Kirchliches Leben. Hasche Bekehrung häretischer Schüler. 
Wachsendes Ansehen der Schule in fernen Gegenden. Wettbeioerb 
mit der Düsseldorfer Schule. Wahl des Regens zum Qitodlibetar. 
Gönner der Gesellschdft. Geschenke des EB. Ankunft des P. Pro- 
vinzials Eberhard Mercurian und Abreise desselben nach Löiven 
und To2irnai. Köln 1559 Januar 6. 

II fol. 20b, Copie 11. Jhs. 


über den Rhetius folgende Notia in das Decanatsbuch eintrug: In con- 
gregatione a dominis de facultate artium statum est, Cucanam bursam penitus 
interiisse et eam, qtiae Coronarum nunc dicitur, novam esse, et ob id omnia 
quae a d. Theoderico de Geldria fundata sunt, tradenda collegio Montano, 
quae vero a d. Adriano Bredano relicta sunt, ad Laurentianum g-ymnasium 
transferenda esse. Quae translatio seu traditio paucos post dies facta est 
(Decanatsbuch IV fol. 275, vgl. oben S. 313 Amn. 1). 

1 Am 2. Januar 1.559 erhielt Blietius die Mütheilung (Postridie Circum- 
cisionis dixit mihi Philippus Mylander, quod in sno rectoratu rursum nos 
ncceptasset universitas vel decani facultatum et conunisissont illi, nt nobis 
diceret, ut pergeremus qnemadmoduni coepinius, et confürniarcnius uns aliis 
bursis. Tagebuch IX, 1 fol 26). 

^ Verfasser ist Franz Coster. 


320 1559. 219 

Dec. 0. Student oniiies mortificationi iudicii proprii et voris virtutibiis 

acquirendis: de fratribus loquor, qnornm niiinerus iain fcre xigc- 
simum attigit. Augcretur in dies, nisi Jiis principiis difdciliores 
ad iuvenes recipiendos se consulto patres praeberent. Qiiinquc 
niiniei'o sacerdotes sumus, et quatuor praeter iilos magistri serio 5 
studiis et Jectionilras discipiilorum progressui vacant. Eegens i'lie- 
tormn curani gerit, m. Ijaldninus pliysicoruni, ni. Jolianncs Bcrcke- 
llus pooticao classis, ni. Gregorius Fabiiis olassis grammaticae su- 
perioris, m. Andreas Plirysins graniniaticne inferioris, ego auteni 
Ndv. 1. novos logicos in festo Onmiuni saiictormn recepi. M. Henricus lo 
Dionysius praetor concioncni smnnii teinpli (quod jnunus snnmia 
cnvn lande |)eragit) in saci'is sabbatinis diebns et dominieis iuven- 
tuteni nobis concreditani instituit. Dno ex. praece2:)tori1.)ns ad gra- 
dnni baccalanreatus (nt vocant) in tiieoiogia nnper adniis.si simt^ 
(|iioruin alter, Joannes Ijerckclias, iam aetuin eolebravit, alter ni. i-} 
Gregorins Fa!"nus post pancos dies prima opoi'tniiitate nacta pro- 
niovf.ibitur '^. Non [injeonsLiltani eniin vid(!t,nr, ad gradus aitiores 
nostros promovere,, cnni in tali statu res Colonieiises sint, ut sine 
j)ronnjtionibus ne-c auctoritati nee existiraatioiii ernditienis nlhis sit 
Jeens. • — ■ l'o 

Snnnis A^ero convictoi'es liie cireiter 80, iii (inüais dno adiuissi 
suiit (ol) singulareni insignis probitalis expi.'ctatioiieiii), (jui jn'Ojiria 
([iiadra viveriint, — 

Ad externes porro nostros discipulos aecedaninS; quorum tain 
a.in!»!ns est nnnicrns, ut scJiola ^dx nlla snos diseipnlos capiat atque-jn 
d(! angendo loco sit ali(juaiido cogitandnni. Fit eiiini, ut eninlein 
professorerii cireiter 160 andia.nt nonnnnqiiam. ICstqne seloetis- 
siina iuventus, qualeni in jnnHis collegiis iiactenus nnn(|nani vidi, 
nani qni nndi sunt, et nos et Jesuitarnin collegiuni (ut vocant) 
rei'ugiunt, jion ferentes legcs, qnibus ad diligentiam adstringnntur. m 
— PJane constat, nostros ninltis niodis allaruni bursaruin discipnlos 
anteire, quod vcl iioc ai'gunicniuni docebit^ (|uod illinict a suis sibi 
praeceptoribus muletas imponi cupiuiit, si ncgbgentes fnerint, Dia- 
Nov. 1. bjctici enini, qui niilii i)i feste Oinnium Sanctoruiii erudiendi tra- 
diiä sunt, ivnmcro cireiter 34, nnignae cxi)ectaLionis iuven(\s, j^rima jü 
lectione sceduhini niilii in cathedra posuerunt, (jua deciai'abant scs 
desiderarcquicnmqne- a lectionci a:bess(;t G obulis niulctaretnr; qni vero 
a disputationibus dieruui Veneris et lunae 8. Placuit niiJii (et nierito) 
tantuni eoruni stndendi et diligentiae d(!Sideriuni, verum raulcta aequo 
videbatur nuiior, satius autem esse, ut (jni a lectioiiibus al)esset 4, (jui a .lo 
disputationibus G obolos numeraret; quae tanK3n pecunia non in nicum 


^ Am JV. November (Tcu/chudi fol. 21). 

" Das DecaiKifshiich der Ärl/sfenfacxU/if- verzeichnet r-ium- 22. Decemher 
.l.'ulfS : Dill) prdl'cssdi'cj;-; ex Hiivii j.;'\")nu;i,~i() in j^Toniiiiiii consilii iii.'ih'iciil.'U! iiixstrao 
i'ocojid .siiut, in. JiiainiOH J>orl<(.:liiis J'm.scDcbiceii.si.s ot; in. üourgiu.s l)ii)n,Min(!nsi,s 
[(b'('.gi>vius F<'il)iii,s], ])r;ic.stiio lni-,'nnonl:o (IV jol. 277). 


Ö19 1559. 321 

commodmn secl in publicam ipsorum utilitatem rediret, curaturum Jan c. 
enim me, ut ea tribus primis, quos praeter ceteros diligentiores 
toto anno expertiis essem, vel libri physicorum et metaphysicae 
compararentur, vel praeceptoribus externis ", examin atoribus et fisco 

:-) facultatis artiiim in promotione pro gradu baccalaureatus satisfleret. 
Rog'avi sententias omnium : niillus erat prorsus, cui id non summe 
placeret. Istud quod in ^ mea schola tum factum est, in rhetorica 
classe frequenter accidit. Circa festum Omnium Sanctorum facta Nov. i, 
est studiorum innovatio, qua discipuli pene omnes altiores classes 

10 petierunt S non sine diligenti examine priusquam ad ascensum ad- 
mitterentur. — Lectionum parva facta est mutatio, nam m. Bal- 
duinus suis nuper baccalaureis artium promotis legit physicam et 
metaphysicam, ego meis novis logicis Aristotelis dialecticam, in 
feste Pascliae adiuncturus ethicam, nam senioribus baccalaureis in 

15 Quadragesima promovendis plus temporis conceditur ad futura 
examina orationesque in [scliolis] '^ suis recitandas se praeparandi ; 
quocirca semel tantum quotidie idque in parvis naturalibus eis le- 
gitur. Die dominico et festis minus solemnibus communis lectio 
Omnibus philosopliis est in Euclide, cuius primo libro absolut© 

20 sphaera Sacrobusti ^, et aliud deinde aliquid, ut perspectiva cuius- 
dam Joannis ^^ Cantliuniensis ^ vel principia quaedam geographiae 
praeleguntur, quia liaec plurimum tum ad totam Aristotelis pliysi- 
cam tum ad metheorologicorum et de coelo libros adferunt emo- 
lumenti. In rhetorica regens mane orationem pro Milone inter- 

25pretatur 12. aut meridiana hora, nunc libros de Inventione Cice- 
ronis, nunc orationem pro rege Deiotaro, adiuncturus postea quartum" 
ad Ilerennium ; in graecis [autem] ^ additi sunt Dialogi mortuQrum Lu- 
ciani; in poetica classe mane explicare coepit librum 2. Eneidos 
Virgilii, in meridie autem librum 2. epistolarum Horatii, cuius 

30 classis discipuli vesperi 4. hora cum inferioribus primi libri Ofii- 
ciorum expositionem audiunt. In superiorum grammaticorum schola 
hoc solum mutatum est, quod finito quinto epistolarum Ciceronis 
libro sextus doceatur. Eeliqua immutata manserunt, nisi quod in 
inferioribus scliolis catecliismus brevior a rev. p. Canisio nobis 

3') missus (quem typis excudi curavimus *) pueris explicetur. Repe- 
titioncs vespertinae diu institutae perseverant; hoc illis accessit, 
quod magna externorum multitudo omnium classium in illis per- 
nianeat, nam in dialectica schola omnes pene intersunt exceptio 
paucis, qui ad servitia sua vocati. Praeceptores repetentibus dis- 

«■ aeternis. ^ in quod. c Lücke.'' <^ cuius Joannes. c '47'. 


1 Vf/l [oben S. 317. 

^ Das astronomische Lehi^hucU des Sacroho.9Co, vgl. Günther', Geschichte 

des mathematischen Unterrichts S. 184. 
'^ Johann von Gmunden fSehwäbisch-Gemünd), l^rofcssov der Mathematik 

in Wien, f 1442, vc/l. Günther l. c. ^S. 232. 
* I-ni November 1558, unten S. 323 Anm. 1. 

Jesuiten-Akten. 21 


322 1559. 219,220 

Jan, 6. cipulis adsunt^ nt in clubiis consulatur. Magna qnoque discipiilo- 
rmn externorum cura habetur, quibus (etiam maioribus) et leges 
datae sunt, quomodo se domi quisque gerere debeat *, et praefecti 
cubiculorum instituti, qui leges observari curent et interdum apud 
regentem ofiicii sui diligentiaeque [adhibitae] "- rationem exponant. — 5 

Regens noster initio Septemlbris a facultate artium in quod- 
lubetarium (ut hie vocant) est electus, quod munus in Decembri 
felicissime subivit ^, in eaque actione cum externi plurimi aliorum 
gymnasiorum praeceptores et religiosi, qui recepta hie consuetudine, 
tum ex nostris tres disertissime declamarunt. M. Gregorius Fabius 10 
pietatem cum literis coniuugendam esse, m. Balduinus de antiqui- 
tate catholicae religionis, m. Henricus Dionysius conditionem mi- 
seriamque vitae humanae per sesqui horam fere carmine deploravit 
idque tarn graviter, polite atque diserte, ut auditorum oranium ani- 
mos in admirationem raperet. Henricus Dionantensis parvi, ut vo- 15 
cant, quodlubetarii munere functus oratione doctissima ostendit, pra- 
vorum consortia esse fugienda, [facetiae] '^^ quidem more solito mixtae 
fuerunt actioni sed sine dente aut ullius convitio. Declaratum est 
enim abunde satis, quomodo se subsequentes quodlubetarii in pu- 
blicis his actionibus gerere debeant. — Dominus rector universitatis 20 
nuper 4 facultatum decanis ^ (qui totam^ universitatem representant^') 
de nobis locutus, quod iis nostra institutio placeret ; responderunt : 'recte 
prorsus', utque in incepto officio diligenter pei'geremus, hoc unum 
observantes, ut quod eins fieri possit, aliis gymnasiis essemus con- 
fbrmes. Quod etiam hactenus sedulo a nobis curatum est. — Co- 25 
loniao in gymnasio novo Coronarum 6. Januarii anno 1559 ex com- 
missione p. Leonardi. 

220. Kölner Monatsbericht^ über Januar 1559. Mangel an Prie- 
stern und Predigern in Köln. Furcht vor Besitznahme verioaister 
Kirchen durch Häretiker. Gegemcehr. Wirksamkeit des Dompredigers 
Heinrich Dionysius. Thätigkeit der einzelnen Lehrer. Katechismus 
des Canisius. Hausordnung nach den Pegeln der Gesellschaft. Ma- 
rlenvereJirung, Schenkungen an das Colleg. Erioerbimg eines fünften 
Hauses. Schüler aus Polen. Wünsche und Vorschläge für die 

^ Lücke. ^ decanus. c tantum, <^ referünt. 


1 Diese Schulordnung befindet sich itn Tagebuch des Bhetius fol. 26. 

2 Das Tagebuch des Bhetius m,eldet, dass im Anschluss an diese sech.'i- 
tägigen DLsputationes quodlibeticae, deren Verlauf es schildert, an der 
Minoritenkirche am 27. December 1558 ein Zettel (er befindet sich tinter 
den Universitätsakten im Stadtarchiv) angeschlagen gefunden icui^de, 
in dem die Jesuiten verhöhnt ivurden. Der Schlusssatz dieses Zettels 
lautet: 'Si quid dicendo valent, ehinnt inustam sibi notam a celeberrimis 
mixndi academiis Parisiensi et Lovaniensi, ne putent se solis Liitlieranis dis- 
plicerc; quod somniant Jesuitae' (IX, 1 fol. 26). Im Uebriyen 7neint Bhe- 
tius über den Verlauf 'Nihil scurrile dictum est, niliil contra monadios, nihil 
quod erat scandalosum, sed modestae facetiae'. 

3 Verfasst von Johann Bhetius. 


Ö20 1^59. 32ä 

Schule zu Prag. Schüler aus Trier. Wtmsch des Trierer Erzbischofs, 
ein Jesuitencolleg in Trier zu errichten. Hoffnung auf Rückgang 
der Düsseldorfer Schule. Köln 1659 Februar 8. 

11 fol. 23, Copie 17. JJis. 

Ampla quidem est liaec civitas et miütus in ea populus, sed Febr. 8. 
qui eum pietatem catholicamque religionem doceant, lieu nimiiim 
pauci. Vix tot istic * sunt, ut parochis solis snfficere queant, quem- 
admodum re ipsa nnper declaratum est, cum sacellano aedis divi 
öMauritii discedente, alius haberi non potuit, qui succederet et po- 
pulo divinum verbum anuunciaret. Hoc si contingit Coloniae, quid 
accidet ^ aut iam diu accidisse putabimus in locis circumiacentibus, 
quae si non hinc, unde pastores evangeliique praedicatores habituri 
sint, prorsus non Video. — M. Henricus Dionysius strenue suum 
lofacit officium, iuventutem et populum sacris erudiens concionibus 
et piis lectionibus, populum quidem in huius urbis templo praecipuo, 
iuventutem vero in collegio auditorio admodum pleno. Idem domi 
tres alii magistri faciunt non sine magna frequentia et audito- 
rum utilitate. M. Joannes Berkelius sacram epistolam, m. An- 
is dreas evangelium et m. Gregorius parvum interpretatur catecliis- 
mum, quem a rev. p. Canisio nuper ad nos missum et imprimi cu- 
ravimus^ et discipulis ediscendum dedimus. Legitur adhuc doe- 
tioribus catecliismus maior, attamen et lii minorem istum quidem 
memoriae comraendant. Et quoniam convictores multi admodum 
20 sunt et per unum commode in officio contineri non possunt, distri- 
buimus eos in novem classes sive praefecturas '^ ac singulis ma- 
gistrum vel sacerdotem praefecimus, qui iuxta praescriptas regulas 
omnium eorum, qui in sua praefectura sunt, curam gerit et sabba- 
tinis dominicisve diebus, ut quisque sese gesserit, regenti exponit, 
25 qui ad p. Leonardum illud referet. Datae sunt praeterea regulae 
singulis praeceptoribus et m. Costero studiorum praefecto. Ita 
paulatim mores et regulas Societatis introducimus et hoc gymna- 
siuni caeteris Societatis collegiis conformamus ^. — Hoc tempore 

(^ isti. b accedet. c cui profectiiros. 

^ Am 24. November 1558 gaben die Kölner Jesuiten bei Maternus Cho- 
hnus in Druck: parvum catholicorum catechismum, quem a se confectum 
nobis miserat Oanisius (Tagebuch des Ehetius fol. 25). Vgl. oben Nr. 197 
und Braunsberger, Entstehung und erste Entioicklung der Katechismen 
des s. Petrus Ganisius S. 116. Ende März 1559 lourde die zweite Auflage 
in Köln bei Gimnich gedruckt, Anfang Juni 1559 die dritte Auflage 
'per auctorem aucta et correcta' (Tagebuch fol. 27, 28). 

2 Ein Schreiben des Karl Pharao an Franz Coster d. d. Born 1559 
März 6 unterrichtete diesen genau über den römischen Lehrplan (IV 
fol, 136, Orig. Vgl. dazu Sacliino l. c. II, 111). Es erivähnt u. a. auch: 
Giä credo V. Rev. sappia del catalogo di libri prohibiti fattb in Roma. Noi 
altri stiamo occupat.i in separar li prohibiti da li boni et ancora ci occupiamo 
m purgar alcuni, havendo il padre generale licentia per tutta la Compagnia 
di poter molti libri purgar et retinere, della quäl cosa credo che ancho voi 
sarete avisati (vgl. Beusch, Index der verbotenen Bücher I, 258 ff). 


324 1559. 220 

Febr. 8. nonnulli, qui verbis ante araicitiam solum ostendebant, re ipsa se 
amicos Societatis esse declararunt, eleraosynas aut de proprio confe- 
rendo ^ aut aliunde conquirendo, unde nobis subveniant, aliqiii etiam 
in se susceperunt curam aliquam studiosorum pauperum diligenter 
circumspicientes ^S qua ratione iuvare eos possint. Duo praetereas 
canonici aedis divi Gereonis reditus quosdam collegio assignabunt 
quinquaginta forte aut sexaginta dalerorum. Adhuc domus magna 
collegio adiuücta est 2, quae quinta est, quam occupamus; nunc 
quidem eam conduxinius, sed spero aliquando penitus Societatis 
erit. His duobus annis, quibus scholam hanc gubernavimus, inscripsi 10 
circiter sexcentos discipulos , et inter hos aliqui apud haereticos 
nati et educati sunt, aliqui etiam ab iis in literis iustituti, et nunc 
omnes sunt catliolici. Est apud nos quidam Sigismundus Cromer 
Cracoviensis ■^, cuius pater apud regem Poloniae magnae authori- 
tatis est. Hie, licet Vittebergae et Argentinae institutus sit, acriter ir. 

Febr. n. tamcu in Lutherum invehitur, ut dominico die Quinquagesimae, 
quando de extremo iudicio orationem pronunciavit. — Treveren- 
sis ^ archiepiscopus Societati erigere collegium cupit (utinam ma- 
turaret), sed non id commode potest sine senatus approbatione. — 
Hoc pacto plures, ni fallor, superiores Germani, ducturi filios Dus-20 
scldorpium, propter illud collegium hie subsistunt et nobis insti- 
tuendos tradunt. Adiutores brevi tres '^ habituri sumus ; nam Hen- 
ricum Sumalium, Petrum [Hauptium Coloniensem] ^ et Francis- 
cum Homerolum ad tentamen (ut vocant) artiuni facultati prae- 
sentavimus * ; brevi magistri erunt atque cum his discipuli tres 25 

« circumspicient. ^ Treveris. ^ hos. ä Lücke. 


^ Blietius verzeicJmet in seinem Tagebuch (IX, 1 fol. 26) ztim Januar 
1559: Oii'c<a Iiaec tempora coepimiis n Coloniensibu,s primiim eleemosynam 
petere, quia premebaraur inopia. Petivimus aiitem tanüim ab iis, cpxos aliquid 
daturos sperabamus, et taiittim nomine pauperum studiosorum, quos iuvabanms 
imt quibus victum et iiabitationem dabamus. Erant autem multi valde pau- 
peres, quibus dabamus mensara. Primus qui dedit erat d. Gotfridus, qui dedit 
10 anreos in auro. Secundus fuit d. Conradus Betztbrpius, qui dedit 4 aut 
5 anreos in auro. Ante quidem receperamus eleemosynas pro externis pau- 
peribus, sed tempore isto coepimus i)ro domesticis colligere pauperibus. 

2 Am 13. Januar (Tagebuch des Rlietius). 

2 Vgl. oben S. 811 Anm. 1 und das Tagebuch des Rhetius fol. 27. — Ehetius 
erwähnt dort ^itm IS. Februar: Coeptae sunt disputationes bursarum inter 
se in superiori tabellato domus artium, et tantixm excreverat nostrum collegium, 
ut medii log-ici Montani recusarent disputare contra nostros rhetores^ sed iis 
exclusis disputarint contra poetas et superiores grammaticos. 

* Die Licentia in artibus ist gemeint. Das Examen bestanden im Februar 
1559 im ganzen 51 Studenten, davon 30 Montaner, 15 Laurentianer und 6 aus 
dem Tricoronatum. Die letztereji waren — es toaren die ersten Licentiaten 
aus dem Tricoronatiim — Franz Hemerolus (als primus universitatis), Ste- 
phanus Weber Erfordensis (imm. 1557 Dec. 2; der spätere Mainzer Weih- 
bischof), lienricus Somalius Dionantensis, Petrus (Hauptiu.^) Colonien.nis, 
d. Goswin Hottenus Ba.'itoniensis und lienricus Wachtendunk (Decanats- 
buch IV fol. 277, vgl. oben S. 293 Anm. 2). Von ihnen erhielten am 6. März 
Franz Hemerolus] Stephan Weber und Heinrich Wachtendonk die Ma- 


221, 222 1559. 325 

alii, qui post promotionem ad theologiam se transfercnt et concio- Febr. 8. 
natores aliquando, spcro, üent^. — Coloniae ipso die Cinerum 1559. 

221. Johann Rhetius an den General Jacob Laynes. Ant-WAvi \.b. 
'Wort auf dessen am 9. Januar und 9. Februar den Kölner Jesuiten 
vorgelegte Fragen. Eingehende Rechtfertigung, loeshcdb die Kölner 
Jesuiten bisher noch nicht die Bestätigung ihres Collegs durch den 
Erzbischof nachgesucht haben. Die Socieias darf aus geioichtigen 
Gründen vorläufig noch nicht offen in Köln hervortreten. Gründe, 
loelche das Zicsamniemoohneoi der Patres mit den Oonvictoristen er- 
klären. Die Sendung von Novizen nach Rom, Wien, Ingolstadt ist 
vorläufig icnmöglich. Gründe für die Zulassicng von Schulgeld entr 
gegeoi den Ordensbestimimmgen. Betheuerung, dass es sich bei diesen 
Abweichungen von der Ordensregel nur um Massregeln handelt, die 
durch die Kölner Verhältnisse einstiveilen lomomgänglich sind, und 

dass trotz derselben die Brüder in Köln allseitig für wirkliche Je- 
suiten angesehen würden. [Köln 1559 c. März 15.] 

Druck, Reiffenherg I, 69 (nach jetzt unzugänglicher Vorlage). 

222. Kölner Monatsbericht über März 1559^. Wachsender Be- 
such der Schulen und der Predigten des Heinrich Dionysius. Die Re- 
geln der Gesellschaft eingeführt. Se'bhs Magisterpromotionen. Ver- 
theilung der Lehrkräfte. Passionspredigt des Heinrich Dionysius. Prie- 
sterweihe des Franz Hemerolus durch den loohlgesinnten Bischof von 
Lüttich. Gönner der Gesellschaft in Köln. Köln 1559 März 28. 


gisteriüürde ; am 8. März lourden Heinrich Somalius, Petrus Hauptius 
und Goswin Hottaeus zu Professoren der freien Künste designh^t (ebd.). 
hn Tagebuch des Rhetius (IX,- 1 fol. 26) findet sich zmn J. 1559 fol- 
gende, in diesen Zusammenhang gehörige Notiz: Penultimo die Jnmiarii 
(ledimus placita iis, qui ex nostris discipulis erant luturi licentiati. In dandis 
plaeitis linnc modiim servavimus. Sedebaut in hypocausto regens et diio pro- 
fessoros ordinarii pliilosophiae, et seorsim singuli accedebant, et lii tres sub- 
scribebant singnlorum cbartiilas. Quantum autem singuli in hoc actu et cae- 
tevis dave debeant, lioc est: Pro mercede sdiolastiea unius anni divites daut 
4 aureos, mediocres 3, pauperes 2. Hoc pretium scholasticum non dant con- 
victores. Pro admissione ad baccalaureatum vel pro munere honorario dives 
dat 6 marcas rotatas, mediocris 4, pau.per 2. Dum baccalaurei recipiunt for- 
mam, si non celebrent convivium, singuli divites dant regenti dalerum unum, 
mediocres 6 marcas, pauperes 20 albos. De bis dabit reg-ens singulis regen- 
tilms 3 albos rotatos, item 3 albos rotatos singulis examinatoribus et promo- 
tori 4; pro admissione vero ad tentamen pro licentia divites dant 6 marcas 
rotatas, mediocres 4, pauperes 3, In actu magisterii dives dat 8 daleros, me- 
diocris 6, pauper vero 4, et pro quoli'bet conviva dant singuli cuiuscunque 
conditionis sint 6 albos rotatos. Convictores liic tantum numerant quantum 
caeteri, nisi quod pretium scholasticum non dant. Pretium scholasticum po- 
tissimum solvitur in promotionibus pro singulis annis, quos affixerunt. Pro 
inscriptione, quando primum veniuut, divites dant 12 albos rotatos, mediocres 
6, pauperes 4, etiam si fiant convictores. Magistris in admissionibus nihil opus 
est dare nisi mulctas. 30. Martii statutum est, quod qui apud nos vivit pro- 
pria quadra, dabit 2 daleros et secum feret lectum et reliquam suppellec- 
tilem. 
Verfasst anscheinend von Franz Coster, 


326 1559. 222 

II fol. 24, Copie 17. Jhs. 

März 28. Numerus disoipulorum incrementum adhuc in dies oapit, sicut 
et illorum, qui conciones sacras m. Henrici in summa aede fre- 
quentant. — Descripserunt fratres communes Societatis regulas ex 
tertia parte Constitutionura deoerptas eas, quae in coUegiis aliis dari 
Omnibus consueverunt, quas et observare summis viribus nituntur. 5 
März 6, 8. In magistros artium mense isto partim die 6. partim die 8. sex 
ex discipulis nostris promovimus, quorum tres Societatis sunt : Fran- 
ciscus Homerolus, Henricus Dionantensis, Petrus Coloniensis ^, 12 
praeterea in baccalaureos, in quibus Societas 6 habet ^. Tres isti 
praeeeptores admodum nobis utiles futuri sunt in instituenda iuven- 10 
tute nobis concredita. Docebit siquidem m. Henricus Dionantensis 
una mecum dialecticam, m. Petrus poeticam scholam solus reget, 
m. Franciscus, quia utramque linguam callet, gallicam et germa- 
nicam, infimae grammaticorum classi cum m. Andrea^ praeerit. Ca- 
thalogum lectionum hac aestate servandarum nuper misimus, in 15 
quo id unice servatum est, ne nimiis lectionibus fratres magistri 
graventur, ut simul etiam theologico studio nonnihil operae quo- 
tidianae impendant. — Ter igitur per septimanam m. Henricus 
Dionysius (qui ad eam rem satis accomodus iudicatus est) divi 
Pauli epistolas explicaturus erit, ab ea exorsurus, quae ad Romanos 20 
scripta habetur; mihi scholastica tradenda incumbunt, quae prius- 
quam ex Magistro sententiarum docenda sint, ..." adversus hae- 
reses huius temporis exponendi videbantur, ut, qui in haereticorum 
medio versamur, contra eorum tela simus instructiores. M. Hen- 

März ij). ricus Dionysius porro hoc Palmarum festo gymnasii istius studiosis 25 
Omnibus passionem dominicam latine concionatus est, ad quam con- 
cionem alii praeterea multi confluxerunt. Ex praeceptoribus nostris 
hac Quadragesima m. Franciscus Homerolus in diaconum Leodii 
ordinatus est, quem episcopus'^ (ut de externis quoque nonnihil 
dicaraus) humanissime acceptum gratis promovit, pollicitus Socie-30 
tatis fratribus omnibus suam operam. — Pastor nostrae parochiae 
totus nobis addictus esse videtur; concessit siquidem facultatem, 
ut discipulis nostris et confessionis et eucharistiae sacramenta con- 
feramus quovis etiam tempore. — Coloniae ex novo Coronarum 
gymnasio 28. Martii anno 1559. 35 

a Lücke. 


1 Ausser diesen drei (Franz ffemcj'olus, Heinrich Somalius und Peter 
Haupt) noch Stephan Weber, Heinrich Wachtendonk und Goswin 
Hottaeus (vgl. oben JS. 324 Anm. 4). Sie waren Anfang März Licen- 
tiaten geworden. 

2 Dafür geben die Facultätsdkten keinen Anhalt. Der geivöhnliche Termin 
für das Baccalaureafsexamen war damals der November. Im J. 1559 ist 
ein ausserordentlicher Termin im Mai vermerkt (fol. 279), an dem aber 
nur 9 Montaner theilnahmen. Es handelt sich wohl nur um die öffent- 
liche Feier für sechs der Baccalaureen aus dem November 1558. 

" Andreas Boccatius. 

4 Robert IL von Berg 1557—1663, 


223 ^ 1559. 327 

223. Kölner Monatsbericht über April 1569. Fortschritte der Brü- 
der. Wachsende Schülerzahl. Vergrösserung eines Hörsaales. Aenderung 
des Lehrplanes der unteren Klassen. Sttcdienplan für den SovriTner. 
Gönner der Gesellschaft. Zufriedenheit des Rathes. Besuch des 
Pfarrers von Boppard. Ueber die Errichtung des Gollegs in Trier. 
Gharalder der Trierer. Aufnahme eines Grafen von Moers in das 
GonvictK Köln 1559 Mai 1. 
II fol. 25, Copie 11. Jhs. 

Facta est decimo die mensis istius studiorum innovatio in in- April lo 
ferioribus praecipue classibus ^. Ordinem lectionura, quem per aesta- 
tem hanc servaturi siimiis, Rev. V. alias accepit. Magna est disci- 
pulorum aemulatio, dum mutuo sese, tum declamationibus tum dis- 

5 putationibus tum aliis id genus exercitationibus superare conten- 
dunt. Quod vero ad externes pertinet, catliolicos plurimos nobis 
satis habemus addictos, nam praeterlapsis diebus consules quatuor 
universitatis provisores vocato ad se m. Joanne Rhetio, regente 
nostro ^, non obscure deelararunt, quo animo hactenus erga gym- 

lonasium istud fuerint, grato animo se nostros labores suscipere di- 
cebant, aliaque multa, quae non exiguam spem futuri boni in nobis 
pepererunt. Obtulerunt eidem canonicatum, quem cum pro suscepta 
religione recusasset^, non parva admiratione afficiebantur, non pa- 
rum tali facto aedificati, quia vix talem, qui lioc oblatum renueret, 

15 invenire nunc temporis liceat , istis maxime regionibus, quibus 
praeter ecciesiastica bona vix aliud quaeritur. 

Eodem isto mense venit ad nos singularis totius Societatis 
amicus et hospes dominus pastor Popardiensis 0. Desiderabat ve- 

^ Es ivar Christoph Graf von Moers. Auf seinen besonderen Wunsch 
wurde er in das Convict aufgenommen und ohne alle Auszeichnung 
behandelt (Tagebuch fol. 28). Er ivar vorher in Emmerich auf der 
Schule gewesen. — Christoph tuar toohl ein Sohn des aus der geldri- 
schen Geschichte bekannten Bastards Christoph von Moers. Die Graf- 
schaft Moers ivar damals (1553—1679) im Besitz Hermanns von Neuenar., 
der die Beformation einführte. Er hatte keinen Sohn (Altgelt, Grafen 
von Moers S. 77, 92). 

2 Beim Ascensus stiegen aus der schola poetica in die rhetorica 11, aus 
der grammatica supeHor in die poetica 27, aus der inferior gramma- 
tica in die superior 37 Schüler (Tagebuch fol. 28). 

^ Am 8, April, — Zum 13. April verzeichnet Bhetiics: Aprilis 13. cognovi 
ex praefecto scholae S. Martini minoris apucT Colonienses, quod rudimenta no- 
strae latinae grammatices ab illa schola recepta sunt et iuventuti proposita 
(IX, 1 fol. 28). Den kleinen Katechismus des Canisius hatte dieser 
Lehrer schon im Februar eingeführt (ebd. fol. 27). 

^ Rhetius em/pfahl den Johann Catenaeus (vgl. S. 287 Anm. 1) für das 
Kanonikat, 'cui datus est ea conditione, ut doceret, quemadmodum canoni- 
catus ipse requirit' (Tagebuch fol. 27). 

^ Peter Fähe, von dem noch oft die Rede sein loird. Zum 18. Februar 
1559 verzeichnet das Tagebuch des Rhetius : Scripsit nobis d. Petrus Fähe, 
pastor Bopardiensis, quod niaiorem Canisii catechismum in schola iuvenibus 
esset lecturus, et populo nescio huuc an minorem; und zum 13, April: Bo- 
pardiensis schola omnes nostros recipit, ut apparet, libellos illis utiles, utpote 
rudimenta, selectas epistolas Oiceronis et catechismum (ebd. fol. 27, 28). 


328 1559. 223,224 

Apvii. 10. hementer Treverensis collegii felicem pvogressrnn, iit universitas 
illa, quae iam prorsus collapsa iacet, multis alioquin clotata privi- 
legiis et aptissima studiis loca ptilchemmasqne scholas contiiiens, 
per Societatis liberaliura artium et sacrosanctae theologiae professores 
piosque et eruditos patres pristinum vigorem recipiat. V. Rev'^''5 
unice locum istiim commendamus, nam ex eo sperandum esset, 
multos insigni pietate viros aliqiiando posse procedere. — Sunt, quan- 
tum intelligo, homines illic simplices, ad pietatem natura propensi, 
qualem indolem in Germanis quotidie experimur. Pastor iste (ut 
iam diu ex eins literis percepimus) hactenus huc illucque fluctuavit ; lo 
non satis cum cura illa pastorali sibi placens saepe et diu in animo 
habuit, vitae genus in melius mutare velle et religioni alicui se 
addicere. Adversitates piis s. spiritus suggestionibus accesserunt, 
qui tale aliquid faciendum commoneret. Tandem, ubi ad nos venit, 
cum p. Leonardo collocutus aperte quicquid in animo conceperat, i5 
deprompsit rogavitque obnixe, ut in Societatem posset admitti; 
quo libenter annuente ille Popardiam reversus est, negotia omnia 
sua iuxta Societatis arbitrium compositurus. — Vir est inter suos 
raagni nominis et per quem non parum divinus honor propagabitur 
et ad multos Societatis bonus odor diffundetur. — Coloniae ex 20 
collegio novo Coronarum 1. Mali anno 1559. 

224. Allgemeiner Bericht ilher das Kölner Colleg ^ [verfasst 
von LeonJiard Kessel]. Dietrich Canisius ^ und Thomas Lentuhis 
icaren auf der Reise nach Nimioegen in Köln [Mai 4.]. Heinrich 
Dionysius ist als ihr Rathgeber nach Nimwegen mitgereist [Mai 8./. 
Freunde der Societas im Bathe zu Nimwegen hal>en Dionysius um 
Bezeichmtng eines brauchharen Schulrectors ersucht. Thomas Len- 
tulus ist vielleicht dazu, geeignet. Johann von Linden hat für die 
Societas in Köln drei Häuser gekauft. Geringe Einkünfte ^. Priester- 
mangel. Priestertüeihe des Kranz Hemerolus^. Künftig soll zur 
Priesteriveihe stets die Erlaubniss des Generals oder des Provinciais 
eingeholt loerden. Bitte um Erlaubniss für Heinrich Somalius. 
[Köln 1559 Juni 8.] 

II fol. 25, Co27ie 17. Jhs. 

1 Vgl. oben Nr. 118, 208. 

^ Er kam von Wien, lieber seine Rückkehr dorthin handeln zicei Briefe 
von Peter Canisius d. d. Augsburg 1559 Mai 28 und Juli 24 (IV fol. 
138; VIII fol. 101 Orr.). Das Fakidtätenpatent für Dietrich Canisius 
d. d. 1558 April 9 befindet sich im Or.ig. VIII fol. 95. 

^ 'A commensalibiis nostris nihil temporalis Incri fivatres accipiunt . ., quae vero 
a scholasticis studiosis recipinntiir a nostro regente [Rhetius] ad tempus, ut 
cum aliis regentibus pacem habeamus, tarn pauca sunt, ut vix unus Germanus 
(d. i. ein Zögling des Germanicum in Rom) illis sustentari posset. 

4 Seine Primiz feierte er in der Pfarrkirche S. Lupus, in deren S2'>rengel 
das Colleg lag, am 18. Juni (Tagebuch fol. 28). Er hatte dem Kölner 
Colleg eben eine grosse Mitgift eingebracht (Reiffenberg I S. 74). He- 
merolus schrieb darüber am 28. December 1559 an den General Laynez : 
Visum fuit rev, p. Leonardo approbaute p. provinciali, ut ea bona in tisum Societatis 


225 1559. 329 

225. Kölner MonatshericM'^ über Mai 1559. HeinricJi Diomjslus 
mit Dietrich Canisius und Thomas (Lentulus) in Nimioecjen. Deutsche 
Predigten. Ersuchen des geldrischen Kanzlers um Niederlassung in 
Geldern. Blilthe des Kölner Collegs. Bemühungen des Bopparder 
Pfarrers um ein Colleg in Trier. Bitte Nimwegens um einen Schul- 
rector. Eintritt von fünf Schülern in die Gesellschaft. Dritte Auflage 
des Katechismus von Canisius gedrucM. Einführimg desselben durch 
König PhilijDp II. und den Bischof von Lüttich. Köln 1559 Juni 8. 
11 fol. 26, Copie 17. Jhs. 

Iiiprimis dum essem sub festum Pentecostes in patriam iussii Juni 8. 
p. Leonard! profectus, ut d. Theodorico Canisio et m. Thomae^ in 
rebus obeundis praesidio essem, saepius sum illic concionatus ger- 
manice in maxima populi frequentia ac omnium satisfactione, in 
5festo vero Trinitatis praesentibus omnibus ecclesiasticis ac sena- 
toribus iuxta illius loci ac temporis consuetudinem latinam Iiabui 
orationem, qua quemque sni officii admonebam, non sine divinae 
gloriae, ut spero, incremento. Nara et non pauci diuturniorera 
meam esse praesentiam vehementer desiderabant, sed alio vocabant 

10 Coloniensium negotia. Spargitur hie de nobis bonus oder, ita ut 
cancellarius* ducatus Geldriae (qui ad regem Philippum proficiscc- 
batur) non mediocriter nostram operam in Geldriae ducatu effla- 
gitet. Magna hie sese offert messis. Priusquam enim digrederer, 
conveniobam cum d. Canisio dominum Burchardum^, cuius foetum 

15 quem pridem parturivit, tandem ad partum deduximus, nam cum 
is dudum in animo constituisset quarundam bursarum"^ in nostro' 
collegio fundationem, post diuturnam deliberationem admonitionibus 
acquievit ac praesentibus civitatis seabinis consensit. Perinde (ut 
paucis multa complectar) sex fundatae sunt bursae, perpetuis pro- 

2oventibus" firmatae, ex quibus studiosis sex 24 floreni carolini in 

«■ praeventibus. 

uescientibus amicis ita clisponerem, ut luilla cavillaudi causa relinqueretuv neque 
Sociotatis facerem mentionem. Nam si constaret, quod in ixsuiii alicnius religionis ista 
paucula pauperum bona contulissein, iani ex testamento patris ins solidissiinnm 
haberent, eadem repetendi. Itaque dedi, quicquid obtinere potui, pauperibus bnrsae 
nostrae Coloniae, \\i nimirum rep,'ens istius bursae consensu rectoris Societatis 
nomine perpetuo sing-nlis annis 75 florenos carolinos cli.stribuet in nsnm pau- 
perum, vel si forte quaedam urgens necessitas exsurg-eret, suinmam universam 
videlicet 1250 floreno.s carolinos comniuniter indigentibus distribuat (II fol. 29). 
Verfasser ist Heinrich Dionysius. 

Die betr. Verordnung Philipps IL datirt vom 16. Decemher 1557 (Brauns- 
berger l. c. S. 46). 

Thomas Lentulus, der mit Dietrich Canisius nach Köln gekommen tvar. 
Adrian Marius Nicolai (Pontanus, Ilistoria Geldrica S. 884; Hahets, 
Bisdom Eoermond I, 46). 
Der Kölner Kanzler Franz Burkard. 

Hier ion Sinn von Studienstiftungen (vgl. Habets, De .sticdiebeurzen in 
Nederland.'ich Limbourg S. 5 ff.), lieber Bursen im Sinn von Hätisern 
zum Zusammenwohnen der Studenten unter einem Aufseher vgl. neuer- 
dings Schrauf in den Mittheilungen der Gesellschaft f. Erziehungs- 
und Schulgeschichte V, 141 ff, 


330 1559. 225—227 

Juni 8. victus subsidium imnierabuntur. Negotium hoc, ut ad capituli ac 
senatorum aures pervenisset, adeo mire placuit, ut e vestigio omnem 
suam operam nobis ofFerrent. Alias etiam utriusque Status liomines 
adeo in stuporem traxit, ut ad simile praestaudum sese non seg- 
niter accingant. Et si res in speciem vilis esse videatur, si cum 5 
aliis conferatur, maximaiii tarnen multorum bonorum suppeditat 
occasionem, etiara si null am aliam quam quae iuventutis numero- 
sitatem ad nos pelliciat et accersat. Nee hoc latebat alterius col- 
legii praeceptores, qui scriptis literis magnopere has bursas arabi- 
bant, sed nobis (laus deo) alea feliclter iactu cecidit. Tales funda- lo 
tiones iuventutem ad academiam Lovaniensem accersunt atque eam 
florere his praesidiis faciunt, quamquam et nostra mirum in modum 
efflorescit et praecipue nostrum collegium quotidie nuraero auctius 
et apud exteras nationes redditur celebrius. — Discipuli hanc piam 
edebant sponsionem, quod nemo deinceps se a sacro quotidiano i5 
esset absentaturus aut in loco sacro spaciaturus, quin paena pe- 
cuniaria esset mulctandus citra ullius tergiversationem. — Scripserat 
etiam ad nos literas civitas Noviomagensis civitatis sigillo munitas, 
quibus efflagitabat sibi aliquem virum doctum ac pium destinari, 
qui gymnasiarchae munus commode administrare posset. — Juven- 20 
tus, quae apud nos agit, ita pietatis studio ac nostri instituti amore 
inardescit, ut paucis abliinc diebus quinque luven es sese Societatis 
nostrae votis obstrinxerint. — Scribebam Coloniae anno 1559 Junii 8. 

August 1. 226. Pater Fähe, Pastor in Boppard, an Peter Canisms. 

Bedauert, dass er nicht schon früher, gelegentlich seines Aufenthalts 
in Ingolstadt, sich ganz an Canisius angeschlossen hat. Bittet im 
Anschluss an das jüngste Ziisammentreffen mit Canisius in Ober- 
ivesel um Aufnahme in die Societas. Lutherische Predigt in Trier. 
Plan, ein Collegium der Societas in Trier zu begründen. Mitioisser 
sind bisher nur Leonhard Kessel und Johann Bhetius. Boppard 
1559 August 1. 

Adr. fehlt 

VIII fol. 104, Original (f). Druck, Reiifenberg, Mantissa S. 19. 

227. Kölner Monatsbericht über Juli 1559. Die durch Johann 
V. Linden gekauften Häuser sind ausgebessert und bezogen. Lebens- 
iveise der Brüder. Viele Zöglinge aus Herzogenbusch, aus Nimivegen 
und aus Lüttich, alle zum Eintritte geneigt. Dietrich Canisiits in 
Nimioegen erhält von seiner Tante ein Haus für die Gesellschaft. 
Zahlreiche Ketzer in Geldern und Kleve. Befürchtungen für Köln 
wegen der Nähe von Kleve. Starker Besuch häretischer Predigten. 
Schule zu Nimioegen leicht zu übernehmen, ebenso die Trividlschulen 
zioischen Köln und Nimivegen. Zahlreiche Gönner der Gesellschaft. 
Verhandlungen mit dem Bischof von Lüttich. Vorschlag, einem ge- 
loandten Pater die Lütticher Schule zu übergeben. Köln 1559 August 2. 

II fol. 27, Go'pie 11. Jhs, 


227,228 1559. 331 

— P. Theodoricus Canisius adhuc Noviomagi agit*, modo sperat, Aug. 2. 
se brevi habiturum üncm bonum de rebus suis. Accipiet etiam 
domum illam, quam ipsius matertera Societati vel Tlieodorico Ca- 
nisio nomine Societatis in suo testamünto legavit, Locus est So- 
öcietati valde accomodus et ita amplus, ut bene 50 fratres in ea 
liabitare possent. Qui aliquando Novioraagi adversarii nostri fue- 
runt, iam summos amicos se factis esse ostendunt. — In hac terra 
Geldria sicut et Clivia haeretici multa mala faciunt, boni catliolici 
multum sibi et toti patriae timent. Iam aliquot civitates subversae 

10 sunt. Haec res non parum etiam Colonienses angit, nam ab altera 
parte Rheni, quae ante Coloniam [sita est]*, est Clivia. Quod si ibi 
haeretici concionari inciperent, ut aliquando factum est Coloniae, cum 
turmis ad eorum conclones currerent, ut experientia didicimus. 
Per p. Theodoricum Canisium Societas facile Noviomagi introduci 

isposset, ut cum eo unus aut alter in principio esset, qui ex nostro 
collegio dari possent, si ita P*^ V. videretur; m. Franciscus Ho- 
merolus unus esse posset. — Schola Noviomagensis nostris facile 
daretur, quae admodum ampla est non procul a domo. In his 
partibus studiosa iuventus ab infectis hominibus imbuitur, rarus 

20 hie est magister, qui non aliquo modo infectus sit. Inter Novio- 
magum et Coloniam ^ plures aliae scholae triviales sunt, ad quas 
facile pervenire possemus. In quibus quando satis studuissent, 
Coloniam ad nostrum collegiura mitti possent. 

Non putavi silentio praetereundum, quomodo bonus ille senex 

25 cum sua uxore, pater scilicet d. Ludovici Leodiensis et Gerardi 
fratrum nostrorum, misit literas ad ^ nos, quomodo cupiat suam 
amplam domum, aut scholam potius Bartholomaeanam ^, ut vocant, 
cum horto et supellectilibus Societati necessariis Societati nostrae 
dare ac resignare. Qua de re egit apud episcopum Leodiensem, 

30 qui hoc ipsum summopere desiderat, ut nostri eo veniant. Osten- 
det, dicit, reipsa, quo paterno affectu nobis faveat. Nee aliud de- 
siderant amici Leodienses omnes, quare cuperet pater, ut d. Ludovi- 
cus eins filius veniret et nomine Societatis domum susciperet. — 
Coloniae 2. die Augusti. 

228. Kölner ViermonatsbericM über Mai Ms August 1559. 
Geräumiges Collegiengehäude. 10 Priester. Leonhard Kessels Sorge 
für das Haus, Heinrich Dionysius'' Predigten und Vorlesungen ; Franz 

» Lücke. ^ apud. 


Darüber handelt auch ein, anscheinend an den Provinciäl qerichtetes, 
Kölner Schreiben d. d. 1559 August 30 (II fol. 30, Copie des 17. Jhs.J. 
Das Tagebuch des Rhefius verzeichnet fol. 29, das.'i Dr. Johannes My- 
lander am 25. Juni 'petiit, ut saüerdos aliqnis condonaretur diebiis doininicis 
[in quodam] pago, qui vix 4 pavvis niilliariis ab urbe distat. D. Leonardus 
id d. Andreae [Boccatio] commisit'. Es handelt sich toohl U77i Neuss., woher 
Mylander stammte. 
Vgl. S. 290 Anm. 6, " 


332 1559. 228 

Coster Philosoph, Theolog und Novizenmeister. Balduins ah Ängelo 
Sorge für die Lütticher. Verwendung der Lehrkräfte. Franz Coster 
Licenciat der Theologie. Ändere Promotionen. Seit 1557 850 Schüler 
inscribirt. Zudrang von nah und fern. Katholische Gesinnung der 
Schüler. Ihr religiöses Leben. Seit März 11 neue Mitglieder der 
Gesellschaft. Herrichtung der drei Lindenschen Häuser zum ge- 
trennten Aufenthalt der Brüder. Erläuterimg der Pegel. Andrang 
der Novizen zier Heiligthumsfahrt. Heinrich Dionysius mit Canisius 
nach Nimioegen. Deutsche Predigten. Uebernahme des ererbten 
Hauses. Bitte um Errichtimg eines Collegs. Der geldrische Kanzler 
loünscht die Hülfe der Gesellschaft. Nimioegen erbittet einen Pektor. 
Köln kann dort aushelfen. Colleg zu Trier. Der Pfarrer Peter 
Fähe von Bopiyard. Besuch des Abtes von Liessies u. a. Erlass des 
liathes gegen die Ketzer, im Dom verkündet am 10. September. Bur- 
chardsche Bursenstiftung im Tricoronatum. Köln 1559 SejJtember 13. 

II fol. 81, Copie 17. JJis. 

Se])t. 13. — Tempore, quo in collegio fuimus ^, octingenti et quinquaginta 

aiit plures etiam inscripti sunt, qui licet onines non perseveravo- 
rint, tanta tarnen aclhuc discipulorum turba est, ut duas scholas 
capaciores facere et duas novas satis araplas exaedificare fuerit 
necesse. Non tantum ex vicinis locis, utpote Dusseldorpiensi, Em- 5 
bricensi, Neomagensi, Leodiensi, Buscoducensi, Monasteriensi, Tre- 
monieusj, Francfordiensi schola adolescentes ad nos confluunt, sed 
etiam Lovanio, Lutetia, ex Scotia, Saxonia, Turingia, Mysnia, Mo- 
ravia, Transilvania, Hungaria, Alpibus, Helvetia, Suevia, Franconia 
toto pene Rhenensi tractu. Verum quidem est : ex remotis istis lo 
provinciis unus tantum aut alter ad nos venit, sed bona spes est, 
si unus ille aut alter, si recte in literis et pietate instituatur, mul- 
tis causa futurus sit, ut huc ad studia sese conferant et non ad 
haereticorum scholas eant. — Sunt porro sub tecto nostro centum 
et 12 aut paulo plures, omnes bonae sunt indolis. Multi ex hisis 
egregii Societatis alumni fiunt. Sumus enim iam in Societate liic 
valde multi. Ex bis a mense Martio undecim in eam ingressi 
sunt. Hi nunc seorsim habitant, diu enim sperata tandem facta 
est fratrum ac convictorum separatio. Tres illae domus, quas d. 
Joannes a Linden Societati emit, nunc ita separatae sunt, ut suf-20 
ficientia in iis sint cubicula. In bis nunc fratres habitant quasi 
in quadam probationis domo, ac melius adhuc omnia accomoda- 
buntur. Praeest ibi fratribus magno cum fructu m. Franciscus Co- 
sterus. — Cum his mensibus solemnis et septennalis ad quaedam 
loca vicina^ fieret" peregrinatio et innumeri eo confluerent, moreas 
solito nostri novitii plurimum p. Leonardum et alios precibus 

«■ fuerat. 


1 D. h. seit Februar 1557. Vgl. oben S. 286. 

2 Es handelt sich lüohl um die Aachener Ileiligthuvi.'ifahrt (Kessel, Gesch. 
Mittheilungen über die Heiligthümer zu Aachen S. 179). 


228 1Ö59. S33 

sollicitarunt, ut concecleretiir sine nummis eo ire et per viam mcn-sept. 13. 
clicare. — Occasionem istam Noviomagi (si modo V. Eev'''' ita 
videretur) putkremus non negligendam ^. Cancellarius Geldriae 
nunc Societatis operam in Geldria efflagitat. Senatus Neomagensis 

5missis ad m. Henricum Dionysiiim literis ludi literarii moderatorem 
petiit. Societas denique doctoris Canisii domum nunc est habitura. 
Quantum non in Geldria solum sed in tota inferiori Germania in- 
valescat liaeresis, nemo non novit, qui saltem in ea commoratur. 
Si personae desunt, Coloniense se ofFert collegium. luvabit Neo- 

lomagum Colonia, per quod ipsa adiuta fuit. — De collegio Treve- 
rensi rev. d. p. Canisium ad V. P*^"^ scripsisse arbitramuv. Pastor 
Popardiensis, concionator egregius, brevi se nostris adiunget^. — 
Adfuit nobis rev. d. abbas Laetiensis (d. Ludovicus Blosius) et d. Ni- 
colaus Eschius. — Invalescit liaeresis in multis locis et complures viri 

15 egregii nobis subtrahuntur, ut diebus superioribus d. Matthias Breden- 
bachius, rector scliolae EmbricensiS; cuius aniraam patrum ac fratj'um 
precibus cuperemus commendatam; summus enim amicus Societatis 
fuit (ut etiam fuit filius ") et multos bonae spei adolescentes nobis 
instituendos tradidit, quorura unus, Gerardus Iseren, iam Societatis 

20 est. — Senatusconsultum contra haereticos factum est, quod sena- 
torum iussu die decimo Septembris m. HenricusDionisius in summo sept. 10. 

0' filii; vorher durchstrichen: 'Gevtardus Iseren'. 


^ lieber die guten Aussichten in Nimioegen handelt ein anscheinend von 
Leonhard Kessel nach Rom gerichtetes Schreiben d. d. 1559 Aug. 31 
(11 fol. 25, Copie des 17. Jhs.). 

2 Peter Fähe, Pfarrer in Boppard, drückte am 1. Augitst 1559 Peter Ca- 
nisius gegenüber seinen Wimsch aus, in die Societas aufgenommen zu 
loerden (vgl. oben Nr. 226). lieber diesen Peter Fähe, der die er.'iten Ver- 
handlungen wegen Errichtung eines Collegiums in Trier eröffnete, ent- 
hält das Tagebuch des Rhetius folgende Angaben: D.Petrus Fähe pastor 
fuit, Popardiensis, vir doctus, eloquens et bonae vitae concionator, diiigens 
et in rebus agendis valde dexter. Gratus fuit domino Joaniii de Laie, Tre- 
verensi archiepiscopo, qui eo concionatore usus est in ciA'itate Treverensi tem- 
pore seditionis, quam Luterani Treveris excitaverunt anno 1559. Hie Socie- 
tatem Jes\i amabat mirum in modum; scribebat et recipiebat literas a doctore 
Petro Canisio, provinciali S. J. per superiorem Germaniam, et quoque a col- 
legio Coloniensi, quo etiam aliquoties descendebat. Hie multos egregiorum 
liominum filios misit ad nos, ut convictores nostri essent et recte a nobis in- 
stituerentur. Ab eo missus fuit inter alios Adamus Kicliardus ex superiori 
Vesalia, qui nunc frater est Societatis. Hie pastor modis omnibus, ubicunque 
poterat, Societatem promovebat, et lioc diligentissime egit, ut Trevirensis ar- 
cbiepiscopns Societati collegium erigeret. De quo cum eodem archiepiscopo 
etiam doctor Petrus Canisius in comitiis Augustae anno 1559 egit; tandem 
autem effectum fuit, ut sub finera huius anni litteras ad d. Petrum Canisium 
mitteret, quibus eum ad so vocabat, ut de recto loco et reliquis necessariis 
pro collegio statnerent. Non potuit venire Canisius propter occupationes. Co- 
loniensi igitur praeposito S. .T. domino Leonardo Kesselio totum istud nego- 
tiuuT commisit idqne archiepiscopo scripsit. Misit ergo anno 1560 die 29. .Ta- 
nuarii archiepiscopus dominiTm Petrum Fähe Coloniani, potens per illum, ut 
dominus praepositus vellet ad S. Illmam c. venire (IX, 1 fol. 80). Vgl, 
unten S. 334 Anm. 8 und Nr. 234. 


334 1559. 2^8, 229 

Sept. lä. tcmplo c suggestu publioavit^ — Practcrca missa precaria his 
cliebus celebrata fiiit^'. Multa enim periclitabaiitur propter nimiam 
siocitatem, sed statim optata fiiit data plnvia. Bene erga nos est 
affectus senatus. Nonnulli portiones (ut vocant) in nostro collegio 
lundare incipiunt, vidua quaedam duas, canonicus itidem, credo, 5 
duas; d. Burchardus, cognatus d. Canisii, nunc sex portiones fun- 
davit, singulae annue valebunt 24 carolinos. — Pridie Exaltationis 
s. crucis anno 1559 Coloniae. 

229. Kölner Monatsbericht über September 1559. Wachsende 
Schülerzahl. Erziehungsresultate. Häufige Coviniuniooi. Friedliches 
Zusammenleben. Balduin ab Angelo und Heinrich Somalias aus 
Lüttich zurück. Einioüligung des EB. von Trier in die Gründung 
eines Collegs. üebera^itioortung von Zöglingen durch den EB. von 
Mainz. Anerbieten eines loohlausgestatteten Klosters durch den Kanzler 
von Geldern in Harderioyk. Häretische Schule daselbst. Mangel an 
Gelehrten. Oeffentliche Busse eines Wiedertäufers in Köln. Köln 
1559 September 29. 

II fol. 32, Copie 17. Jhs. 

Sept. 29. — M. Balduinus et m. Henricus Dionantensis reversi sunt^ Leodio lo 

sacris ordinibus initiati. Ille etiam elapsis aliquot diebus ad fa- 
cultatis artium circulura admissus est^. Nihil liic attinet corame- 
niorare de rev'"° episcopo Treverensi, qui in iundandum collegium 
consensit^, nihil de episcopo Moguntino, qui, cum Societatem no- 
stram singulari favore prosequatur, constituit superioribus diebus i5 
aliquot adolescentes quosdam nobis tradere instituendos '^ ; nam de 

«■ sunt. ^ sint. 


' l7i den Tagen vom 30. August bis 10. September beschäftigte man sich 
ion liath der Stadt mehrfach m,it Massregeln gegen die Wiedertäufer. 
Am 4. September ivurde beschlossen, ' wavnungsbrieff nffznsclilagen, das 
.ille widderdeuffer und sacramentirer {vlhie keinen schütz noch schirm li.iben 
sollen' (Rathsprot. 20 fol. 26 ff.). Um die Verkündigung dieses Erlasses 
handelt es sich hier loolü. (Dieselbe Notiz ion Tagebuch des Ithetius 
fol. 30.) 

2 Am 1. September tourde 'Baldewinus ab Angelo, lector in novo gymnasio' 
in die Artistenfacultät aufgenommen (DecanatsbucJi IV fol. 280, vgl. 
aiich das Tagebuch des Bhetius fol. 29). 

3 In Trier hatte kurz zuvor Kaspar Olevian seinen lieformationsversuch 
unternominen, am 10. August hatte die erste öffentliche Predigt der 
neuen Lehre in Trier stattgefunden. Der bereits mehrfach erivähnte 
Peter Fähe., Pfarrer in Boppard, versuchte im September, beauftragt 
durch den Erzbischof, eine Gegenpredigt, musste sich aber zurückziehen. 
Im December schlug dann aber der Erzbischof die Bewegung mit Ge- 
icalt nieder (vgl. Marx, Caspar Olevian oder der Calvinismus in THer 
1509, S. 19 ff.; Sudhoff, Ca.spar Olevianus tmd Zacharias Ursimis, 
S. 18 ff.). 

* Vgl. Bianco l. c. I, 848. Es icaren Adolf Echter, Jidius Echter (der 
spätere Bischof von Würzburg, beide im.m. 1558 Aug. 11), Johann Phi- 
lipp von Cronberg (Sept. 5) und Wolf gang von Iletisenstamm (Nov. 10). 


020,230 1559. m 

his abunclc scripsissc p. Canisium cxistimamus; cacterum minime scpt. 29. 
celandum esse putaverimus, quod paucis abhinc diebiis cancellarius 
diicatns Geldriae, vir pietate et prudentia ac singnlari cruditione 
praecParus, per qiiendam doctorem nos sollicitavit auniiente senatu, 

f)Ut quoddam coenobium in [Harderwyk*] reditibiis donatum am- 
plecti vellemns. Civitas liaec maritima est et Geldriae, Hollandiae 
et Phrysiae contermina, ubi minimo vivitur propter rermn omnium 
copiam ac ubertatem. Solet hie etiam siistineri schola quaedam 
trivialis, sed tamen celeberrima, sicut mihi lioc exploratissimura, 

10 nunc autem invalescentibiis liaeresibus utcumque collapsa est. Quae 
si recuperaretnr (quod esset factu facillinium), Geldriae ac reliquis 
ducatibus optime prospectum foret et in reliquis civitatibus collegia 
fundandi aditum et facultatera suppeditaret. — Nullius rei usquam 
maior est quam proborum et doctorum virorum inopia, ac proinde 

15 sie ubique religio iacet ac haereses proserpunt. Coloniensis tamen 
senatus videtur summam navaturus operam, ut haereticorum prae- 
stigias et laqueos detegat ac improbos ipsorum conatus et malitiam 
expugnet aut labefactet. Nam post edicti sui contra haereticos 
publicationem ^ quendam anabaptistam ^ resipiscentem ad publicani 

20 poenitentiam damnavit, non sine maximo Iiominum spectantium 
concursu. Quo factum est, ut quam plurimi aut supplicii aut igno- 
miniae metu perculsi extra civitatem aufugerint. — Coloniae Agrip- 
pinae 29. Septembris anno 1559 ^. 

230. Kölner Mo7iatsbericlit über November 1569. Leitung 
der Brüder durch Franz Coster. Trotz Vergrösserung im Sommer 
abermalige Erioeiterung eines Lehrsaales erforderlicli. BeschränMer 
Raum für die mathematischen Vorlesungen des Heinrich Dionysius. 
Ma7igel an Wohnungen. Ausiodhl der Internen. Vornehme Zöglinge 
aus PrankreicJi und Luxemburg. Frömmigkeit der Hausgenossen. 
Steigendes Ansehen der Gesellschaft. Heinrich Dionysius predigt im 
Dom und erklärt dem Volke den Katechismus des Caoiisius. Inner- 
halb eines Jahres drei Auftagen des kleinen Kcdecliismus vergri/fen, 
daneben ein Lütticher Druck etc. Franz Coster Licentia.t der Theo- 
logie. Rückkehr des Dietrich Canisius aus Nlmwegen mit neuen 
Zöglingen. Köln 1559 November 28. 

II fol. 33, Copie 17. Jhs. 

"■ Lücke, die Ergänzung ergiebt sich aus Nr. 233. 


2 


l Vgl. oben >S. 334 Anm. 1. 
Vom Jahre 1569 ab beginnt eine Epoche entschiedenem Auftretens des 
Kölner liatM gegen die Wiedertäufer, über das zahlreiche Akten 
im Stadtarchiv vorliegen. Die Angaben Ennens IV, 809 haben dieses 
Material nur zum kleinsten Theil vericerthet. 

Das Tagebuch des Bhetius fol. 30 erwähnt, dass im September 1559 
'instaurata est scliola Bonnensis, viele catalogum lectiouum tum editmn',- 


S3Ö 1559. 2SÖ 

Nov. 28. — Aestate praeterita licet scholas duas constnixerimtis, tarnen in 

autumnali studiorum innovatione oportuit ad capacissiraum nostro- 
rum auditorium aliquid loci adiicere. Quod cum alia ratione fleri 
non posset, fregimus parietem et quasdam fenestras fecimus, ut ex 
loco vicino alteri rei destinato non pauci docentem audire possent. .5 
Quod ni fuisset factum, nee ascensus celebrari nee orationes pro- 
nuntiari nee maioribus saera lectio commode fleri potuisset. Ad 
haec, quamvis non parva physicorum classis sit, tarnen cum m. 
Henricus Dionisius arithmeticam leg-it, adeo angusta est, ut cum 
suis auditoribus ad infimam grammaticorum scholam transire co-10 
actus fuerit. Quid dicam de iis, qui in collegio liabitare desiderant? 
Adeo multi veniunt, ut necesse sit quosdam etiam bonos adole- 
sceutes dimittere, quo iis, qui maioris expectationis sunt, locus in 
collegio detur. Neque omnes suseipi queant, sed ex multis ei se- 
ligendi sunt, qui vel prae ceteris ingeniosi vel ad pietatem propensi 1.-) 
sunt, vel quorum parentes de Societate bene meriti sunt aut nie- 
renturj aut quorum opera Societas promoveri potest. Denique tot 
nobiles nunc et praecipuorum virorum filii nobis committuntur, ut 
alii aut " non admittendi sint aut nova domus collegio adiungenda. 
Paucis ante diebus quidam magnus in Gallia dominus suum ad 20 
nos deduxit filium; praeses etiam totius gubernationis ducatus 
Lutzemburgensis ^ duos fllios nostrae fidei et curae commisit^. 
Id autem magni nos ducimus, quia praecipuum bonum, quod modo 
fleri potest, in Ins praesertim partibus in iuventutis recta institutione 
est positum. Neque tanien propterea conciones negliguntur. Eas25 
enim m. Henricus diligenter prosequitur et catecliismum quoque 
rev. p. Canisii populo in summo templo exponit cum magno fructu. 
Et quoniam in p. Canisii catecliismum incidimus, dicendum iudi- 
camus, quod adeo a manibus omnium teritur, quod minor intra 
unum hunc annum ter in hac civitate impressus est et nunc quarto so 
imprimetur, semel quoque Leodii interea exeusus est cum episeopi 
mandato, quod liic solus catechismus per universam patriam Leo- 
diensem in scholis cum privatis tum publicis praelegetur et con- 

« aiitem. 


Graf Fetei' Ernst von Mansfeld. 

Um den Klagen toegen des Ueherlaufens der Schüler aus den anderen 
Bursen in die Dreikronenhurse (vgl. oben S. 309 Anm. 1) in Zukunft zu 
entgehen, veranlasste Rhetius am 22. November 1559 folgenden FacMl- 
tätsheschluss : Ad instanticam d. Johannis Rlietii scholnrcliae novi g-ymiiasii, qui 
Studiosi luembra cuiuspiam gymnasii e.ssent habendi, iine qui lectionibus alieu.ius 
gj'nmasii frequentatis postmodum sese ad aliud conferreut, ubi et nomen con- 
tingeret eos dare, habendi essent huius vel prioris discipuli, an ab inscviptione 
tantum censendi essent huius alteriusve gymnasii studiosi, sie itaque con- 
ventum est: ut si quos contingeret ultra vel septimanam vel ad summum quin- 
deuam collegii cuiuspiam esse auditores, eosdem sine licentia eins moderatoris 
non posse ad aliud secedere, sed eiusdem esse membra, etiamsi nomen mi- 
iiinio dederint (Decanatshucli IV fol. 282). Dennoch blieben die Reibun- 
gen, und zivar veranlasst durch die Jesuiten, nicht a,us, vgl. unten 
Nr. 255. 


^ÜO, '2U 1559. 3^7 

servabitiir. Antwerpiae etiam iiipriinitiir ant forte iam inipressns Xov. 28. 
est ^ Sit postremiim, quod in studioruiu iimovatione dialogiis est 
exliibitiis, quod ra. Franciscus Costerus tlieologiae licentiatus factus 
est, quod m. Henricus pro eodein gTadu respondet et quod d. 
;, Theodoricus Canisius in Germaniam rediit et bonae spei adole- 
scentes secum eo duxit-, — Coloniae 28. Novembris 1559. 

231. Johann I'heUiis an den, General Jacob Laijnez. Ent- 
sclmkli()nn(j wegen 8aumi<eligke'd im Behreihon in Folge einer am, 
Ji). .December eingetroff'enen Bcschirerde des Polanco. Monatliche 
und vlermonaUiche Berichte sind, erstattet durch J/einrich. Jülonysius, 
Frans Coster oder Johann iihetlus, Briefe LeonJiard Kessels stets heifje- 
fügt. Der Provinzial hat alle Briefe erhalten. Künftige Besorgung 
durch Welser in Augsburg. Klage über die Kargheit der Stadt ge- 
genüber dem Colleg. Gönner der Gesellschaft im Ratli. Wider- 
sacher. Vorsiclitiges Zatulem erforderlich. Drei I/ävser sind von 
den Schöffen ericorben. .Johann v. Linden zu tceiteren Schenkungen, 
bereit. Gaben, vom FB. nnd liatli zu erhoffen. 40 Brüder. Star- 
ker Andrang von Schülern. Leitung der Brüder durch Franz Coster 
und, Franz Jfemerolus. Erldärung der Constitutionen durch Coster. . 
Köln 15Ö9 December 19. 

11 fol. 34, Copie n. J/is. 

— Omni illo tempore, quo Coloniae fuimus, nulluni mensem prae- ]>oc. n>. 
termisimus, quin et mensis et quadrimestres literas ex mandato 
patris scriberemus. — Ad haec rev. p. provineialis nobis perpetuo sig'iii- 

lüficavit se literas recepisse et etiam disposuisse. Quare vehementer 
miramur, tot mensibus nihil ad vos litcrarum esse perlatum. Spero, 
nunquam amplius epistolae nostrae desiderabuntur. Invenit enim 
d. noster Canisius commodam transmittendi rationem. Egit enim 
cum Aug'ustano mercatore d. Velsero •' ; eins procuratori ag'enti Co- 

ir.loniae literas deinceps dabimus, qui Augustara destinabit. Id 

quoque et pluribus Lovauiensibus et rev. p. provinciali scribemus. 

Verum ut de collegli statu V. R^"' certiorem reddamus, primuni 

rog-o pro propria [patria. Quod] ^' Societatis beneticia minus intelligit 

et tam tarda in clando collegio est, cui maiorem dolorem adfV^rrc 

^'(•potest, quam mihi, qui tam imprudentem et rusticam patriam eoii- 

" Lücke. 


l Vgl. unten Nr. 243. 

~ Bas Baccalaiireatsexamen in der ^ ArtistenfacuUüt bestanden im Ko- 
remher lo69 25 Zöglinge des Tricoroncduni (aus.Herdem 23 iMontaner 
und, 22 Laurentianer), darunter von bekannteren Namen Heinrich Bn- 
saeu.H Novimagensis, Petrus Michael Coloniensis, Wil/iehniis Heptia Leo- 
diensis, Gerhardus Peschius Kempenxis (Deeanafsbuch 71' fol. 2.S7.' 
cgi. unten Nr. 247). 

•' Die Briefe de.s .Jesintenordens wurden ron der Taxis.schen J'o.nt .^e.it 
iöö.'l unentgeltlich befördert (Polancos Chronik III, 2ö0). Im J. Jöl3 
machte die I'ost Sehicierigkeiten wegen der Menge der Sendungen (cql, 
vol. V fol. 2271, 

Jesuiten-Akten. 9-:> 


Si\S 1559. 2nj 

Dec. 19. spicio? öed spero, quaiilio diutius liic diftertiir collegiiini, tuiito erit 
mag'iiificeiitius. Coiisnles duo pro nobis sunt. ^, consnlares o, luulti 
scnatores, plurimi doctores et valde inulti ex populo. Caeterum 
liic non panci haeresi infecti sunt, qui non possunt iioii rebus So- 
cietatis obsistere. Vident, Societate Coloniae manente et cresceute r. 
(ut nunc fit) a Komana eam abduci non posse occlesia, et, nt coii- 
fido, ne unam ab ea abstralient parocliiam. At res festin ation ein 
non patitur; mnlta enim de non niortificandis possessionibus opponi 
possent, ex quibus nescio statutis et consuetudinibus. Hoc tarnen 
consecuta est Societas, quod alius forte sacerdos ne sperare quidemio 
ausus fuisset : tres contig'uae aedes eraptae sunt et coram scabinis 
nobis traditae, ut nemo eas Societati valeat eripere, ne senatus 
quidem, nisi nobis tantum numnioruni numerat quantum einendo 
est exposituni et reparando atque aedificando quocumque modo 
est absumptum. Id quod futurum uoii est, quemadmodura mihi i-> 
lianc difficultatem monenti affinis mens et senior- consul respondit. 
Nee dubium est, quin et bursam tandem nobis dabit senatus. Nunc 
saltem Jesuitarum illa dicitur, et nos vulg'o Jesuitae appellamur. 
Eeditus nondum habemus. Nunc ab amicis portiones seu bursae 
fundantur in usum paupernra studiosorum, quae fratribus post ex- 20 
plicabuntur. Verum dominus Joannes a Linden, qui praedictas tres 
aedes Societati emit (rog'amus, ut V. Rev. certam nobis transmittat 
formulam, qua easdem P*' T. offerat), orania sua bona tandem So- 
cietati dabit. Tantum loci adliuc vult coemere, ut iustum fiat 
collegiura. Certos etiam fundabit reditus. Tribus annis cum no-25 
stris convictoribus habitavit. Duos secum nepotes habet, quos in 
Societate cupit conspicere, nosque id speramus futurum. Satis pro- 
vectae aetatis est, orationibus potissimum vacat, quapropter sacelli 
nostri in se curam suscepit, illud ornat, celebrantibus ministrat et 
sacristae officio fungitur, ipsas etiam scutellas cuperet Javare etno 
abiectissima quaeque munera obire. Societatis tarnen non est, nequc 
enim propter nimiam humilitatem et senii atque indispositionis [im- 
pcdimenta]" id audet petere. Societati igitur inservire et Coloniense 
collegium fundare desidei'at atque id poterit, ita enim dives est. 
Circumspectione saltem opus est, ne amici tam bonum eius dcsi-3.') 
dcrium impediant. 

Huc accedet, spero, archiepiscopi et senatus liberalitas, quod 
ut fiat, orabimus dominum. Petimus ut P. T. moram hanc benigne 
interpretari velit. Colonienses, ut video, nihil repente faciunt, sed 
tarditatem magna munificentia, spero, compensabunt. Hoc enim 10 
a maioribus factum, magnifica templa, ampla monasteria, plurima 
canonicorum collegia, virginum cocnobia, foeminarum conventus - 
et pei'multae aliae piae fundationes abundo declarant. — Sumus 

« Lücke. 

^ BüvfjermdHfev waren damals Arnold von Siegen und, Hermann Ander- 
mann . 


^M,2^\ti 1550. -m 

iaiu Colouiae fratres quadragiiita, loiig'e plures aiitoiu se Societati dcc. jd. 
addieere cupiunt. — Ita unmc hie florent studia atqne ante raiiltos 
annos Coloniac nimquam. — Inter discipiilos non pauca prac- 
clara est iiivoiiirc ing'eiiia, qiios deiis sua dementia ad virtntem et 

5 perfectioneni traliit. PJevuniqne illi, qui prae aliis ing-eniosi et na- 
tnralibiis optinie dotati sunt, Societatera amplectuiitur. Deinceps 
pater tnrmas aliquot fratruni Eonuxm mittet et anno Iioc incipiet, 
Ilactenus nulli missi sunt, quia in hoc principio non commode fieri 
])oterat et praeceptorcs erant, sub quibus utrumque cursum ai'tium 

lopoterant absolvere ; probandi etiam nonnihil hie fuennit, ut tanto 
utiliores Romanis essent. Eog-amus, P. T. velit sig-nificarc, quando 
i'ratres velit mitti, in vere aut in autumno. Tempore enim p, 
Ig-natii fuit prohibitum, iic alio tempore quam in autumno mittc- 
rentur. Sperat pater, quod cum liis quoque aliquid mittet subsidii 

15 pro viribus nostris, queinadmodum id merito fieri debeat. — Colo- 
uiae 19. Decembris 1559. 

232. .Kölner Monatsbericht 'über December Jöi')!), ver/'asst von 
Heinrich Dionysius. Gunst des EB. Dnniel von Mainz. Dessen 
eigenhändif/e Anticort am. Wietius über die Reformirmui seines Stiftes 
und Uehenreisung von vier Zöf/Iingen. Erridüumj eines Collegs in 
Äfains geplant. Auch, in Lütt ich ist ein Coileg in Änssiclit. Scliller- 
suicachs. Eeiigiöses Leben, fünf Novizen. Jlervorliebung einzelner 
Zöglinge verschiedenster Herkunft. Enfercitien. Erklärnng der Regel 
d,nrch Franz Coster. Getrennte Wohnungen der Jirüder und der 
Zöglinge. Quodlibeticae des Andreas Boccatius. Mehr als 40 Brü- 
der. Kaiserliche Eeformation. Günstige Gesinnung des EB. Nini- 
tnegen loünscjit eioien Vertreter der Gesellschaft nach dem Abgange 
des Dietrich Canisius. Köln liS.')9 December 26. 

11 fol. 2S, Gop/e 17. .Ihs. 

Inprimis non lateat, rev'""'" episcopum Moguntinensem vehe- Dec. •?(;. 

raenter Societati addictum esse, quod et facto coraprobasse videtui*. 

Nam dum regen s ^ noster'* suasu p. Canisii ipsum literis suis com- 

pellasset ac g'ratifl^candi Studium et operani in iuventute instituenda 

20 non obscure declarasset, ita g-audio animuni perfudit, ut serio de 

sui episcopatus reformatione cog'itare caeperit, nam e vcstigio pro- 

pria manu scriptas literas Coloniam misit, quibus animi sui sen- 

tentiam nobis exploratam esse voluit, uerape ut nos inprimis qua- 

tuor adolescentes, de quorum flde_et probitate securus esse posset, 

2i. dcligeremus ac ipsius sumptibus liberaliter alendos non minus pie- 

. tatis quam literarum studiis ornandos susciperemus, quorum opera 

ac industria aliqunndo labefactatas ditioncs ab haoresibus vindicarc 

" non. 


Jollann lihetius. 


340 1559—60. 232, 23B 

Dec. sc. ac collapsas restitiiere possit. — Idem rev""'^ (ut ex literis cogiio- 
vimus) scripsit, se de fiindando collegio cogitarc ac de reditibus et 
loci commoditate sollicitum esse. Spes affulget non vulgaris, haue 
rem brevi pro vofcis nostris sucessum habituram. De rev"'*' episcopo 
Leodiensi hie nihil dicam, cum oxistimem de illius pio coiiatu p. n 
provincialera d. Everhardum abundc scripsisse. — Qui liic habi- 
tant centenariiim numerum exaequant. — M. Franciscus interpre- 
tatus est fratribus Regulas et in initio proxime sequentis anni in- 
terpretabitur Constitutiones. Seorsim in doniibus nostrae Societatis 
habitant, ut maiore cum fructu, quae Societatis sunt, peragere possint. lo 
— M. Andreas Phrisius in quodlubeticis ^ quaestionibus nostrae 
theologiae laudes cum satisfactione aliorum detonuit; ego adhuc in 
concionibus publicis praesto. Fratres in Universum sunt Coloniae 
plures 40. Eeformatio quaedam ab " imperatore ac tribus episcopis 
imperii electoribus probata in lucem prodiit^, quae, ut apparet, in ir. 
liorum episcoporum dioecesibus plurimum boni paritura est. Rev'""** 
archiepiscopus noster meditatur rationes Societatem iuvandi, nam 
et nostra opera vehementer gaudet, uti Neomagenses etiain plu- 
rimi frequenter ad nos literas raittunt, quibus indicant, se in 
Societatem propensos esse ac nostram aut saltem unius de Societatc 20 
praesentiam magnopere desiderare. D. Theodori Canisii digressus 
pios (quorum illic ^ maxima turba est) plurimum contristavit, sed 
flat domini dei ac superiorum voluntas. — Coloniae Agrippinac 
26. Decembris anno 1559. 

233. Kölner Viermonatsher icJit-' über September bis Deccmber 
J5o9. Gefügigkeit der Kölner Jugend. 60 Mitglieder im Kölner 
Colleg. Haltung der Stadt Köln. Aufgabe des Kölner CoTlegs. Leben 
der Convictoristen und der übrigen Schüler. Predigt und kateehe- 
tische Ueb'ungen. Aussichten der Societas in Harderv-ißk, Keuss, An- 
dernach, Lüttich, Mainz, Trier. Aufstand in Trier. Köln JnflO 
[c. .Januar] . 

II fol. 35, Cojne 17. Jhs. 

Januar. — Suut lüc Coloniac in Societate numero quinquaginta, quos sibi 20 

selegit dominus, ut Germaniae Galliaeque opem debito tempore ad- 
l'erat. — Sacerdotes sunt Septem, quibus brevi duo accodont; or- 
dinos enim aliquot m. Balduinus ab Angelo et m. Hcnricus So- 
malius iam susceperunt; artium magistri decem, baccalaurei sep- 
temdccim, logici quinque, olo(iuontiae candidati quatuor, grainmatici:!« 
octo et ministri quatuor''. Omnos vota. emiserunt exceptis quatuoi-, 

« ntl. '' illis. 

^ QundUbetniius war in diesem Jahre Gerhard, Ifutingius als Yprtreter 

der Montancrhurse (Decanalsbuch IV fol. 279). 
2 Wohl die kai.^erlifhe lief ormations formet aus dem J. i'>4S. 
•' Verfasst anscheinend, von L'hetius. 
^ Am 31. Decemher ivurde '^Jichael Euel Erplmrdieusls, allatis fidelibus testi- 


233 1560. 341 

— Hoc anno in verc vel autunmo aliquos ad rcv. T. P*^"' d. Januar, 
Leonardus destinaljit, quos sine parentum offensione binc abire et 
Eomanis lectionibus accomraodos fore piitabimiis. — Quid? si [ad] 
lioc deus oleg'it Coloniam, nt aliis civitatibus fratres colligat, quoad 
■) Coloniensis populus Societatis beneficia melius intelliget. — 

Convictores admoduni niulti sunt et nobilium clarorumque 
alioruni virorum filii. Student diligenter et non tantum literis ve- 
rum etiam virtutibus operam irapendunt; octavo die coniitentur, 
tcmpla visitant, sacra et concionem audiiint et festis dominicisque 

lodiebus antemeridianum tempus in sacris rebus collocant. Vtirum 
de extraneis, qui Jectiones tantum" visitant, quid dicturus? Eos, 
qui plane pueri et rüdes sunt, non admittimus, alioruni autem quan- 
tus Sit numerus, scholarum ampliationes luiud obscure declarant. 
Gaudemus, quod siiperiores Germani' studiorum gratia Coloniam ve- 

i.'Uiunt, qui ad haereticorum scholas alioqui ituri erant. — Ante annum 
qui apud nos magistri artium facti sunt, in tlieologico studio nunc 
versantur; concionatores tandem eos habebit ecciesia. Hoc anno 
nuigistros quatuordeeim ereabimus, inter quos, credo, novem sunt, 
(jui tbeologiam et vitam ecclesiasticam sibi elegerunt. Post annoS; 

:j(Jspero, aliquot concionatores superior Germania hie reperiet. — 

Concionator m. Henricus in sunimo templo catechismum po- 
pulo exponit, confessiones apud b. Ursulam semel in. septimana 
juidit. Cum iis, qui auctoritate aliqua apud nostros aut vicinos 
\aJent, tempore debito sermone et literis agitur. Bona spes est, 

-^U|uod aliquot fundabuntur collegia. Hardei'vicenses'^ mouasterium 
daturi videntur et aliquot reditus. Sigillifer nostri ei^iscopi^ hoc 
agit, ut Franciscanorum coonobium in Andernach^ Societati com- 
mittatur; locutus quoque nobiscum est de elvi täte Novesiana^. Leo- 
diuni, ut audio, brevi p, provincialis vocabitur, ut locum collegio 

•■!i>aptum sibi eligat, ut ex doctoris Canisii literis et Moguntinensis 
archiepiscopi secretario'^ cognovimus. Moguntiae etiam erigetur 
collegium. Secretario huic adolescentes tres praesentavimus, quos 
Moguntiuus episcopus in theologico studio apud nos alet ^, ut eorum 
opera in sua ecciesia post utatur. In conservanda religione diligens 

•''' tarn. '^ H;ir<Iecenses. 

moiiiis iuranioutoqiic praestito, receptus trin(|Uiuii meiiibriuu facultati« artiiiin'. 
./'/;• hatte vorher in Erfurt studirt (hmn. iöoo, c<jl. Weissenborn, Acten 
der Erfurter Universität II 389) und Hess- sich am 9, Mai lno9 in Köln 
immatriculiren (Matrikel V fol. 3). — An demselben Tage icurden 'Pe- 
trus Busaeu« Noviomagus (v()l. de Backer- frommer vof/el II, 441), Henricus 
etiani J3usaeus Novionuiii-us, lieentiati Lovanieuses, commonstratis fidelibus te- 
stiiuüuiis iurauiento datü, inter licoiitiatos uostros rcccpti' (Decanatsbuch der 
Artistenfacaltät IV fol 283). 

^ Vgl. S. 292 Anm. r>. 

l Vgl. unten Nr. 258. 

■' In Neuss gewann die Socidas er.'it 1588 Eingantj (Tückinq, Geschichte 
des Kirchen- und Schidv-esens in Neuss S. 262 ff'.). 

■' Simon Baqen, vql. unten fS. 372 Anm. 1. 

^ Oben S. 339. 


342 1560. 233—235 

Januar est et in fundando colleg'io, ut spero, parcus non erit. Scribit rio- 
bis Popardieiisis pastor, arcliiepiscopi Treverensis nomine literas 
ad d. Canisium paratas'' fuisse, quibns vocandns esset Treverim, 
nt locum collegio aptum eligeret et de caeteris requisitis cum prin- 
cipe tractaret. [Tunmltus] ^ per haereticos excitatus auxilio divlno 5 
sublatus est, eins autores proscripti sunt. Consulis catholici, qui 
adversus colleg'am et eins adhaerentcs popnluni in religione ortlio- 
doxa et fide episcopi conservavit, filius liodie noster convictor factns 
est. Haec res si cum Moguntino Treverensique succedat, band 
dubie Coloniensis archipraesul ad idem excitabitur ''-. Quantum lo 
autem adversus baereticos fundamentum catbolicorum crit, tres 
ecclesiasticos principes electores Societati aedificasse collegia ! — 
Coloniae anno 1560. 

234. Kölner MonatsbericM^ über Januar. Bemühungen dra 
Pfarrers von Boppard, Peter Fähe, beim Erzbischof von Triev zur 
Errichtung eines JesuitencoUegs in Trier. Schreiben an Canisius. 
Gute Aussichten. Fortschritte in Köln. Köln 1560 Februar ö. 
II fol. 86, Copie 17. Jhs. 
Febr. ;■). — Petrus Fähe convenit circa imius anni principium ai'cliiepi- 

scojnmi et, quid in animo haberet, aperuit; certum iani apud sc esse, i5 
quod se nostris velit adiungere. Quid multa?^*^ Eftecit, ut literac 
mitterentur ad d. Canisium, ut Treverim veniret et locum collegio 
aptum eligeret; sed quoniam arduis negotiis impeditus fuit, modestc 
se excusavit et i'.egotium totum d. Leonardo praeposito nostro com- 
misit. Eum igitur ad se vocavit arcbiepiscopus, verum quia non 20 
satis firma valetudine erat, putavit in domiiui expedire, ut ego et 
m. Henricus Dionisius Coniiuentiam proficiscerenmr, quo archiepi- 
scopi mentem de lundando collegio et sumptibus faciendis penitus 
cognosceremus - ; Treverim doinde ascenderenms ad insjjiciendum 
locum. — 2.'. 

Templum, do qno scrii:)si alias, a professore Societati concessimi 
est; agitur, ut arcbiepiscopus et canonici s. Guniberti istud appro- 
bent^. Cum canonicis loquitur d. sigillifer; arcbiepiscopum nos 
ipsi conveniemus, ad quem et literas de bac re dabit d. sigillifer. 
■ . — De scbola novi quid scribamV Niliil est nisi quod incrementum so 
band exiguum sumit. Nunciavimus proxime, fratres liic quinqua- 
ginta esse: bis nunc novem vebemeiiter adiungi cupiunt. — Colo- 
niae anno 1560 die (]uinto Februarii. 

2o5. JohaiLU Phc.tius im, Auftrag des Leonhard Kessel an den Ge- 
neral Laynez. Seine Heise nach Koblenz zum Erzbischof von Trier und 

" p.'ivatus. '' Läeke. '' oxjiectabitur. '' multis. 

1 Verfasst von llkttius (rgl. anteii Nr. 28ö) 

2 Vgl. Brüicer-Masen, Antiquitates et Anncdes Trecerenses 11, .'JfJö ; Marx, 
Geschichte des Erzsfift^ Trier TV, '"»Ol (ico 'Ilhetiux' n. d. JV. 'Johann 
Metz ' erscheint) . 

•■< Vgl S. JIS Amn. 2. 


235 1'560. 343 

dessen Absicht, ein Colleg in 'Trier zu hegrilnden. Näheres über die ge- 
plante Einrichtung dieses Collegs. Bedeutung einer solchen Grün- 
dung. Köln 1560 Februar 24^ 

n fol. 36'', Copie 11. Jim. 

Ingressi incolumes ^ CoDflueiitiam dcvenimiis die dccimo tcrtio Fein-. 2(. 
liiiius niensis ipsumque arcliiepiscopum in iirbe praesentcin inveni- i^'cbr. la. 
Ullis. A quo et clero civitatisque senatii tanta Immauitate et lio- 
iiore siimus excepti, ut vix satis admirari, verbls aiitem'' nullo pacto 
,') cxplicare possimiis. Est Conflueutimis populiis aiit suapte natura valde 
liumanus aut mirabiliter in eoruni cordibus hoc tempore operatus 
est dcus. Credo, reverende pater, si praesens fiiisses, digiium 
iircliiepiöcopiun, cleruni et populuni iudicares, quorum piis desldc- 
riis quam prinium satisfieret. Couditioncs autem de tundationo 

locoilcg'ii ciusmodi nobis fiierunt propositac •'' : vellet arcliiepiscopus 
duodecim Treveris de Societate esse, ex quibus, si fieri posset, tres 
osscnt concionatores tenentes lingTiam superioris Germaniae aut 
diio ad niinimuni \\\ prineipio ; diio item professores sacrae tlieo- 
logiae et quatuor, qui linguam philosophiamque docerent, quorum 

1:-, o[)era in ecclesiarum visitationibiis quoque uti cuperet, siquando nc- 
cussitas et Christi honor postiüaret. Daret his monasteriuni'^ aut 
;diuin lociim accomodum et etiara suppeliectili necessaria instrueret. 
Nunicraret pro susteutatione annuatim mille florenos imperiales, 
(luoruui singuli dalerum valent minus duobus batziis. Solutio hacc 

^iu biiiis vicibus fierei in anno per quaestorem Treverensem. Ilnbe- 
reiit denique nostri potestatem creandi artiuni magistros et sacrae 
tlicologiae doctores. Nihil petitur [in] '' V. Rev'^^ aut constitutionum 
Societatis praeiudicium ; iioc tarnen urgent vehementer, ut' viri 
ogregii et cito mittantur, qui si iion omnes statim venire valeant, 

2,-. duos saltem concionatores primo quoque tempore adesse archiepi- 
scopus cuperet. Honestum Ins paratum erit liospitium. Ubi ad- 
fuerint, eorum consilio locus aptabitur et omnia praeparabuntur ; 
litcrae aut fundationes conficientur, ubi exemplar aliquod trans- 

« aut. »^ Lücke. 

^ Am IS. Februar hatte aus Kohlen:^ auch der Krzbi.ichof Johann von 

Trio- an Laynez ein Schreiben gerichtet, in welchem er diesen um 

Sendung von 12 Jesuiten nach Trier, zur Errichtung des dortigen Col- 
• legs, bat (Bronw.r-Masen l. c. II, :i9ö; Ilontheim, IJistoria Treverensis 

diplonudica 11) SSO, datirt das Sclireiben irrthihulich vom 24. Februar; 

MarM l. c. IV, oöl). 
'^ lihetius' Begleiter irar Heinrich Diong.sia.s ; am 11. Februar hatten sie 

Köln re/la.S'se/i, (Sehreibeu Kessels d. d. Köln. F>0'0 Februar 16, II 

fol. U6). 
^ Diu folgenden Bedingungen hat Rlietius aucli in .^-ein Tagebuch (IX, 1 

fol. 80} aufgenommen. 

Fs icar <m das °nioiia«t,oriiim Cannclitanuii, qno<\ in ibro .sitiiin est, aut 

alimn aiitniii locuin, ((itein iio.stn c]i,i>'ent' gedac/it (vi/l. das unten S. H44 

Anm. i> eru-ähnte Schreiben Kessels vom. 'J7. Februar). 


M4: 156,0. 235,236 

Fei>r. 24. missum fuerit fiindationis Viennensis aut alterius cuinsdam coUegii. 
jHabuit bonus praesu]; iit intelligo, diu istud in aiiimo et ipsius 
quoque antecessor ^ dominus ab Isenburch "'. Gaudemus autem 
A^oiuntatem iianc nunc in effectum deduci. Adferct liaud exiguam 
utilitateni ccclesiae, rcducetur Treverensis civitas, quae per liacre-ri 
t.icos pene abducta '* fuerat, concionatores quidera et seditionis au- 
tores in exilium sunt missi, sed multi seducti de populo in ui^jc 
remanserunt. . Conservabitur etiam Treverensis arcliiepiscopatus, 
qui in magno alioqui est periculo j^ropter adiacentes terras de 
Hunsruciv, Luceburch^" . . .'' landgravii et comitis Palatini ditioncs. lo 
Speranius quoque, quod ad simile impellentur Coloniensis et Mo- 
guntinensis archiepiscopi et principes clectores aliique non i)auci. 
Est enim Treverensis arcln'episcopatus inter Moguntinensem et Co- 
lonienseni medius et in conflnio Galliae et Gernianiae superioris 
et inferioris. Universitas quideni est, sed collapsa -, ipiare facile ir. 
aut dubie, quae V. Rev. volet, in ea per fratres ftent. — Coloniao 
in vigilia s. Mattliiae apostoli Treverensium patroni 1560. 

236. Kölner Monatsberlchf/' üher Fehruar löHO. Eingeh findci- Hc- 
richt über die VcrJi.andlun.fjen wegen Gründung eines Collegiuvis in 
Trier. Gute Äufnaliine der zur Verhandlung abgcsandfen Je.siiifcn 
in Koblcns. Eittgegenkommeii des Trierer Erzbisehofs. Nothtceiulig- 
keit einer beschieunigteu Erledigung dieser wichiigen Angelcgenhcif. 
Wohhcollcn des Kölner Erzbischofs. FortschriUe im Kolner Srhul- 
icesen. Andrang zur t^ocietas. Köln 1660 Februar 27. 

II fol. 87 J>, Copie 17. .lks. 

Febr. 27. : — Confluentiam dum postridie Septuagesiniae appuiissemus, ad 

Febr. i;!. decanum apud S. Castorem ' principi familiarissimum contendimus. 
Is cum tanta liumilitate ac lionorc nos liospitio dignatus est, utao 
pene narrare pudeat. Tamen, quo rev. P, T. exactissime intelligat 
antistitis ac Confluentinorum tam saeeularium quam ecclesiasticoruin 
stupendam in Societatem nostram propensionem, non gravatim po- 
tissimum, quae Cliristo opitulante peracta sunt, bi'eviter recensebo. 
Dum ergo splendide admodum ac magnificentius, quam nostram 25 
conditionem ac vocationem decebat, tractaremur ab lioc liospite 
nostro decano, misit senatus Confiuentinus ad ]ios vires vino one- 
ratos, salutationibus civilibus instructos, efflagitantes, ut civium ülios, 

"- Heuiburch. '' iidvluiita. <^ Snielntreli, '' Lücke. 


^ EB. Johann V. von Isenhurg ir>47 — lööO, vgl. oben S. 162 Anm. ö'. 
2 Die Trierer Universität icar im J, 1478 eröffnet -worden, hatte aber 
bisher nur ein ganz unbedeutendes Dasein f/efri.s-tet (Marx l. c. LI, 

^ Verfasser ist Heinrich Dionysius. Zu dem Bericht gehört ein, Begleit- 
schreiben Kessels von demselben Tag, aus dem unten >S. 847 Anm. 1 
das Wesentliche mitgetheilt ist (II fol. 88). 

* Dechant von S. Casior war lö86—lo67 Dr. Georg Leg, von .loöl— lö67 
u:ar er auch erzbischöflieher Siegler zu Goblenz (Metropolis ecclesiae 
Trevericae ed. Stamberg I. 286). ' 


236 1560. 345 

qui nostrae institutioni ac fidei concrcditi essenfe, commendatos ]ia- i'ebr. 27. 
bcrc vcllcmus. Noii multo post singulatiiii ctiaiu iiniis consüluiii 
libcraliter vimiin propiiiavit, siiniliter et capituliim ad S. Castorcni. 
Obstupescebamus de utriusque Status in nos propensione, liberali- 

r. täte ac huraanitate. Praeterea cum rev"^"^ nos adesse intelligerot, 
destinavit ad nos doctorem Bartholoniaeuni LatomiumS viuum, qui 
cum politioris literaturae ac iuris civilis cog-nitione prudentiara con- 
iunctam [habet et] omnibiis studiosis ac praecipue Societati addi- 
ctissimus [est]. Hie cum nos coniunctis dextris huraanissinie corapel- 

10 lasset, e vestigio nobis pium rev"'^ animum explicabat ac chartam 
pracsulis manu scriptara offerebat, quae partim vini plaustra, partim 
frumenta, j^artim alia, quae ad liberalem vitae sustentationem ne- 
cessaria sunt, coutiiiebat. Addebat tum, antistitem nobis dare op- 
tationcm, liaec an potius certam ])ecuniae summam certis tempo- 

!;•) ribus numerandam expeteremus, utque id in deliberationem po- 
neremus. Visum igitur est quibusdam viris consultis et iiobis 
similiter, magis ex re Societatis tbre, si pecunia pro sustcntationc 
iiumeraretur, quo singula pro temporis i\c loci oportunitate compa- 
rari possent. Princeps etsi nou mediocrcm in lioc incommoditatem 

'.'osentiret, assensit tarnen ii) mille aureos Francfordienses (qui fere 
nongentos daleros constiluunt) in civitate Trevirense annue duobus 
terminis numerandos. Arcliicpiscopi liberaliüitcin vehementer ad- 
mirati smnus, maxime cum Treveris longo miooris ob rorum co- 
piam quam Coloniae vivatur. Addidit praeterea, se domos et 

:.';•) ]iionasterium nostro instituto et provchendis studiis quam commo- 
dissimum designaturuni atquc omnis generis supellectili*' probe in- 
strueturum, ut nemo merito conqueri possit. Mavult cnim (si ex 
externa generositate praesulis animum metiri licet) nobis nonnihil 
superesse quam quicquam vel in minimo deesse, nee quicquam 

.■!o desiderare, quod sit in praeiudicium iiistituti nostri; quin potius 
scripserat, se nobis tanquain universitatis provisoriam dare pote- 
statem, magistros et doctores iuxta academiae istius consuetudinem 
creandi, et modum pueros instituendi plane nobis relinqucve li- 
berum. 

.":"> Ardebat nobiscum colloqui, sed seria nogotia, quibus distringe- 

batur, in principio congressum excludebant. Tandem sopitis aliquo 
modo turbulentis quibusdam rebus, nos ad caenam A^enire ac mensac 
suae accumbere iubebat. Qua peracta, privatim proposito animi 
sui altius repetito singulari qua est prudentia ac facundia nobiscum 

4u colloquebatur, profitens aperte, quod mallet gregem sibi commissum 
potius monitionibus piis quam armis aut minis ad veterera fidem 
reductum iri et collapsam pene academiam ad pristinura statum per 
nos restaurare, quos confidebat suis votis responsuros, si per rev. P''"" 

" HUppellectilis. 

^ Der hekannle kurtrierscke liath (vgl. über sein Leben und seine Schriften 
Marx l. c. II, 499 f.). 


346 1560. 236 

Febr. 27. T. clestiiuireiitur trcs Gernuuii ac exercitati coiicionutores, qiii 
eruditiono et moruin comitate ac pia civilitate populum in suam 
sententiam pertrahere possent, deinde duos in theologia professores, 
quorum etiam opera et consilio in dispositione reruni ecclesiasti- 
cariim aJiquando uti posset, praeterea quatuor in liberalibus artibus 5 
professores. Dictu mirum, quam saepe et ardenter per se et per 
suos consiliarios repetebat, se vehementer desiderare, ut si tres 
concionatores tam cito liaberi non possent, saltem duo illi quam ci- 
tissime mittcrentur sub festum Paschae, [dicens] " iioc tempus sacer- 
i'imum reducendis animabus ac medendis vuhieribus adliuc crudis lo 
aptissimum esse. Et ne de suraptibus diffideremus, addebat se 
illis de domiüilio et sustentatione prospecturum, qui interim etiam 
colleg'ium cum omnibus necessariis adornarc possent. — 

Nondum confectis negotiis cum maturarcmus abituin, navem 
nobis adornari curavit, impendium totum persolvit itineris ac am- u> 
plissimo miinerc dimissos lionoravit '\ In reditu divertimus ad 
arcliiepiseopuni Colonienscm, ad quem a sigillifero ^ literas liabe- 
bamus nostri causa conscriptas. Sed quia ob advcrsam praesub's 
valetudinem non dabatur compellendi oportunitas, per alium eas 
transniisimus. Deinde Coloniam reversi, quo veliementer ob diu-üo 
turnam absentiam festinabamus, elapsis paucis diebus sigillifer Go- 
lonicnsls, praesuli admodum*^ familiaris, nobis respondit, rev""^ pla- 
ccre,- ut templum a nobis desideratum" amplectercmur, quo et 
iuvcntuti nobis concreditae et populo confessionibus audiendis, saera 
comnmnione et sacris concionibus prodesse possimus. Quare pro-ao 
l'ecto res non mediocriter Christi gloriam propagabit et Socie- 
tateni vehementer commendabit, quae semper illustrior hie et notior 
esse incipit, cum et tota Colonia cognoverit statim, etiam nobis 
tacentibus, nos ad rev"'"'" profectos, quo academiam restaurandam 
susciperemus. Reversi in civitatem mirabamur, cuiquam praeter 30 
fratres aut paueissimos nostram profectionem compertam fuisse. 
Sit benedictus in saecula deus ! 

Ad collegium nostrum venio, in quo praeter pietatem et phi- 
losopliiae studia sie tioret politior literatura, ut (nihil enim dicam 
de crebris illisi declamationibus) unus ex convictoribus nostris mille 35 
carmiiia asseribus ad Jioc paratis appenderit, quo suos conmiilitones 
ad idom Studium concitaret et exercituni. Nee spe sua frustratus 
est, nam in singulis fere classibus non iussu alicuius, sed placido 
hortatu potius addueti carmina appendunt, alias 300, alius 200, 
alii pauciora; quisque pro ingenii sui captu ac industria certatim lo 
de festis celebrioribus vel de temporis qualitate ac ratione iocunda 
admodum auditu commiscuntur, alter alterius orationem aut carmina 

" Lücke. '' lioiioraiit. '' adniudu. 


^ V(/L oben, iS. U4I Aniii. ./. 

y V'f/l. aS'. :i42 u,nd >S. ÖV-S' Amn. 2. 


236,237 1560. 347 

contendit corrigcre aut aliortiin, pracsertim fratriiin cle öocietatc, Febr. 27. 
stiiclet imitari virtiites. Sunt plus minus octo, qui Hagi'antissiiiiis 
A^otis cupiunt ad Socictatem recipi, scd p. Lconardus existiraat con- 
sultum esse, ipsoruui desideria dilatione inflammanda esse ac fo- 
r, voida^ — Colouiae AgTippinac ex collegio trium Coronanmi 27. 
Februarii 1560. 

237. Kölner Monatsberidit ilher Mävz 1560 ^. lieber öO Brüder im 
.Kölner Haus. Ihre Schüler ühei-tref/'en die der andern G ipnnaslen. No- 
vizen. Vorzüf/e der Lehrer. Der Erzbischof icUl den Jesuiten eine Kapelle 
hei S. Chmibert verschaffen, lieligiöse Ilaltung des Stadtraths, Unter- 
schied zwischen den altern und Jüngern Senatoren. ScJdimme Wir- 
kimg Cf'eorf/ Cassanders. Schädticher Einfluss der (/eplanten. neuen 
Universität in Duisburg und der Düsseldorfer Schule und ihres Hec- 
tors Johann Monheim. JJonnhungen der Kölner Jesniien gegen ])/on,- 
heim. Köln 1660 Mürz ,31. 

n fol. iJ9, Copie n. Jhs. 

— Fratruui 7 in artiuni nuig'isd'os hoc mcnse ])roniütj sunt., (^x Mür/, :n. 

qiiibus aliqui iani Eoniam veniunt, tluodccini aulciu iu bacealaurcos. 

— Dederunt se Societati iioc mcnse 4, unus magistei', brcvi liie 

lopromoliis, reliqui tres poescos auditores. Nomina corum sunt; m. 

Og'crius Davantianus ", Arnoldus Sibenius Nconmg'cnsis, Antonius 

't ' Vanautiaiuis'' (aus Äivaus h. Lüttich), rgl. Ueiffenhcrg I, 00. 

^ Ueher diese Novizen verbreifet .sich das oben S. <t44 Anm. ll eriuähnte 
Begleitschreiben Kessels naher. Duo adolescentes sese hoc nicnso Societati 
adiiivixevuiit per votiuii .scliolariniu. l 'im.s vocatvir .Joannes Eicl<olt Colonievisis, 
heue dotatus naturalihns, ainios habet Iß, lectiones rlietorieas i'refjueutat; alter 
est iiationc dlallus, Og'eriiis Davaiitiaims illi iioniou est, ad Sucietatis institutuni 
optinie <(ualificatii«, ainios habet 11), iain hrcvi graduiii iviagisterii in artibii.s 
suscipict cum nustris coiitVatribii.s, ex (jnil)us tres cum Ogerio, i[ni qviartvis orit, 
circa principinni ^fartii ivomani iiiitteniiis, (|uoruiii prinius est (leorgins Eynt- 
houts Buscoduceii.sis ex uohili progeiiie ortus. Eins ]»ator cum viverot, fnit 
cunsxil Ijuscodnconsis. Est iuvenis adnioduui tractai)iiis, ad omnia videtur ac- 
connnodus, corpore est l>one ([ualificatus et fortis, forma lionesta: non possuni 
cum nisi connnendare; sine dote est, dno anni sunt, (juod scliolurinui (Societatis 
Votum eiuisit, nnn(|uam aliqnid instabilitatis in eo reperi; ijnatnor aunis Co- 
louiae nobiscnm habitavit. Jn i>hilosopliia imn est ita adnnjdnm excullens, sed 
suo modo beno ju'olicit. Hecundus est IJobertus Hode<«'ianus. Praeterito anno 
se Hocietati dedit per votum scholarium »Societatis, Annos habet 20, corjjore 
i'ortis est, natni-alibus lieno dotatus, l'tiit ex primis suae ])ronu»tionis, seniper se 
bene yessit ajiud nos. Tertins vocatur .Joannes Herbetins Lotharing'us, ado- 
lescens bene ((ualilicatus ac bono ingenio •))raeditns, quem non possuni nisi 
commendare. Am 2. IMärz wurdoM JO Zö</Um/e des Tricorouatum Li- 
centiaten in artibus. Ks waren die genannten Ogerius Dafantianiis, 
Georgins Einholt-: Busc, lioberius Ilodegianus und Johannes Herbetius, 
lind dazu noch Johannes Diony.sius Neomagensis, Arnoldus Haoeu.'< 
linscodi/censf.s, Alardus Arnoldi Buse., j\[ich(iel Schilling, Joannes Fe- 
Unus Clirensis, Adrlanas MiircelU (I)ecanat.sbuch IV fol. 288). Die 
j\lehrzahl von ihnen erwarb wenige Tage sjnlte/- die Mngi.sf er würde, 

^ Verfasser ist anscheinend Leonhnrd Kessel, . 


348 156t3. 237 

Äfärz 3L Caincraccnsis et Jocanncs Vcrdiuiensis. Mirum in modum adole- 
sccntum animos ad studia nostri colleg'ii allicit praeceptoriun erii- 
ditio, diligentia^ et non fncata pietas, quoriim si vei unum desit, 
facile iuventutis recursus abrumpetii]'. — Primitias suas celebra- 
runt m. Baldninus ab Angelo et ni. Henricus Somalius dominicar. 

März 17. Oculi: alter in parocliia, alter in Aurea cainera apud S. Ursulani. 
Maxinius fuit in templo populi concursus raaximaqne omnium aedi- 
ficatio, cum viderent, qiianta niaiestate et gravitatc atque reverentia 
divina officia peragerentur. — Quod ad m. Henrici'' Dionisii con- 
ciones attinet, illae felicissimc deo annuente siiccediint. Nullus lo 
Colov\iac ecclcsiastes est, qiii frequentins auditoritim Labet: plus 
quam tria millia vidcntur semper praesentes. Magna est omnium 
de nostris cxpectatio nee parvus multorum favor et benevolentia. 
Arcliiepiscopus noster cum canonicis S. Guniberti agit, ut templuin 
(luoddam vicinum satis nobis ad ecclesiasticas functiones opportunum ir> 
tradatur Societati -. 

Non alienum fortassis fuerit paucis explicare, quo iu statu ca- 
tliülica Sit religio apud Colonienses et eorum vicinos •'. Seniores 
scnatores viros se praebent et pro virili arcent baercticos neque 
quiequam hie fieri patiuntur cont]'a statuta et consuetudines an- -^o 
tiquae et catliolicae ecclesiae, ut patet per edictum, quod alias ad 
Rev*^'" V. misinms; verum paulatim illi moriuntur et iuniores assu- 
muntui", qui plerumque non satis integri et sinceri in flde sunt, imo 
ex Ins iunioi'ibus nonnulli ad praecipuos etiam magistratus i^ervc- 
niunt et adeo de haeresi bene sunt suspecti, ut nisi Christus dominus lt. 
pracvideat, vehementer metuamus, ne tandem mali aliquid i)ariant. 
Alter eorum, qui consulatum suscipiejif^, defensor et refugium esse 
videtur illorum qui a catholicis dissentiunt, et talem se in religionis 

« Heiiricuiii. 

^ DasH die Professoren der Unicersität noch immer ihres Amts nachlässif/ 
icaltefen, ergiebt sich aus dem BathsprotolcoU vom 11. März 1560: 'Den 
lieni provisoren ist, befoleii;, alle ])rofe.ssoi-e.s und lectovcs, geistliclie und -wclt- 
liclio, zu beschicke« und die ernstlich zu ermanen, die lecturen zu bedienen, 
■wie ein jeder scliuldig'' (20 f'ol. 94). Provisoren der Universität icaren, 
damals Arnold von Siegen, Ilermann Sudermann und Con.stantin von 
Lyskirchen (ebd. fol. 72). 

2 Es ii^t u:ohl die SercatiuskajjeUe gemeint. Die Verhandlunf/en tcurden 
im J. 1562 n:ieder aufgenommen (Nr. 290). 

^ Diese Mittheilung steht -wohl im Zusammienhang 'mit einer allgemeinen 
Verfügung des Generals Laynez d. d. Rom 1560 Februar 24 (München, 
Je.suitica 2 fol. 73): FroA-inciales et rectores scribnnt in ilb"s litteris, quao 
aliis connnunicari possunt, (|uid inidiantur heretici, quid scribant, rjuid novi 
audiatur de ilhjruin cuntroversiis, nuni augeatui' vel niinuatur Ijeresis. Haec 
singulis mensibus scribant nostro patri, sive iuvare videantur religionem sivo 
laedere. Kursus (|uid catholici scribant aiit agant contra liaereticos. Si cui 
rectori niliil occurrerit, hoc iiisnni scriberc poterit. — Zivei Berichte (VI fol. 8) 
aas Aug.Hburg 1560 Mai und, ,Jid,i 'De statu hacroticoruni' .sind ohne 
Ziceifel auch dadurch veranlagst. 

^ Bürgermei.ster wurden im Juni 1560 Constantin von Lg.'ikirchen und 
Goddert THttorp. 


^37 1560. 349 

neg'otio iion seiuel oxliibiüt, ut boiii et iion parvae authoritatis März si. 
viri catholici saepe milii de eo conquesti siiit. Quales autem iner- 
catores sunt, qui c;nm siiperioribus Germanis negotiantur, norunt, 
qui cum iis extra Coloniam aliquanclo conversati sunt. Georgias 

5 Cassander Brugensis colloquiis suis et libellis non parum mall apud 
iuniores primores civitatis facit^ nee parum religioni catliolicae 
istis in locis oberit Dusburgensis" schola modo erecta in ducatu 
Clevensi, si successum habeat-; est enim civitas haeretica et liae- 
i'eticos assurait protessores. Vehementer etiam nociva'' videtur 

joDusseldorpiensis schola, quae sub eodem principe est in ducatu 
Montensi vix unius diei Iter Colonia distans. Rector enim et pro- 
fessores reliqui haeretici sunt, forte uno aut duobus exceptis. Docte 
docent, neque mirum; aetatem enim omnem in humanioribus stu- 
diis consumunt. Rector Joannes Monhemius ante annos plus minus 

15 viginti inter ludiniagistros triviales praecipuus Coloniae fuit^. Nee 
tantum in schola docent, sed libros etiam edunt, neque praecep- 
tores solum, sed etiam discipuli, quibus iuventutem ad se pelliciunt. 
Sunt forte in schola ea mille et quingenti aut duo millia. Ex solo 
cpiscopatu Treverensi fuerunt aliquando sexcenti. llos quomodo in 

«0 schola instituant, sa.tis declarat et rectoris haereticus catechismus ' , 
quem ad d. Canisiimi misimus,et discipuli cuiusdam 'Militia Christiana' 
scripta ad iuniorem principem. Hi libri Coloniae habentur, neque 
tarnen a doctis quod contra factum vidimus. Scripsit m. Hcnricns 
prolixas literas ad Juliacensem cancellarium", petens ut rectoris co- 

sr.natus impediatur. Ditiones principis Juliacensis valde infectae 

"' Diistiirg-ensis. '' iioeoi-n, 

' (kissanders Schriften standen bereits seit 1558 auf dem Index (Reiisch, 
Index I, 301). Er lebte damals zeiticeise in Köln und zeitweise in. 
Dvisburg (Georfjii Cassandri ojyera, Paris lO'lü, tS. .1117). 

- Die Univer.'iitüt Duisbnrf/, welclie nach lanc/en \^erhandkmf/en des ller- 
ciOfjs Wilhelm von Cleve mit der Curie im J. InßO durch ■päpstliche 
Bulle anerlcannt wurde, trat dennoch erst hundert Jatire später., am. 
14. October lOöt")^ unter vei'änderten Verhältnissen ins Leben (vf/l. Lossen, 
JMasiusbriefe S. 218 ff., ö'34, 34.3, Averdunk, Gesch. der Stadt Duisburij 
S. 518). Die Univer.Hität Köln .naclde die Gründumj zu verhindern 
(Decanatsbucli der Arti.'iten lY fol. 280, April 1501). 

'•' Die llistoria gymnasii bezeichnet ihn im Wider.'ipruch hiermit als 'oxi<i'n;io 
liomo .sL-ienti.'ie' (fol. 6'?^. Monlieim. leitete die Düsseldorfer Sclitdc seit 
lo4Ct {Lacomblet, ArcJiiv f. d. Gesch. des Niederrheins 1", 70j. 

' Jofianu Monlieim c/ah im J. löOO seineii Katechismus heraus, der auf dem 
Boden der reformirten Lehre stand (Neuausgahe von Sacli', 1847). Dir 
Kölner Je.stdten verantas.sten (das Näliere eri/iebt sich aus den späteren 
Akten-ftücken) eine an den Herzog Williebn von Jülich adressirte U'pn- 
siir;i et docta explicijitio erronnn catecliisnii .loh. Monlieiriü per deptiiatos a s. 
tlieol. facnltate univ. Colon., Coloniae ap. Mat. Cliolinum löGO'. Gegen den 
Moniieim' sehen Katecliismus stellten sie den des Cani.üus. (llistoria 
gymnasii fol. 87; vgl. Krafft bei Herzog ti. Plitt X, 221; Wolters, Kon- 
rad von Heresbacli' S. löDJf.; Lossen, Ma.Hiusbriefe S. 334ff.) 

■* Seit 1064 war der Aacliener Prox)st Johann von Vlalten Kanzler des 
Herzogthiims Jülich (v. Beloic, Landtagsakten von JüLicIi-^erg 1400 bi.^ 
mo, 'l, 098). 


;';5o ' 15()(). 2n7,5>n8 

März ;u. suiit et in dies niag'is luieresi inficiniitur. — Coloiiiae ultimo die 
Martii 1560. 

2;)8. Kölner Monatsbericht über April löGO ^. .Fortschritte in 
der Schule. Zudrang zur Societas. Trennung der Brüder von den 
Convictoristen. Freundliche Haltunfi der Universität, des Stadtraths 
und des Erzbischofs. Wünsche des Erzbischofs von Trier und Mainz. 
Köln 1560 April 30. 

II fol. 40, Copie 11. Jhs. 

April 30. Constitutione s sin giilis septimanis interpretatur m. Franciscus Co- 

sterus. Ilic etiam cum m. Francisco Homcrolo novitiorum curam gerit. 
Omnium fratrum cathalogum mittimus. M. Georgium Eynthouts Bu-r. 
scoducensem nobilem, m. Robertum Geraulaum, m. Og'erium Davantia- 
num et p. Canisii nepotem Theodericum Canisium, conf'ratres nostros, 

April u. post festum Pascliae ad p. Canisium raisimus. — Multi ad Societatem ad- 
mitti cupiunt; qui ing'enio et aliis naturao dotibus pluriraum valcnt et 
ad Societatis officia sunt accommodi, suo tempore voti eompotes lo 
iient. Neque enim facile aliquem admittimus licet aptus videatur. 
Refectoriuin nunc fratribus apparatura est; in quo segregati a con- 
victoribus raagis secundum Societatis institutum omnia agent. — 
Studiorum innovatio facta est praemisso examine, cum plures ad 
altiores classes admissi sunt: lectiones novae constitutae, quorum ir. 
tabulam mittimus. — Coloniensis universitas bonum erga nos osten- 
dit animum. Senatus Societatis opera uti velle videtur in reli- 
gionis negotiis. Arcliiepiscopus Coloniensis edictum proposuit con- 
tra anabaptistas et ad resipiscentes instituendos nostros adhibiturus 
putatur. Arcliiepiscopus Treverensis avide fratrum adventum ox- 20 
pectat. Sigilliferum suum decanum S. Castoris - ad nos misit atquo 
eo ipso die, quo is nobiscum in prandio fuit, scilicet sexta feria 

A|)rii 2fi. post octavas Pascliae literac P*'^ V. ad Treverensem arcliiepiscopum 
allatae sunt, quibus gavisi in doinino fuimus^. Moguntinensis arcliiepi- 
scopus aliquos ad se venire vellet, cum quibus de erigendo collegio ago- «:. 
rct'^ Illud ad p. Canisium scripsimus; P*'"'' V. literas ad p. Everardum 


Verfasst anscheinend von Leonhard Kessel. Am, 7. Mai richtete dieser ein 
Begleitschreiben dieses Berichts und des (verlorenen) Viermonatsberichts 
nach Rom, in irelcheni er ilber die 7 Brüder berichtete, die sich seit .Ja- 
nuar angeschlossen hatten: Wilhelmus Keomagensis, Ogerius Davantianus, 
Joannes Eichel Coloniensis, .Toannes Holoniris Vird.iinensis, Arnohlus 
lilittersirick, Ludoricus Biiscodiicensis und, Anlonius Cameracensis. Kr 
erivähnt, dass aus Köln drei Professoren, nach Trier abgegeben, uerden 
könnten: m. Balduin ab Angeln, m. Petrus [HauptiiisJ Coloniensis und 
on. Andreas Frisins (11 fol. -10 c, ( 'opie 11. .Ths.). 
Vgl. oben S. 84-1 Anin. 4. 

Bas Schreiben des .Jacob L<rg)ie': an den Trierer Krzbischof, tcelches 
die EintriUigiimi in die Errichtung eines Collegs in Trier aussprach, 
datirf vom bo. 2lärz ir,00 (VI fol. IS und Vlllfol.lOÜ, gleichz. Copieen). 
Vgl. Brou-er-Masen l. c. IL ö'fJö; Ilontheim, Jlistoria diploniatica Tre- 
veren.ns II, SSO; Marx l, c. i)^, oOl. 
lieber Verhandlungen im ./, liji'iO vgl. oben S. 1G2 Amn. 3. 


])roviiici;ilciii niisimus et Coloiiin))i eiiin vocavimiis, quo praescnte April no. 
de oiuiübns cousultabimus. Apparet, quod uoviis rector ]i]iiibrica- 
)ius " Societatis amicus et collegii promotor futuvus est ^ quod scri- 
biinus, quia, queiuadmodum eius antecessor, discipulorum nostrorum 
5 uumerum augere poterit. — Colonie pridie ss. apostolorum Philipp! 
et Jacobi 1560. 

239. Stephan ITosms, Bischof von Ermland und päpstlicher Juni n. 
Nuntius, an den Erzbischof Johann Gebhard von Köln. ScMcierige 
Lage der katholisclien Kirche. EntnncJdunf/sgang der Reformation. 

P. Plus /F.- und seine Bestrehungen zur Restauraiion der Kirche. 
Sendung von Nuntien nach Deutschland. Nothwendigkeit, das Lehen 
der Priester zu, bessern. Aufforderung an den Erzbischof, in diesem 
Sinne zu, loirken. Sendung des p>d,pstlichen Jubiläums. Vorschriften 
für seinen Empfang. Wien 1660 Juni 6. 

VI föl. n, gleichzeitige Cojne. 

240. Dietrich Canislus ^ an [Leonhard Kessel in Köln]. Lage 
der Societas in München, Wien, Prag, Ivnsbi-uck. Milnclien JijßO 
Juni 26. 

VI fol. 9, gleichzeitiger Auszug. 

. . . Hie preter operarios nihil desideratur '. Gratissimi sumus jnni an. 

partim catholicis omnibus, qui usque adeo nobis afficiuutur tautique 

nos faciuut, ut beatos magna ex parte se putent, si nostra eis frui 

10 licet praesentia. Eediit diebus proximis Vienna rev. p. Canisius 

et mira nobis de Viennensi et Prägens! collegiis retulit ■"', quo pacto 

« Embrlcam. 

1 Rektor der Schule in Emmerich war l't')9 — 1672 Heinrich Ujrmius, der 
Nachfolger Bredenhachs (Dederich l. c. S. S99J. 

- Am 18. August löö9 loar I\ Paul IV. gestorben, und am 26. Decemher 
1059 lüurde P. Plus IV. gewählt. Die Stadt Köln gratidirte ihm am 
n. Februar 1560 und sprach dabei im- besonderen die Hoffnung aus, 
dass Pins IV. die Privilegien dtr Universität bestätigen werde ('ijini- 
(ludum ;ifl mimiendjim et obfirmanflam renipublic.ani nostrani advcrsus ([uo- 
tkliaiios haereticorum circninserpeiitiiim ac rapacium biporum insultiis acado- 
niiac nostrae instannitionein et emendationeni iiieditamnr''). Brief buch fol. .306. 
Am •■>. Alai ver.ncherte darauf Pius IV. die Stadt seines besonderen 
WoJdiüollens (Or. Briefe), 

•' Im November 1009 tvare?i 8 Je.^uiten, unter ihnen Nicolaus Lannoy, 
Theodor Peltanus, Dominicus Menginus und Martin Stevordianiis 
(theils aus Ingohladt, theils aus Wien) nach München gekommen, um, 
dort ein Colleg zu begründen (Ag7'icola l. c. I, f>7 ff.). Am 4. September 
schrieb Polanco an Kessel, %|uocl reliquuin fiiit illiu.s pecuniao, quam pator 
Tlieodericns Canisius ex bonis suis erat accepturus, nobis in praesentia porne- 
cessarium est', er möqe daher für schleunige Sendunq nach Poni sorqcn 
(VI fol. 54, Copie). 

^ Schon am 8. Mai hatte Dietrich Canisius in ähnlichem Sinn an Hein- 
rich Diony.mis geschrieben (VIII fol. 109, Orig. vgl. VI fol. 40). 

'' Eingehende Nachrichten über die guten Fortschritte der CoUegien in 
Wien und Prag, aus dem März 1500, befinden sich VI fol, 4, 11. 


352 1560. UO, 241 

Juni 2ß. scilicet et in tcinporalibus et in spiritualibus exiinios ad luaiorem 
dei g'loriam faciant progressus. Imperator totiis noster est eiusque 
iussu rev. p. Canisius Oenipontum, Tliirolensis comitatus primariani 
civitatem, paulo ante profectus est, ut de novo ibi collegio con- 
stitnendo cum senatoribus ageret^. Et deo optimo maximo gratia, 5 
quae ad collegii illius erectionem spectant, omnia super etiam ex- 
pectationem foeliciter sunt constituta. Parabuntur hoc anno schole 
et reliqua nostris usibus aptabuntur aedificia, petiti sunt in initiis 
26 ex nostris, qui non soluni pietate sed et eruditione insignes 
esse debent propter negotia religionis ardua, quae in ea maxime ki 
civitate occurrere solent. 

De nostro hoc dimidiato collegio lioc soluni scribam, auspicia 
esse preclarissiraa. Novum nobis paratur refectoriimi, est liabitatio 
ampla hie satis et sumptuosa, sub autumnum periiciendum hie 
fratrum speramus numerum. Nam necessaria profecto collegio li- 15 
beraliter optimus princeps offerre pergit. Utinam operarioruni 

Juni L>. paucitas tarn multa non remoraretur bona ^. Nos in feste Pente- 
costes circiter 70 habuinms coinmünicantes, plures etiam eonfitentes. 
Nuila deinde fuit scptimana, qua non aliqui e:xterni .sacramentnm 
frequentaront. — Monaehii 26. Junii 1560. ad 

241. Dar Froirinciäl Eberhard Mercurianvs an Leoiihanl 
Kessel. Heise von Koblenz nacli Trier. Aufnalime von Seiten, des 
Erzbisdiofs und der hohen Geistlichkeit in Trier. Trier truiO 
.Juli 2. 

IV fol. 22, gleichn. Copie. 

Jnii 2, Vcnimus Conliucntia Trcvevim admodum commodo, partim 

navigio, partim vero cnrru, quem hie rev'""''* statim missit, postquam 


1 Kür die Grlindunf/ des Collegs nu, hinshrucl', irelche löClt erfoU/te, vgl. 
Agricola l. c. I, 08 //'. 

^ An demselben Tage schrieb Wendeiin Poiiulus über die Lage des Mün- 
chener Collegs Folgendes nach Köln-: Et primo quidem in sdioln, quam in 
Qu.adi'age.sime principio recitatis canninibus g-recis et latinis ' atqno orationo 
valde concinna et. rlietorico colove oxornata, qi^am subito pnlclierrinnis secutus 
est (lialog'us, sclmlas, inquani, magna cum laude et dignitate aperuimus. Haoc 
scliola brcvi futura est celeberrima, sive numerum sive profectum pro Iiis ini- 
tiis spectes scliolasticovuni, qui ]n'o liis initiis ad 250 fädle excroscnnt adeo, 
nt proter 4 scliolas satis amplas, quo inssu et aere nostri principis sunt i)aratp, 
nunc et alio due cum aliis aedificiis collegio necessariis extrnantnr. Ex (jno 
nostri Imc convenerunt, habita est concio ordinaria germanice in tomplo liuins 
monasterii dominicis ac festis diebus, et per totum Adveutum totamque Qua- 
dragesimam rix credi posset, qiiantxis fnerit liomimim ad eam concursus, quan- 
tus preterea fervor devotioqne populi in andieudis sacris. Et noster ecclesiastos 
]i. Martinus coram illmo jtrincipe in arce bis concionatur in hebdonnula de 
ecclesie sacramentis. Asserunt constanter, eas conciones mire placere principi. 
JJev. pater Dominicus tenot priniain classejn, lialiot coadintorem in greeis 
reA'. p. Tlieodorum, Populns spcnndam, Casparns Abergasserus tertiam, rev. 
pater Jodocus qnartam, Laurentins noster et Jlichael maior quintam et sextam 
(VI fol, 9, gleichz. Collie), 


241 1560. 35S 

nos adesse intellexisset^. Non tarnen illum adire licuit. NamJuiiz. 
postquam nos diu satis expectasset in quadam arce sua neö quic- 
quam de nostro adventu audiret (ut ipsemet scripsit), sese aliö 
subdiixit. Neo voluit, ut nos eo iremus, sed Treverim properare- 

nmus ac de loco aliquid statueremus, qui reparari deberet ad ex- 
cipiendum collegium. Volebat vero idem rev™"'', ut viseremus etiam 
coenobium Franciscanoruni, num nobis placeret ad inhabitandum ; 
verum cum vidissemus collegium universitatis, Visum tandem.fuit 
varias ob causas, ut illic nostri figerent pedem, donec videamus, 

10 quid aliud magis ad gloriam domini et aedificationem huius gentis 
expediat. li, qui a rev^"° deputati fuerant, ut nobis adessent, cum 
ista ageremus, visi sunt etiam gaudere, quod locum illum eligeremus. 
— Antequam civitatem ingrederemur, defleximus ad Cartliusianos, 
apud quos statim invenimus rectorem universitatis (cum quo ini- 

m vimus facile familiaritatem, est enim vir bonus ac sigillifer rev^"^ ^ 
studuitque Lovanii apud d. Warnerum); ubi pernoctavimus. Se- 
quenti die mane ingressi sumus civitatem atque excepti sumus in 
palatium rev™\ ubi et vivimus apud custodem eiusdem expensis 
rev'"^ Maxima humanitate excepti fuimus a compluribus huius 

20 civitatis et inprimis a senatu, cuius nomine venerunt domum ad 
nos duo consules ac secretarius, ut nostro adventui gratularentur ac 
nobis rebusque nostris omnem consensum, favorem atque auxilium 
ofterrent, volueruntque nobiscum prandere ac multum vini attule- 
vunt. Dominus item suffraganeus^ plurimum visus est exhilaratus 

25 ac d. decanus*, d. scholasticus'', qui est rev"^^ frater, ac permulti 
alii, qui omnes lioc magis gaudere videntur, quod post liasce tem- 
pestates, quas perpessi sunt, dominus videatur illos valde conso- 
lari. In rebus, quae ad religionem pertinent, multa desiderari 
possunt, estque, ut videtur, messis perampla atque occasio non 

30 poenitenda. Uterque nostrorum iam bis concionatus est ^ et quan- 
tuni intelligo ex aliorum relatu, magno satis populi concursu, cui 
bene satisfactum putatur. D. Andreas' videtur futurus Treverorum 
apostolus ac propheta et proinde summo templo destinandus. D. re-' 
gens est liodie concionatus in templo b. Virginis, ubi de cetero 

:):') conciouaturus est deo propicio. D. Petrus Fähe ^ iussu rev°^* huc 

^ In ernenn Brief vom 3. Juli schildert Rhetius die Reise von Goblenz 
(14. Juni) über Garden und Alf nach Wittlich und Ffälzel. In Trier 
stiegen sie zunächst im KarthäuserJdoster ab (VIfol. 23^ gleichz. Copie). 

^ Joannes Houstius (Metropolis ed. Stramberg II, 264). 

'^ Der mehrfach erioähnte Gregor Virneburg. 

\ Jacob von Eltz, Domdechant 1547—67, dann Erzbischof. 

•' Bartliolomaeus von der Legen, Domscholaster 1549—67, Domdechant 
1567—87. 

" Nach dem erwähnten Brief des Rhetius am 29. Juni. Am, 9. Jidi 
schrieb Mercurian aus Trier an Kessel: Nostri hie proficiunt gi-catiam apud 
populura concionandO;, habent magnum coiicnrsiim (VI fol. 11), 

'^ Andreas Välkenburgensis. 

^ Die Abschrift hat Petrus N' ; dass es sich um den Bopparder Pfarrer 
Peter Fähe handelt, ergiebt sich aus dem, Brief des Rhetius vom 3. Juli. 
Jesuiten-Akten. 23 


354 1560. 241—243 

Juli 2. nos deduxit, discessit tarnen a nobis ad ecclesiam suam profectus, 
cui studet omnino de alio prospicere, iit cum collegium advenerit, 
Sit et ipse paratus. -^ Treveris ipso die Visitationis b. virginis ac 
matris 1560. 

242. Kölner Monatsharidd über Juni IhßO. Günstige Lage des 
Kölner Hauses. UnterricJit. 128 Convictorisfen, öOO Externe. Der 
Provincial Eberhard Mercurian und Joliann lilietlus nach Trier. 
[Köln] 1560 Juli 5. 

II fol. 41, Copie 17. Jhs. 

Juli 5. — Nostrorum operam noii soluin prinuites civitatis, verum etiam ö 

theologicae facultatis professoros iam implorare coeperuut in iis, quae 
ad aliormn salutem omnisque liaeresis extirpationem spectare cernun- 
tur. Diebus istis ordinatura est, ut sextis feriis germanica concio et 
sabbathinis diebus latina praesentibus solis internis liabeatur, quo 
tarn praeceptores quam fratres et ex commensalibus aliqui (quiio 
ad hoc munus videntur idonei) sese in germanica Jingua exercere 
incipiant. Dominicis et festis diebus in oculis omnium discipulo- 
rum fiunt orationes a nostris rlietoribus ; eos tarnen excipio, qui 
lectioni mathematices intersunt. — Qui in nostro collegio liabitant, 
128 numerum excedunt. — Tantus etiam numerus est extraneorum, 10 
ut mihi, quantus sit, modo non occurrat, puto tamen plures esse 
quam 500. — 1560, 5. Julii. 

. 243. Peter Canisius an Leonhard Kessel in Köln. Canisius' 
Reise nach Innsbruck. Schreiben des Kaisers an den Kolner Ratli. 
Druckprivileg für Maternus Gholinus, die Erben Quentel und Birk- 
mann in Köln. Agricolas Defensionsschrift der Societas. Monheims 
Katechismus. Grammatikalische Lehrbücher. Ausgaben des Kate- 
chismus des Canisius. Augsburg 1560 Juli 16. 

VI fol. 9, gleichzeitige Copie. 

Adr. Eeverendo in Christo patri d. Leonardo Kessel, eorum, qui sunt So- 
cietatis Jesu, preposito, vel in eins absentia d. Henrico Dionisio eiusdem 
Söcietatis theologo. 

Juli IC. Adiutus precationibus vestris, quas mihi perpetuas opto, con- 

feci profectionem^ et apud cesarem quidem locus non erat causa 
vestra intercedendi, quod expeditum esset hoc negotium missequeao 
ad senatum vestrum litere ^, quemadmodum postulaveratis. — 

Spero non displiciturum nostro Materno Privilegium, quod in 
decennium illi caesar gratiose concessit de libris edendis, hac ad- 
dita lege, ut theologice facultatis accedat censura utque duo vel 
fcria mittantur exemplaria cuiuslibet libri, quem editurus est, ad 25 
caesaream, ut vocant, cancellariam. Tandem obtinui gratiam hae- 


1 NaeJi Innsbruck, vgl. oben S. 352. 

2 Das Schreiben des Kaisers liegt nicht vor. 


243 1560. 355 

redibiis Joannis Qüentel, quemadmodum admonueratis, tum in usum Juu le. 
haeredum Arnoldi Birchman, quos omnes ex me salutari velim 
aBianter. — 

Venio ad scriptum hoc novum in purgationem nostre Socie- 

r. tatis^ a vobis desideratum et nunc, ut spero, foeliciter satis con- 
fectum, si tantum probabitur archiepiscopo. Huic offerendum in- 
primis putarim per nostrorum aliquem, ut deinde archiepiscopus 
deligat aptum typographum. Nam Genepeus minus seiet probari, 
quod malam chartam adferat. Et commendandus est archiepiscopo 

toscripti liuius autor ex Luterano concionatore factus insignis de- 
fensor catholicorum, qui sane gratiam et favorem meretur antistitum 
catholicorum. Quare, si quid honorarii muneris largiri velit, non re- 
spuendum, cum sit non valde dives hie Agricola, cui uxor et li- 
beri supersunt; nam sacris nunquam ille fuit initiatus. Faxit deus, 

ir.ut haec Societatis sive purgatio sive commendatio cedat foeliciter. 
— Vellcm ante nundinas Franckfordiensis libellus prodiret in 4*^, 
ut vocant , excusus , cuius aliquot exemplaria mihi dono mitti 
patiar. 

De Monhemio scribatis^ queso et num theologi adversus illum 

20 parent. Salutem ex me doctori Arnemensi, cuius causa Vienne pro- 
moveri non potuit neque poterit, nisi caesare coronato, et incertum 
prorsus, quando pontifex ad hanc coronationem procedet^. lam 
diu circumspicimus, si ullum grammatices autorem commodum re- 
periamus, qui preferri possit Despauterio *. Expectabamus partum 

2i> vestrum, sed nescio, an etiam parturiatis. De Joannis Noviomagi 
grammatica, quam vos opinor amplexos, libenter audiam, quid sen- 
tiatis. Tum si que preterea nova extent scripta in classibus no- 
stris profutura, studiosis gratissimum facietis mittendo Franck- 
fordia aut saltem literis indicando. — 

30 Mittemus quod ex Urbe promissum est, iamque omnino ex- 
pectamus, ut liberum sit vobis herethicos legere, nee video, cur 
legere et iudicare non possitis, que vobis iudicanda mittit archi- 
episcopus, aut si quis catholicus vestrum expectet iudicium, ut sciat, 
an librum damnatum habeat. Scripsi autem Eomam, ut pleniore 


^ Gemeint ist die von dem Convertiten Stephan Agricola in Augsburg ver- 
fasste Vertheidigungsschrift der Societas (Agricola, Historia provinciae 
Germaniae sup'erioris iS. J. I, 50; Wetzer -Weite, 2. Aufl. 1, 362). 

2 Ohen S. 849. 

'^ Zu der Krönung kam, es helcanntlicli nicJit, wenn auch P. Plus IV. im 
Gegensatz zu P. Paid IV. gleich nach seiner Erhebung Ferdinand I. 
als Kaiser anerkannt hatte. 

^ Die Grammatik des Johannes Despauterius (van Paideren aus Ninovc, 
f 15^6) luurde in den Jesuitenschiden — urid so auch in Köln — regel- 
mässig benidzt (Pachtler l. c. I, 151, 158, in Köln noch 1773, Bianco 
I, 516). Doch stiess man hin und loieder auf Widerstand. So schrieb 
1554 März 3 Polanco an das Gollegium in Ferrara : Despauterius, quando 
ita odiosus Ferrariae est, non videtur obtrudendus invitis: accipiant in nomine 
domini grammaticum, qui sibi nrrideat. Aehnlich 1557 Dec. 18 nach Pe- 
rugia (München, Jesuitica 2 fol. 15), Vgl. Schmids Encyclopädie IV, 247. 


356 1560. 243, 244 

Juli 16. legendi facultate gaudeatis. Quanquam satis sit, opinor, hac de 
re monere patrem provincialem vestrum, cui me in Christo commen- 
dari velim. 

Ediderunt Antwerpie parvura catechismum mutato titulo et 
addito meo nomine ^, factum aegre fero iamque coactus edam hunc 5 
libellum cum aliqua praefatione, ut terslus exeat. Forte Colinus 
noster tertiam editionem non refutabit. Et caesar iubet maiorem 
edi rursus catechismum novo mandato addito, ut per omnes pro- 
vincias unice proponatur. Itaque mutatur praefatio et meum no- 
men interponitur, quod Veneti me vei invito expresserunt. Hac lo 
occasione librum recognitum, si Colinus velit typographum agere. 
raittam ad vos, ut primum caesaris allatum erit diploma, quod huic 
editioni patrocinatur ^. — Auguste 16. Julii 1560. 

244. Johann de Polanco im Auftrag des Generals Laynez 
an Leonhard Kessel in Köln. Antioort auf sein (nicht vorliegendes) 
Schreiben vom 8. Juni. Lage in, Trier und Mainz. Wunsch kräf- 
tigerer Förderung seitens des Erzbischofs Johann Gebhard von Köln. 
Rathschläge für die Studien. [Born] 1560 Juli 20. 

VI fol. 26^, gleichzeitige Copie. 

Juli. 20. — Expectamus, quid ex Treverensi episcopo ^ et Moguntino re- 

ferat pater provincialis ad eos profectus, ut videamus, quinam et in 
quando eo destinari debean't. 

Quod archiepiscopus Coloniensis benevolentia et favore nostros 
prosequatur, facit ille quidem, quod antistitem et principem catho- 

1 Die Ausgabe loar 1559 erschienen (Braunsberger l. c. S. 121). 

2 Darüber sehrieb Ganisius am 30. Juli nochmals (VI fol. 23, gleichz. 
Copie; vgl. auch fol. 27). 

3 Vgl. Nr. 242. Am 23. Juli schrieb der Provinzial Mercurian wieder 
an Kessel über die guten Aussichten in Trier: Revmus iussit, emerentnr 
necessaria ad restauranclum colleg-ium praefecitqne dnos sacerdotes fabricae, 
qui tum curabunt omnia fieri, ut ordinabimus, iamque occupassemus coUegium, 
nisi illic esset doctor quidam, qui non libenter exiret ante festum Bartholomaei 
(August 24). Und Rheiius fügte am 31. Juli hinzu: Populns (in der 
Stadt Trier) numerosus non est, sed simplex et pietati accommodus. Mona- 
steria virorum novem, virginum Septem, tria canonicorum collegia et parochiae 
Septem. Et tarnen tarn pauci concionantui", ut potius deplorandum quam scri- 
bendum sit. P. Andreas in summo templo popuhim instituit dominicis et festis 
diebus liora 12, ego in aede b. virginis Mariae idipsum facio mane liora 7, ad 
utramque concionem multi concurrunt, faxit deiis, ut cum fructu. P. Andreae 
una mulier confessa est, altera confitebitur spero liodie. Abbates, canonici et 
senatus magnam nobis humanitatem et honorem exliibent cum populo; multam 
messem colligent patres et fratres, ubi advenerint. CoUegium habebunt ge- 
miniim: in uno lectiones fient et convictores habitabunt, in alio Societas; in- 
terius haec coniungentur. Auditoria sunt ampla, horti spaciosi, l)abitacula com- 
moda et commodiora fient. Est sacellum, et si duae adherentes domiis eman- 
tur, templum magnum inter utrumqne collegium aedificari poterit. Licebit hie 
dialogos exhibere, disputationes instituere, librorum cathalogos distribuere, gratis 
docere, secundum Societatis constitutiones omnia facere. Breviter regnabit hie 
Societas nullo repugnante. Nemo euim est, qui possit obsistere, adeo pancae 
xxniversitatis supersunt reliquiae (VI fol. 11, 15, gleichz. Abschriften). 


244, 245 1560. 357 

licum decet. Sed iam tandem post multos annos optandum esset, Juli 20. - 
ut id prestaret in temporalibus, quod alii duo eleotores ecclesiastici 
ante ulliim obsequium a Societate acceptum prestare volunt. 

Videmiis, quos existimet Rev. V. donari posse ad nova col- 
5 legia inchoanda, et forte plures etiam necessitas et charitas extru- 
det in vineam domini. Non tarnen parum est, quod 12 artium 
magistri post Quadragesimam futuram parati sint futuri ad id, 
quod obedientia sancta ipsis iniunget. Hoc interim suggeram 
Rev^*^ V., quod perutile previdetur ad commune bonum, si ante 

10 vel post promotioaem aliqui ad humaniores magis idonei diligenter 
in cisdem exerceantur et plus quam mediocres faciant progressus; 
refert enim plurimum, ut eiusmodi preceptores habeat Societas in 
coUegiis, ubi iuvcntutem instituendam suscepit. Si Eome invene- 
rimus protonotarium Hermannum, curabimus, ut respondeat can- 

löcellario Confluentino. — Rome 20. Julii 1560^. 

245. Leonhard Kessel an Peter Canisius in Augshurg. Ant- 

loort auf Nr. 243. Schreiben des Kaisers an den Kölner Roth. 

Druckprivilegien. Lehrbücher. Nicölaus Goudanus in Köln. Lage 

in Löioen. Druck des Katechismus des Ca7iisius. Köln 1560 
August 5. 

VI fol. 19^ gleichzeitige Copie. 

Quid actum sit de literis imperatorie M*^*^ ad senatum Colo- AwRust 5. 
nicnsem datis^, non satis compertum habemus. Nee enim maiorem, 
quam soleamus, experimur ipsorum benevolentiam nee acriorem in 
religione vindicanda zelum sentimus. 

20 Denunciavi utrique concessionera privilegii, quod non potuit 
non illis esse gratissimum; curatum dabunt, que imperata sunt. 
Quintelius sub typis habet scripta rectoris Embricensis defuncti^ in 
d. Matheum et in magnam partem psalterii, Maternus satagit ex- 
cudere opera d. Paulini et confutationem cathechismi Monhemii*. 

20 Purgatio illa Societatis nostre per m. Stephanum Agricolam 


1 An demselben Tage schrieb Folanco auch an Adrian Adt'iani in Löioen 
(VI fol. 26, gleiche. Copie, ein Stück München, Jesuitica 2 fol. 75), be- 
so?iclers über die Zulassung des Collegs in Löioen seitens der Stadt, 
die am 21. Mai 1560 erfolgt loar. Von den Acta civitatis Lovaniensis 
de admissione collegii befinden sich Abschriften VIII fol. 110 und VI 
fol. 12; die ' Conditwnes ' VI fol. 61. 

3 Vgl. oben S. 854 Anm. 2. 

^ Der Bector Bredenbach, vgl. das Register. 

'^ Am 9. September 1560 schrieb Heinrich Dionysius darüber an Canisius : 
Misimus quatuor libellos contra Monhemü catechismum, qiii ex nosti'a officina 
improbo cuinsdam magistri nostri rogatu protlierunt, opitulante p. Goiidano, oxpe- 
timus ut Eev. T. iiobis sincere perscribat, quid in eo potissimum displiceat. Cani- 
sius urtheilte am, 15. October darüber, dass die Schrift stilistische 
Schwächen aufioeise, dass aber 'multa docte disputata sunt', was Nutzen 
stiften loerde (VI fol. 38, 55). 


358 1560. 245,246 

August 5, composita tradita est rev™" nostro ima cum copia tue coramenda- 
tionis pro Agricola^. Grammatica Noviomagi non in omnibus ar- 
ridet nostris, ideo preceptoribus delegata est proviiicia, ut aut no- 
vam meditentur aut lianc locupletatam pueris proponant. 

August 1. Prima liuius mensis Lovanio ad nos venit p. Goudanus ^, ut s 

mutatione aeris sibi valetudinem recuperare posset. Lovanii iani 
Societas admissa est, instant amici, ut unum ex 4 paedagogiis no- 
stris detur. 

— Maternus libenter operam suam et industriam in excudendo 
ßeyae y_ catheohlsmo se impensurum esse spopondit. Curet Eev. lo 
V., ut qualicunque ratione fleri possit, ad nos quanto citius perfe- 
ratur. Non est dubitandum, quin omnibus sit hie liber futurus 
gratissimus. — Colonie 5. Augusti 1560. 

246. Kölner Monatsbericht über Juli 1560, verfasst von Leon- 
hard Kessel. Eifer der Brüder. Zahlreiche Jünglinge loünschen in 
die Societas einzutreten. 52 Brüder, 49 Convictoristen. Wachsen 
der Schülerzahl. Köln 1560 August 5. 

VI fol. 16, Gopie von der Hand Kessels. 

August 5. — Sunt plerique adolescentes mediocris quidem fortune, pulchris 

tamen natura dotibus insigniti, qui ad Societatis institutum animois 
propensi esse videntur, in quibus sunt nonnulli Germanis orti pa- 
rentibus. Horum unus, forma honesta et liberali staturaque pro- 
cera, optime ad Societatis functiones affectus hoc anno in raagistrum 
artium promotus Societati sese hoc ipso mense consecravit ^. Huic 
est quidam civis et conterraneus adolescens*, proxima Quadrage-20 
sima artium magister futurus, qui videtur eadem vestigia insecu- 
turus, uterque autem apud nos biennium egit. Est preterea alius 
Buscoducensis ^, tempore eodem, quo hie promovendus, qui Socie- 
tatem est ingressus, adolescens musice imprimis valde peritus et 
satis nature dotibus instructus. Sunt denique alii etiam quamplu-ar, 
rimi, qui non sunt procul a regno dei, exemplo tum preceptorum 


1 Vgl, S. 355 Anm, 1. Ende September lag die Schrift gedruckt vor 
(VI fol. 61, Kessel an Canisius d. d. 1560 Oct. 1). 

2 Eine Denkschrift des Nicolaus Goudanus aus dieser Zeit über die 
richtige Ausbildung der Pfarrer s. im Anhang III. — Am 6. August 
schrieb Canisius aus Augsburg an Leonhard Kessel (indem er zugleich 
einige neue Gebete übersandte): Orate pro rev™o cl. cardinali Augustano, 
qui collegium suum Dillingense in nostros brevi translaturus videtur. Ita dei 
bonitate fiet, ut non solum tres archiepiscopi electores suos theologos e nostris 
habeant, quorum studio ad vindicandam religionem in primis utantur, verum 
etiam, ut instructa Christus castra servet adversus Philisteos istos Dillingae, 
Oeniponti, Monachii, Ingolstadii et Viennae (VI fol. 23, vgl. 24 — 26). 

3 Es ist der in Nr. 247 erioähnte ni. Michael Schilling aus Mülhausen 
i. Th. (imm, in Erfurt 1555, vgl. Weissenborn, Erfurter Matrikel II, 389, 
in Köln 1558 Sept. 28). Am 18. März 1560 ivurde er Magister artium 
(sein Gelübde, d. d. Jidi 23, VI fol. 10). 

■ Jacob Muntz Coloniensis (S. 363 Nr. 52). 

5 Everardus Buscoducensis (Sein Gelübde, d. d. Jidi 25, VI fol. 11). 


246, 247 1560. 359 

tum discipulorum ad Christum insequendum incitati. Cavetur autem August 5. 
hie, ne quiscunque ad Societatis institutum adhortetur, qui alioquin 
secus faceret, non impune abiret. 

De fratrum statu et numero, qui Colonie commorantur, V. Eev. 
sex literis his annexis facile intelliget^ — Hie sumus 52 preter 
eos, qui Treveris eum rev. patre provinciali sunt amandati, qui tres 
sunt^, quanquam annuis careamus censibus. Oonvietores habemus 
49 plus minus. Scholarium autem numerus magnum indies sumit 
incrementum, nonnulli illustribus orti parentibus. Recreantur plu- 

louimum auditores et lectionum et disputationum ordine vel maxime 
ea methodo et solerti diligentia, qua in docendo utuntur precep- 
tores. Declamationibus domesticiS; que tam grece quam latine 
fiunt et etiam carmine, subinde aliorum collegiorum magna cum 
animi voluptate et singulari admiratione intersunt Studiosi. Tanta 

15 est porro discipulorum frequentia, ut de scholis aut commutandis 
aut amplifioandis sit brevi suscipienda cogitatio, tametsi 6 habea- 
mus distinctas olasses et singule sint magno iuvenum multitudinis 
capaces. — Quis autem sit huius civitatis Status, etiam de rebus 
aliis, literis aliis exposui, que cum bis mittuntur^. — Colonie 1560 

20 5. Augusti. 

247. Angaben des Leonhard Kessel über Zahl und Eigen- 
schaften der Insassen des Kölner Collegs'^. Beilage zum Monats- 
bericht Nr. 246. Köln 1560 Äugtest 8. 

VI fol. 20, gleichzeitige Aufzeichnung, 

(1) De qtialitate et numero patrum et fratrum Coloniensium. M. Joannes Khe- August 8. 
tius, regens noster, agit Treveris cum rev. p. provinciali^ et, quantum in- 

(2) telleximus, strenue sese exercet in concionando cum d. Andrea Walkenbur- 
gensi, qui, cum nobiscum esset, desperatum videbatur a medicis de ipsius 

a» vita. De quo sie scribit p. provincialis : d. Andreas videtur futurus multum 
gratus et magne autoritatis apud hunc populum. 

(3) Tertius frater eis inservit, iuvenis 17 annorum retborice classis, nomine 
Joannis Ekel Coloniensis, qui ad omnia videtur accommodus. 

1. M. Franciscus Costerus tenet locum nostri regentis et est principalis ma- 
30 gister in phisica; in docendo magnam habet gratiam, festis diebus quarta 
hora lectionem sacram habet in cathechismum ; quid concionando possit, non- 
dum experti sumus propter eius occupationes varias; non facile potuit ger- 
manicam linguam addiscere, licet ad eam discendam videatur satis esse in- 
clinatus; 12, hora diebvis festis aliquid docet in mathematica. 
35 2. M. Heuricus Dionysius preconem agit verbi dei in Summo templo; sabbatho 
4. hora post meridiem unam lectionem habet in coUegio in Matheum. 


4 


1 Vgl. Nr. 247. 

^ Ihre Namen s. i7i Nr. 247 am Anfang. 

3 Vgl. Nr. 248. 

Vgl. mit diesem Aktenstück die unvollständige Aufzählung in vol. VI 
fol. 40^^ soioie die Verzeichnisse im, Anhang dieses Bandes, wo sich 
nähere Angaben über die Personen befinden. Vgl. auch Nr. 320. — Ein 
Verzeichniss der Insassen des römischen Collegs im J. 1560 befindet 
sich VI fol. 46 f. 
Eberhard Mercurian. 


360 1560. 247 

August 8. 3. M. Henricus Dioiiantensis ^ est minus prindpalis in pliisica^ magnam habet 
in docendo gratiam et in concionando et conversandO; sed non tenet linguam 
germanicam ; ad omnia videtur accommodus. 

4. M. Petrus Sylvius^ in dies magis se accommodat aitditoribus et vocem ali- 
quantulum videtur fovere; est principalis in logica, paulatjm auditoribus 5 
magis erit gratus spero; an concionando et conversando cum aliis A'aleat, 
nondum sum expertus sua conversatione, est aedificatus, bona frnitur vale- 
tudine. 

5. M. Petrus Ooloniensis 3 minus principalis est in logica, videtur habere bonam 
gratiam docendi, concionandi et conversandi, modo ipse aliquid amplius pro- lo 
feeisset in se ipso, quoad spiritum. 

6. M. Balduinus* videtur satisfacere rhetoribiis, est enim principalis in illji 
schola, in concionando et conversando et docendo videtur habitunis sie satis 
magnam gratiam. 

7. Similiter m. Joannes Lotharingus^, minus principalis iu eadem classe, videtur m 
gratus auditoribus, qui conversando et concionando non parvam videtur lia- 
biturus gratiam. 

8. In pbetica schola principalis est m. Gregorius Fabius, qui in docendo et 
conversando singulari pollere videtur gratia; in concionando idem habiturus 
est, spero, licet non. sim expertus; erit bonus prefectus studiorum, in func- 20 
tioiie adiuvet m. Franciscum Costerum. 

9. Minus principalis est m. Joannes Dionysius, nepos m. Henrici Dionisii, qui bo- 
nam docendi gratiam habet ad docendum phiosoijhiam ; videtur accommodus 
et ad multa alia", ad concionandum non videtur ita aptus, nisi vox mutaretur. 

10. In penultima schola principalis est m. Frauciscus Hemerolus, ((ui in docendo 20 
bonam habet gi'atiam, ad concionandum etiam videtur accommodus, si in 
theologia parum magis versatus fuisset; ad multa videtur accommodus, l)onus 
esset minister alicuius collegii, sed de hoc aliis literis latius scripsi^. 

11. Minus principalis est m. Arnoldus Buscoducensis, qixi ad docendani rhetoricani 
aut philosophiam videtur sie satis accommodus; concionando magnam habet ;iü 
gratiam et declamando, ad conversandum etiam erit accommodus. 

12. M. Berkel'' preest ultimo classi, videtur magnam habere gratiam apud pue- 
ros bene instituendos, ut in bonis moribus et timore domini profeccrint, et 
in studiis. Haec schola ante aliquot menses, quando m. Andreas Frisius*^ 
illi px'eerat, non florebat, sed iam in bono ordine est. In lectione greca vi- 3 
detur habere sie satis bonam gratiam. 

13. Minus principalis in ea schola est m. Alardus Buscoducensis, qui ad haue 
videtur sie satis accommodus; non videtur habere singularem gratiam in 
docendo et concionando, ad multa tamen propter eins innocentiam videbitur 
aptus, sed est adhue iuvenis, hoc anno promotus; in posterum adhuc divi- -lü 
nare potei'imua, ad quae potissimum videtur accommodus. 

14. M. Andreas Frisius^ sua tractat studia et habet curam i^annorum; ad docen- 
dam philosophiam et grecam linguam videtur sie satis bene aftectus, sed 
non expertus sum, an liabeat gratiam apud auditores. 

15. M. Nicolaus, qui a patre provinciali nobis relictus est, tractat sua studia, ut 45 
in lingua latina sit firmus'; est iuvenis modestus et sie satis aedificatus; in- 


i) 


1 Heinrich Somalius. 

2 Er stammte aus Älost und hatte in Löioen die Magisterivürde erlangt. 
Am 2. November 1560 tourde er in die Kölner Ärtistenfacultät aufge- 
nommen (Decanatshuch IV foh 288), nachdem er atn 26. Octoher als 
Theologe immatricidirt ivorden loar. 

^ Petrus Hauptius Goloniensis. 
* Balduin ab Angelo. 

5 Johannes Herbetius Lotharingus. 

6 Vgl. oben S. 828 Anm. 4. 
' Johann Berkelius. 

8 Andreas Boccatius. 


247 1560. 361 

« 

telligo, quod per tres annos fixerit in Societate, secl nonclum fecit votiiin August 8, 
scholarium, clicit se velle expectai'e adventum patris provincialis. 

Predicti fratres et sequentes in nuUis fere exercitiis Societatis sese 

exercuerixnt, nisi in docendo et in lavandis scutellis et in verrendo domum 

5 et similia, quia per occasionem non liüuit, licet hoc maxime desideraverint. 

Omnes bene suo fnnguntur officio et sunt tractabiles, pacifici inter se vivunt, 

parati semper ad obedientiam. 

16. M. Michael Schillingius Molhusinus, Germanus ex diocesi M[og'untina], lioc 
anno promotus est, biennio nobiscum habitavit; hnius mentionem in literis 

10 raeis feci ^; ad omnia videtur accomniodus, bene dotatus naturalibus, egregius 

videtur futurus concionator, annos habet 20, primo Augusti fecit votum August l. 
scholarium, diversis temporibus lachrymis multis [rogavit], nt hoc ipsura ei 
liceret, sed antequam ei absolutum responsum dedissem, iam fecerat. 

17. D. Gossuinus Huttaeus, qui ad probationem Societatis i'eceptus est tempore, 
15 quo p. provincialis nobiscum erat; iam annns est, quod promotionem ma- 

gistri acceperit^5 est vir admodum religiosus nee parum fructus facit cum 
suis sacerdotibus et aliis studiosis, qui ex sua provincia studendi gratia 
Coloniam confluunt; nondum est receptus in collegium, ut melius nobis pro- 
betur; nuUa adhuc emisit vota, quia biennium nondum absolutum est. In 
20 docendo videtur magnam gratiam liabiturus et in conversando; quid vero 

concionando poterit, nondum sum expertus. 

Qui hie sequuntur fratres futura Quadragesima magistri in artibus fu- 
turi sunt*^. 

18. Gei'ardus Kempensis Gueldrus, videtur ad docendnm i^hilosoi^hiam et rlieto- 
25 ricam, ad concionandum et ad plura alia vitletnr accommodus, omnixim est 

doctissimus'l. 

19. Gunterus Leodiensis^, licet statüra parvus sit et omnium minimus, ad omnia 
tarnen accommodus videtur, insignis erit poeta, 

20. Wilhelmus Heptia^ non erit magnus philosophus, sed bonus concionator et 
30 confessarius et magister novitiorum et ad plura alia accommodus. 

21. Jacobus Welru '^ videtur futurus concionator, insignis prefectus stiidiorum et 
ad docendum satis sie accommodus. 

22. D. Henricus a Quercu^ suo tempore aliquid faciet in philosophia et theo- 
logia, est bonus confessarius, bene novit conversari cum aliis, plures a. via 

y5 erroris Christi domini gratia reducit. 

23. D. Ludovicus'* ad quid aptus erit, jiost promotionem videbitur, forte ad do- 
cendum idoneus et ad audiendas confessiones videtur accommodus. 

24. Reinerus Faber*' ad raulta aptu.s erit, prcciptic ad concionandum et ad do- 
cendum. 

10 25. Gerhardus Iseren^ Embricensis plurimum valebit concionando, conversando, 
docendo rhetoricam magis quam philosophiam. 


1 Vgl. oben S. 358 Anm. 3. 

■2 Decanatshuch IV fol. 278 (Am 8. März 1559). Er stammte aus Ba- 
stogne, 

^ Die Bemerkung bezieht sich auf Nr. 18—29. Dieselben bestanden im 
März das Examen -pro licentia und ivurden kurz darauf zu 3iagistern 
der freien Kün.'ite promovirt (Decanatsbuch IV fol. 295 ff.). Am 6. August 
1560 schrieb Kessel an den Provincial Mercurian, dass meh^-ere der- 
selben nach abgelegtem, Exam,en nach Rom geschickt loerden könnten 
(VI fol. 16). 

^ Es ist der spätere Mörder Kessels, Gerhard Fesch aics Kempen (Bacca- 
laureus 1559 November, vgl. &. 337 Anm. 2). 

^ Gerardus Gunterus Leodiensis (Bacc. wie Anyn. 4). 

" Aus Lattich (Bacc. 1559 November). 

'' Jacobus Velroux Leodieiisis. 

^ Baccalaureus 1669 November. 

^ Wohl Ludovicus Columniensis (wie Anm. 8). 


362 1560. 247 

August 8.26. Joannes Herbemontanus ^ totus est sincerus, erit bonus confessariiis et con- 
cionator et ad inferiores classes accommodus, 

27. Petrus Michael Ooloniensisl erit insignis conciouator et professor rhetorice, 
cum aliis multam gratiam habebit conversandi, ad philosophiam paruni erit 
accommodatus, erit similis rev. p. Petro Canisio, bonus quoque magister no-5 
vitiorum videtiir futurus; erit ad multa aptus, sed nondiim recuperavit va- 
letudinem, consilio medici aerem mutare conatus est, agit Noviomagi ad 
tempus. 

28. Gerardus Gerardinus^ bonus erit concionator et ad plurima aptus, sed pa- 
rum laborat pigritia. 10 

• 29. Everardus Buscoducensis^, iuvenis est 19 annorum, qui lioc meuse Julii sese 

Societati dedit, hoc ipsuin enim promiserat diu in sua infinnitate so facturum, 
si dominus ei sanitatem restitueret. Est iuvenis ad multa aptus; docendo, 
in quibus versatus erit, habebit gratiam, bonus est musicus. 

lu logica fratres. 15 

30. Georgius Bruno Colouiensis^, iuvenis natura satis modestus, boni autem in- 
genii et iudicii, gratiam habebit concionandi, docendi philosophiam, bonus 
videtur magister nostrorum puerorum ac discipulorum novitiorumque futurus; 
habet gratiam conversandi etiam cum viris magne autoritatis, sie satis ido- 
neus ad quamcunque rerum externarum executionem. 'M 

31. Ludovicus Busco ^ concionaturus est cum .spiritu et ex animo pro suo modulo 
cum fructu, videtur iuvenis timoratus ac prudens; omne officium cum cha- 
ritate videtur executxirus, ingenio non ita solerti, sed compensare videtur in- 
dustria. 

32. Jacobeus^ videtur habere docendi et concionandi gratiam et futurus prac- Siä 
ticus. 

33. Joannes Oranus'' videtur futurus ad omnia accommodus, in omni genere 
Studiorum erit singularis, bonus erit concionator et doctor. 

• 34. Philippus Lotheringus^ bono videtur ingenio. 

35. Lambertus Busco^ est iuvenis aedificatus et ingeniosus, animo alacri ad 30 
plurima accommodu.s, nullum Societatis votum fecit, quia biennio nobiscum 
fuit et propter aetatem non permittimus, puto illum solum annorum 15, ad 
poesim aptus erit et egregius concionator. 

In schola rhetorica. 

36. Leonardus Leodiensis videtur egregius concionator futurus et bonus lector y.') 
et confessarius et ad multa alia accommodus. 

37. Joannes Zanthenus Noviomagensis erit bonus rhetor et philosophus, videtur 
bonam gratiam habere verbi in declamando. 

38. Arnoldus Bemius Noviomagensis accommodus in concionando erit et ad do- 
cendum literas huraaniores. JO 

39. Egidius Ruethius^'^ poUet ingenio, in declamando liabet gratiam verbi, ad 
philosophiam aptus etiam videtur et ad multa alia. 


1 Vgl. S. 361 Anm. 8 (Herheumont in Belg. Luxemburg). 

2 Aus Lüttich (wie Anm. 1). 

3 Everardxis Boxtel Buscoclucensis (wie Anm. 1). 

* Der bekannte späte7'e Herausgeber des Braun-Hogenbergiscken Städte- 
buchs. Er war Scliüler des Tricoronatum, und lourde am, 14. November 
1560 Baccalaureus, am 27. Februar 1662 Licentiat artium (Decanats- 
buch IV fol. 288, 296, 803). 

5 Ludovicus Busco Millensis (aus Mieten), tvie Anm. 1. 

6 Joannes Jacobaeus Leodiensis, loie Anm. 1. 
'^ Aus Lüttich, loie Anm. 4. 

8 Philippus liaudtpoidanus Lotharingus (Hautbellain b. Diekirch), wie 

Anm,. 1. 
Lambertus Busco Millensis (aus Mieten), wie Anm. 1. 
Jö Aus Lüttich. Baccal. artium 1561 Nov. 18 (Decanatsbuch IV fol. 302). 


247,248 1560. . 363 

40. Joannes Welru vicletur fiitiirus bonus orator et ad multa alia accommodiis, August 8. 
est iuvenis 16 annorum, fratei* Jacobi Welru, qui nesciis parentibus Colo- 

niatn venit, ixt se Societati daret, sed nullum adhuc emisit votiim^ quia non 
pei'misimixs ; parentes honesti sunt et nobiles, utrumqiie filium deo in Socie- 
r, täte nostra optulerunt. 

41. Gisbertus Brunkorst Gueldrus^, nobilibus parentibus ortus, videtur bonus 
philosopbus futurus, habet gratiam conversandi et forte etiam concionandi, 
sed nondum experti sumus, ad multa videtur accommodus. 

In poetica. 

10 42. Bai'tholomeus Basthoniensis bono ing-enio et iudicio pluribusque naturalibus 
dotatus est, videtur futurus vir doctus et ad omnia accommodus tam ad do- 
cendum quam eoncionandum , videtur futurus bonus prefectus studioruni 
et magister novitiorum. 

43. Joannes Fabius Dionantensis, fratev est m. Gregorii, iuvenis est ad omnia 
15 accommodus, vir eruditus, bonus concionator et lector schole videtur futurus. 

44. Arnoldus Bliterwich natura tardior videtur, iudicium tarnen illi non deest, 
bonam habet gratiam verbi et ad multa alia erit accommodus. 

45. Jacobus Somalius, nepos m. Henrici Dionantensis, bono ingenio et iudicio 
est, videtur futurus bonus rhetor et philosophus et concionator scholaeque 

20 lector et ad omnia accommodatus. 

46. Joannes Hasius vir magne autoritatis et concionator bonus erit, nulluni ad- 
huc emisit votum, quia non permisimus propter aetatem. 

In culina fratres versantur. 

47. Superintendens est Joannes Leodiensis bene dotatus naturalibus et fortis. 
25 48. Cocus Jacobus Tilanus, hoc officium videtur multum illi prodesse. 

Adiutores coci. 

49. Henriciis Hollanus Lovaniensis totus simpIex, ad lavandas scutellas sie satis 
accommodus videtur. 

50. Alter Egidius Leodiensis, qui probationis gratia in culina versatur, adolescens 
30 est 20 annorum honestis parentibus, forte ad studia videbitur accommodus, 

si constans permanserit; qiiando p. provincialis revertetur, videbitur, ad quid 
applicandus erit, ante 5 armos tractavit studia, sed postea advocatus Leodii 
cohabitans praxi sese dedit. 

51. P. Gaudanus 2 Lovanio iam ad nos venit valetudinis recuperande gratia, uterque 
35 laboramusex pectore, sed ipse me gravius, in dies meliora speramus, omnem 

adhibebimus modum, dei gratia ut iuvemur, si fieri poterit. 

52. Jacobus Muns Coloniensis, qui in Julio se Societati dedit, videtur iuvenis 
ad multa aptusj bonus videtur futurus concionator et rhetor et philosophus, 
est annorum 18, ni fallor, estque nostri vicini filius et in schola rhetorica. 

40 Colonie 8. Augusti 1560. 

248. Darlegung des Leonhard Kessel über die Verhältnisse im 
Kölner Bisthutn^. JScandalöses Treiben der Concubine des Erzbischofs 
Johann Gebhard. Seine weltlichen Räthe. Haltung des Stadtraths. 
Fortschritte der Häresie, speciell der Wiedertaufe, in ti,nd um Köln. 
Schioanken des Herzogs von Jülich. Schlimme Wirkungen der Schulen 
in Düsseldorf und Duisburg. Stellung der Kölner Rathsherren ziim 
katholischen Glauben. [Köln 1560 August.] 

VI fol. 18, Copie von der Hand Kessels. 


^ Baccalaureus artium 1562 Nov. (Decanatshuch IV fol. 309). 
^ Nicolaus Goudanics. 

^ Der Bericht ist vielleicht veranlasst durch den oben S. 348 Änm. 3 er- 
wähnten Erlass des Generals Laynez vom 24. Februar 1560, 


364 1560. 248 

August. De statu Colonie et episcopi. 

Proposiii his literis, in quo sit rerum statu Coloniensis archie- 
piscopatus exponere, qui ita misere affectus est, ut pii animi atque 
eatholici lachrimis hoc eum tempore miris modis prosequantur. 
jjgymus enim, etsi ante biennium in archiepiscopi demortui locuniö 
suffectus paucis abhinc diebus jiallium Roma transmissum acceperit i, 
non tamen libidini adhuc modum fecit, sed quam ante electionem 
concubinam consciis tum civibus tum etiam exteris aluit^, ne ho- 
dierno quidem die a se eam repulit, ex qua proles nate sunt cum 
immenso omnium scandalo et salutis ingenti multorum discrimine. lo 
lila autem eff'renata mulier omnem adeo turpitudinis verecundiam 
abiecit. ut, si quando ad cum accersatur (quod fit et sepius et 
absque ullo temporis intervallo) curru proprio vecta veniat, tam- 
quam illustris cuiusdam prinoipis uxor, fastu maximo turgens et 
tanto apud rev^""™ valet imperio, ut eins oratione ao precibus fa-15 
eile quidvis obtineas. Hec res profecto tot vite liberioris ministros 
atque prepositos ecclesie partim in errorem inducit, partim recreat 
et solatur, ut sibi impune licere arbitrentur, praeeunte Interim 
episcopo tamquam duce, et vivere et impudicis moram gerere vo- 
luptatibus. Quam autem hoc ipsum senatum Coloniensem male 20 
habeat, nemo facile exprimet, qui admotos ad tractanda ecclesie 
gubernacula prorsus luxuria diifluere videt et ob oculos versari, 
immo vix est, qui ferat amplius. Nam preteritis hisce diebus, post- 
quara magna et diligenti observatione senatores comperissent in- 
signi vestium luxu et procaci mulierum insolentia, que primariisaü 
ecclesiasticis adhaerent, suas uxores vinci et superari et ita in pu- 
blicum sese olferre tamquam civium honestas matronas, voluerunt, 
ut nota et signo (ut in more est apud Italos) dignoscerentur, ne 
pudice arbitrareiitur impudice et impure non eo honore dignaren- 
tur, qui solis civium matronis debetur. Rev"'"^ huius rei commone-30 
factus est quidem et sedulo, sed surdo narras fabulam; nihil enim 
est consecutum, tanto enim illa lupa eum amore sui vinctum tenet, 
ut neque cives, quae velint, habeant et Interim res ecclesie dudum 
affliote labefactentur et concidant. Nullus in ipsius aula conspici- 
tur vel doctor vel licentiatus vel bacchalaureus s. theologie, verum 35 
seculares omnes, qui nullo ecclesie iuvande zelo, nullo catholice 
veritatis propagande studio tenentur, sed alio omnium animo fe- 
runtur. Hinc hinc sauciate, pi'och dolor, recrudescunt ecclesie vul- 
nera. lam nescio, quomodo serpunt et progrediunfcur hereses lon- 
gius. Etenim pestis herethica, que iam pridem vicinos pagos atque 40 
civitates occupaverat, nunc ad urbem Coloniensem advolavit, unde 


Erzbischof Johann Gebhard erhielt das Faliitim durch Breve vom 18. 
März 1560 (Lacomblet, ÜB. für die Geschichte des Niederrheins IV, 
562 Anm. ; am 21. Juni traf es in Köln ein (Buch Weinsberg ed. Höhl- 
baum. 11, 110). 
Ennen IV, 615, 628. 


248 1560. 365 

periclitari posset et magno exposita discrimmi videtur inferior Ger- August, 
niania, quod hiic illius mercatores frequentiiis comeiint. Quid am- 
plius? quem hactenus catholicum esse arbitrati sumus ducem Clivie, 
crebri ad nos sermones, qui de eo feruntur, suspectum heresi effi- 
r. ciunt^ Magna ex ipsius scholis Dusseldorpensi et Duysburgiensi^ 
impendere mala audio, scribitur enim, singulis prope diebus longe 
raaximum in iis scholis progressum fieri ad infaustam nostre reli- 
gionis internecionera. Nisi mature tanto fuerit occursum malo, et 
maxime, nisi nova scliola Duysburgiensis prorsus toUatur, illa ipsa 

lütandem aliquando Universität! Witten bergensi non solum j)ar et 
equa futura est, sed etiani longe maxirao catholicorum damno vin- 
cet et superabit. Videntur enim in ea tales industrii artifices 
aptari, qui flexiles animos et veluti in ancipiti via constitutos facile 
in errorem et carnis libertatem pellicere possint locuturi populo 

15 placentia. Preterea communionem sub utraque specie dux liberam 
fecit. Si vero sacerdotes aniraum ad uxorem adiungant, videtur 
per eum licere, cum id passim fiat absque ulia animadversione 
et is, qui tum a coucionibus tum a confessionibus illi est*'^, pridem 
duxit meretricem, non repugnante duce. Quid porro ex hac liber- 

20 täte ac principis indulgentia consequetur, vestrum esto iudicium. 

Nunc me ad Colonienses refero, in quorum ditione impune 
libri herethicorum veneunt, imagines turpes et execrande plurime 
ad ecclesie contemptura expresse prostant venales. Adeo nunc in- 
valescunt hereses, ut anabaptisraus (que secta etiam Luteranis est 

L'sexosa) magnum in dies sumat incrementura et apud multos propa- 
getur, quamquam publice senatus Coloniensis edicto cautum sit, 
ut, si qui reperiantur anabaptiste, supplicio adigantur^, quod uni 
hie semel contigit, qui spectante populo ense occubuit. Verum 
nemo <^.st amplius dicto audiens, edicta et a maioribus nostris reli- 

sogiose sancita contemptui habentur, vix enim unum e millibus re- 
peries, qui pro domo dei pugnet. Quibus ea functio incumbit, lit 
diligenti studio pervestigent sectarios multaque generis eiusdem, 
frigidi sunt nimium ac remissi tantopere, ut nulla proximorum 
cura videatur attingere. Quamobrem eo infoelicitatis venimus, ut 

snnullam esse heresim amplius existimemus preter anabaptismum, 


3 


Für die Haltung des clevischen Herzogs vgl. Wolters., Konrad v. Heres- 
bacli S. 141 ff. ; Keller, Gegenreformation I, 6 ff. ; Lossen in Zs. de.9 
Berg. Geschichtsvereins XIX, 2 ff. 
Oben S. 849. 

Der Hofi^rediger Gerhard Veltius (oben S. 305 Änm. 2). 
* Vgl. oben 8. S35 Anm.2. Aon 81. Mai 1660 wurde im Math folgendes be- 
schlossen: 'Dweil vil widclevcleiiftcr und s.TCi'aiiientirer in fliese statt kommen, 
ist vei'dragen, das kein burger einictlie frembdling inneme beliansen oder caiich 
O.inicbe bcuser venneden soll, sy zeig-ens dan dei- obviebeit erst an, nmb zu 
sehen und zu erfaren, wie die van andern orten goscheiden sein. Welcher dar- 
widdcr dedc, soll nach beschehner ivarnnng den gnveldrichtern zehen daler zu 
boissen geben' iBotlisproialwlle 20 fol. iln). Am 19. August wurden 
■weitere Vorschriften in dieser Hin.ncht erlassen (ebd. fol. 150). 


366 1560. 248,249 

August, coetere ne in vitio quidem liabentur, quod iam earum usus dudum 
invaluerit. 

Ut autem summatim loquar, rev"^"^ quidem catholicus est et 
claris nature dotibus insignitus et in nos etiam quam optime affec- 
tus : coeterum tota eins pernicies ab illa concubina proficiscitur, 5 
unde scandala publica neque ea vulgaria briuntur. Cum autem, 
ut in proverbio est, fabri fabrilia tractent, quid cogitabimus, qui 
seculares sunt illi a consilio, evolvere; hactenus quidem preter se- 
cularia nihil experti sumus. Qui in senatu aetate sunt graves, in 
religione a maioribus suscepta pie perseverant. Juniores vero sena- lo 
tores ab antiqua patrum religione declinant et in lieresim prola- 
buntur. Simplex vulgus fidem catliolicam adhuc sectatur, sed ve- 
reor, ne non sit futura diuturcior eorum religio propter singularem 
herethicorum astutiam et ecclesiasticorum hominum scandala, que 
in clero dum videt, execratur. Non inficior quidem, quin adhuc iö 
sint in sacro sacerdotum ordine et vita et religione integri, sed 
zelo vix quemquam invenias accensum, qui tantis et tot molis oc- 
currat aut qui senatum moneat, ut herethicorum sentinam exhauriat, 
eos urbe pulset aut episcopum vite in melius convertende memo- 
rem faciat, et ne sit amplius in hominum sermone, ut det omnemao 
operam ; ilico enim dum paratur vel minimum convivium, mox 
cum sua lupa proferendus est episcopus, cuius nomine clerus et 
tota ecclesia mille in partes proscinditur. Memini me audivisse, 
Pgymum aliquando in lachrymas erupisse, cum facti et scandali pu- 
blic! quispiam eum admoneret; sed quid faciam, dicere solet, pec-2r. 
catum, cui sum obnoxius, non possum declinare. Habemus denique 
regem catholicum Philippum, sed in locum eins suffecti quique ad- 
ministrationem publicam eins nomine sunt consecuti, item, quos 
his in partibus reliquit consiliarios, ita lente progrediuntur, ut po- 
tius multa dissimulanda esse ducant, quam principem e summa 3o 
quiete et tranquillitate in tumultum et seditionem traducere. Quare 
haereses serpunt quotidie latius, ingravescunt crudelius, flagitia mo- 
dum nullum habent. 

249. Johann Bhetius an Leonha.rd Kessel in Köln. Fort- 
scliritte in Trier. Begründung einer Bibliothek. Beichten. Peter 
Fähe. Trier 1560 August 16. 

VI, fol. 31'v, gleichzeitige Copie. 

August, i(!. — Fervet opus. Brevi in gymnasium nos migraturos arbitror. Ob- 

stat doctor haereticus, qui aegre divellitur, ut e Coloniensi schola Jaco- an 
bus Leichius^. Verum sub huius mensis finem se abiturum promisit. 
Facturum puto, Francofordiam enim abiturus. Adhuc igitur in palatio 
commoramur, conciones continuamus, satis magna audientium Co- 
rona. Treverensibus a deo p. Andreas^ servatus fuit. Tantum 


1 Vgl. oben S. 286, S. 356 Anm. 3. 

2 Andreas von Valkenburg. 


249,250 1560. 367 

virium habet, ut singulis dominicis et festis diebus concionetur. August le. 
Carus civitati est et utiJis. Libros iDaucos attulimus, sed abba- 
tiarum bibliothece tani liberaliter eos suppeditant, ut abundare 
videamur. Magnam certe charitatem nobis exhibent cum Car- 

5thusianis, qui complures etiam nobis libros comraodarunt. Com- 
mentarii non deerunt iJlis, qui pbilosophiam et scliolasticam theo- 
logiam hie profitebuntur. — Scripsimus alias de confltentibus, primo 
esse duas, secundo tres mulieres ^ ; nunc duas adhuc adiicimus. 
Quinque enira sunt p. Andreae confessae, quaruni una suum raari- 

10 tum adducere velle videtur. — Spero d. Petrum Fähe in autumno 
ad nos venturum et perpetuo in Societate permansurum. Nunc 
res nostras apud archiepiscopum agit, sua disponit et in hoc totus 
est, ut successorem inveniat. — Treveris, postridie Assamptionis 
dive virginis 1560 2, 

250. Kölner Viermonaisbericht über Mai bis August 1560, 
verfasst von Fo'unz Hemerolus. Raumvertheilung im Colleg. Vor- 
treffliche Haltung der Brüder. Aitssichten, die Kirche 8. Ursula zu 
eriuerben. Leben der Convictoristen und Externen. 402 Schüler, 
ihre Vertheilung auf die einzelnen Klassen. Unterricht. Collegien 
in Trier und Mainz in Aussicht. Versi^rechungen des Erzbischofs 
von Köln. Studienstiftungen. Köln 1560 September 5. 

VI fol. 88, gleichzeitige Copie. 

15 — Inter tres aedes amplissimas une potissimum fratres Socie- Sept. 5. 

tatis pro incolis habent, qui nuraero sunt quinquaginta quatuor^, 
inter quos sacerdotes sunt tredecim, preceptores vero duodecim, 
qui strenue in scholis quotidie docent cum satisfactione omnium 
ac fruclu animarum uberrimo. — P. Leonardus elapsis aliquot 

20 diebus ab ill"^"^ comitissa (que preest* ecclesie S. Ursule cum Un- 
decim milibus Virginum) accersitus ab ea non obscure intellexit, 
quod illa, cum animadverteret ob comitissarum paucitatem divinum 
officium collabi, paulatim se velle cedere loco ac teraplum cum 


Letzteres hatte Rhetius am 0. August geschrieben und hinzugefügt: 
' Archidiaconus Metzenliaiisen, cog-natns Henrici Metternich, qningentos aureos 
nniversitati daturns est, et, si successus prosper tuerit, omnia sua bona eidem 
tribuet' (VI fol, 31). Cuno von Metzenhausen loar Archidiacon tit. S. 
Castor in Garden (Stramberg, Metropolis I, 165). lieber die Familie 
Metternich vgl. oben S. Sil Anm. 1. 

Atn 22. August .schrieb lihetius iviederum and bat, den Nicolaus Goudanus 
nach Trier zu .senden, da Mercurian und Ehetius im Sejytember nach 
Mainz reisen müssten. Der dorfige Erzbischof 'totus fewet; vellet nos non 
diutius nostrum ad se adventnm protrabere quam sub autumni initium'. Der 
Provincial Mercurian .schrieb gleichzeitig über die Fortschritte der So- 
cietas in Tournay und in Frankreich (VI fol. 32). 
Zioei, Johann Berkel und Jacob Somalius, waren am 2. September nach 
Rom abgegangen (Kessel an den General d. d. 1560 September 5, VI 
fol. 87, 'vgl. fol. 31). 

Die oben mehrfach erwähnte Gräfin Justina von Lupfen, Aebtissin von 
S. TJrsida. 


368 15G0. 250 

Sept. 5. reditibus ad Societatem transferre, et qnia existimabat, hanc rem 
iion posse sine conseiisii reverendissimi, constituit primo quoque 
tempore C"'*'" S. compellendara esse, ut eins piis desideriis ac- 
quiesceret. Nondura compertum habemus, quid responsi acceperit, 
maxime cum rev'""*^ paucis abhiuc diebus alio profectus sit. Quods 
si negotium lioc, ut speramus, effecmm aliquem sortiatur^, non vi- 
demus, quid niagis dei gloriam in liac civitate illustrare queat. 
Nam liaec ecclesia non solum pre aliis, que hie trecentarum nu- 
merum excedunt, celebris est in liac diocesi, sed etiam apud ex- 
teras nationes ob tot sanctarum virginum milia nominatissima est. lo 
Locus spaciosissimus ac redditibus amplissimis dotatus fundando 
collegio accommodatissimus esset. M. Henricus ^, ut solet, in summe 
templo concionatur ac in catechismi explicatione perstat. Audito- 
rium quotidie incrementum sumit. Multi non solum ex heretliicis 
convertuntur, sed et alii a suis flagitiis resipiscunt. — ir, 

M. Franciscus etiam in lectione sacra suo optime munere fun- 
gitur. Tantus ubique liuius collegii longo lateque odor diffunditur, 
ut tam ex superiori quam inferiori Germania undique ad nos con- 
fluant, quo simul literas cum pietate imbibant, neque illi neque 
nos nostra spe fallimur. Plurimi ecclesie prelati, dum nostrum 20 
Studiorum animadvertunt ordinem, certatim ad nos fratres vel ne- 
potes suos destinant. 

Ad alias binas aedes venimus, quas convictores (cum quibus- 
dam preceptoribus, qui diligentem ipsorum curam gerunt) incolunt. 
Inter bos plurimi sunt nobilissimorum virorum lilii, quibus hiscesr. 
diebus ex Francia prae coeteris nobilissimi adiuncti sunt. — Nun- 
quam citra preceptoruni facultatem collegio egrediuntur, nisi quod 
semel, ubi aura fuerit propitia, cum preceptoribus ad campos lu- 
dendi gratia progrediuntiir. Maxima pars singulis fere septimanis 
confitetur et die dominico communicat. Alii, ut minimum singulis so 
quindenis parem in affectu et confltendo et communicando pietatem 
exhibent. — Extranei similiter cum intraneis pietatis studio con- 
certant. ISTam ut illi quotidie cum reliquis devote sacrum audiunt. — 

In physica sunt viginti duo, in logica triginta sex, in rlieto- 
rica sexaginta tres, in poetica sexaginta, in secunda classe gram- sn 
matica septuaginta tres, in infima classe 148, summa omnium 402. 
Exercitia habent pulcherrima. Nam preter vespertinas repetitiones 
exercentur philosophi tribus diversis disputationibus, quibus diffi- 
cultates philosophice excutiuntur. Rhetores sedulo sese in declama- 
tionibus exercent. Qui enim provectiores in eis sunt, festis qui- 40 


1 Ein Schreiben des Peter Canisius an Leonhard Kessel d. d. Augsburg 
1560 November 26 erioähnt: Fuit capucT 110s archiepiscopi vestri cancellarins 
[Dr. Franz BurkardJ c\im ex Vienna rediisset, et vogavit, -ut vobis eius -filmm, 
quem brevi convictorem offeret, commendarem. Praeclare qtiidem de vobis 
et loquitur et sentit, ineusaiis nonnullos, qui vobis templum illud, quod ab 
archiepiscopo petiistis, denogare et iuvidere videntur (VI fol, 59). 

2 Heinrich Dionysius. 


250 1560. 369 

busque diebus in publico studiosorum consensu presentibus dorne- Sept. 5. 
sticis preceptoribus atque uiultis externis orationes suas pronunciant 
et auditores presentes sna, que composuerunt, carmina; due enim 
diebus recitaiitur, altera prosa, posteriore loco a rlietore, altera^ 
r, carmine a poeta, et alternis vicibus dicit grece rlietor; hie enim 
servatur ordo, ut cum prosa oratione rhetorice alternatim nunc 
poeta carmina recitet, nunc rhetor alius grece declamet, ut tum in 
linguarum notitia, tum ligata atque soluta oratione latina adole- 
scentes promoveantur. Qui vero iuniores sunt, tum poete tum rhe- 

lotliores, illi in rlietorica schola diebus Jovis in Corona suorum con- 
discipulorum, retliorum videlicet et poetarum et preterea aliquot 
niagistrorum, sese declamationibus exercent, ut in publicum ali- 
quando non sine honore prodire liceat. Ut autem adolescentes isti 
pronunciationem meliorem addiscant, est ex preceptoribus aliquis, 

15 qui privatim unumquemque declamaturum sedulo exercet et pro- 
nunciandi atque actionis ipsius meliorem modum docet. Si unus 
ex nostre domus alumnis sit publice declamaturus, primum cura- 
mus, ut in mensa vires suas experiatur et, si quid vitiosum sit, 
corrigatur. Preceptores vero cum studiosorum profectu conveniunt 

üosingulis septimanis, ut de progressu vel discipulorum negligentia 
serio tractent, catalogum singularum classium mittimus, singulis 
septimanis fratres duo post coenam concionantur, Germani germa- 
nice, Galli latine. Hoc negotium adeo foeliciter succedit in quani- 
plurimis, ut possint existimari vel decem annos in ea palestra ver- 

2;-) sati esse. — 

Pfingsten ist der Provincial Eberhard Mercurian gekommen und Mai 2. 
am 10. Mai mit Johann Rhetius und Andreas Valkenhurgius nach 
Trier gereist. 

Rev™"'^ etiam Moguntinus in fundando collegio adeo perseverat, 
ut nostros et Treveri ad colloquium literis exciverit, nee dubium, quin 
iam voti compos esset factus, si patri provinciali licuisset illuc per 
ocium proficisci. Videtur erga studiosos animo propenso esse. Hinc 

30 fit, ut tres etiam adolescentes in nostro collegio alat, ut, dum in 
theologico studio progressum fecerint, contra herethicorum insultus 
ipsorum opera uti possit. Eev™"^ Coloniensis similiter non mediocri 
fervore ac benevolentia nos compleotitur. Nam omnem suam ope- 
ram pollicens a nobis cognoscere voluit per suos consiliarios, qua 

R.') in re sive spirituali sive temporaria ipsius presidium desideraremus ^. 
D. Burchardus de Monte, dive theologie doctor, paucis abliinc die- 
bus 6 bursas in nostro collegio fundavit, hoc est pro sex adole- 

^ In seinem Tagebuch notirt llhetius zum 17. Mai 1660 (IX, 1 fol. 31): 
17. die Maji fuit m. Henricus Dionysiiis Brulam i\ rev^^o arcliiepiscopo nostro 
vocnt.us, ut ageret, cum qiiodam anabaptista capto, si forte ad meliorem vitam 
induci posset. Agit antem cum eo arcliiepiscopus iiiter cetera de stipeudio 
concionis [für die Predigten im Dom]., et quia recusavit, dixit ut loquere- 
tur cum collegio et consultarent illi, quid igitur vellent, ut arcliiepiscopus So- 
cietati praestaret. 

Jesuiten-Akten. ?4 


370 1560. ' ^50—252 

Sept. 5. scentibus alendis in singulos annos certam pecunie summam con- 
stituit, 120 carolinos. Alius quidam eanoDicus ac dive theologiae 
licentiatus simile quoddam meditatui*. — Colonie Agrippine anno 
<«. 1560, 5. Septembris. 

251. Peter Canisms an Leonliard Kessel in Köln. Haltung 
des Kolner Ratlies. Finanzielle Noth des Collegs in Rom. Häre- 
tische Bücher. Augsburg 1560 September 10. 

VI fol. 49^, Auszug von Kessels Hand. 

Sept. 10, Miramur, senatum caesareis literis monituni noquo vobis bene- .-> 

volentiorem neque in tuends religione ardentiorem esse, presertim 
cum rev'"'^" d. Warmiensis, pontificis legatus, suani etiam miserit^ 
Es soll gesucht loerden, möglichst viel Geld an die bedürftigen Brü- 
der in Rom zu senden. — Impetratum est vobis lioc Privilegium, 
ut m. Franciscus Costerus sine scrupulo libris hereticorum utatur, lo 
nee erit diflicile, si velitis eandem gratiam pluribus impetrare. 
Admonet tarnen pater, ut liac dispensatione in libris hereticorum 
legendis nostri sobrie utantur^. 1560, 10. Septembris, Auguste. 

252. Der Provincial Eberhard Mercurian an Leonhard Kessel. 
Häretische Bücher. Facultäten. Der Papst und. die Universität 
Duisburg. Trier 1560 September 24'^. 

VI fol. 50, Gopie von Kessels Hand. 
Adr. fehlt. 


Vgl. oben S. 354 Anm. 2. Der d. Warmiensis ist Stephan Hosius, Bi 
schof von Ermland, Nuntius am kaiserlichen Hof. 
Am, n. September schrieb Canisius an Kes.sel (VI fol. 50), er freue sich 
über den guten Anfang in Trier. Ex Urbe hoc habemus: ijontificem in 
reformancla Eomana curia nunc serio agere et omnem opem dare concilio Tri- 
denti celebrando. Oremu.s pro quibusdam principibu.s, qui hoc pium veri pii 
pontificis consilium remorantur. Und am 24. September äusserte er in einem 
Brief an Goudanus (VI fol. 52): Quod Rev. T. deplorat suam Germaniam 
inferiorem, non miramur; nos nihilo rectius habemus in hac Germania, nisi quod 
hereticorum furor, qui utcumque in locis finitimis deferbuit, in Austria sit hoc 
tempore intolerabilior. — Dominus Jesus in suam gloriam eonvertat pontificis 
conatus, qui in reformanda Komana curia synodoque brevi indicanda diligenter 
laborat. 

lieber die Lage in Trier schrieb Rhetius an demselben Tage, am, 5. Sep- 
tember seien dem Provincial Mercurian die Schlüssel des neuen Collegs 
übergeben tuorden ; am 8. habe derselbe die erste Mes.ne daselbst gelesen. 
Am 28. sind die Jesuiten eingezogen. Qui nostris confitentur octo sunt. 
Conciones sedulo a magna turba frequentantur, pnulatim populus simplex ad 
religionem et pietatem disponitur. Avide nostrorum adventus et lectionum 
initia a catholicis expectantur; sed heretici ea metuunt et vester etiam Mon- 
hemius, ut ex adolescentibus, qui Dusseldorpio his diebus advenerunt, cogno- 
vimus (VI fol. 49). Weitere genaue Angaben über die erste Einrichtung 
des Trierer Collegs übe7\'iandte Rhetius am 3. October an Kessel. Er 
theilte ihm mit, dass aon 27. September ' migratio nostra ex palatio in coUe- 
gium perfecta est'. (Am 2. October .sei Peter Fähe von Boppard nach 
Trier gekommen.) Ebd. vol. VI fol. 58^'. 


252, 253 1560. 371 

Pater praepositus impetravit iis ex nostris, quos egere iudi- sept. 24 
cabimus, ut possent legere librps hereticorum ad ferendam cen- 
suram et similia agere in hunc finem. Quare si nostri istis ege- 
reiit, V. Eev. concedat illis, donec veniam ad vos. Tunc enim deo 
sdiice latius ista tractabimus. 

Declarat idem pater, Rev'^™ V. habere facultatem recipiendi ido- 
neos ad Societatem, debemiis tarnen conferre inter nos similia, iibi 
commode potest. 

Pater praepositus egit cum pontifice, quod potuit super negotio 
10 illius novae universitatis tarn periculosae quam vobis vicinae ^, de 
qua mecum egeratis. Sed difiicile erit, ut revocentur gratiae con- 
cessae ; facilius autem esset, ut curaretur, ut nulli professores Iie- 
retici illic essent, et si aut universitas vestra aut saltem facultas 
iheologica egisset cum ipso pontifice aut certe cum patre nostro 
liUdque ex fundamentis solidis, magis promoveri posset negotium 
aut aliis etiam magnae auctoritatis scriberet, forsitan posset illud 
magis urgeri. Sed liaec maneant tarnen apud vos, nisi tuto com- 
mittantur. Nos propedieni speramus iter agressuros versus Ma- 
guntiam^. — Treveris 24. Septembris 1560. 

253. Kölner Monatsbericht über October 1560, verfasst von 
Leonharcl Kessel. Lnveränclerte Lage. Bischof von Lüttich. Azis- 
sichten in Trier und Mainz. Predigt im Dom zu Köln. Trennung 
der Brüder von den Convictoristen. Köln 1560 November 8. 
VI fol. 37, Copie von der Hand Kessels. 

20 — Istis diebus p. Gaudanus ad rev"'™^ Leodiensem profectus nov. s. 
est, ut eundem informet de rebus Lovaniensibus et de modo dis- 
ponendi collegium Societatis, quod rev^^"^ primo tempore videtur velle 
erigere ^. Treverense collegium iam paratum est, et fratres expec- 
tantur*, quos intelligimus venire. Pater noster provincialis Ma- 

ȟguntiam profectus est cum nostro regente ad archiepiscopum Ma- 
guntinum, diversis vicibus vocati ab eodem. M. Henricus suis 
concionibus multum fructus adfert, in dies magis placet auditori- 
bus. — Ante festum Natalis doraini deo volente separati erunt dcc. 25. 
fratres a conversatione et mensa commensalium, quemadmodum 

^0 habitatione iam separati sunt. — Colonie 8. Novembris 1560. 


^ Die Universität Duisburg. 

2 Am 9. October verliessen Mercurian imd Bhetius Trier und waren am 
11. October in Koblenz, loo sie mit dem Erzbischof von Trier zusammen- 
trafen (Bhetius an Kessel d. d. Koblenz Oct. IS, VI fol. 54). Von dort 
reisten sie nach Mainz iveiter. 

^ Ein Brief des Bischofs Bobert von Lüttich an Goudanus d. d. 1560 
Sept. 24, VI fol. 48. Am 7. November 1560 bestätigte B. Bobert von 
Lüttich den Löivener Jesuiten ihre Privilegien für den Bereich Seiner 
Diöcese (VI fol. 76). Ein Schreiben der Stadt Löwen an den Bischof 
in Sachen der Jesuiten, d. d, November 30, ebd. fol. 62. Begleiter des 
Goudanus ivar Balduin ab Angela (ebd. fol. 56). 

'■" Aus Born, Sie .9ind bei Beiffenberg I, 81 genanni. 


372 1560. 254 

254. Johann Rhetius an Leonhard Kessel in Köln. Reise des 
Provinciais Eberhard Mercurian und des Rhetius von Koblenz über 
Mainz nach Aschaffenburg zum EB. Daniel von Mainz. Verhand- 
lung mit diesem über die Errichtung eines CoUegiums in Mainz. 
Günstiger Abschluss. Aussichten in Frankfurt a. M. Ausivahl eines 
passendeoi Hauses in Mainz. Rückkehr nach Koblenz. Collegium in 
Trier. [Koblenz 1560 November 12] . 

VI fol. 61, Copie von gleichzeitiger Hand. 

Nov. 12. Multe hebdomade sunt, qiiod nullas literas ad vos dederim. 

Quamobrem nunc paucis scribam, que deus interea per provincia- 

lem nostrum operari dignatus est. Confluentia profectus 13. die 

oct. 13. 17. Octobris, Moguntiam auteni pervenit decirao septinio die eiusdcni 

mensis, ubi dominum Siraonem Bagen secretarium ^ invenimus, cum 5 

Oct 19. quo postridie s. Luce evaugeliste navem ebnscendentes in die 

Oct. 21. festo s. Ursule et undecim miJium virginum Aschaffenburgum per- 
venimus. Ibi hospitio excepti fuimus a parrocho aedis deiparae 
Marie virginis. Spero Moguntini collcgii patrone et advocate apud 
deum in coelis erunt s. Maria, s. Ursula et undecim milia sanctorum 10 
virginum et martyrum. Non erat quidem in oppido archiepiscopus 
reversus, tamen ante vesperum rev. patrem provincialem ad se 
vocavit, cum quo et aliis frequentissime prolixe et familiaviter lo- 
cutus est ac tan dem de Moguntie collegio erigendo transegit. Cu- 
peret rev"^"^ dominus archiepiscopus, ut studia in universitate Mo- u 
guntina^ instaurarentur. Probatur autem gratie eins rev™''^*^, ut tale 
futuri collegii smnatur initium, ut incrementum in dies accipere 
possit. Ac proinde Visum fuit satis fore, si initio liabea[n]tur ex 
Societate, qui ea doceant, que ad grammaticam, literas humaniores 
graecas et latinas atque rethoricam pertinent, cum quibusdam sa-2ü 
cerdotibus, quorum unus germanice ad populum concionetur, reliqui 
vero vacent spiritualibus exercitiis in eadem civitate. Tales prima 
opportunitate ad se mitti vehementer petit et simul eos. qui familie 
necessarii videbuntur. Ipse autem domum preparabit commodam 
et pro sustentatione curabit dari quotannis ex aerario niille flore- 2.0 
nos Francfordienses, donec occurrat alia ratio hoc negotium pro- 
movendi. Ac preter supellectilem familie necessariam primo anno 
partem aliquam dabit eorum, que ad victum erunt necessaria, eosque, 
qui mittentur, ubi advenerint, vestiri faciet. Acta haec sunt pen- 

oct. 30. ultimo die Octobris intra festum Simonis et Jude atque Omnium .no 

1 Er stainmte aus Köln; dort loar er 1623 geboren und an der dortigen 
Universität hatte er studirt (immatr. ad iura 1561 Juni 5, Matr. IV fol. 196). 
Er lourde 1666 Hofkaplan, 1668 Rath und Geheimsecretär des EB. 
Daniel von Mainz. 1563 ivurde er mit Philipp Agricola von diesem in 
Sachen des Laienkelchs nach Wien geschickt. 1666 war er Rector der 
Universität Mainz. 1561 tourde er Vicekanzler des EB., er .starb 1569. 
Er schrieb u. a. Acta electionis Maximiliani IL, typ. Mich. Hoffmann 
(Knodt, De Moguntia litterata commentationes Jiistoricae, 1761, S. 34; 
hs. Zusätze zu Hartzheims Bibliotheca Col., im Stadtarchiv, fol. 119, 
164; Häberlein, Neue.'ite deutsche Reichsgeschichte IV, 468). 

2 Die Unive7'sität Mainz stammte aus dem J. 1477. 


254 1560. 373 

Sanotorum, ut in utraque civitate pro arciiiepiscopo et Moguntino Nov. 12. 
oollegio orare deinceps nos deceat^. Interea dum Aschaffenburgi 
fuimus, convenit nos m. Stephanus Veberus^, canonicus Francfor- 
dianus. Biennium forte adhuc residere oportebit, eo transacto ad 
5V0S, spero, redibit siia prosecuturus studia. Interim tarnen concio- 
nari perget; modum studendi aliaque nonnulla ex nobis rogavit, 
de qiiibus d. Henrico Dionisio aut d. Francisco Oostero forte scri- 
pturus sum, quibus doctoratum gratulor ^. Atque utinam multi ex fra- 
tribus eo perfectionis et eruditionis pervenissent, ut lioc gradu 

10 digni essent ; sperarem , vos Moguntie et aliis quibusdam locis 
Societatis auxilium implorantibus libenter subventuros pro siugu- 
lari vestra, qua erga affiictam Germaniam estis, cliaritate. Conradus 
Rucker etiam AsohafTenburgi nobis adfuit et quidem frequentissinie. 
Rev. patri provinciali sua peccata confessus est, optime voluntatis 

15 et vite lioneste est. Nobiscum venturus erat, sed quia propter im- 
pedimenta quedam non licuit, sub festum Pasciie, credo, subse- 
quetur. Suscipite, queso, revertentem vestrum discipulum. 

Secundo die Novembris post Commemorationem Animarum nov. 2. 
Francfordiam pervenimus. Atque per diem unum ibi detenti fui- 

jjomus. Dominus enim Jacobus Sutoris, qui ante annos aliquot ludi- 
magister apud S. Gereonem et confessionis filius V. Rev'^'' fuit 
atque nunc iuter Francfordianos canonicos verbo et exemplo non 
param boni facit Societatemque vehementer promovet, ad prandium 
nos vooavit et simul dominum Joannem Latomum et m. Steplianum 

23Veberum canonicos atque d. Henricum Phlegerum, celebrem con- 
cionatorem et canonicum, qui apud suos et Moguntinum archiepi- 
scopum magno existimationis est et auctoritate valet. Ibi cum patrc 
provinciali egit dominus Jacobus Sutoris, qui hoc Francfordie faciet, 
quod dominus Petrus'^ efi'ecit Treveris, atque Societati post ingredietur, 

aout spero; egit etiam cum patre provinciali d. Phlegerus de fratri- 
bus aliquot, qui civitatem Francfordianam adiuvarent. Tractabunt 
cum reliquis canonicis et eis persuadebunt, spero, ut a Societate 
petant unum aut alterum, qui iuventutem in grammatica et lingua 


^ Am 2. November richtete der EB. Daniel an den General Laynez ein 
Schreiben, in 'welchem er ihn bat, in Mai7iz ein CoUegium zu begründen 
und 11 oder 12 Jesuiten, unter ihnen Rhetius, dorthin zu schicken. An 
den Cardinal Otto Truchsess von Augsburg und an Peter Ganisius 
schrieb er gleichzeitig und bat sie, sich beim. General in dieser Angele- 
genheit zu verwenden (vgl. den Bi'ief des Provinciais Mercurian an Kessel 
d. d, Koblenz 1560 November IS, VIfol. 57). Canisius schrieb darüber er- 
freut an Kessel d. d. Augsburg 1560 Nov. 26, hatte aber das Bedenken : 
'quoniam caesar suiim nunc instituit coUeg'ium Oeniponti, nbi liis ego diebixs 
versatus sum, cardinalis [Otto] vero Dilingae collegium aliud nostris parat, 
difficile fiet opinor, ut arciiiepiscopo Moguntino sie properanti fiat satis' (VI 
fol. 59). Der Genei'al Laynez ging aber am 3. December auf den 
Witnsch des EB. ein (Copie seines Schreibens an EB. Daniel VI fol. 69). 

^ Vgl. oben S. S24 Anm. 4. 

^ Vgl. unten S. 376 Anm. 1. 

* Peter Fähe ist gemeint. 


374 1560. 254 

Nov. 12. latina instituant et virum aliquem doctimi, qiii conciones ad po- 
pulum habeat, confessiones eorum audiat et Luteraiiis timorem in- 
cutiat. Persuasum etiam sibi habent, si hos a Societate impetra- 
rint, quod cives etiam herethici filios suos nostris instituendos tra- 
derent et ad ecclesiam nrnlti redirent. Idem fructus Francfordie, 5 
qui hactenus per Canisium collectus est Auguste, et quemadmodum 
multis inferioribus G-ermanis hactenus perditionis causa fuit, ita 
Omnibus fieret causa salutis. Loquentur igitur cum coeteris cano- 
nicis et de modo etiam nostros sustentandi tractabunt atque, quod 
statuitur, ad patrem provincialem scriberet, quo ulterius eos iuvetio 
consilio, ut et apud prepositum uostrum tandem utilissimum hoc 
ecclesie negotium transigatur. Omnium patrum ac fratrum oratio- 
nibus illud commendari cupimus. 
Nov. i. Quarta die Novembris ingressi sumus Moguntiam, ubi Simonem 

Bagen secretarium et Petrum Echterorum invenimus. Hos enimis 
duos eo miserat rev"^'^^ archiepiscopus, ut nobis in eligendo loco 
auxilio essent. Ostenderunt itaque nobis gymnasium unum, mo- 
nasteria duo et aedes scholastici maioris ecclesie et domura rev™' 
Julii Phlugii, episcopi Numburgensis, reliquis certas ob causas pre- 
termissis. Postremam pater provincialis elegit. Ea in commodissimo 20 
civitatis loco non procul a suramo templo et aede d. Joannis sita 
est, qua nostri tantisper utentur, donec propria aliqua eis ab ar- 

Nov. 6. chiepiscopo constituatur. Atque haec habitationis electio in die s. 
Leonardi facta est. Quare Rev^™ T. maiorem in modum rogo, ut 
raei et Moguntini collegii semper in tuis orationibus memor esse 25 

Nov. 10. velis. Pridie s. Martini Turonensis episcopi Confluentiam reversi 
sumus atque non procul a porta incidimus in d. Hermannum Thy- 
reum et d. Martinum Stefordianum patres nostros, qui cum quo- 
dam iuvene ad rev. p. Canisium Augustam proficiscebantur. Re- 
duxit utrumque in civitatem ad decanum, patronum nostrum, rev. 30 
pater provincialis atque d. Martinum hodie misit ad p. Canisium; 
d. Hermannum. autem retinuit, ut ad menses aliquot primordia iuvet 
Treverensis gymnasii. Qua de re scripsit ad p. Lanovium^ Ingol- 
stadium et ad patrem prepositum Romam; precamini deum et 
sanctos Colonienses, ut Treverensibus eum donent. Oonfluentiesö 
apud decanum invenimus m. Aegidium Fabrum Brugensem, qui 
Messane in Societatis collegio ultra quinque annos grecas et la- 
tinas literas professus est et utilissimus ecclesie eorundem Treveris 
Professor erit. Retulit is nobis, nonnullos alios in via esse et rev. 
p. Anthonium Vinck^ Treverim etiam venturum, ut collegii rector 10 


1 Nicolcms Lannoy reclamirte den Hermann Thyraeus in einem Schi'eihen 
an Mercurian d. d. Ingolstadt 1560 Decemher 2 (VIII fol. 112, Or.). 

2 Anton Vinck (vgl. oben S. 68 ff.) loar bis dahin Eector des Collegs in 
Catania gewesen (Sachino l. c. II, S. 119, 131). DerProvincial Mercurian 
toünschte, dass er im Frühjahr 1561 die Leitung des Triei^er Collegs 
übernehme (VI fol. 51). 


254,255 1560. 375 

Sit. Quamobrein rev. patri provinciali placuit, ut cum eo Tre- Nov. 12. 
verim redirem et V. Rev^® ipsiiis nomine scriberem, ut primo quoque 
tempore V. Rev. mittat m. Balduimim (Imnc enim adesse ciiperet, 
ut de lectionum cathalogo aliquid constituat) et cum eo fratres 

öduos, quorum ministerio nostri utantur in adornando altari, ape- 
rienda porta et similibus oficiis. Expediret qnidem eos aut non 
rersari in literarum studiis aut paratos esse ad tempus ea inter- 
niittere. Participes efticerentur omniura bonorum, etiam eorum, que 
post raille annos futura sunt. Reliquos retineat rev. pater, donec 

10 de iis pater provincialis scribat. Videndum enim prius erit, quales 
sint, qui ex Urbe Treverensibus veniunt. — Välete. [Confluentie 
altera S. Martini episcopi]^. 

255. Kölner Monatsbericht über November 1560, verfasst von 
Jleinrich Dio7iysius. Gute Hältung der Kölner Brüder. Anwachsen 
der Schülerzahl. Frans Coster und Heinrich Dionysius sind Doc- 
toren der Theologie geivorden. Aussichten auf ein Collegiitm in 
Lüttich ttnd Mainz. Kölner Brüder nach Trier. Köln 1560 De- 
cemher 3. 

VI fol. 58, Copie z. Th. von Kessels Hand. 

— Discipulorum etiam tarn internorum quam externorum nu-Deo. 3. 

merus quotidie augetur et in soientiis et virtutibus incrementum 

15 sumunt. — Hinc atque aliis de causis Societatis nomen ubique di- 

vulgatur ac gloria Christi nusquam non propagatur, etiamsi mi- 

rum in modum ringantur beretici, qui comperiunt nostre Societatis 

splendore aestimationem suam ac gloriam vehementer obscurari^. 

Post absolutas omnes iuxta academiam Coloniensem responsio- 

2ones et emensa studiorum curricula m. Franciscus Costerus et ego 


1 Das Datum ergieht sich aus VI fol. 69. 

- In der Artistenfacultät loar in diesem Jahre das Tricoronatum wieder 
an der Reihe, den Decan zu stellen; es fehlte ihm aber an Männern, 
welche als Magistri artium, die Vorhedingiingen erfüllten; das römische 
MagisteriuTn des Balduin (ab Angela) tvurde nicht anerlcaniit (Ver- 
handlung vom. 9. October iö60, Decanatsbicch IV fol. 287). Das Tri- 
coronatum stellte im November 20 Baccalaureen (von 92). Es kam bei 
dieser Gelegenheit loiederum zu Verhandlungen über das Ueberlaufen 
der Schüler in das neue Gymnasium : In hac baccalaxiriandorum admissione 
fuit orta quaeclam disputatio, num Nicolaus Aegidius, quem domini de So- 
cietate Jesu adduxerant, iudicandus esset illorum discipulus au vero Laui'en- 
tianorum. Volebant enim examinatores Laurentiani, remittendum illum esse 
Laui'entianae domui, quod prius illam 5 vel 6 meusibus frequentasset. Contra 
(jui fuit ex novo gymnasio praesens examinator (mag. Henricus Somaliixs Dio- 
nantensis) contendebat, nihil iui'is habere Laurentianos illum repetendi, cum 
nomen suum regenti Laurentiano nunquam dedisset. Decanus (Johannes Hae- 
gimonus) autem pi-onunciavit, ad Laurentianam domum illi i'edeundum esse, 
jjropterea quod facultas artium anno salutis 1559 statuisset, ut si quos contin- 
geret ixltra vel septiraanam vel ad sumraum quindenam coUegii cuiuspiara esse 
auditores, eosdem sine licentia eins moderatoris non posse ad aliud secedere, 
sed eiusdem esse membra, etiamsi nomen minime dederint (ebd. fol. 289, vgl. 
oben S. 386 Anm. 2). 


376 1560. 255,256 

Nov. 19. titulum doctoratus 19. Novembris suscepimus ^. Amici utriusque 
nosferum sua presentia et impendiis actum nostrum cohonestaruiit 
ac more solito cum aediflcatione omnium celebrarunt prandiura, 
cui huius alme civitatis consules, senatores, praelati, theologie ac 
utriusque iuris doctores cum reliquis literarum cundidatis interesse 5 
non sunt dedignati. ßev™"^ etiam archiepiscopus noster siiigularem 
erga nos favorem common stravit. Siquidem plaustro optimi vini 
et bove uno nostrum actum nobilitare ac condecorare non est gva- 
vatus. Gloriae Societatis non vulgaris facta est accessio. — 

P. Goudanus superioribus aliquot diebus ad nos a rev™° episcopoio 
Leodiensi reversus est, apud quem et fratrem eius marcbionem fa- 
miliariter admodum egit et usque adeo rairiflce res Lovaniensium 
proraovit, ut reverendissimus nihil aliud meditari, nihil magis in 
votis habere videatur, nisi ut, quam citissime fieri possit, collegium 
Societatis Leodii erigatur ac annuis proventibus sustentetur. — 15 
Eodem plane fundandi collegii amore flagrare videtur rev"^"** Mo- 
guntinus. — De Treverensi collegio quid attinet commemorare? 
Dec. 1.N0S secundo abhinc die m. Balduinura^ cum duobus aliis fratribus 
Treverira ad p. provincialem destinavimus, existimantes Romanos 
patres et fratres, qui eo missi erant, venisse incolumes. Cölonieao 
iam omnia ordinäre more Societatis incipimus. Coloniae Agrippinae 
3. Decembris anno 1560. 

256. Peter Oanisius an die Kölner Jesuiten. Sendet die j^äpst- 

liche Ablassbulle zur Beförderung des Goncils. Vorbereitungen für 

das Concil. Augsburg 1560 December 11. 

VJ fol. 63, Gopie von Kessels Hand. 

Dec. 17. Nunc mittimus indulgentias^, quae Augustae ac in hoc toto 

episcopatu publicantur, ut bonorum mcntes ad concilii causam pre- 

* 'Die 19. Novembris anui 1560 doctissimi et piissimi viri aa domini magistri 
Franciscus Costeinis Mechliniensis et m. Henricns Dionysius Neomag-ensis do, 
S. J. promoti sunt sacrae theologiae doctores, promotore eximio m. 11. d. Heii- 
rico Buschero Tongrense. Statuei'unt autem celebrare convivium in arehie- 
piscopali curia Coloniense, quam ad quorundam aulicovum petitionem illnius 
princeps elector eis libenter concessit. Verum d. consules et provisores hoc 
graviter et indigne tulerunt ; putarunt enim indecorum et incivile, quod cum 
sub senatus protectione sit universitas eamque sumptibus magnis impetrarit, 
actus universitatis in archiepiscopali curia celebrentur. Domini promovendi 
cum hoc intellexissent, animo mutato suum convivium in foro cotliurnico [Qua- 
termarlctj e regione domus mei'catoriae maioris loco ad hoc deputato celebra- 
verunt' (Decanatshuch der Artistenfacidtät IV fol. 292; in den Breioer'- 
schen Auszügen aus dem Decanatshuch der theol. Facultät, im Stadtarcliiv, 
I fol. 21, 75 fehlt die Notiz). Es sei übrigens hier erwähnt, dass die 
Jesuiten schon seit 1567, anschliessend an die älteren Luxusverhote des 
städtischen Raths, gegen den bei solchen Festen üblichen Aufwand ein- 
zuschreiten suchten. 

2 Balduin ab Angelo, m. Andreas (Boccatius) und m. Nicolaus (VI fol. 60). 

3 Es ist die Ablassbulle Pius' IV. zur Förderung des Goncils, vom 26. 
März 1560, gemeint (vgl. VIII fol. 112), luelche Otto Truchsess in der 
Diöcese Augsburg am, 24. April publicirt hatte (Gyprianus, Täbidarium 
ecclesiae Romanae sec. 16 S. 91 ff.). 


256,257 1560-61. 377 

cibus ardentibus deo commeiidandam magis ac magis excitentur. Dec. n. 
In Augsburg sei davon viel Gebrauch ge'tnaclit ivordeoi^; lioffentlicli 
gelinge das auch in Köln. Audimus designatos concilii legatos esse 
cardinales duos, Moronum et Puteum, ac futurum etiam cardinalem 
episcopum Varmiensem simulque tertium legatum. Putant circa 
festum Pascliatis synodum inchoandam esse Tridenti. — Canisius 
selbst loird als Vertreter des Gardinais von Augsburg nach Trient 
gehen (vgl. fol. 64). 

257. Kölner Monatsbericht über December 1560, verfasst von 
Franz Coster. Nicolaus Goudanus. EinHchtungen im Kölner Col- 
legiiim. Verhältniss zur Universität. Schulen in Düsseldorf und 
Duisburg. Köln 1561 [Januar ij. 

VI fol. 64, Copie von der Hand des Gerhard Fesch. 

— Rev. p. Goudanus paulatim ad superos tendit, iion diu, ut Jan. i. 
timemus, in hac mortali vita mansurus^. — Versatur rev. p. Leo- 
nardus in segregandis fratribus ab aliis convictoribus. Atque iam 
domum Societatis tabulis et ianuis ita a collegio separavit, ut con- 

10 victores ab ea excludi possint. — Est hie preter rev. p. Leonardum 
minister et magister novitiorum, qui hoc unum precipue curant, 
ut recte fratres nostri ad Societatis institutuni vivant. — Convic- 
torum numerus amplissimus est. — Melius paulatim erga nostros 
aöiciuntur aliorum gyranasiorum praeceptores et tota etiam ista 

15 universitas. Quin et in senatu et inter cives plures quam antehac 
unquam habemus faventes et amicos. Joannes Monhemius, scliolae 
Dusseldorpensis rector, post editam a theologis Coloniensibus Cen- 

1 lieber die Frömtnigkeit des Volks in Augsburg handeln melirere Briefe 
des (am 2. September aus Köln nach Rom gereisten) Johann Berkelius 
und des Wilhelm Eideren (d. d. Augsburg Ende Sej^tember und Dec. 31, 
VI fol. 55, 67). In dem ersten dieser Briefe lieisst es: Non possum si- 
leiitio praeterire huiiis civitatis AugiistaniiG geiitis i-eligioiiem, quam sixmmo- 
pere admiivitus lui. Et certe tanta iriihi fuit adniirantli data in lioc medio 
haereticoruni occasio, ut res scriptu et scitu sit dignissima. Nunc pi-imum Co- 
loniensium pei'spicio in religione teporem vel defectum potius. Vidi hie non paiicos 
per totnm sacrum nudae liunio incumbere, et non eivmt certe inferioris tantum 
conditionis homines, sed prot'ecto etiatn haud exigua praediti dignitate et magni- 
ficentia. Vix Coloniae tempore elevationis [WandlutigJ tantum videmus genicu- 
lari aut etiaui vix alteri genui insidere. Tum etiam hodie secundain domini rev. p. 
Oanisii audivi concionem, in qua observavi etiam maximos quosque in utrunquc 
gexni procumbere in tanta auditorum frequentia, quae omnino raaxime et sum- 
mopere admiranda. Nobiles etiam hoc ipsum facere non verentur et tamdin 
procumbente« manent, donec d, Canisius orationem absolverit. His accedit, 
quod in sumino templo etiam tempore summi sacri dominus Guilielmus publice 
sacramentum eucharistiae administraverit. Quod cum faceret, observavi postea 
multos etiam in genua procubuisse, qui cum ego surgerem et eos surgentes 
vidi. Vos vix apud S. Maximinum adrainistrai'e bene ausi fuistis. Haec paucis, 
ut et Oolonienses imitari incipiant religiöse Augustae agentes. — Pene preter- 
ieram silentio, quod maxime dictu oportuit, patres hie habere singulis septi- 
manis communicantes, inter quos est comitissa quaedam cum tota familia. 

'^ Nicolaus Goudanus erholte sich wieder (f in Löioen 1565 Nov. 10), 


378 1561. 257,258 

Jan 1, surani et catechismi confutationem in magnaui indiguationem ducis 
Juliae incidit^ et plane obmutescit. Spero melius cum illa schola 
agetur, maxime quia brevi accm-atius eadem Censura edetur et a 
Lovaniensibus malus volumen contra Monhemlum paratur. Nova 
' Duisburgensis universitas siiet, intelligimus intestina suorum dissen- 5 
sione paulatim illam concidere. — Colonie, anno 1561. 

258, Kölner Vlermonatsbericht'^ über September bis December 
1660, verfasst von Johann Rlietius ^. Constitutionen. Trierer Colleg. 
Lüttich. Wohlioollen des EB. Aussichten der Societas auf das Fran- 
ciskanerkloster in Andernach. Köln 1561 Januar 10. 

VI fol. 67, Copie von der Hand des Gerhard Pesch. 

Jan. 10. — Eogamus, ut singulorum officiorum regulas Eev. T. nobis 

mittere velit. Nam licet tarde, speramus tamen, quod omnia bene 
Colonie flent tan dem. — M. Balduinus, m. Andreas Boccatius et 
fr. Jacobus Tylanus nunc in Treverensi collegio agunt et, utio 
speramus, deinceps multo plures liinc ad V. Rev'^"^ et ad alia 
collegia ibunt. — D. Henricus pergit in summo templo concio- 
nari et suis concionibus plurinium huic ecclesie et reipublice con- 
fert. Auditoribus gratior in dies redditur. Favor archiepiscopi, 
senatus et aliorum solito maior est. Putant nonnulli, si archiepi-10 
scopus quid faceret, senatum non defuturum. Occasiones igitur 

Jan. 6. querimus, sepius et familiarius cum archiepiscopo colloquendi. Atque 
ipso die Epiplianiae, cum liic esset, duo ex nostris patribus eum 
convenerunt*, erga quos se valde amicum exhibuit. Atque pu- 
tamus sumptum esse initium Societatem apud archiepiscopum pro- 20 
movendi. Nam quantum ex eo colloquio colligere licuit, vellet 
unum ex nostris doctoribus secum ad consilium assumere. De quo 
alias ad V. Eev'^™ scriptum est^ et responsum patres nostri ex- 

^ Das trifft nicht zu (vgl. das Schreiben des Herzogs beiLossen, Masiiis- 
briefe S. S43). Am 24. September 1560 schrieben Leonhard Kessel und 
die theol. Professoren des Tricoronatitm in Sachen der Confutation des 
Monheimschen Katechismus an den EB. .Johann Gebhard (VI fol. 48). 
ZuWj 16. Januar 1561 notirt Rhetius in seinem Tagebuch: Quidam con- 
siliai'ius duci.s Juliae nobiscum est locntus, et tractatuvtis videtiir nobiscum, 
quonam pacto iuvavi possent ditiones siii priucipis (IX, 1 fol. 32). 

2 Ein Begleitschreiben Kessels zum Viermonatsbericht an Laynez ebd. VI 
fol. 67 (d. d. 1561 Januar 14). Es ist inhaltlich . unbedeutend, erwähnt 
aber auch 'nuUos adhuc hie liabemus redditus, sed bona spe vivimus'. 

•' In Bezug auf Rhetius hatte Kessel am 12. December 1560 an den Pro- 
vincial Mercurian geschrieben : Videtitr omnibii.s nobi.s admodum necessariimi, 
Tit dominus reg'ens [Rhetius] Coloniam rediret, ne iiropter eins longam absen- 
tiam senatus aut facultas artium incipiant nobis excitare aliquam tragediam. 
— Si postea Mag'untiani proficiscenditm esset aut alibi, cum edificatione non 
modica fieret, si tunc rev""^3 a senatu Coloniensi Khetium peteret. Rhetius 
kam in Folge dessen «m 24. Dezember von Trier nach Köln (VI fol. 
60, 64). 

■* Dieselbe Nachricht befindet sich hn Tagebuch des Rhetius (IX, 1 fol. 32). 

^ Am 28. November 1560 hatte Kessel an den Provincial Mercurian ge- 
schrieben: Revitius noster indicavit d. Henrico Dionysio, quod eum velit unum 


258,259 1561. 379 

pectant. Ad hec Visus est Societati velle assignare ad soholam Jan. lo. 
trivialem erigendam monasterium Franciscanorum Andernaci^ De 
quo et cum quibusdam locutus est. Nara doctor quidam, rev"*""' 
dominum arcliiepiscopu.m id in animo habere se intellexisse iio- 

r, bis indicavit. Haec quamvis ad proximas literas potius quam 
ad istas pertineant, scribere tamen volui, ut an Rev^*^ V. collegium 
eo in loco piaceret, brevi soire liceat, quo ulterius cum archiepi- 
soopo de eo tractaretur. Idem ad rev. p. provincialem scribimus 
et eius consilium auxiliumque petimus. Oppidum istud ad Klie- 

lonum tria miliaria infra Confluentiam situm est, accommodum satis 
triviaii scholae propter collegia Coloniense, Treverense et Mogun- 
tinense, in. quorum medio est. Esset autem occasio Societatem 
quoque Colonie magis promovendi et stabiliendi. Quare, si V. 
Ueyae piacet, liac occasione utemur. Impetrari credo posset, ut 

i5rev™"^ dominus redditus monasterio assignaret et de transferendo 
ad Societatem cum summo pontiflce ageret et a V. Rev. collegium 
peteret , quemadmodum Moguntinus et Treverensis archiepiscopi 
fecerunt. Sperarem, quod Colonienses aliquot preceptores possint 
suppeditare. Atque Duisseldorpii et in nova Dusbergensi univer- 

20sitate non multi, credo, remanerent, quos heretici illi praeceptores 
seducerent. — Quae de suis lectionibus Trevirenses ediderunt, Duis- 
seldorpium misimus. Suo malo Duisseldorpienses discent, in medio 
catholicorum non esse aedificandam scholam haereticorum. — Co- 
lonie 4. Idus Januarii 1561. 

259. Johann Mhetius an Peter Canisius in Augsburg. Gün- 
stige Lage in Trier. Aussichten in Köln. Köln 1561 Januar 5. 
VI fol. 66, Co'pie von Kessels Hand. 

25 Pridie Natalis Treviri Coloniam sum reversus. Utrobique Dec. u. 

quidem salva sunt omnia, sed utinam Coloniensi collegio talis 
patronus contingeret, qualis est rev'""'^ archiepiscopus Trevirensis. 
Is enim non solum in nostrorum usum mille quotannis Francfor- 
dienses aureos conferet neque tantum duas amplas et commodas 

3odomos Societati assignavit, in quarum una nostri liabitabunt, in 
altera vero docebunt et, si velint, convictores collocabunt, verum 
fttiam pro maiore et nostrorum et convictorum commoditate tres 
alias, que admodum oportune nobis sunt, j)rioribus adiuncturus 
putatur. Adornaturus praeterea sacellum est, non modo ornamentis 


esse eorum, quos secum ad concilium generale ckicere iritendit, quod in Aprili 
est futurum, sed de loco nihil adhuc certi constat (VI fol. 60. Am 1. April 
1560 hatte der Cardinal Commendone den EB. besonders ersucht, zum 
Concil zu gehen, vgl. Reimann in den Fo7'schungen z. deutschen Ge- 
schichte Vll, 260). ' 
^ Vgl. oben Nr. 28S. Der Plan kam nicht zur Ausführung. Erst im 
J. 1627 fassten die Jesuiten in Andernach Fuss (Ann. d. Hist. Vereins 
f. d. Niederrhein 59 iS. 165). 


380 1561. 259, 260 

Jan. 5. necessariis, sed etiam sanctorum reliqiiiis. Atque ut sacramentorum. 
poenitentie et eiicharistie adrainistratione etiam iuvetur populiis, 
de iiiste magnitiidinis templo Societati prospiciet. Denique quia 
omne principium est difficile, ipse tantisper sumptus omnes facturus 
videtur, donec iis rebus, que necessai'ie erunt, domus instructas 
fuerit. 

Dat ergo supellectilem, dat vinum, farinam, boves, porcos, 
vestes, libros et similia, partim per suos ministros collegio pro- 
curat, partim autem nostris dat pecuniam, ut ea, quibus opus est, 
emant. Viaticum denique solvit et dolium vini Coloniensi collegio lo 
donavit; breviter taiitam liberalitatem Treverensis archiepiscopus 
et tantam clerus, senatus et universitas charitatem et benevolentiam 
Societati exhibuerunt, ut decens plane videatur, eos ipsis in hoc 
principio dare concionatores ac preceptores, qui illis satisfaciant. 
Hoc autem tempore solus p. Jonas ^ gratia concionandi pollet, siiö 
d. Hermannus^ ipsis subtraheretur. Nam p. Andreas^ non satis 
gratus est et p. Petrus Falie vix liberari a parochia poterit, nisi 
successorem bonum inveniat. Quare rogamus Eev'^™ V., ut sinat 
d. Hermannum ad breve tempus in hoc principio Treveris esse'^. 

Colonie quoque orania spero recte succederent, si noster archi-20 
episcopus aliquid pro stabiliendo- collegio faceret. Nam in senatu 
et inter cives multi sunt, qui nobis favent et plures etiam quam 
ante fuerint. Paulatim etiam aliarum bursarum professores et tota 
universitas melius erga Societatem afficiuntur. — Versatur p. Leo- 
nardus in hoc, ut paulatim magis fratres a convictoribus segre-2n 
gentur et accuratius constitutiones Societatis observentur. Nam 
domus Societatis ita tabulis et ianuis a bursa separata est, ut ab 
ea excludi convictores possint. OfiEicia quoque ita distributa sunt, 
ut speremus, deinceps omnia recte et ordine futura. Rectius haud 
dubio omnia fierent, si ut Vienne et Präge imperatorem, Ingolstadii yo 
et Monachii ducem, ita Colonie archicpiscopum defensorem et pa- 
tronum haberemus. — Si catechismum Rev. V. recognovisset, li- 
benter eum et bene Maternus ^ curabit imprimi, hie vel Antwerpie, 
prout Rev. V. voluerit. — Gratum nobis foret, si Rev. V. aliquoties 
collegium nostrum Carthusianis commendaret, ut ipsorum abundantia 35 
nostre subvenirent inopie. Colonie pridie Trium regum 1561. 

260. Peter Canisms an die Jesuiten in Köln, besonders an 
Nicolaus Goudanus. Aussichten in Lüttich und Köln. Berichte 
nach Rom, über die Lage in Deutschland. Augsburg, München. 
Dietrich Canisius, Augsburg 1561 Januar 14. 


^ Jonas Adler. 

2 Hermann Thyrueus. 

^ Andreas Valkenhurg. 

* Den Unterricht eröffneten die Trierer Jesuiten am 3. Februar 1561 

(VI fol. 75). 
5 Maternus Cholinus, 


260, 261 1561. 581 

VI fol. 72, Copie von Kessels Hand. 

De rebus Leodii confectis libenter aiidivi. Lovaniensi collegio Jan. u. 
successum clet dominus, quemadmodum et Leodiensi. De Coloniensi 
autem nihil dubitainus, quia aptior et decentior quadam forma 
collegii Sit apparitnra brevi, cum ita Eomani patres decreverint. 
5 Audistis porro de concilii Tridentini continuatione ad festum Pa- 
schatis futura. — 

Ex Urbe moneor observare diligenter, que ad causam religio- 
nis, presertim in Germania, tuendara et promovendam spectant^ 
Itaque maiorem in modum oro cbxirltatem tuam, ut scribas ad me 

lonon solum apertc sed etiam studiose, quiequid suggeret dominus 
aut sapientes vir! significabunt ad hoc institutum conferens, nimi- 
rum ut prestantibus viris, qui Eome volunt et possunt prodesse 
ecclesie, causam prebeamus pro dei vinea tot raodis afflicta feliciter 
laborandi. Tum si quid episcoporum et Germanie nostre commodum pu- 

15 blicum provehere posse videbitur, utiliter sane nunciabitis. In collegiis 
nostris,quotqaot sacerdotes degunt, tria celebrari sacra iubentur et post 
Sacra triduana conferre sua debent consilia, quibus ipsi rationibus reli- 
gionem adiuvari posse confldant, ut eadem deinde ad me perscribant. 

— De Augustana messe iam ante didicistis. Orate dominum pro 
sovariis neophitis, qui se nobis hie offerunt et inter eos due comi- 

tisse prestantes, quas brevi (ut speramus) Christo et ecclesie resti- 
tuenius^. Monachii magno cum fruotu nostri versantur, ut ex literis 
illorum fit perspicuum. Ex Urbe scribunt, ut res fratris cito ex- 
pediendas in patria curemus, ne differatur illius professio, qua in 
25 re plurimum potest dominus Henricus, cui nove promotionis ego 
valde gratulor^. Deinde monent de pecunia, si que isthic collecta 
Sit patris Martini nomine, ut mature illa quoque mittatur in Urbem 
ob gravem, que nostros modo premit, necessitatem^. — • Auguste 
14. Januarii 1561. 

261. Köhler Monatsbericht über Januar 1561, verfasst von 
Johann Rhetius. Zahl und Verhältnisse der Kölner Brüder. Novizen. 
Zahl der Convictoristen und Schüler. Aussichten in Mainz, Ander- 
nach und Köln. Köln 1561 Februar 4. 

VI fol. 18, Copie von gleichzeitiger (z. Tli. Kessels) Hand. 

1 Diesem Auftrag verdanken wohl die beiden VI fol. 66, 11 in Copie vor- 
liegenden Aufzeichnungen: 'De rebu.s Germaniae' ihre Entstehung. 

- In Bezug auf die eine derselben konnte Wilhelm Eideren am 26. Fe- 
bruar nach Köln melden, dass sie °iam tota conyer.sa est' (VI fol. 18). 
Ein längeres Schreiben desselben vom 21. April verbreitet sich über die 
grossen Erfolge des Ordens in Ai(,gsburg (ebd. fol. 88 'v). 

^ Kessel schrieb darauf am 10. Februar an Canisius, Heinrich Dionysius 
sei zur Ordnung dieser Angelegenheit des Dietrich Canisius nach Nim- 
tvegen gereist. Er erioähnt dabei, dass Goudanus zu krank sei, um 
sich nach Trient zu begeben (VI fol. 15). 

* Diese Bitte wiederJwlte Canisius am, 21. Januar. Er filgie hinzu: 
'Habeo nunc caesaris privileg'iiim, ut Matevniis [Cholinus] recog-nitum et auc- 
tiim cateeln.smiini in lucem proferat' (VI fol. 13). 


S82 1561. 261 

Febr. d. — Fratriim nostrorum cathaloguin mittimus^ — . Sunt autem 
fratres 56. Ex Iiis sacerdotes 12, magistri 6, in niagistros nunc 
promovendi 10^ baccalaurii 6, logici 7, retliorice Student 9, in liu- 
manitate versantur duo, in culina sunt 4. Franz Ilemerolus loird 
zu seiner Gesundung nach Hertogenhusch, seiner TIeimath, gehen. ^ 

Febr. 3. — D. Heni'icus Dionisius heri Neomagum profectus est, ut negotia 
d. Theoderici^ expediret. Gute, Haltimg der Brüder. In festo 

Febr. 2. Purificationis b. Marie nonnUUi cum ingenti Spiritus consolatione 
Vota sua renovarunt. Singuli quoque petierunt a p. Leonardo pe- 
nitentias. Qui voluit, ut quas peterent, in cartha describerent etio 
eam obseratam d. Francisco Costero prefecto novitiorum exliiberent. 
Scliedulä,s istas liis literis adiungeremus, nisi prolixiores essent. 
lucundissimum erat videre etiam in hoc qualicunque collegio tarn 
promptes fratrum animos ad penitentias et quasiibet mortificationes. 
Desiderabant carnem flagris atterere, ieiunare, servire coquo, scu-i5 
tellas mundare, lavare fratrum pedes aut quaslibet alias penitentias 
agere. Decem, quos in magistros promovendos scripsi, hesterno 
die ad tentamen, ut vocant, presentavimus ^. Tibi promotio eorum 
facta fuerit, partim Eomam ad Eev^"^ V., partim Treverim et Magun- 
tiam ablegabuntur, prout expedire in domino pater iudicaverit. — 20 

Atque hactenus de fratribus, preter quos in bursa liabitant 
quinquaginta sex alii, inter quos multi sunt nobiles et duo cognati 
archiepiscopi Treverensis, plures autem ad bursam commigrarent, 
si locus esset capacior. — Denique discipulorum frequens est nu- 
merus. 25 

jjgymus archiepiscopus Moguntiuus literas ad rev. p. provin- 
cialem et p. Leonardum dedit*, qubus p. Leonardus respondit, me 
ad tempus Moguntiam perventurum. — Rev™"^ archiepiscopus Colo- 
niensis etiam Societatem amat et bona desideria subinde habet. 
Utinam Andernaci collegium constituat, medium, credo, esset ad 30 
Coloniense, collegium stabiliendum. Universitas in nullo nunc nobis 
molesta est. In clero quoque, senatu ac populo non pauci sunt 


^ Dieses Verzeichniss folgt ebd. fol. 74. Vgl. den Anhang. 

2 Dietrich Canisius (S. 881). 

3 Vgl S. 361 Z. 28 ff. 

^ Am 4. Januar 1561 schrieb EB. Daniel aus Aschaffenhurg, dass er Ant- 
loort von Laynez auf sein Schreiben vom 2. Nov. 1560 erhalten habe 
und den Johann Rhetius erwarte (VI fol. 69). Schon am 14. Dec. 1560 
hatte Polanco nach Köln geschrieben, Rhetius und Jodocus sollten im 
Frühjahr sicJi nach Mainz begeben (VI fol 68). Am 22. Januar 1561 
.schrieb Kessel dem, Erzbischof: Quamvis Jlhetii presentia aegre carere va- 
leamus (\it,pote qiü longo tempore abfuerit et non paiica qnae hie agat habeat), 
uurabimus tarnen, nt circa principium ant acl snmmum circa raediiim Quadra- 
gesimae Maguntiae vel Aschaffenbnrgi adsit. Cui et alios quosdam, si qua 
ratione poterimus adinngemus, qui tantisper dum expectantnr reliqui, lUmae Qm 
T. promptissime et fidelissime serviant (VI fol. 10). Dem. Provincial Mer- 
curian schrieb Kessel an demselben Tage : Ignoramus^ an Eev. V. sit itura 
cum d. regente [Rhetio] ; nam in externis negotiis non videtur .Rhetius adeo 
versatus, nisi haljeat superintendentem aut dirigentem (VI fol, 68). 


261—263 1561. 380 

Sooietatis amici et patroni. — Colonie pridie Nonas Februarii Febr. 4. 
anno 1561. 

262. Kölner Monatsbericht über Februar 1561. Gute Haltung 
der Brüder und Schüler. Widerstände. Nimwegen und Geldern. 
Köln 1561 Februar 24^. 

VI fol. 77, Copie von Kessels Hand. 

— Heretici fremunt non secus atque si nos eiectos vellent. Febr. 2i. 

Negotii aliquid apud senatum fuit nobis exhibitum, quod transactum 
5 est non sine fructu, ut in domino speramus. Nam amici huius 

occasione agunt apud archiepiscopum, ut ipse nostros sustentet. 

Venit luic diebus superioribus rev. p. provincialis, permultum is 

auxilii p. Leonardo aliisque adferet, ut ea, que Societatis sint, 

rectius observentur. Ecdiit etiam d. Henricus Dionisius; Neomagii 
loaliquoties concionatus est pleno seniper auditorio. Cancellarius 

Geldrie^ Societati est additissimus. — Colonie die s. Mathie apo- 

stoli 1561. 

263. LeonJiard Kessel an Peter Canisius. Erzbischof Johann 
Gebhard. Verwicklungen mit dem Rath und mit der Universität. 
Wirksamkeit des Hermann Thyraeus in Irier. [Köln 1561] März 9. 

VI fol. 77 «, Copie von Kessels Hand. 

Kecepimus literas ad patrem priorem Cartliusianorum datas. März 9. 
Quas cum legisset, misit ad rev™"™ nostrum, cui fuerunt gratissime. 
15 Quod ipse facto brevi declarabit. 

Hisce diebus habuimus cum senatu quandam tragediam, plus 
cnim exigebant a nobis pro collegio quam in prima conventione 
statutum erat, sed pacavimus eos numeraturi 30 aureos^. Quod, 

^ In einem Nachtrag wird dem General mitgetheilt, dass das Kölner 
Colleg gemäss der Aufforderung Polancos vom 7. Januar in der fol- 
genden Woche 100 Ducaten (für das römische Colleg) nach Antwerpen 
senden icerde (fol. 77 1^). lieber weitere Sendungen dieser Art vgl. ebd. 
fol. 86. 

2 Vgl. oben S. 329 Anm. 4. 

2 Die Verhandlungen fanden am 14. und 17 . Februar statt (IX, 1 fol. 82 '^J. 
Zum M.Februar bemerkt das Pat?isp?'otokoU : Der reg-ent in bursn nova 
Coronarum hat supplicirt und sicli beswert, den abgeforderten zins us der biir- 
sen zu bezalen. Doruff ist verdragen, das er bezalen soll, wie der verdrag 
a. 56 in Noverabri [oben Nr. 185] usf'oert, nemlicli die verlitteue vier jarc 
jedes jars 25 goltgulden. Und sollen die hern van der rentkamern mit iine 
handien, und sieh vergleichen, was er nuhe hinfurter jarlichs geben soll, dweil 
das haus ein grosses nier an zins gelden mocht. Zum 17. Febi'uar : Die 
Jesuiten haben bitten lassen, die restante 100 goltgulden [es loar also trotz 
Nr. 207 seit 1556 noch gar nichts bezahlt] uf zweu tennine zu bezalen^ 
nemlich künftig Johannis [Juni 24] 50 und nachfolgend Christmiss die übrige 
50 goltgulden, welchs inen zu gefallen verwilligt. »Sollen A'an nuhe vertan alle 
jar 30 goltgulden geben, termirius nechst Lichtmiss [1562 Febr. 8] ange- 
gangen. Es sollen ime [Rhetius] auch doeren, vinstern, glaesfinstern und 
Oven ganz gelevert werden, und sal er dat Imis hinfurter in allem bow halten, 
usgescheiden dat dach (vol. 20 fol. 206). — Ende Juni wurden 50 Thaler 
als erste Rate bezahlt (VII fol. 51). 


S84 1561. 063 

März 9. cum rev™"^ noster intellexisset et amici, egre admodum tulerunt. 
Facultas artium et preceptores omnes conspiraverant adversum nos, 
ut cursum artium iiostrorum impedirent, sed patientia nostra se- 
davit tempestatem, ita ut> in nullo obfuerint nobis^ P. noster pro- 
vincialis nobiscum Colonie agit. Scripsisset ad Rev^™ V., si aususn 
fuisset; timet Eev^™ V. illi offensam propter doctorem Hermannuni -, 
quem Trevirenses iiactenus detinuerunt. Querelas Rev*^® V. ad- 
versus p. provincialem ex literis Rev'^® V. ad Colonienses scriptis 
satis etiam intelleximus. Nescio an omnes, ad quos Rev. V. que- 
rulosas literas dedit, fuerint satis edificati. Auditores, quos habet ic 
d. Hermannus, ecclesia, etsi ampla sit, non capit. Aliquot milia 
virorum semper presentes sunt mulieribus exceptis, Trevirenses pu- 
tant celitus sibi hunc liominem missum. Non audivimus, d. Her- 
mannum tale aliquid in Superiori Germania prestitisse. Non sunt 
2 menses, ex quo Treverense collegium inceptum est, et iam duo if) 
ibidem sese Societati adiunxerunt, quorum unus canonicus est. — 
Gras noster regens Maguntiam proficiscetur ^, Materno^ hac liebdo- 
mada satisfaciemus. 9, Martii. 


1 Das Decanatshuch der Artistenfacultät berichtet darüber, am 24. März, 
gelegentlich der Verlängerung des Rectorats des Bernardus Cremerius 
Aquensis, habe dieser vorgetragen, 'regentem novi gymnasii Coronavum 
petiisse confirmationem sui regiminis in g-ymnasio sibi concredito. Kesponclet, 
facultas artium, interesse tantum suae facultatis nee illucl in ista congregatione 
proponendum fuisse; facultatem amice cum istius gymnasü rectoribus de qui- 
bnsdam defectibus acturam ac tum d. magnifico rectori responsuram. Sed 
praecipua facultatis membra, quae consilium hoc dederant, ob id facultatis 
congregationem fieri dissuaserunt; ergo nihil ea de re tractatum est (IVfol. 297), 
Das Tagebuch des (damals abwesenden) Rhetius berichtet (fol. SO) : 
Causa istius propositionis fuit, quod in congregatione quadam quatuor deca- 
norum conquestus de nobis fuerat decanus artium [Hermann Bischoping 
von V'UchtJ, cui hoc commissum fuerat, ut, si quid haberet querelarum, in 
publica totivis universitatis congregatione proponeret. Cum igitur hoc die ad 
publicam congregationem ventum esset, ad hunc articulum respondit decanus 
artium — nomine, ut dicebat, suae facultatis, sed re vera nomine duorum aut 
trium Montanorum, qui inter se hoc responsum composuei'ant, aliis qui ade- 
rant nescientibus — , respondit igitur ille, hoc negotium esse iis committendum, 
quorum interesset; ut sine tumultu aliqiio componeretur. Keliquae tres faciil- 
tates responderunt, non videre se, quare non deberet collegium nobis relinqui; 
si autem domini de faeultate artium quippiam haberent, quod adversum nos 
possent adferre, adferant iam praesente imiversitate. Atque ita discessixm est, 
ut accusationes suas proferrent, si quas haberent'. Der Provincial Mer- 
curian schickte am 25. März dem Rhetius einen Bericht darüber nach 
Mainz {VII fol. 27, Orig.). Decan der theologischen Facidtät icar 'übri- 
gens da,m,als der Jesuit Franz Goster (Rectoratsbucli V, fol. 8). 

2 Hermann Thyraeus. 

3 Das Tagebuch des Rhetius (IX, 1 fol. 82'^) berichtet darüber t 10 die 
Martii profecttis est d. regens una cum patre Maximiliano, ut hie apud Trevc- 
renses habitaret, ille vero allocuto episcopo Trevirensi Maguntiam profectus 
initia daret coUegii Magontini. Der Begleiter ist der oben S. IG Anm. 1 
erwähnte Maximilian Capella. der .<ichon seit 1548 dem Orden angehö7'te, 
aber erst im J. 1566 Profess der vier Gelübde tcurde (Precis hi.fiorlques 
1891 S. 471 Anm. 5). 

4 Der Drucker Maternus Cholinus. 


264, 265 1561. 385 

264. Cuno von Metzenliausen^, Ganonicus und Archidiacon^ 
zu Trier, an Johann Rhetius. Blilthe des geistigen Lebens in Trier 
in Folge des Wirkens der Jesuiten. Trier 1561 März 14. 

VII fol. 22, 0?'iginal; Auszug von Kessels Hand VI fol. 80. 

Adr. llev" in Christo pntri domino mag. Joanni Rlietio, regenti novi coUegii 
Triam coronarum vigilantissimo et aiiüco siio singulari, Coloniae. 

Er'sucht den Rhetius, den er aus der Zeit seines Trierer Auf- März u. 
enthalts kennt und schätzt, ihm mitzutheilen, loas über seinen Neffen 
Heinrich von Metternich seitens der Lehrer desselben geurtheilt wird, 
'qua ratione tempus suuin collocaverit, item quam fere bienriium, 
hoc est duos istos annos, quos in contiguum Studium canonici mi- 
norennes impendere solent, ibi compleverit. Nam bis exactis plane 
constitui, ipsum huc ad vestri ordinis Iiomines, optimos certe in- 
östituendae iuventutis artiflces, revocare^. Quid enim est opus, ut 
alibi sumptibus vivat gravioribus, cum adeo hie incipiant bonarum 
literarum studia effiorescere, ut deinceps neque Athenas neque Pa- 
risios neque ad alias universitates abire sit necesse. Etenim ma- 
xima omnium admiratioiie bonarum artiura semina hie traduntur, 
10 theologiae vires per omnia civitatis membra sese extendunt, philo- 
sophantur cuncti, latinizat tota civitas et, ut tandem concludam, 
barbaries exulare incipit, vilescere [!] eruditio'*. 14. Martii a. 1560 
more Treverensi. 

265. Aibfzeichnung des Johann Rhetius über die Anwesenheit 
und Thätigkeit des Nuntius Commendone in Köln und am Rhein •'. 
1061 März 31 — April 25. 

[X, 1 fol. 34, Tagebucli des Rhetius. 


1 An ihn ist ein VI fol. 88 abschriftlich erhaltenes Schreiben aus Rom 
vom 11. März (1561) gerichtet, in loelchem über die Hinrichtumj der 
Caraffa, über die Neuberufung des Trienter Concils u. s. tv. gehan- 
delt ist. 

2 IJr icar, wie oben S. 367 Anm. 1 bemerkt wurde, Archidiacon fit, S. Ca- 
storis in Carden. Er .starb 1. Jidi 1563. 

'' Leonhard Kessel erwiderte auf das Schreiben , es sei am sichersten, 
'wenn der Schüler zurückgerufen iverde, da er, bei sonst guter Ver- 
anlagung, durch Verführer leide. — TJeber die Sendung einzelner Köl- 
ner Jesuiten nach Trier handelt ein (undatirtes, aber in 1561 gehöriges) 
Schreiben Kessels an Anton Vinck [VI fol. 80). 

* Am 7. März toar Anton Vinck, der Rector des Trierer Collegs, zum 
Decan der theologischen Facidtät an der Univer.Hität Trier gewählt 
wo7^den (IX, 1 fol. 32^). 

•^ Der Nuntius Johann Franz Commendone, Bischof von Zakynthus, be- 
reiste Deutschland, um die Fürsten zur Beschickung des Trienter Con- 
cils zu veranlassen. Vom Naumburger Fürstentag kam er an den Rhein. 
Vgl. für seine Thätigkeit am Rhein, Gratiani, De Vita J. F. Commen- 
doni (Paris 1669) S. 97; Reimann in den Forschungen zur Deidschen 
Geschichte VII, 260 ; Comm,endones Briefe sind in den Miscellanea di 
.s-toria Italiana VI, 98 ff. abgedruckt. S. auch die hs. Ilauschronik a. a., 
IHstoria gymnasii fol. 100 ff.; Reiff'enberg T, 92. 

.Jesuiton-Aklen. 25 


386 1561. 265 

^Am-n\n^^ 31. März. Veiyt ad nos rev. p. doctor Lambertus^ ex Soci- 

etate ima cum legato romani pontificis, qui principes ad coiicilium 
generale invitaret; hospitatus est in abbatia S. Panthaleonis, et 
commissarius imperatoris ^, qni aderat, in Aquila liospitio publico. 

2. April. Misit archiepiscopus Coloniensis nuntio apostolico ad r. 
S. Panthaleonem duo plaustra vini, quoriim alterum nuntius nobis 
dedit et misit ad gymnasium. 

5. April. Venit ad i^ev"''"'^ nuntium apostolicum episcopus Os- 
naburgensis^, vir integerrimus et doctissimus; is tum domi non 
erat, quando ad illius episcopatum rev'""'' nuntius veniebat. Egitio 
cum illo rev™"^ nuntius de erigendo Societatis coUegio in eins 
episcopatu, qui hoc se facturum pollicitus est, dicens se habere 
paratos 500 daleros annuos, quos vellet collegio initio applicare et 
praeterea commodam habitationem praeparare. 

7. April. Venit rev™"^ nuntius ad S. Ursulam et celebravitiö 
in Aurea camera, deinde venit ad collegium una cum commissario 
imperatoris. In sacello fratres nostri erant, in schola vero logica 
convictores. Excepti sunt prosa oratione, quam recitavit Theodorus 
Busaeus, nam tempus non fuerat componendi carmina. Adhortatus 
est rev™"^ nuntius omnes studiosos ad pietatem et diligentiam, ut2o 
fiant operarii pro messe domini, et recedens a nobis ivit prausum 
cum praeposito summi templi^ archiepiscopo Bremens! et qui idem 
est episcopus Mindensis'^. 

Eodem die a prandio venit ad gymnasium alius nuntius aposto- 
licus rev. d. abbas cognafcus p. Laurentii; is ivit a summo ponti-25 
fice missus in Angliam^. 

Eodem die venit ad nos ra. Georgius Vicelius iunior^, qui li. 


1 Lambert Auer, den Commendone von Wien mit sich geführt hatte (Sa 
cJiino, Historia l. V n. 178). 

2 Der kaiserliche Rath Caspar von Schönaich, vgl. Sickel, Zur Gesch. des 
Goncils von THent S. 178, und Schönaichs Schreiben an die Bürger- 
meister Lyskirchen und Hittorf (Stadtarchiv., Briefe). 

3 Bischof Johann von Hoya (vgl. Nr. 279). Commendone Hatte ihn auf 
seiner Reise von Naumburg an den Rhein in Osnabrück nicht ange- 
troffen. 

* Georg von Braunschtoeig , der Kölner Domx>ropst (1580—1566), -war 
Bischof von Minden und Adininistrator von Bremen und Verden (ein 
Schreiben des Lambert Auer an Heinrich Diony,nus d. d. Antwerpen 
1561 Mai 6 enthält das Er,^uchen an Georg, die päpstlichen Schreiben, 
die er nach Lübeck zu senden übernommen hatte, bis auf neue Weisung 
Commendones zurückzuhalten, Vllt fol. 115). Zum 11. September 1561 
hat Kessel notirt (VI fol. 99): 'Episcopus Bremensis flesiderat aliquos So- 
cietatis '. 

5 Der Abt Girolamo Martinengo, der die Königin Elisabeth zur Be- 
schickung des Goncils ehiladen sollte. Er tvurde nicht vorgelassen 
(Pallaviccini, Storia del concilio di Trento l. 15 c. 7 n. 1 ; Miscella7iea, 
l. c. VI, 101, 145; vgl. auch das in Anm. 4 erwähnte Schreiben Aue)\s). 

c Am 12. August 1662 erhielten die Kölner Jesuiten aus Rom den Auf- 
trag, zu, ermitteln, oh derselbe wirklich katholisch sei (VI fol. 124). Vgl. 
Nr. 299. Es handelt sich x(,m einen Sohn des bekannten Erasmianers. 


265 1561. 387 

teras receperat a rev™"^ N. Julio Plilug, confirmato Nrnnburgensi, "^^^'^i-f/a^^* 
iit nobiscum ag'eret de 3 aut 4 adolescentibus, quos in convictura 
nostrum vellet collocare ^ Nam postqiiam in illa eins diocesi multa 
sunt monasteria ab hereticis vastata, ipse illorum reditus in huius- 

.-, modi pios usos quam in profanos mavult collocari, ex quo illic 
nulli sunt qui ut sublevent religiosi. (!) 

Hisce diebus profectus est rev"^"^ nuntius in Breul ^ ad archi- 
episcopum Coloniensem, cum quo eg'it de collegio nostro Coloniensi, 
et ita inflammavit archiepiscopum, ut polliceretur, se nobis daturum 

lonon solum locum Coloniae, sed etiam Andernaci''. 

21. i\.pril. Eeversus est rev""'^ nuntius apostolicus Coloniam, 
cuius nomen erat dominus Joannes Franciscus Commendonus, epi- 
scopus Zacyntliius ; reversus est cum eo et doctor Lambertus. Post Api-ii 23. 
biduum vocavit ad se rectorem et facultatcm theologicam, cui tra- 

tö didit litteras a S. S**^ ad eam facultatem missas, et praeterea ad- 
monuit, ut non nisi apti ad gradus promoverentur, et in lectionibus 
iisque, quae ad offlcium theologorum pertinent, quisque faceret offi- 
cium suum. Petiit praeterea, ut facultas literas ad S. S*®"'^ scriberet, 
quibus se promptam ad oninia exequenda exhiberet. Munus com- 

2oponendarum literarum uni ex tbeologiae doctoribus nostri collegii 
a facultate commissum est, corapositas omnes comprobarunt, earum 
copia liic sequitur*. Idem nuntius apostolicus multa de Societate 
cum consulibus contulit et maxime cum consule Hittorpio^, cui, cum 

1 Zum 11. Mai 1561 hat das Tagebuch des Ehetius die Eintragung: Ac- 
cepimus literas ;i Julio Plilug', e^jiscopo Numburgensi, quibus significabat se 
(lesidevare in suo episcopatu colleg-ium, si posset nancisci magistros, qui illud 
regant. Interim volle se siios in catliolicorum universitatibus alere (IX, 1 
fol. 85). 

2 Vgl. Commendones Brief d. d. Brühl 1561 Ajjril 11 (Miscellanea FI, 98). 
Der Nuntius ging von dort am 13. April nach Koblenz zum EB. von 
Trier und kehrte am 20. April nach Köln zurück (ebd. S. 102 ff. ; VI 
fol. 82, VII fol. 28 Orig.). 

3 Lambert Auer schrieb aus Brühl am 9. April an Kessel, Commendone 
habe an diesem. Tage detn Erzbischof Johann Gebhard die Jesuiten all- 
gemein empfohlen und ihn ersucht, 'nostris omnem favorem auxiliumque 
jiraestaro, ut nostris, qui iam aclsunt Coloniae et negligi prorsus videntur et 
quibus adversarii non desunt . .., locum assignaret proprium et ecclesiam', 
Dei- Ei-zbiscJiof habe erwidert, 'quod maxime semper illis patribus fuisset 
affectus, et diligentissime se curaturum atque eifecturum, ut locum et eccle- 
siam in Colonia habeant, et voluisse se iam ante idem facore et nescio quam 
ecclesiam nostris appHcare, restitisse tarnen canonicos, sed facturum se adhuc, 
ut locus daretur. Insuper addebat, in Audernaco, quod proprium ipsius esset, 
se collegium nostris erecturum'. Auer legte darauf Commendone nahe, 
dahin zu loh^ken, dass zunächst das Colleg in Köln geordnet tücrde, 
bevor die Angelegenheit in Andernach verfolgt iverde (VI fol. 80). 

^ Das Schreiben ist vom 24. April datirt (s. Anm. 5). — Das Schreiben 
des Nuntius Commendone an den Cardinal Borromeo d. d. Köln 1561 
April 25, das sich über die Lage der katholischen Kirche in Köln i^er- 
■breitet, deckt sich völlig mit den Anschauungen, die in den Aktenstücken 
der Kölner Jesuiten niedergelegt sind (Miscellanea VI, 108 ff.). 

•' Goddert Hittorf. Atn 21. April verhandelte Commendone mit den Ver- 
tretern des Kölner Senats. Er bezeichnete, als Wünsche des Papstes, 


388 1561. 265 

^[^'■''m^^^J'^^ is institutum nostrmn commendaret ex fructu, qui tum liic tum 
alibi a iiostris colligitur, dixit rev™"*^ nuntius, bonum fore, ,si no- 
stris ecclesia daretur, quod cum consuli non videretur operae pre- 
tium, ita cum illo egit mmtiiis, ut putaret hoc omnino bonum fore, 
si modo senatus vellet consentire. 5 

Idem rev'""^ nuntius studiosum unum pauperem^ apud uos 
alere instituit,' j)ro quo ante discessum nobis dedit 10 daleros, reli- 
quam partem daturus prima oportunitate. 

Misit praeterea unum ex doctoribus nostri gymnasii ad facul- 
tatem theologicam, ut suo nomine instarent magistri nostri apudio 
senatum, ne in posterum libri ulli, maxinie tlieologici, imprimeren- 
tur a facultate non visi aut approbati ^. Tantum profecit rev'"^ ad- 
monitio, ut statim facultas congregaretur et ibi de proscribendis 
haeresibus serio ageretur. Et quia inteljigebatur, suflfraganeum 
Monasteriensem ^ aliquantum infectum esse et errores concionari, 15 
item pastorem Daventriensem * valde mala praedicare populo, quia 
uterque baccalaureus erat nostrae facultatis, commissum est decano 
et uni ex nostris doctoribus, ut suffraganeo Monasteriensi et pa- 
stori Daventriensi literas nomine totius tlieologicae facultatis scri- 
berent. Alteri vero e nostris commissum est, ut cum doctore p. 20 
Lamberto " ageret, ut rev"^"^ nuntius curiae Brabantiae Bruxellae 

dass die Stadt a) dein kath. Glauben treu bleibe, b) Ketzern keinen Zu- 
tritt geivähre, c) keine ketzerischen Bücher zulasse, d) die theolocjischen 
Studien fördere, e) das Concil beschicke. Ihre Zusage brachte die Stadt 
in einem Schreiben an den Papst d. d. 1561 März SO zum, Ausdruck 
(BatJispi'otokolle vol. 20 fol. 231; Brief buch vol. 19 fol. 814, Beligions- 
akten). — Am 6. Juni .schrieb Lambert Auer aus Antiverpen an Kessel, 
Gommendone habe heute "litteras Coloniensis reipublicae ad summura ponti- 
ficem' erhalten; 'litteras vero facultatis tlieologicae uon vidi, V. Kev. monore 
raagistros nostros poterit' (IV fol. 148, Orig.). Das Schreiben der theol. 
Facidtät, in welchem sie den Papst ihrer Treue versichert und für ihre 
Glieder um, die Erlaubniss bittet, häretische Bücher zu lesen, datirt aber 
schon vom 24. April. Eine Abschrift befindet sich im, Tagebuch des 
Rhetiios fol. 34 und in der Historia gymnasii fol. 102. 

^ Franz Coster, der über die Anwesenheit Gommendones an Bhetius nach 
Mainz schrieb (d. d. Köln 1561 Mai 19) betont, dass es sich um einen 
deutschen Schuld' handelte. 'Quae res esset aliis ecclesiae pracsiilibus non 
parum perpendenda, maxime qui in Germania eo difficiliorem animarum cnran\ 
suscepei'unt, quo pauciores habent bonos pastores, quorum opera in admini- 
strandis collegiis utantur' (VII fol. 83, Orig.). 

2 Vgl. unten S. 392 Anm. 1, 426. 

^ Es muss wohl an den Mün.sterschen Weihbischof Johann Kridt (1549 
— 1577) gedacht werden, der Zögling der Laurentianerburse in Köln 
gewesen war (Bianco II, 587, 589). Die Nachricht vereinigt sich aller- 
dings .schwer mit der anderweit bekannten du7'chaus römischen Halttmg 
Ki'idts (Tibus, Weihbischöfe von Münster S. 65 ff.). 

^ Vgl. dazu Gommendones Schreiben, Miscellanea VI, 138. 

^' Von Lambert Auer, der die Reise Gommendones über Antwerpen nach 
Lübeck m,itm,achte, liegt ein Schreiben d. d. Lübeck 1561 Jidi 30 an 
Peter Ganisius vor (IV fol. 153, Orig.), in welchem er sich über die Er- 
folge Gommendones in Dänemark dahin äussert: Nuntius ex Suetia in 
horas expectatur. Aerem modo magis propitiuni habet, lioc biduo saltem. Quae 
nmitiabit, mox commuiiicabo. Male uobis cupiuut populi isti, sed deus causam 


265,266 1561. 389 

totam illara factionem Daventriensis pastoris exponcret. Fraeterea^^l^^f^^i^ 
quia alius quidam baccalaureus nostrae facultatis liic praesens sub- 
haeretica (!) Coloniae videbatur concionari, eodem adhuc die alia 
oongregatio etiam ante prandium est indicta, ad quam ille vocatus 
5 graviter et acerrime ab omnibus fere praesentibus magistris nostris 
increpatus est sub maxima interminatione, si in posterum tale quid 
attentaret, iussumqne illi est, ut aperte contra haereses concionare- 
tur, constitutumque praeterea eodem tempore est, ut aliqui licentiati 
et baccalaurei eius conciones audirent. 

266. Johann Rhetius an den General Jacob Laynez. Ver- 
handlungen mit den Erzhiscliöfen von Trier und Mainz, sowie mit 
dem Nuntius Zacharias Delflnus. Frankfurt. Mainz 1561 April 11 ^. 

VI fol. 89, gleichzeitige Copie (von der Hand des Gerhard Pesch). 

10 Jussu rev. p. provincialis adii archiepiscopos Treverensem ^ April ii. 

et Moguntinum et per dies quatuordecim fui cum rev™° d. Zacharia 
Delphine , nuntio apostolico ^. Rev™"^ archiepiscopus Treverensis 
sacellum nostrum adornaturus est et pro libris, quos emi, numeravit 
daleros ducentos et quinquaginta minus una daleri parte. P. Jo- 

15 docus * dum in negotiis suis occupatus est et circa Maguntinam 
dioecesin commoratur, tres Societati lucratus est, quorum duos sum 
allocutus bone spei iuvenes. ünus patris Jodoci est conterraneus, 
alterum p. Franciscus Behem typographus Societati ofifert et rogat, 
ut ad probationem recipiatur. — Tertium nondum vidi. Spirae 

2oenim vitam agit, ut dicitur, valet gratia verbi. Rev™"'^ archiepi- 
scopus Moguntinus ducentos daleros dedit, quibus libros mercatus 
sum, plures daturus, si petiissem. Ubi ad ipsum rediero, curabo, 
ut alios Coloniae comparari iubeat, quo instructam bibliothecam 
ante lectionum initium professores liabeant. Rev™""^ d. Delphinum 


nostram interim tuetiir, Oecasiones detivaheadi (xixaerunt iam diu, sufficientes 
tarnen ac nee probabiles qiiidem reperiunt hactenus, Christo sit gloria. Timent 
sibi vehementer a concilio isti raagistri et iam aliqnoties convenerunt de Con- 
fessione Augustana et religionis avticulis. Quae tarnen constituerint, aliis non 
constat, forte nee ipsis. 

1 Atti 8. April hatte Rhetius aus Mainz über diese Dinge an L. Kessel 
geschrieben (VI fol. 82). 

^ EB. Johann von Trier schrieb d. d, Ehrenbreitstein 1561 April 9 an 
den Provincial Mercurian, er hoffe bald mündlich mit ihm über ' tuos 
labores et prestitam operam in restaurando pene eollapso studio Treverensi' 
zu sprechen (VI fol. 81). 

^ Der Bischof von Liesina, Zacharias Delflnus, hatte als päp)stlicher Nun- 
tius dieselbe Aufgabe, -wie Commendone (oben S. 385 Anm. ö). Er war 
in Mittel- und Süddeutschland thätig (Reimann l. c. VII, 250). Für 
seine Persönlichkeit vgl. Schwarz, Briefe und Acten zur Gesch. Maxi- 
milians IL, I, 45; Sickel l. c. S. 188. 

^ Dieser Jodocus Septi kam, am, 28. April nach Köln und ging von dort 
am 30. April mit Peter Michael und Jacob Muntz nach Trier. Ein 
Schreiben d,ie.^er drei d. d. Goblenz 1561 Mai 2 beruht VIII fol. 114. 
Am 8. Mai kamen sie nach Trier (VII fol. 30, 32). 


390 1561. 266,267 

April 11. nuncium apostolicum, orationibus vestris commendatiim cuperem. 
Multum enim me aediflcavit. Vir doctiis est, pius, humanns, dili- 
gens, plenus charitate, nullis pareit laboribus etiam cum valetudinis 
siiae incommodo, quo iniuncto sibi muneri a sede apostolica satis- 
faciat et pereunti Germania^ opem ferat. Nam Francfordiae depu- ft 
tatus a senatu clerum et indiscriminatim omnes ad se venientes 
- tanta humanitate suscepit, tanta charitate et zelo singula cum ipsis 
tractavit, ut possit, credo, dicere: Francfordia, quid debui tibi 
facere et non feci? Idem Moguntiae. Si uostri episcopi tarn fa- 
cilem Omnibus ad se accessum preberent, tantam charitatem cunctis lo 
ostenderent, tale populo exhiberent exemplum, sie in reformationem 
cleri et seductorum conversionem incumberent, profecto in meliori 
statu res ecclesie forent in Germania. Ipsemet celebravit in catlie- 
drali ecclesia, propriis manibus sacram eucharistiam familiae suae 
subministravit, chorum adiit, clerum convooavit, ad vitam meliorem u. 
et reformationem adhortatus est. Quantum laboris sustinuit, ut 
Omnibus in domino satisfaceret et sancte ecclesie negotia promo- 
veret! Utinam tales frequenter ad nos mitterentur, converterent, 
spero, errantes Germanorum aninios ad fidem catholicam et in 
sanctae Eomanae sedis amorem. — Moguntiae ipso die s. Leonis I. so 
papae et confessoris 1561. 

Unum in literis omisi, cuius vel inprimis meminissc oportuit. 
j^gyinus (j^ Zacharias Delphinus, nunoius apostolicus, tarn familiariter 
et tanta charitate quatuordecim illis diebus, quibus ipsi adfui, me- 
cum egit atque si ex Societate pater vel frater meus fuisset. So-i^ö 
cietatem plurimum diligit. In hoc intentus est, ut multa per Ger- 
maniam Societatis Jesu collegia erigautur. Cum quibusdam episcopis 
de hac re tractavit, cum reliquis etiam acturus est. — Voluit, ut 
familia mihi confiteretur, id quod factum est. 

267. Kölner Monatsbericht über März 1561, verfasst von Hein- 
rich Dionysius. Vortrefflichkeit der Brüder und Schüler in Köln. 
Nuntius Comtnendone. Bischöfe von Osnabrück und Naumburg. 
Köln J 561 April 13. 

VI fol. 87, Copie von der Hand Kessels. 

April. 13. Vortreffliche Hältung der Brüder und Schüler. — P. provin- so 

Cialis etiamnum agit nobiscum, ut nobis in rebus collegii dispo- 
nendis pro sua industria sit auxilio. Unum ex fratribus nostris 
m. Johannem Lotaringum Treverim misimus , ut in rhetorica 
aut in humanioribus literis Treverenses luvet, brevi adhuc unum 
magistrum aut alterum Treverim mittemus, quia patres Treverenses 35 
hoc ipsum desiderant. Omnes hoc anno promoti in artibus ma- 
gistri 1 fratres vide[n]tur egregii iTituri in vinea domin i cultores. — 

^ In der Liste derjenigen, ivelche am 8. März Licentiaten m artibus tüur- 
den, sind 20 ausdrücklich als Zöglinge des Tricoronatum bezeichnet; 
zroölf von ihnen wurden noch in demselben Monat Magistri (Decanats- 
buch IV fol 294 ff.). 


267,268 1561. 391 

ISfec sileiitio pretereundiim esse existimo nee auribus Rev^® T. in- April 13. 
dignum, nempe quod rev™"'^ nuncius apostolicus^ venit Coloniam 
unacum doctore Lamberto, confratre nostro (vgl. oben Nr. 265). — 
Paulo post dum rev™"^ episcopus Ossenburgensis rev™""^ nuncium 
5 apostolicum salutandi gratia convenisset et episcopatus sui condi- 
tionem et statum declarasset, statim inter ipsos constituebatur un- 
animi consensu, ut nostre Societatis operam expeteret, id quod 
brevi futurum omnino speramus. Videntur tandem episcopi in 
nostra Societate omnem suorum episcopatuum restaurandorum spem 
10 collocare. vel in constituendis collegiis vel in egregiis adolescenti- 
bus per nos instituendis. — Colonie 1561, 13. Aprilis. 

268. Aufzeichnungen des Johann Rhetius über die Angriffe 
des Johann Anastasius auf die Kölner Jesuiten. 1561 Ende April. 

IX, 1 fol. 84'o, Tagebuch des Bhetius. 

Circa hoc tempus prodiit in lucem pestilentissimus quidam Ende April 
libellus gerraanicus Joannis Anastasii^ contra veritatem corporis 
et sanguinis domini in eucharistiae sacramento. Autor, cum ali- 
i5quando in G-eldria opera doctoris Sonnii captus esset et haeresin 
abiurasset, dimissus profugit ad comitem Palatinum Rheni. Multa 
sunt in illo libello contra Societatem, maxime contra hoc oollegium 
Coloniense, veluti in praefatione, quando ita loquitur : 

Ita paticis volui admonere, maxime cum paiicis abhinc diebus ego vi- 

20 derim, quam strenue Jesuitae laborent, ut missae sacvificium et alia omnis 

papistica idolatria cum pane etc. in usu possit mauere, potissimum in civi- 

tate Ooloniensi et circumiacentibus regionibus. Hinc illi nuper mendacem 

libellum conscripserunt adversus probum et strenixum Joannem Monhemium, 

rectoreui laudabilis gymnasii Dusseldorpiensis^ Propter hos falsos prophetas 

25 volui quosdam christianos Colonienses et circumiacentes praemonitos de qui- 

busdam articulis doctriuae illorum, quoad latina quaedam confutatio prodeat, 

quae iam (ut existimo) in manibus est. Spero etiam in Dusseldorpiensi 

gyranasio multos esse studiosos, qui se suo tempore strenue et cum dei 

gratia Jesuitis Opponent, quodque Studiosi omnes et Christi evangelio credent 

30 et sibi a Jesuitis cavebunt. Amen, 

Item in capite, cuius titulus est: Quomodo papistisa idolatria 
cum pane cognosci possit, ita scribit: 

Ut ista praedicta idolatria cum pane etc. in papatu retineatur, excitavit 
callidus daemon, ut his postremis temporibus aliqna nova monasteria, quae 
.35 se Jesuitas nomiuant, quae impurae aves in Coloniensi civitate nidum suum 

posuerunt atque in aliis multis locis, in quibus snperiores dominos adhuc 
in papistica idolatria retinere vohiut: Atqui ego spero, omnipotentem deum 
aliquando corda illorum dominorum illuminaturum, ne diutius se patiantur 
seduci, et praeterea deus permittet, antichristos illos, qui se Jesuitas nomi- 
40 nant, brevi suis coloribus depingi per aliquos fideles ministros sui evangelii, 

^ Der Nuntius Commendone, vgl. Nr. 26^). 

^ Joannes Anastasius, Pfarrer au Garderen in der Veluwe. Eine frühere 

Schrift von ihm stand bereits auf dem Löivener Index von 1558 (Beal- 

eneyclopuüie f. prot. Theologie, 2. Auf,. X, 224; Eeusch, Index I, 249). 

Die hier behandelte Hchrift hatte den Titel ' Bekenntniss von dem. tvah- 

ran Leibe Chi'isti gegen der Papisten abgottische Messe'. 
^ Vgl. oben S. 349 Anm. 4. 


392 1561. 268,269 

Ende April. ut quilibet tcales aves cog'uo,sceve possit, ot, eos ])rnecii)Tie, qui se in Colo- 

niensi civitate constituerixnt et adversus probum Joannem Monhemium, rec- 
toi'em landabilis stuclii Dusseldovpiensis, praecedenti anno impiiim et blas- 
phemum libellum scvipserunt. 

Item sequenti capite ista sunt; .5 

Item diabolus projiterea maxime suos Jesuitas in medium adduxit, iit 
in praedicto suo panis ministerio omnem conatum adhiberent. Propterea 
eaveat quisqne christianus ab istis nigris angelis, maxime in illis civitatibn.s, 
ubi officium docendi in templis et seholis invaserunt, sive Coloniae sive in 
aliis locis. 10 

Denique sub fliiem libelli adhortatur suos, ut unitatem servent, 
idque contra hostes papistas, et praecipue (inquit) contra novos 
angelos Eomani antichristi, qui se Jesuitas nominant et fortiter 
adversum nos pro suo antichristo laborant apud reges et principes^. 

269. Leonhard Kessel an den Provinzial Mercurian in Löioen^. 
Verhandlungen des Ehetius in Mainz. Aussichten für das dortige 
Golleg. [Köln] 1561 [c. Mai 18] K 

ly fol. 155, Copie von der Hand Kessels. 

Mai 18, Adfuit nobis hodie d. Symon a Bagen'^, secretarius rev"" Mogun- 15 

tinensis, allatis secum literis regentis nostri m. Joannis Rethii. 
Egit nobiscum de uegotiis collegii Moguntinensis, de quibus, ut cum 
Rev. T. ageret, ad nos venerat. Summa eoi'um, que nobis dixit, est: 
jjgymum Moguntinum mirum in modum esse sollicitum in compa- 
randis edibus Societatis usibus accommodis. Multas quidem invenitso 
domos aptissimas, sed quae satis incommode erant situ, alias venales 
non potuit nancisci, licet 3000 florenorum aureorum pro una domo 
obtulerit. Est quidem domus d. Julii Phlug episcopi Numburgensis, 
sed quia illa est capituli, si Societas illam admittat ad tempus 
solum, ad mortem usque illius eam inliabitare poterit. Est igitursr. 
bursa tarnen, que ad ipsummet rev'"""^ pertinet, quam sine ulla 
diföcultate aut ullius vel indignatione vel incommodo, si volet, reci- 
piet Societas, cuius in hac re voluntateni, si rev"^"'' sciret, statim 
usibus Societatis per d. Rethium aptaret, nullis parcendo sump- 

1 Zum SO. April 1561 verzeichnen die Kölner Rathsprotokolle : 'Beide liern 
burgenneisteren haben vurgedragen, wie Dr. lledanus (Gottfried Sheidt oben 
S. 309 Anm. 1} und Dr. Henricus (Dionysius) Jesuita theologi I. L. vurgedragen, 
das die pabstliche heiligkeit inen schreiben getlian und in befelch ufei'lacht, 
fleissich utsehens helfen zu haben, das Ivoine seeten nocli sectirische boicher 
inrissen noch zvigelassen werden, dorinne si sich irstheils gutwillig erbotten. 
Doruff ist verdragen, das die A'erdechtige boichfoever sollen visitirt werden' 
(vol. 20 fol. 234). Vgl. Reusch, Index I, 294 ff. 

2 Mercurian ivar am, 6. Mai von Köln nach Löwen gereist (vgl. unten 
S. 396 Anm. 1). 

3 Für das Datum vgl. Anm. 4. 

* Simon Bagen schrieb d. d. Köln 1561 Mail9 an Rhetius, er habe ('ab- 
sente m. Everhardo Mercuriano, qui in Brabantia agit') mit Leonhard Kessel 
und Heinrich Dionysius verhandelt 'de receptione Societatis ad Universi- 
täten! Moguntinam deque bursa sive domo Algenshemica. Sed ipsi se aliter 
desuper non resolverunt, quam quod recepenuit, se singula p. proviuciali per- 
scripturos' (VIT fol. 39). 


269,270 1561. 393 

tibus, quemadinodum d. Rethiiis ciiperet per omiiia, sicut Treveris Mai is. 
factum est, aut multo melius, et eos, qui eam modo iuliabitaut, cum 
suis redditibus, lectionibus et actibus publicis alio transferret in 
aliam doraum sine strepitu aut difficultate aliqua. Hec duo solum 
5 forent ad tempus toleranda, ut lectiones theologice (que tarnen rare 
sunt aut nulle et facile ad nostros transibunt) ibi fierent, theolo- 
gorura rare congreg'ationes in loco aliquo ad id designato cele- 
brarentur. Alterum est, ut nostri incorporentur universitati, ut ita 
tarn in artibus quam in tlieologia promotiones conferre possint, aut 
10 ad illas suscipiendas suos et alios presentare; alias Studiosi non 
vellent nostrorum scholas visitare, precipue canonici, qui in aliqua 
universitate studere coguntur; idem in schola universitati incorpo- 
rata, ut nobis retulit d. Symon, rev™° Moguntino non placeret, quod 
sui canonici non possent nostras scholas visitare. 

270. Kölner Viermonatsbericht über Januar bis ApHl 1561, 
verfasst von Heinrich ßomalius ^. Personalien des CoUegs tmd der 
Schule. Predigten tmd Katechese im Dom. Novizen. Rhetius in 
Mainz. Zahl der Schiller. Commendone. Schmähschrift des Ana- 
stasius. Köln 1561 Mai 28. 

II, lose Beilage, Original. 

15 Sumus liic Societatis plus minus 42, quorum novem sunt sacer- Mai 28, 

dotes et magistri artium duodecim, baccalaurei 6, ceteri vero linguae 
tum latinae tum etiam graecae vel i'ebus domesticis suam operam 
impendunt. Superiori Quadragesima philosopliie cursura absolvi- 
mus, ex quo nostrum gymnasium 25 artium magistros produxit, 

20 inter quos Societatis erant 12, adolescentes quidem preclaris dotibus 
ornati et ad salutem proximi propagandam satis industrii, item 
artium etiam baccalaureos 27, in quibus 6 ex nostris fratribus 
erant bone indolis et ingenii. Hi porro tales In examine atque (ut 
hie loquimur) teutamine sese exhibuerunt, ut pre aliorum colle- 

25giorum studiosis magnam laudem et gloriara, idque non a nostris 
modo verum etiam ab aliis professoribus sint consequuti. — Ut 
autem de concionibus, que octavo quoque die et frequentius subinde 
in summo templo a rev. p. d. Henrico Dionysio fiunt, aliquid dicam, 
tanta est in iis hominum frequentia, ut plerique non vereantur 

soaffirmare plures Interesse quam hominum quatuor milia. Nam cum 
non evangellum modo sed etiam catechismum explicet, omnes 
accurrunt et ad illius explicationem quodam studio feruntur, qua 
non parum imbecillium animi, quorum longe maximum nunierum 
in his Germanie locis reperies, confirmantur. Singulis enim fere 

35 de rebus catholice audiunt, que passim haeretici aut dubia faciunt 
aut portenta hominum acclamant. Hinc tum avide admodum ac 


1 Ein vom 10. Jwni datirtes Begleitschreiben Kessels zu diesem. Bericht 
befindet sich VI fol. 92 1^. Es enthält eingehende Mittheilungen über 
die Verttieihcng der Unterrichtsfächer im, Tricoronatum (s. den Anhang). 


894 1561. 270 

Mai 28. stiicliose catliolici aiidiiint, tum quod multis retro seciüis nihil tale 
audienmt, tum quod fides, quam sumus a parentibus maioribusque 
edocti, non sint anilia quedam et stulta hominum, ut heretici raen- 
tiuntur, oommenta. — Hoc preterea quadrimestri Septem in Socie- 
tatem preclari adolescentes admissi sunt, vier LütticJier, zioei Mainzer 5 
und ein Engländer'^. 

— Venio tempore missi sunt plerique partim in Germaniam 
tum superiorem tum inferiorem, partim etiam in ürbem. Tornacum 
quidem unus e sacerdotibus, artium magister hoc anno effectus, 
ad confessiones audiendas missus est. — Duo Lovanium. rev. p. d. lo 
Nicolaus Gaudanus cum fratre uno valetudinis conservande g-ratia, 
Treveros tres ^, quorum duo sunt artium magistri, tertius vero logicus, 
Monachium quinque, in quibus unus artium erat magister, reliqui 
adolescentes sunt literis humanioribus operam daturi, qui eam ob 
rem a rev. p. d. Theoderico Canisio fuerunt expetiti. Tres demum iö 
in Urbem profecti sunt, unus m. Petrus Coloniensis, secundus Anglus 
sacerdos, tertius adolescens, qui primum logice studuit, deinde 
factus est culine administer. Rev, p. Johannes Rhetius, nostri collegii 
rector, adiuncto sibi ex fratribus nostris comite et socio Moguntiam 
profectus est, pluries a rev™'' archiepiscopo Moguntino literis excitus ^, 20 
ut domtim instruat futuro Societatis collegio et adventuris Roma 
fratribus et patribus, quorum operam flagranti studio boni omnes 
expetunt. — Preter fratres convictores nobis quinquaginta duo 
commorautur. — 

April 6. Post festum Pasche* pro huius schole consuetudine studia in- 25 

stauravimuS; quo non parum ad studia Studiosi inflammati sunt. — Di- 
scipulorum autem, si T. Rev, querat numerum, physici sunt 25, logici 
32, rhetores 52, poete seu humaniste 96, g-rammatici superiores 110, 
grammatici denique rüdes et inferiores 160, quos si in summam 
contrahas, futuri sunt universi 475. Tanta bis quatuor mensibusso 
facta est discipulorum accessio, ut non meminerim, me maiorem 
hie aut vidisse unquam aut audivisse •"'. Comperio enim lectoris 


1 Eingehende Fersonalia folcjeii. 

2 Am 30. April; es tcaren M. Jodocus /Septi, M. Petrus Michael und 
Jacob Müntz (IX, 1 fol. 35). 

8 Vffl. oben S. 382 Anm. 4. Ziäetzt noch am 8. Mära von dem Secretär 
des Erzbischofs, Simon Bacjen (VII fol. 26). 

^ Am 21. April, nach dem in Anm. 5 erwähnten Briefe. 

5 Vgl. damit die Ausführungen eines Schreibens, tvelches_Eranz Goster 
an Rhetius nach Mainz richtete (d. d. Köln 1561 Mai 19, VII fol. 33). 
Stitdiosorura numerus mirum in modum indies incrementum sumit, et tarn multi 
sunt, ut plures h.ictenus liabuerimns imnquani. Elietores ultra 60 sunt, logici 
ultra 30, physici iidein sunt, qui Eev. V. presento oraiit. Poetica classis, ampla 
alioquin, brevi -^ix suos capiet. In reliquis dixabus classibus inferioribus tanta 
est turba iuvenum, ut mireris, si videas, .Sunt in Universum plus minus 500 
Studiosi. Et cum tarn inulti sint, ita omnes in literis et bonis moribus pre- 
ceptorum suoruin opera, proficiunt, ut ntni parum mirenttir aliorum gyninasio- 
rum magistri, ([uanam i'atione ita nostros coliibeamus. Pateor ingonue, vix 
utimur verberibus, sed deus opt. max. peculiarem quandam videtur Societati 


270,271 1561. 395 

catalogo 112 hoc quadriiiiestri ascriptos. — Nulliis dies neque do- Mai 28. 
niinlcus neque festus pretermittitur, quin aliquis aut carmine, aiit 
prosa, aut utroque genere in omnium discipulovum et magistorum 
conventu declamet. Vix etiam ulla unquam recurrit beate virginis 
5 Marie festivitas aut festus aliquis dies celebrior, quin parietes ad 
id apparati carminibus graecis et latinis onerantur. — 

Es folgen noch Mittheilungen über die Aniüesenlieit des Nuntius 
Commendone in Köln, vgl. oben Nr. 265. 

Prodiit his diebus quidam libellus liaereticus germanico idio- 
mate scriptus, qui eo videtur institutus, ut Societatis famam proscin- 
deret eamque in odium apud vulgus traheret ^ Verum dum rem 
10 expendimus, plus laudis et glorie nobis tribuit quam velimus 
agnoscere. Nos etenim et Colonienses maxime ecclesiae Komane 
columen vocat nosque esse praedicat authores, quod papistica adliuc 
religio in orbe cohereat ac retineatur. — Coloniae 28. Mai 1561. — 

271. Leonhard Kessel an Franz llemerolus in Jlertogeoibuscli. jimi s. 
Si Buscoducensis senatus velit Societati locuni aliquem dare^, post- 

15 quam ero a te informatus, libenter ad generalem prepositum et 
ad p. provincialem scribam , sed inprimis bonum esset et ne- 
cessarium, ut ipsemet senatus scribcret ad generalem et peteret 
Societatis operam. Sic bono ordine et Societatis niorc procederent 
omnia, — .Jam diu expectavimus reditum tuum-'; tarn multi accc- 

20 dunt convictores, ut collegium vix plures suscipere posset. A tuo 
discessu plures quam 100 discipuli inscripti sunt. Die Zöglinge aus 
Uertogenbusch, die in Köln sind, entsjjrechen nicht den Erioavtungen'^. 
Köln 1561 Juni 8. 

IV fol. 150, Original. 

rationeni siiggessisse, qua iuiumt|ueinquG discipuloruiu )>ciiig'uitate in siio oflficio 
contineat. Noii existimo crediturum aliquem, qui id ex}3ertus non t'uerit, quau- 
tus fruetus hoc singulari modo apud iuvenes colligatur (vcß. JReiifenherg I, 97). 

1 Vgl. oben Nr. 268. 

^ Am 17. Ajiril hatte Hemerolus nach Köln geschrieben, 'senatum Busco- 
ducensem velle iiostris dare monasteriuni Cellitarum, qui ex illa civitate ex- 
pulsi erant' (Tagebuch des Rhetius, IX, 1 fol. 8.5). Kessel schrieb darauf 
am 28. April an Ileonerolus, er freue sich über die Aussichten, wenn 
auch 'modus ille, quem in liac re ol)servastis, feuestra nobis potius quam 
ostium esse videtur' 5 jedenfalls müsse aber zunächst der Provincial und 
der General in dieser Sache gehört werden, '(|uando(|uidem plura collegia 
Sociietati in dies oüteruntur, quam iis administrandis iuprcsentiarum satis esse 
possit. Quamobrem gaudemus, nihil esse ulterius conclusum, sed deliberationem 
rev. d. Sonnio, quem illius civitatis cpiscopum brevi tbre audimus, relictam ' 
(IV fol. 147 Orig.). Franz Sonnius lourde 1562 Bischof von Hertogen- 
busch. 

"^ Am 13. Juni .Hchrieb Arnold Havens an llemerolus, er möge nach Köln 
zurückkehren (VIII fol. 116, Orig.) ; avi, 19. Juni nochmals Leonhard 
Kessel (VII fol. 47, Orig.). 

* In seiner Anttcort d. d. Hertogenbusch 1561 Juli 2S sagt Hemerolus: 
iSTescio profecto, rev. pater, quales isti Busciducensos sint. Nam scribunt vel 
per alios indicant amicis nescio quaenam phantasniata, ita ut parentes pertur- 
bantur et aegre ferunt^ illorum habitationem esse apud nos; existimant quod 


396 1561. 272 

272. Der Provlncial Eberhard Mercurian ^ an Leonhard Kessel. 
Antiooo't auf Nr. 269. Amoeisungen für die Verhandlungen in Mains. 
Löioen. Osnabrücker Gollegium. Löwen 1561 Mai 30. 

VII fol. 36, Copie von der Hand des Leonhard Kessel, adressirt 
'ad dominum Khetium'. 

Mai m. Accepimus fasciculum literarum Moguntinensium^ et breviter 

quantum ad id, quod tractatum est de suscipiendo collegio illo, attinet 
[respondemiis]. Si rev™"'' videtur inclinatus, ut illud accipiamus, non 
Video quomodo possunras subterfag-ere, maxime postquam explicate 
fuerunt rationes, quibus movebamur, ut iudicaremus istud non ex-s 
pedire; addendum tarnen esset, non videri nobis locum commodum 
esse, quantum recordor, ad suscipiendos domesticos convictores, 
nisi vellemus fratres nostros promisoue liabitare aut versari cum 
illis, quod fieri non debet. Nam oportet, locum aliqueni esse, in 
quo collegiales nostri possint sese exercere privatim ^. lo 

Ut autem conveniat inter Societatem et Universitäten! facile 
spero, cum nostri parati erunt promovere illara salva nostra pro- 
fessione, nee eriim volumus aut possumus alioqui desinere esse re- 
liglosi, ut serviamus universitati Mog-untinae. Professione tarnen 
salva, nihil est quod non faciamus, quod ad illius universitatis pro- in 
raotionem facere existimabimus. — 

Mercurian hofft auf bäldigen glücklichen Abschlnss seiner Ver- 
handlungen mit dem Rath von Löioen, loobei ihn der Cardinal von 
Arras unterstützt'^. Commendone loar vor seiner Heise nach Lüttich 


patres et magisti-i sint in causa, cur non saepius scribant. Kumor quoque spargitiir, 
qnod singulis mediis armis magistri muteutur; omnes, qnotqiiot sint, sint juvenes. 
Juvenes quoqiie vix se possint recreari, ita ut nullus sit Spiritus in ipsis. Key- 
nerus ex melancolia pallescit et panlatim deficit; alter laboravit aposthema et talia 
et inulta plura, quae mihi indicare verentur ; et nt paucis dicam, in animo liabent 
unusquisque suos revocare. — Accessit et aliud, nam m. Everardiis ista et 
similia hie nobis procuravit dixitque, se non promotura fuisse, quia noluerit se 
iuramentis et scriptis vobis astving-i, ut in perpetuo vobiscum maueret, et alia 
multa, quae cadunt in detrimentum Societatis (IV fol. 151, Original) . 

^ ' 6. Maji profectus est rev. pater provincialis Lovanium cum doctore Goudano 
et domino Henrico a Quercu, ut iste Tornacum iret; cum patre provinciali ivit 
Joannes, qui Treveris venerat, cum d. Goudano noster Leonardus', meldet das 
Tagebuch des Rhetius (IX, 1 fol. 5.5). 

2 V4il. oben Nr. 269. 

"^ Kessel übersandte dieses Schreiben des Provinciais an Rhetius und 
fügte am 8. Juni hinzu (VII fol. 42): Age negotia domini viriliter. Si 
revm"s illam antiquam domuni velit Societati parare, faciat quod illi melius 
videbitur. Successu temporis omnia melius intelligent et tunc alium locum 
dabunt, ut cum Treveronsi fixturum videtur. Si hec antiqua domus reparetur 
multis sumptibus, sumptus uon erunt perditi, quia postea, quando alium lo- 
cum habebimus, fiet collegium pauperum aut simile aliquid. Age animose et 
libere securulum quod in domino videbitur melius, quia piüncipia non possunt 
semper esse tarn perfecta sicut vellemus. 

'1 Bischof von Arras war 1588—1561 Anton Granvella, der 1561 zum 
Cardinal erhoben und bald darauf Erzbischof von Mecheln lourde. 
Peter Canisius schrieb d. d. Aug.fburg 1561 Juni 10 an die Kölner Je- 
suiten: Scribit liuc cardinalis Atrebateusis, so i'acturum omnia pro successu 
nostrae Societatis, quam doroini nostri Fuggeri, Augustae patritii, ipsi commen- 


272, 273 1561. 397 

in Lüiven^: tractavimus emii, ut potuimus. Statim adfuerunt de-Maino. 
putati a faciütate theologiae decanus et Tiletanus ^, qiiibus exposuit 
j,Qyinus^ quam probe conspiravit cum hoc senatu adversus ecclesiam 
potius quam Societatem, et illi vero videntur conversi. — Rev™"'' 
smintius vult omnino esse rector collegii Osnaburgeusis. 

273. Kölner Monatsbericht über Mai 1561, verfasst von Leon- 
liard Kessel. Bekämpfung der neuen Lehre in Neuss. Düsseldorf. 
Trier. Verhältniss der Jesuiten zur Universität. Köln 1561 Juni 19. 

VI fol. 94, Copie von der Hand Kessels. 

— Rev^""^ iioster archiepiscopus hesterno die ad nos rev. Juni i9. 
dominum offlcialem '^ misit, ut aliquem velimus rev™° offerre Socie- 

. tatis concionatorem pro civitate Novesiana, qua magna et populo 
frequens est; Colonia 4 miliaribus germanicis distat versus Cliviam. 

10 Concionator, qui hactenus predicationis munere functus est ibidem, 
in summa ede heresim publice e suggestu profitetur. Ea quidem 
de re consilio apud nos egimus, sed nunc temporis nullum in- 
venimus, qui functioni aptus videretur. Rev™"^ vellet abunde illi 
de rebus necessariis prospicere. Speraremus inde non parvum 

15 fructum emersurum, non modo ipsi civitati, verum etiam toti patrie 
et circumfusis civitatibus, que in dies singulos heresi magis con- 
taminantur. Preterea schola eiusdem urbis ad nos tandem devol- 
veretur, que aliquando celebris extitit. Item proxima schola 
Dusseldorpensis, que uno miliari Italico tantum deiuncta est, dissi- 

daverunt. Quare a p. provinciali (Mercuriano) velim huc scribi, qua in re 
putet, illius operam vobis in Brabantia prodesse posse; nos deinde per d. 
Fuggeros cardinalem illum serio admonendum curabimvxs (VI fol. 95), Die. 
Fugger gründeten bekanntlich das JesuitencoUeg in Augsburg. In 
einem Breve vom 16. November 1561 em,pfahl P. Pius IV. dem Cardinal 
Granvella die Beförderung der Societas Jesu in den Niederlanden 
(VI fol. 114, Copie). 

1 Reimann l. c. S. 267. 

2 Vgl. oben Ä 296. 

^ Dr. Johann Kempis, lieber die Angelegenheit schrieb Kessel am 19. Juni 
übereinstimmend an Mhetius nach Mainz (VII fol. 45, vgl. VI fol. 92). 
— Anfang Juli er-mcfite Rhetius den Leonhard Kessel, eine geeignete 
Persönlichkeit als Lehrer in Aschaffenbiirg zu empfehlen. Heinrich 
Dionysius empfahl in Folge dessen am 10. August einen 'Literatur'' 
Wilhelm Gent aus Neuss (der sich ihm am 11. Juni zur Verfügung ge- 
stellt, VIII fol. 118), der bisher ' cantum Gregorium pueros Novesii docuit 
et in templo cum pueris cecinit', und den er als 'admodum catholicura et 
acerrimum orthodoxae fidei propugnatorem ' rühmt. 'Quapropter taedet ipsura, 
Novesii diutius commorari, ubi conspicit ita fidem catliolicam in dies magis ac 
magis labefactari. — Nondum quidem est sacerdos, et haud scio, an secum 
constitueritj sacris velle initiari. — Difficillimum est hoc deploratissimo seculo 
reperire didascalos, qui synceritatem fidei catholicae constanter profiteantur, 
ita passim corru.pti sunt ex temeraria hereticorura libellorum lectione (VII 
fol. 50, 58). In Neuss veröffentlichte damals der aus Nymtoegen ein- 
geivanderte Conrector der Lateinschide Wilhelm Beuting eine Schrift 
gegen die katholische Lehre; er floh aber, als der Rath gegen ihn vor- 
ging (Tücking, Gesch. der kirclü. Einrichtungen in Neii.s.% 1890, S. 262), 


398 1561. 273,274 

Juni 19. pari nullo iieg'otio posset. Si p. Rethiiis, qiii modo Moguntie agit, 
suam legationem perfecisöet, Novcsium mitti posset, si ita P" V, 
Visum esset. — Si hac in re possemus rev™'^ iiostro auxilio esse, 
sperarem, inde occasionem nobis siibministrari, qua cum eodem 
liberius de Coloniensi collegio ageremus. n 

Golonie in doniino recte valemus, singuli atque etiam quilibet 
SUD fungitur rite officio. Niliil hoc mense mutatum est, interim 
in hoc versor modo, quantum sese offert occasio, ut ad Societatis 
formam omnia accommodemus. — M. Franciscus Homerolus adliuc 
in patria heret adversa valetudine affectüs. Trevirensium catha-io 
logos per Cliviam, Gellriam, " Juliam distribuimus cum hereticorum 
non parvo merore. Quo factum est, ut j)lerique adolescentes illuc 
partim Coloniam, partim Treviros, gregatim ex schola Dussel- 
dorpensi commigrarint. 

Hoc festo Pentecostes omnes nostri discipuli confessi sunt, is 
quorum magna pars ad sacram synaxim devote accesserunt. Hoc 
mense Maio plus quam 43 disoipuii inscripti sunt^. Rumor est, 
facultatem hie artium circa finem Junii (dum videlicet novus uni- 
versitatis rector eligendus est) velle eoncilium cogere, in quo quic- 
quid adversum nos habet, proponet -. Ceterum amicos nostros 20 
huius rei fecimus conscios, qui inter primos habentur, qui suam 
nobis omnem operam poUiciti sunt. Nos spe bona sumus. Multos 
quidem experimur adversarios, sed deus opt. max., in quem fidimus, 
spero faciet cum tentatione proventum. Par nobis cura est, que an- 
tea fuit, ut in pietate una cum literis adolescentum nobis creditorum 25 
animi informentur, quod etiam huius academie reliqua gymnasia 
imitari videntur. Nam regens Möntanus^, nostri, ut videtur, studii 
emulus, quasdam leges ac sanctiones suis discipulis conscripsit, 
quarum permultas ad nostram vivendi consuetudinem expressit. — 
Golonie 19. Junii 1561. 

274. Leonhard Kessel an Johann Rlietius in Mamz. Anwei- 
sungen. Unterkunft des CoUegiums in Mainz. Köln .756 1 Juni 27. 

VII fol. 58, Original. 

Adr. liev. in Christo p. m. .Toanni Ehetio S. J. apud Praedicatores Mog-nntie. 

Juni 27. — Mitto tibi regulas communis Societatis '*, quas studemus omnes no 


1 Dasselbe schrieb Kessel am 19. Juni an Rhetius nach Mainz (VII fol. 45 ; 
VI fol. 92). 

2 Vgl. oben S. 384 Anm. 1. 

^ Der mehrfach ericähnte Gegner der Jesuiten, Gerhard Mathi.'iius. Er 
war übrigens sonst ein eifriger Beförderer der Icatholi.Hclien Lehre 
(Nettesheitn, Gesch. der Stadt Geldern >S. 269 ; Hartzheim l. c. S. 99). 

^ Die Constitutionen lourden, ebenso u:ie die Exercitia S2nri.tualia, geheim 
gehalten. Am, 15, Juni 1560 .schrieb Polanco an den Provincial Mer- 
curian: Oonstitutiones nostras aliis petcntibus monstrare pro personarnni 
qiialitato recte fieri potest ant contra. Episeopo alicni aiit magnati alterive, 
qxii probabilitßr bnno aliqno effectn nos iuvare possit et non nocere, monstravi 
possent; curiosis ant ii.s, qui qnaorunt occa-sionem nos calumniandi, non item. 


274, 275 1561. 399 

pro virili observare. ■ — Singulis hebdomadibus dicendum est unum sa-Juni 27. 
crum pro felici successu Societatis. Singulis raensibus dicendum est 
unum sacrum pro Germania et unum pro Änglia. Quotidie orandum est 
in particulari pro regno Francie et pro summo pontifice secundum 

5 intentionem rev. p. prepositi nostri generalis. Incepimus in feste juni 21. 
s. Joliaunis Baptiste et legimus litaniam ; hie modus orandi durabit, 
donec aliud indicabitur. In nostris quotidianis orationibus et missis 
etiam memores erimus istius cause. 

Quod scribis de tua perplexitate, quod aliquando non scias, 

10 quod debes agere, non placet mihi nimia illa perplexitas ^ Facis 
nimis multas difficultates, ubi nulla facienda est. Fac quod in te 
est, et reliquum committas Christo doraino, qui omnia bene disponet. 
Si rev"^"^ velit dare locum Anthonitarum, recipias, quando non offert 
alium commodiorem. Hac in re nulla est facienda difficultas, modo 

15 Sit locus pro 14 personis et locus sit habitabilis ; paulatim poterit 
melius nostris accomodari. Tuum est suscipere, quod rev™"^ vult 
Societati dare ; fac tu, quod potes, si non possis quod vis, et satis- 
facies legationi tue. Nimis tarde collegium Moguntinense progreditur ; 
tot in universis locis offeruntur optata coUegia et sollicitatur pluri- 

2omum, ut Societas eo veniat. Scribit ill™"s q^ i-gymus ^^ cardinalis 
Atrebatensis, se facturum omnia in Brabantia pro successu Socie- 
tatis. P. Canisius desiderat etiam intelligere certiora de collegio 
Moguntino, iam Oenipontum proflciscitur, ut ibidem iam collegium 
suscipiat ac nostros introducat. Ad duo collegia suscepta in 

söFrancia nostri missi sunt; timeo ne, qui ad Moguntinum collegium 
raittendi erant, alii principes eos praeripiant. — Colonie 27. Junii 1561. 

275. Johann Rhetius an Leonhard Kessel in Köhi, Unter- 
kunft des CoUegmms in Mainz. Mains 1561 Juni 27. 

VI fol. 95, Copie von Kessels Hand. 

Statutum tandem heri est, ut initium detUr collegio in domibus Jimi 27. 
scholastici summi templi et rev"^^ Julii Plug, episcopi Numburgensis. 
In una docebitur, in altera vero habitabitur. Offeret se progressu 
30 temporis fortasse locus commoduS; aut si nostris presentibus place- 
bunt aedes S. Antonii, licebit eas estate sequenti aptare. 

Der Ersbiscliof wünscht, dass bis spätestens Michaelis die Brüder Sept. 29. 
7iac?i Mains kommen, darunter einige Oberdeutsche^. Kessel möge 
sich darum verioenden. 

Am 1. Januar 1564 schrieb Polanco nach Florenz : Hie rarissime consti- 
tutiones nostrae externis ostenduntur. Quod si id fieret, vivis gravibus solae 
constitutiones absqtie examine et declarationibus exliibeautur. Dem P. Vic- 
toria schrieb Polanco am 7. Dec. 1560, er solle nicht lesen lassen etiam 
libvum exercitioi'um, possetque Rev. V. illi domino respondeve, prodesse raagis 
facta quam lecta (München, Jesuitica 2 fol. 69, 74, 76). 

^ Die Bedenken des Ehetius lourden durch die Briefe genährt, tvelche er 
von Anton Vinck aus Trier erhielt (vgl. unten S. 405 Anm. 1). 

^ Am 1. Juli schrieb Rhetius an den General, er möge dem Wunsch des Erz- 
bischofs entsprechend bald, einige Brüder nach Mainz scJiicken (VI fol. 96). 


400 1561. 276,277 

276. Kölner Monatsbericht über Juni 1561, verfemst von Leon- 
hard Kessel. Haltung der Brüder. Novizen. Predigten. Erzbischof 
Johann Gebhard. Köln 1561 Juli 15. 

VI fol. 98, Gopie v'on der Hand Kessels. 

Juli 15. — Confratres in consiietis exercitiis strenue sese exercent, a con- 

victoribus omnino iam separat! sunt. Mensa picula iam etiam in 
usu est. — Omnes, quotquot hie sunt patres et fratres, bene suo 
fnnguntur officio, magna cum charitate et pace inter se vivunt. 
In obedientia promptes ac paratos (neminem excipiendo) omnes 5 
invenio. Qaidam adolescens Lovanii promotus, m. Jacobus Bruxel- 
lensis, nepos doctoris Francisci Costeri, divitibus parentibus, natu- 

Juni 22. ralibus bene dotatus, diu institit, ut Societatis esse posset, 22. die 
Junii ad probationem admissus est, in concionando et docendo 
videtur liabiturus gratiam, est annorum 18, eins mater vidua estio 
et pia mulier, que suum filium Christo domino in hac Societate 
obtulit. Habet adhuc fratrem, licentiatum iuris, qui etiam non 
videtur procul a regno dei. Conciones doctoris Henrici Dionisii 
videntur non parvum fructum facere. Quidam ex pi-imis liuius 
civitatis, qui in publicis mensis solent semper disputare de articulis is 
controversis et heretici omnino habebantur, iam omnino tacent et 
videntur conversi, ita ut omnes multum edificentur; qui antea nos 
oderant, iam quodam singulari amore videntur nos prosequi. 

jjgymus noster Coloniensis nondum nobis suam promissam bene- 
volentiam exhibuit, tempus venit, uti speramus, quo etiam noster20 
senatus magis nobis favorabilis erit. Studiosorum numerus augetur 
in dies. Nepos rev"" Maguntinensis suum apud nos filium collo- 
cavit^ ut in virtute et studiis progressum faciat ; plures alii nobiles 
hoc mense suos filios ad nos miserunt. — Oolonie 15. Julii 1561. 

277. Kölner Monatsbericht über Juli 1561, verfasst von Leon- 
hard Kessel. Köln 1561 Jicli 29. 

VI fol. 98, Gopie. 

Der Provincial Mercurian kam im August von Löwen nach Köln, um 
sich dem Wunsche des Rhetius gemäss über Trier am 9. Sej)tember 
zur Einrichtung des Gollegs nach Mainz zu begeben (VI fol. 96, VII 
fol. 59). Zum Rector des Mainzer Gollegs tvurde (entgegen dem Wunsch 
des Peter Ganisius, der ihn als Rector des neuen Innsbrucker Gollegs 
in Aussicht getiommen hatte, VII fol. 66) Laonbert Auer, der Begleiter 
Com'mendones, besiim^mt. Er kam von Lübeck am 24. iSepiember (VI 
fol. 99) nach Köln und ging am 27. September m,it dem Kölner Jesuiten 
Jacob Velroux nach Mainz weiter (VI fol. 100, VII fol. 45, 65). Von 
Köln ging Ende August ausserdem Franz Hemerolus und Johann 
Montanus nach Mainz ab. Die für Mainz bestimmten römischen 
Brüder verliessen Ron am 15. Septevnber (vgl. die Schreiben Kessels 
an Rhetius d. d. Köln 1561 Jidi 10, Aug. 30, VII fol 50, 62, und die 
des Franz Petrai^ca an denselben d. d. Rom, 1561 Aug. 28, Sejyt. 13, 
VII fol. 60, 67). 
^ ' Pater cum nostris prandio sumiJto et bene edificatus profectus est. Pluves 
nobilium filio« ad nos mittere in animo liabet' (Kessel an den Provincial 
Mercurian d. d. Köln 1561 Juli 17, VI fol. 96). 


277,278 1561. 401 

— Hoc meuse Jiilio nihil mutatum est, onines in domino bene Juu 29. 
valemus, qiiilibet bene suo fungitur officio, schole in bono sunt 
ordine et numerus studiosorum augetur in dies. M. Petrus Sylvius 
cum ra. Gregorio Fabio admissi sunt ad sententias, m. Henricus 

5 Dionantensis ad gradum baccalaureatus admissus est. Tres studiosi 
adolescentes instant, ut ad Societatis institutum assumantur^. — 
Laboratores iam parant locum pro dandis exercitiis spiritualibus, 
quibus opus erit, non enim modicum inde speramus fructum sub- 
secuturum. Doctor Franciscus Costerus agit vices m. Johannis 

loRethii^ in collegio et bene suo fungitur officio. Doctor Henricus 
Dionisius non parvum fructum colligit suis concionibus in summo 
templo. Uterque cum edificatione et fructu multa bona hie ope- 
rantur. Constitutiones nostras sibi valde familiäres faciunt. — Co- 
lonie 29. Julii 1561. 

278. Trierer Monatsbericht über Juni bis August 1561, ver- 
fasst von Aegidius Faber. Trier 1561 September 2. 
X s. V. Trier, Original ; III fol. 1, gleichzeitige Co])ie. 
20 Brüder, darunter 11 Priester. Zur Probation sind 6 zuge- Seiit. 2. 
lassen ivorden. Der Pfarrer von Boppard (Peter Fähe) hat in Trier 
die Exercitien genommen ; er lourde für diese Zeit in Boppard durch 
vo einen Jesuiten^ vertreten. Nullus non movetur lapis, quo eo per- 
veniatur, ut nostri omnes germanicum idioma sonare incipiant. — 
Locus iam postulare videtur, ut, quae in scholis nostris agun- 
tur, non relinquamus intacta. Non est, fateor, is scholasticorum 
numerus, qui praeceptorum expectationi, aut pio illorum quamplu- 
aorimos iuvandi desiderio faciat omni ex parte satis; adeo tamen 
priori nihil decrevit, quin multis eum iam parasangis habeamus 
auctiorem. Schola enim rhetorices, quae posterioribus quadrimestri- 
bus''^^ duodecim habebat, iam ad 24, classis humanitatis a triginta 
sex ad 66 excrevit. Habet logicus duodecim. Caeterum numerus 
25 auditorum theologiae ita incertus est, ut vix certi quippiam a nobis 
scribi possit. Interdum enim 40, nonnunquam 30, raro autem pau- 
ciores habent quam 20. 

Porro duo praecipue hactenus reraorata sunt, ne nos adirent: 

alterum est, quod inferiores humanitatis classes nullas habeamus. 

30 Quae causa non parum multos deterruit, quod nostrarum loctio- 

num capaces fore difflderent, non paucos magnis etiam itineribus 


^ Vgl. dazu VII fol. 55 (der erste hiess Johann Berg aus Dülken, der 
zweite Guido Masborus, der dritte Johann de Montibus). 

- Diesem schrieb Kessel am 7. Jidi u. a., der Pfarrer von S. Lupus, der 
Gönner des Ordens, sei am 6*. Juli gestorben (VII fol. 51). Vgl. oben 
S. 289 Anm. 3. Auch sein Nachfolger Bernhard Lepp trat in enge 
Beziehungen zu den Jesuiten. Als Zögling des Tricoronatum lourde er 
im November 1562 Baccalaureus artium (Decanatsbuch IV fol. 809). 

" Andreas Valkenburg ; vgl. sein Schreiben an Kessel, d. d. Bopjjard 1561 
April 15, IV fol. 156. 

* Die.^er frühere Bericht liegt nicht vor. 

Jeauiten-Akten, 26 


402 1561. 278 

Sept. 2. a parentibus huc missos domum remisit. Alii relictis scholis nostris 
ad S. Germanum ^ defecerunt. Ea schola est trivialis (ita enim 
vocant, quae miiversitatis nomine non censentur), non ante multos 
annos liac in urbe celeberrima, sed hoc temporis articulo vix ab 
aliis, quam pneris frequöntata, quorum multitudo nnmeruni 400, ut 5 
audio, adaequat, ne dicam excedit. Alterum, quod nulla se nobis 
adhuc occasio obtulerit, ut discipulos in convictores admittere 
potuerimus, quamvis ad id diversis temporibus non solum fuerimus 
provoeati, sed laeessiti potius a tribus quatuorve abbatibus, summi 
templi canonicis, oivibus civiumque potentissimis quibusque, qui lo 
religiosos filios nepotesque suos a nobis recipi multis precibus 
contenderunt. Quin, quod archiepiscopus ipse lianc nos rationem 
iam iniisse ratus, quendam bonae spei adolescentem ad nos misit, 
postulans, ut convictorum nostrorum sodalicio adiungeretur, theo- 
logiae (nam artium cursum Coloniae absolverat) operam daturus. is 
Utrumque iam sub incude versatuj*, atque omnia ex voto sperare 
iubemur, etiam brevi. Quae si semel assequamur, plures, non dubito, 
huc Gonfluent discipuli, quam ut de paucitate merito quis conqueri 
vel possit vel debeat^. 

Sed dum expectamus, non cessamus tamen. Missis enim cata-20 
logis per Germaniara superiorem, Flandriam, Lotharingiam, Galliam, 
aliasque vicinas provincias, non omnino operam lusimus effeci- 
musque, ut nomen universitatis Trevericae (quod Jatebris oblituit 
diu) paulatim caput attolleret et ita in pristinae dignitatis initium 
sese assereret, ut relictis celeberrimis academiis Lovaniensi, Parisiensi, 25 
vicinisque Lutheranorum Marpurgensi, Duisseldorpiensi, Duisber- 
gensi aliisque tum universitatibus tum scholis, quas supra triviales 

1 Ueber das Germanuslcloster In Trier vgl. Brower- Masen, Metrojjolis ed. 
Stramherg I, 618. 

2 Es liegen eine Anzahl von Briefen des Trierer Rectors Anton Vinck 
nn RhefÄus vor, d. d. Trier 1561 Mai 13, Juni 2, Juni 11, August 9 (VII 
fol. 82, 40, 43, 44, 56, Orr.), deren Angäben über die Trierer Verhältnisse 
im loesentlichen mit obigem Bericht übereinstimmen. Daneben handeln 
sie u. a. eingehend über einen Jesuiten Jonas [Adler], der den Trierern 
Unannehmlichkeite?i bereitete. Er war bereits früher einmal aus der 
Societas ausgetreten, aber loieder aufgenommen worden, wie er behaup- 
tete, gegen ' geivisse Zusagen, die ihm nicht erfüllt wurden. Er be- 
schicerte sich öffentlich darüber, verliess das Trierer Colleg und machte 
seine Rückkehr davon abhängig, dass ihm, grössere Freiheit im Verkehr 
gewährt werde ("libevtas enndi et visitandi et colloquendi etiam extra civi- 
tatem vires honestos, protit ipsi videretur, denique libertas scribendi ac reci- 
piendi quaslibet literas etc., et, ut uno verbo dicam, nemini vult siibesse preter 
preposito Societatis generali'). Um, Aufsehen zu vermeiden, nahm man 
ihn als 'hospes' vorläufig ins Colleg toieder auf und gewährte ihm 
grössere Freiheit; Vinck berichtete nach Rom, toorauf 'Jonas absolvitur 
ab obligatione, quam habebat erga Societatem'. Polanco schrieb dazu: 
' Et ben intendete che la Compagnia nostra non e solita far jjatti con li suoi 
ne intrar' in conditioni. Non voglia dio che in tempo aJcuno sia tanto debili- 
tata la obedientia della Compagnia, che li subditi habbino a dar legi alli su- 
periori quanto alla persona sua'. Jonas verliess daroMf Trier (vgl. Reiffen- 
berg J, 85). 


278 1561. 403 

vocai'i diximus, quidam illinc Imc se contulerint. Emissi sunt Sept. 2. 
etiam catalogi recentiores, qiii ad renovatiouem studiorum disci- 
piüos advocent. Nee dubitandiim, quin haec quoque diligentia in 
academiam nostram quam plures sit adductura. 
5 Exercitia, quibus tum ad virtutem, tum ad capessendas bonas 

artes extimulantur, diversa sunt, nee ea quidem infrequentia. Theo- 
logi bis legunt quotidie, logicus et rhetor ter, humanarum literarum 
professores quater, finita prima lectione omnes se conferunt ad 
sacrum, quod quotidie scliolasticorum gratia in sacello nostro fit. 

10 In logica singulis hebdomadibus bis fiunt disputationes, convenien- 
tibus eo reliquis praeceptoribus, ut herum praesentia magis in- 
fiammentur. Rhetores et Immanitatis discipuli in suis segregatim 
scholis idem agunt. Atque insuper octavo quoque die duae illae 
scholae sese mutuo provocant exercentque, idque alternatim nunc 

istlieses affigentibus rhetoribus, nunc affixas sedulo defendentibus. 
Die Veneris a quodam ex tlieologiae professoribus omnibus ex 
aequo cathechismus Canisii praelegitur, ad quam lectionem frequenter 
etiam et sacerdotes et monachi, interdum etiam viri non infimi 
nominis commeant. 

20 Nee suo se satis munere functos nostri putavere, si hoc agerent, 
ut per hebdomadam, quantaquanta est, probe exercitarentur scho- 
lastici, verum committere noluerunt, ut domiuici ac festi dies nulla 
ducta linea ociosi praeterirent. Quibus conveniunt ad nos summo 
mane, ibi doctor theologiae illius diei evangelium latine exponit, 

25 quod ad horam durat. Illinc ad sacellum domus nostrae dedu- 
cuntur, unde, cum prius sacrum audierunt, dimittuntur. Hora 
secunda ameridie, diebus maxime dominicis, omnes iterum in scholam 
philosophiae (quae reliquis capacior est) conveniunt, atque ibi duae 
a disci{)ulis, ut minimum, declamatiunculae memoriter recitantur, 

30 altera a rhetorC; altera a poeta vel humanitatis auditore. Con- 
fitentur quoque singulis fere raensibus, quod germanis valde in- 
auditura fuit in principio, nunc alacri etiam animo paulatim assues- 
cuiit, adeo ut inter illos non desint, qui decimo quinto et octavo 
quoque die id praestent, Quidam etiam non raro sacro altaris 

35viatico reficiuntur, ut numero dicam, quamvis in iis merito desi- 
derare possimus vivacia illa ac praecocia ingenia, quae in qua- 
rundam regionum iuvenibus cernere est, hac tarnen laude minime 
defraudandi sunt, quod praeceptorum sint observantissimi, libenter 
se admoneri et redargui patia,ntur atque etiam culturae patientem 

4opraebeant aurem; ita, ut plus Ulis conferre soleat labor et dili- 
gentia, quam aliis quantumvis etiam foelicia ingenia. 

Predigten regehnässig im Dom, in der LiehfrauenMrclie, ausser- 
dem noch hin und loieder in S. Gangolph, bei den Karthäusern, in 
S. Oatharina, S. Agnes, S. Johann uoid S, Martin. Zeigung der 
Reliquien loieder eingeführt. Predigt ioi einem benachbarten Ort, 100 
anfangs 'non admodum gratus primus adventus parocho fuit'. Ver- 
mehrung der BeicMe7i. Hoffnung auf (mie eigene Kirche. . Nulla 


404 1561. 278 

Sept. 2. nostrorum aut in xenodochiis decumbentibus aut carceribus man- 
cipatis deesset opera, si sese ofFerret occasio; sed et xenodocliia 
et carceres a multis iam raensibus, quod rairuni videri queat, lio- 
minibus vaeui sunt. Viele Geistliche aus der Umgegend kommen zu 
ihnen: alii de casibus conscientiae nostros consulturi, alii totiusf) 
vitae confessionem patefactüri. — 

Fieri non potest, ut in tanta ingeniorum diversitate omnes om- 
uibns placeamus, maxime hoc in loco, ubi nobiles et docti viri non 
ita inulti, imperitorum ac rudis plebeculae mnltitudo maxiraa est. 
Quae, ut uno verbo, quod res est, complectar, libidine potins quam lo 
vel ratione vel consilio omnia molitur. Cui quidem rei vel lioc 
argumento esse potest, quod ante tres annos doctorem quendam Ca- 
sparmn^ Germanum et, nisi fallor; Troverensem, multis jam annis 
Gebennae ad pedes Calvini edootum, qui purulentissimnm ibi virus 
hauserat, concionatorem receperint, illum avidissiraa et confertissima \t> 
multitudine audierint, qui concionatorem catliolicum, iubente archi- 
episcopo sanam doctrinam disseminantem ^, non admodum frequenti 
bonorum caterva stipatum armati in templo, atque adeo suggestn, 
aggressi illinc descendere coegerint, in descendentem impetum fe- 
cerint in ipso etiam templo, quod mente conceperant illum occisuri, 2» 
nisi deus ex eoram manibus tanquam e faucibus luporum divino 
ac praesentaneo auxilio eripuisset. Hie se Societati obtulit, quam- 
vis adlmc certas ob causas receptus non sit. Neque sane mirandum 
est, si tales se erga arcliiepiscopi ministros exhibuerint, qui ne illi 
quidem et principi et electori (vide quid faciat vesani populi 25 
furor) pepercerint; sed nullum non concitationis ac coniu rationis 
genus contra eum moliti sint, velut contra stimulum calci trautes. 
Quae citra horrorem ne referri quidem possunt. Denique ne ullum 
ad incrementum dementiae suae locuni sibi reliquum faeerent, cum 
non pauci religionis causa solum natale voluntario exilio permutariut, ao 
quod dicerent se quidvis potius pati posse, quam papisticam tyran- 
nidem (hac enim periplirasi summi pontificis potestatem circum- 
loquuntur), remanent niliilosecius tamen in hac urbe illorum con- 
iuges, liberi, parentes et amici. Quin, quod ei illi quoque intei'im 
clanculum urbem subintrant, suorumque animos, quoad eins fieri po- sr» 
test, a sinceriore flde abalienare satagunt. Cupit enim lutulenta sus 
omnes luto infici. Inter has acerbitates cogitet ßev. V., quanti 
negotii sit plebem in officio contineri posse, eam praesertim, quae 
in meditullio haereticorum, velut lilium inter spinas, collocata est. 
Nam ad quamcunque vicinam partem te volvas, Lutheranis etio 
Calvinianis plena sunt omnia; dei tamen favente dementia Treveris 
cuncta iam secura videmus, et, si qui forte improbiores existant 
(ut frequenter accidit in cultissimis etiam agris inter triticum lo- 
lium nasci) illi suum virus publice evomere non audent, et contra 


1 Kaspar Olevian, oben S. 334 Anm. 6\ 

2 Der oft eriüälmte Peter Fähe. 


278,279 1561. 405 

nostros ne hiscere quidem, certo scientes, nos a maiore sanioreque sept. 2. 
parte populi non probari modo, verum etiam mag-ni fieri. Interim 
tarnen intersunt lectionibus, interdiim et disputationibus nostris 
frendentes deiitibus, prae angustia spiritus gementes et ociilis tan- 

5 tum non nostros asseclas devorantes. Praecipue autem sacerdotem 
quendam Societati addictissimum sugillant dirisque devovent, quod 
Treverensis ipse dioecesis Treverensis proditor fuerit, quodque sese 
illis ducem prestiterit, qui Societatera nostram in eam introduxissent. 
Sed haec omnia velut fulgus e vitro, et vel eo plures contra se 

loarmant, qui tarn umbratili innitantur fundamento. 

Istud magis dicat, . quisquis perspexerit, quanta benevolentia 
humanitateque abbates, canonici metropolitanae ecclesiae ac senatus 
nos prosequantnr, quantum nobis faveant optimi quique cives ac 
mercatores ^ Nam de ordinibus Mendicantium et virginum deo 

In dedicatarum quid attinet, aliquid hie commemorare, cum non ob- 
scuris argumentis didicerimus et discamus adhuc indies, quam illi 
citra controversiara toti nostri sint. Quibus nihil gratius accidere 
potest, quam quod aliqua praebeatur occasio, qua suum erga nos 
animum declarare possint. Treveris 2. Septembris 1561. 

279. Bischof Johann von Osnabrück an den General des Je- 
suitenordens Jacob Laynez. Bittet ihn um Sendung eines Jesuiten 
in seine Diöcese. Osnabrück 1561 October 15. 


1 Dass die thatsächliche Lac/e des Trierer Hauses nicht ganz so ooraüg- 
lich loar, loie man nach obigem Bericht annehmen möchte, beweisen die 
iS. 402 Anm. 2 erioähnten Briefe des Rectors Vinck an Rhetius. Am 
13. Mai schrieb er: 'Vakle doleo, quod a priucipio non fuerit nostris rao- 
nasterium assignatura pro habitatione. Dolet etiam archiepiscopus ; piito, quod 
brevi providebitur nobis de ecclesia S. Francisci et eins monasterio. Kogo te, 
ut huius memor sis in accipiendo habitationem Moguntiae pro coUegio, ut de- 
signes locum cum ecclesia coniuiicta etiam cum aliquali incommoditate. Longe 
nobis hie videtur difficilius modo posse obtinere multis precibus et laboribus, 
quam fuisset in principio'. Am, 11. Juni schrieb er: 'Vide, si potes obtinere 
Carmelitarum monasterium aliquo modo, et si non illud, saltem Doniinicanorum, 
quod credo facilius erit'. Am 9. August äusserte er sich nochmals ein- 
gehend darüber: 'Non possum non iterum admonere Rev'i'™ V., ut omnem 
diligentiam adhibeat possibilem, ut occupet locum bonum ac commodum exer- 
citiis Societatis cum ecclesia, vel saltem ita agat, ut advenionte preposito 
provinciali et aliis libera per revif^u»''! adhuc sit electio. Non putareni ego tarn 
incommodum, accipere ecclesiain ac monasterium Dominicanorum, etiam si d. 
canonici S. Albani occupent eam ad tempus; nam illi content! erunt choi'o, 
vobis sufficiet templi navis pro exercitiis Societatis. Utinam hie Treveris ita 
actum fuisset, imo nunc nobis talis occasio offer retur, profecto eam non negli- 
gerem. Pei'cipimus, quantum possimus populo prodesse, si ecclesiam domini 
haberemiis coniunctam, et utinam revm"3 d. archiepiscopus noster ita cogno- 
sceret, scio omnem adhiberot modum, ut eam haberemus. Inter plebem multi 
sunt qui, seducti, ambigui sunt de fiele, quibus subveniretur commodissime nee 
seditio timeretur, ut opinor, in populo, imo firmitas stabilitasque in rebus reli- 
gionis maxima; nam nostri concionantur quidem, sed quid sequitur, obsecro, 
firmitatiSj nisi et usus sacramentorum mutuaque conversatio familiaris aceedat . 
lila s. Antonii edes non i-eiiciatur, etiam si non sit in optimo civitatis loco 
Sita' (VIl fol. 56). 


406 1561. 279,280 

III fol, 19, gleichzeitige Copie^. 

Oct. 15. Insignis tua coUegarumque tuorum pietas et veliemens in fidei 

catholicae promoyendo negotio Studium iam pridem nos iiiduxerunt, 
ut iion solum ea, qua omnes pios et ecclesiae addictos viros prose- 
quimur benevolentia, vestri oijdinis liomines amplecteremur, verum 
etiam omni cura in hoc incumberemus subsidio ac beneflcentia r> 
olim vos cumulare nostra. De qua re graves quanquam praeclaris 
cum hominibus liabuerimus sermones saepe, peroptatum tarnen 
nobis accidit, de cogitatione illa nostra sedula multa nos suaviter 
cum rev. d. Joanne Francisco Commendono Zacyntliiae episcopo^, 
qui inter coeteros imperii principes etiam apud nos nuncii apo-io 
stolici munere functus est, dein Tlieophilo ab Herhema, summi 
pontificis cubiculario, contulisse eisque dedisse in mandatis, haue 
nostram, uti speramus, praeclaram voluntatem suum ad reditum 
vobis exponerent. Id quod tarnen futurum plane confidimus. Hunc 
ex utilitate nobis concrediti populi maxime estimantes, si ex tami.") 
pio collegio peteremus et accerseremus virum, qui ut nos exemplo, 
ita ille concione populi mores, qui vehementer sunt labefactati, 
redintegraret atque avulsos ecclesia reponeret, statuimus has ad te 
dare, quibus hoc te faceremus certiorem peteremusque presentium 
latori coram nostram tibi mentem referenti lidem indubiam abs te2o 
dari, id ecclesiae meae utilissimum, mihi acceptissimum feceris. 
Sicubi enim ab illa christiana religio in hisce regionibus olim 
sumpsit initium, ita in domino confidimus, ex vestra Societate, hisque 
si quis adveniat populis, lucem exorituram, quae vicinam haeretico- 
rum colluviem non modo extinguat, verum etiam alliciat multos sua25 
sponte ad graemium ecclesiae, ut redeant, hisce presertim occasio- 
nibus obiectis, quibus ob fluctuantes et pugnantes invicem haere- 
ticorum sententias malo ingruenti commode queat mederi. Vale, vir 
prestantissime, atque de ecclesia, ut coepisti, bene mereri non 
desiste. Data Osnabrugi Idibus Octobris 1561 ^. m 

280. Kölner Viermonatsbericht über Mai bis August 1561, ver- 
fasst von Heinrich Somalius. Köln 1561 October 4. 

VI fol. 101, Copie von der Hand Kessels ; II, lose Beilage, Copie c. 1600. 


^ Ueberschrift : 'Exemplum litterarum ad tl. Layiiez;, quas Theophyhis ab Herhema 
tulit, cum ex diocesi recederet, poUicebaturque, se egregie orania principis mei no- 
mine expositurum atque curaturum.' Vgl. über diesen päpstlichen Kämmerer 
Herhema Ennen IV, 617 und Lossen, Masiusbriefe S. 245 ff. Er war 
im August 1561 loieder nach Deutschland gekommen, um Granvella den 
Gardinaishut zu überbringen. Am 13. August war er in Köln und 
verhandelte mit dem Rath in Sachen der Universitätsindidte (Rathsprot. 
vol. 20 fol. 270). Ve^'handlungen mit Herhema, Caspar Gropper und 
Commendone aus diesem Jahre, besonders über das Indidium tertiae 
gratiae, enthält das Stadtarchiv. 

2 Vgl oben S. 886. 

^ In einem, kurzen Schreiben vom 1. December 1561 komvit der Bischof 
nochmals auf diese Angelegenheit zurück (Copie 111 fol. 19). 


280 1561. 407 

— Hie Societatis sumns 55, in qiiibus sunt sacerdotes ll,Oct. 4. 
lectores 13, in artium vero baccalaiirios propediem promovendi 8. 
Reliqui vel rethorice vel humanitati Student, quibus 4 laici ad- 
iunguntur. Die Haltung aller ist vortrefflich. — Isto quadrimestri 
öspaoio in Societatem 9 adolescentes egregii cooptati sunt, quorum 
tres sunt idiomate Germani atque eorundem duo sunt artium 
magistri. — Expectamus brevi rev. patris m. Johannis Rethii adven- 
tum, qui hactenus ea, que ad collegii Maguntini erectionem facerent, 
comparavit ^. Rev. p. d. Lambertus ^ superiori hebdomada Maguntiani (Sept. 27.) 

10 se contulitj ut et rectoris collegii et concionatoris simul officio 
fungeretur. Speramus autem, patres et fratres Roma propediem 
Maguntiam adventuros. Profectio, quam rev. p. d. Franciscus 
Costerus cum rev. p. provinciali Treveros susoepit, grata nobis fuit 
vel eo potissimum nomine, quod inde ad nos, preter ossa s. Martini 

isplurima, decem integra capita e legione sacra Thebeorura advexit. 
Conciones rev. p. d. Henrici Dionisii non cum parvo fructufiunt^. 
— Oonvictores nostri sunt 45 preter eos, qui propriis expensis vivunt, 
quos 10 esse arbitramur, omnes tarn in literarum studiis quam in mo- 
rum probitate sie feliciter progrediuntur. In iis sunt nonnulli, qui 

20 octavo quoque die confitentur, quidam vero singulis decimis quintis. 
Dum idem faciunt, simul etiam ad eucharistie sumptionem ac- 
cedunt. Discipuli porro externi plerique hoc ipsum pietatis et 
religionis iter ingrediuntur, quod ei domesticos videant insistere ad 
vite integritatem consequendam. A postremis autem quadrimestribus 

25 literis rectoris cathalogo 100 ascripti sunt adolescentes discipuli 
atque singuli aliquoties hoc quadrimestri contessi sunt, universi 
autem scholas frequentantes sunt 400. Templum quidem non habe- 
mus. Sed Interim sacellis duobus sanctorum reliquiis ornatis domi 
utimur, in quibus satis est frequens dominicis ac festis diebus studio- 

3osoram communicantium numerus. Census annui neque ulli etiam 
sunt nobis, Interim domino eure sumus. Civium animi in dies 
singulos propensiores in nos esse experimur, quorum filii nobis 
erudiendi plurimi traduntur. — Colonie anno 1561 die 4. Octobris. 


1 Ein BegleitscJireiben Kessels vom 12. Ociober etnoähnt, dass der Pro- 
vincial Mercurian vom 14. August bis 9. September in Köln geivesen 
und dann über Trier nach Main?, gereist .9ei, 'ut illius novi collegii or- 
dinem componat ' . Er spricht die Hoffnung aus, dass Rhetius bald nach 
Köln zurüclckehreri werde, 'quo pi-esente videbimus de modo .agendi cum 
i-evMo nostro et cum senatu, ut Societatem admittant et locum aliciuem cum 
redditibus aut locum, quem modo occupamus, nobis assignent'. Das Schrei- 
ben behandelt 'weiterhin eingehend die ausserordentlich schwierige pe- 
cuniäre Lage der Jesuiten in Köln, die es unmöglich mäche, in diesem 
Augenblick Geld nach Rom zu schicken (VI fol. 100). 

2 Lambert Auer. 

^ Der städtische Rath verha^idelte um diese Zeit mehrfach über Mittel, 
um den Störungen zu begegnen, welche die Predigten im Dom durch 
das getummel und geswetz lichtfertiger leute' erfuhren (1561 Dec. 8, 1562 
März 2, Rathsprotokolle 20 fol. 308, 885). 


408 1561. 281 

281. Kölner Monatsbericht über Octöber 1661, verfasst von 
Heinrich Somälius. Novisen. Anknüpfung mit Herzog Erich II. 
von Braunschweig. Köln 1561 October 31^. 

VI fol. 104, Copie von der Hand Kessels. 
oot. 31. — Tornaco venit impriinis rev. pater Anthonius ^ liuius meiisis 
die 8. ministri functurus officio, quod quidem iam aggressus est, 
ita feliciter progreditur plurimumque subsidii in rebus domesticis 
tractandis p. nostro Leonardo adfert. Tres vero Tornaco secum 
abduxit. Näheres. — Unus, cum biduum vix apud nos fuisset, 5 
scribens suo tutori inquit: Malo me hie 100 daleros quam alibi 60 
insumere, adeo placet vivendi ratio, ordo et pietas. Ad Societatem 
hoc mense admissus est quidam adolescens Neomagus m. Petrus 
Buseus, theologie baccalaureus, recte in philosophia edoctus et iam 
eiusdem philosophie cursum insequentem mecum suscepturus. Bone lo 
est indolis et ad literas capescendas plurimum accommodus. Huius 
etiam nepos magne expectationis adolescens iam ad baccalaureatum 
Philosophie promovendus paulo ante ad Societatem admissus fuit^. 
Die s. Ursule sacerdos quidam d. Anthonius Adamus Dionantensis, 
civis meus et quocum puer abhinc annis quindecim literis operam i5 
dedi, valedicens seculo Christo sibi licere petiit apud nos inservire 
atque in Societate vite sue reliquum traducere. Vir est et maturus 
et moribus gravis, 8 post diebus futurus artium baccalaureus"*. — 
Paucis post interiectis diebus frater (siquidem oarne) rev. p. 
doctoris Hermanni Novesiani ^, qui modo Treveris agit, precatus 20 
est sibi concedi fratris insistere vestigiis inque Societatem cooptari. 
Preterea alius quidam iuvenis Gallo-Flander , g'ermanice lingue 
peritus, qui coraes itineris aliquot fuit mensibus rev. p. nostri pro- 
vincialis, simul in Societatem receptus est atque nunc lingue la- 
tine studet. P. m. Petrus Sylvius Treviros raissus est philosophie 25 
professoribus suam operam prestiturus, quem nudiustertius salvum 
eo advenisse ex adiuncto sibi itineris comite, qui ad nos reversus 
est, audivimus et scriptum est. 

llimnä (j^x Brunsvicensis ^, tanquam flos inter spinas fragran- 

1 Der von Kessel zusammengestellte Catalogus patruni et fratrum S. J. 
in collegio Coloniensi in Octobri 1561 befindet sich VI fol. 103. Er 
führt 56 Mitglieder auf, aber nur die Namen, nichts Näheres über die 
Persönlichkeiten, toie oben Nr. 247. (Vgl. den Anhang). Ein Begleit- 
schreiben Kessels zu diesem Monatsbericht, d d. Köln 1561 November 2, 
enthält nähere Angaben über die sechs Novizen, toelche .sich im October 
gemeldet hatten : Dietrich und Peter Busaeus aus Nimtvegen, Anton von 
Dinant, Peter Thyraeus aus Neuss. Julius Maguntinus und Johannes 
von Malmedy (VI fol. 104). 

^ Antonius Holletus Hannoniensis. 

3 Ueber die verschiedenen Ordensglieder dieses Namens vgl. de Backer- 
Sommervogel II, 416, 441, 442. 

* Decanatsbuch der Artistenfacultät IV fol. 302. 

^ Hermann Thyraeus; der Bruder hiess Peter. 

^ Der seit 1546 katholische Herzog Erich II. von Braunfich/ceig-Calenberf/ 
(1640— 1584] . Vgl. be.s: Koldewey, Die .le.näten und da.^t Herzogthum 


281,282 1561. 409 

tissinius, hisce diebus oratorem verum et priidentem et utriusque oct. 31. 
iuris doctorem ^ Coloniam ad vev'"""' nostrum archiepiscopum ataan- 
davit, vehementer expetens a S. C"^ aliquem prestantem doctriua 
virum aut etiam plures, si haberet, quorum opera uteretur in 

öerigenda fide catholica, quam apud se graviter inclinatam con- 
queritur. Eev"""^ itaque arcliiepiscopus ad nostrum collegium 
scribens rogavit, quatenus rev. p. doctor Henricus Dionisius, Inter- 
missis ad tempus in ede sacra contionibuS; ad ilim"in ducem se 
conferre vellet, ut ei et auxilio et consilio in redimendo populo sibi 

losubiecto ad catholice ecclesie gremium esse posset simuique dlspi- 
ceret de instituendi ibidem collegii Societatis ratione. Doctor 
itaque Henricus propediem eo se conferet, partim ut rev""** nostro 
ducisque ill™' desiderio satisfiat, partim ut de collegii institutione 
principem audiat studiumque eius promoveat. Nam, ut ex ducis 

i5oratore accepimus (cui veiiementer et Societatis institutum placet 
et iuventutis informande cum ad Hteras tum vel maxime ad pietatem 
ratio), illic sunt edes schoiis erigendis aptissime ^. — ^ Coionie 1561 
pridie Omnium Sanctorum. — 

282. Lambert Auer an Leonhard Kessel in Köln. Verhand- 
lungen über das Mainzer Colleg. Lage in Frankreich. Religions- 
gespräch zu Poissy. Concil. Mainz 1561 November 15. 

VI fol. 107, Copie von Kessels Hand. 

Rev. p. provincialis cum d. regen tc vestro apud rev'""'" adliucNov. 10. 

iomanet neque de reditu quicquam scribit. Catlialogum nostrum 
perendie imprimendum curabimus, initium vero pollicemur sub 
festum s. Andi'ee. Nova letissima tum ex Rethii tum ex Ganisii nov. 29 
literis babeo, uterque enim concordi stilo scribit, f'eliciter in Galliis 
catholicis cedere et streuue agere rev. p. nostrum generalem^. Et 

aö Beza liereticus, qui priraus est colloquiorum partis adversc, dixerit, 
questionem de presentia corporis et sanguinis domini in sacramento 


Braunschweig S. 3; Havemann, Gesch. der Lande Braunschiveig-Lüne- 
bitrg II, 841 ff.; Heinemami, Gesch. von Braun.'ichweig und Hannover 
II, 325. Er 'War im Jidi aus Spanien zxirückgehehrt (Sicltel l. c. S. 201). 
Wohl der loeiter unten öfter erwähnte Dr. Moritz Winkelmann. 
Dasselbe hatte Kessel am 22. October bereits dem Provincial Mercurian 
mitgetheilt (VI fol. 102). Vgl. unten S. 418, 428. 

Laynez und Polanco loaren auf dein lleligionsgespräch in Poissy an- 
wesend (Sachino, Historia l. V n, 198 ff. ; Ranke, Französische Ge- 
schichte I, 230 ff., Kluckhohn, Briefe Friedrichs des Frommen I, S. 209 ff.). 
Ein Bericht Polancos an Sahneron über das Gespräch d. d. Sept. 27 
ist gedruckt in den Freds hi^toriqites 1889 S. 77; vgl. auch die Kölner 
Acten, Abth. Franki'eich. Das Gesp7'äch blieb bekanntlich ohne Erfolg. 
— Laynez berilhrte auf der Reise von Frankreich nach Trient auch 
Köln (vgl. unten Nr. 297) Am 8. Nov. 1561 .schrieb Kessel an Mer- 
curian: Libeiiter admodum audivimiis, rev. ]). generalem forte visitatiirum 
hanc provinciam. Conabiinur dei gratia in dies omiiia magis ad Societatis for- 
inam reducere. — Impetravimus, ut nostri Coloiiiae [d. h. an der Universität] 
promoveri possent titulo Societatis (VI fol. 106, vgl. unten S. 413), 


410 1561. 282,283 

Nov. 15. euoharistie magis ardnam esse, quam iit de ea per se et siios 
collegas quicqiiam posset deftniri. Nolunt nunc con venire aut dis- 
putare amplius sed tantum scriptis agere. Magnam a patre nostro 
auotoritatem apud Gallos paratam atque catliolicos. Hand parum 
animatos atque confirmatos esse, quod tarn egregie Christi causam 5 
egerit apud reginam et proceres regni collectos. Deinde cardinalis 
Lotaringi orationem optinie cecidisse, quantumvis pater mendatii 
per satellites suos contrarium sparserit. Gallicani episcopi ad con- 
silium venturi sunt, preter Hispanos et 86 Italicos. 

283. Johann Lorenz Schrader, Secretär des Bischofs Johann 
von Osnabrück^ a7i den General Laynez. Wiederholt die in Nr. 279 
ausgesprochene Bitte des Bischofs, da Laynez auf der Reise^ dieses 
Schreiben loohl nicht erhalten habe. Absicht des Bischofs, das Augu- 
stinerkloster zu Osnabrück in ein Jesuitenkloster zu verioandeln. 
Brüssel 1561 December 13. 

in fol. 19, gleichzeitige Gojne. 

Dcc. 13. — Quare mei officii reputans haue principis mentem P*- T. 10 

aperire, statui has ad te dare, quibus facerem hoc ipsum, quod 
Ulis erat iniunctum, atque principis mei nomine peterem omnem 
a P'® T. adhiberi operam, quo ex tarn pio collegio unus adveniat, 
qui cum principe semper sit, diebus festivis et dominicis publice 
concionetur atque populo exemplo et doctrina ita praesit, quo 1.5 
sponte alliciatur impellaturque ad fidem catholicani redire. Quod 
ob inconstantiam haereticorum pugnantesque opiniones futurum 
omnes in domino confidimus speramusque, aegregie hoc modo tan- 
tum effectum iri, ut quemadmodum olim Caroli Magni temporibus 
Osnabrugensi ex diocesi originem sumpsit catholica fides, ita vestram 20 
operam, Studium, pietatem ac doctriam tantum posse consequi, si 
constanter vestris ab hominibus catholica religio doceatur, populo 
diligenter inculcetur, cum et origo dieresis ea iterum existät, ut 
ii, qui secessionem fecerunt, iure postliminii quasi reducantur. Huic 
accedit, quod princeps mens, si cognoverit, non absque fructu con- 2.5 
ciones apud populum collocari absque eo vos amari et pietatem 
venerari, curabit, sedulo integrum collegium in divi Augustini 
monasterio plane desolato instituatur fundeturque atque paulatim 
res eo deveniat, ut et vicinae regiones ad principis mei exemplum 
se componant. Quae causae cum gravissimae sint, P*^°^ T., cuiao 
Germania praecipue curae est, non possunt non vehementer movere, 
quo principis mei petitioni equissime morem gerat. Hoc P*^"^ T. 
admonitam velim, eum, qui mittendus sit, si Misnice, Saxonice, 
Turingice, Geldriceve eloqueretur, fore aptissimum et idoneum ad 
omnia atque ob elocutionis ius plurimi a populo fieret, quam si vel 35 
Bavarice vel Suevice vel Flandrice diceret animi sensum, vix enim 


1 Vgl. oben iS. 409 Anm. .'/. 


283,284 1561. 411 

a regione et hominibus is familiaris intelligitur sernio, qaein P. T. Dec. la. 
reperiet facile. — Vale Bruxellis 13. Decembris 1561. 

284. Peter Canisius an Dietrich Busaeus ^ in Nimioegen. 
Päpstliche AblassbuUe. Trienter Concil. Lage in Nimtcegen. Augs- 
burg 1561 December 16. 

VI fol. Uly Copie von Kessels Hand. 

— Una cum apostolica bulla ^ scribam aliquicl, presertim ad ami- dcc. ifi. 
cisslmum virum, cul me, fratrem et amicos omnes haucl parum 

5 debere scio. — Tuis ac tuorum egemus hlc precibus, ut in medio 

luporum simul et oves simplices et serpentes sapientes esse possi- 

miis Christi summa benignitate, qui promovere et sanctificare dig- 

netur hoc suum opus et ministerium nostrum, ad quod sumus arciti. 

Erit autem apud amicos xenii loco, ut spero et opto, magnum 

10 illud pontificis maximi beneficium, quod electis offertur omnibus et 
singularem summi pastoris arguit vigilantiam in pascendo catholico 
grege. Nee video, qui possint oves Christi censeri, qui tarn piam 
pii pastoris vocem negligunt, dum ad Christiane pietatis officia 
christianos omnes in re tarn gravi, sancta et necessaria excitat. 

15 Idem reformande curie Romane nunc dat operam. Concilii vero 
Tridentini eam rationem habet, ut variis et nationibus maximos 
et lectissimos viros coegerit , niliil intentatum relinquens, quod 
ad reformandam et trän quill an dam Cliristi ccclesiara pertinet. 
Episcopos modo centum convenisse audivimus, mittit suos etiam 

20 Gallia, que nunc habet rectius quam sectarii velint. Efficiat, queso, 
tua pietas, ut quemadmodum Auguste factum est, apud vos etiam 
indulgentie utiliter publicentur piique permoveantur ad excitandum 
e somno Christum in lioc gravi presentique naufragio. 

— Recte habet Theodericus ^, qui cum laude nostris Monachii 
25 preest. — Nihil mihi futurum est isthic gratius quam ut respnblica 

vestra in catholica religione sincera pacisque et concordie studiosa 
nullum sectariis et factiosis locum reliquisse videatur. — Auguste 
16. Decembris 1561. 

In concilio adest patriarcha Hierosoliniitanus et 3 episcopi 
aoGreci, adfuturi breviter dicuntur 16 episcopi ex GalJiis cum oratore 
regio, cesaris oratores ad 15. Januarii expectantur'^, quibus presen- 
tibus initium dabitur concilio^. 


^ Wohl der Vater der ver,schiedenen Ordensglieder dieses Namens. 

^ Die Ablassbidle für das Concil, vgl. Nr. 294. 

3 Dietrich Canisius. 

* Es waren Ersbischof Anton von Prag und Sigismund von Thun (vgl. 
Sickel, Zur Gesch. des Concils von Tinent S. 229). 

° Mit Peter Canisius unterhielten die Kölner dauernd einen lebhaften 
Briefwechsel. Am 22. Mai 1561 beglückicünschte er Phetius zu seinen 
Erfolgen in Mainz und fügte hinzu: Moguutiiio praesuli vellem ego sum- 
mopere cliios dari eximios tlieologos, alteram coucionatoreni, alterum non doc- 
tiim modo sed etiam sapieiitera, c^uoties opus osset, admonitorem atque consul- 
torem. Utvumque dari vellem a praeposito nostro, iiisi quod Eomae nullum 


412 J561. 285 

285. Kölner Monatsbericht über Deceinber 1661, verfasst von 
Heinrich Somalius. Lage der Studien. Novizen. Hersog Erich von 
Braunschweig. Köln 1561 December 31. 

VI fol. 110^ Gopie von der Hand Kessels. 11, lose Beilage, Abschrift 
von Kritzraet. 

Dcc. ;!i. — Ex aliis quoque gymnasiis Studiosi adoJescentes coufitendi 

studio ad nos se contulerunt, quibus etiam nihil defuimus, et dolent 
plerique, quod aliis noraen dederint, quo facto a nostris scliolis 
prohibentur omnisque facultas illis ad nos coinmeundi adimitur^. — 
Dura iuventutem nostram intuemur, nescio quo pacto recreamur et 5 
gaudio explemur non ex iuvenum tantum multitudine, quia id nobis 
cum reliquis scholis commune est, licet tamen magno eos numero 
antevertamuSj sed potissimum ex preclara indole, quam nostre institu- 
tioni deus sua bonitate subiectam esse voluit. Etenim videtur 
quidam iuvenum factus esse ab eo delectus simulque ad nostram 10 
Institutionen! eos mittere, qui ad virtutes literasque capessendas 
animi propensi sunt et faciles. PJeriquc vero eo iam virtutis pro- 
gressi sunt, ut animum ad religionem vel maxime ad Societatem 
adiecerint. Hinc isto niense 3 ad Societatem preclaris dotibus 
ornati adolescentes admissi sunt, quorum sunt duo, qui logice ir. 
Student, qui in ea prestantes futuri videntur. Sunt et alii, qui 
eodera prorsus animo aft'ecti sunt, philosophie etiam navantcs 


ego nunc videam Geniiauum coutiouatorGui (VII fol. 85). Am 10. Juni rich- 
tete er ein Schreiben an die Kölner Jesuiten: Synodus in Septembrein 
pi'oi'ogatur. Pontifex nihil intentatum relinquit, iit oonvocati sese coniung-ant 
et rem serio exordiaiitur. Itaque bona spes est fore, ut adsit vicario suo Chri- 
stus in hoc miserando ecclesiae suae statu, pro quo ut seorsim et coniunctim 
post hac oremus, prudenter et pie Romani patres admonent. Ronaae instituitur 
nova typographia, unde prodeant nobis optima fide castigati et restituti patres. 
Data est provincia doctis theologis, ut biblia nova et bene concinnata in lucera 
proferant (VI fol. 95). Am 29. Juli schrieb Kessel an Rhetius nach 
Mainz: Oatechismus p. Ganisii iam imprimitur denuo a Materno a Oanisio 
correctus. Quam primum excassuä i'uerit, mittemus tibi aliquot exemplai'ia et 
unum bene ligatum pro rev'n^ Mogutitino. Iam maior catechismus etiam a p. 
Oanisio corrigitur, ut impriraatur' (vgl. Braunsberger l. c. S. 78). Am 29. 
September schi'ieb Ganisius d. d. Augsburg (wo nach einem Schreiben 
des Wilhelm, Eideren von demselben Tage 'de coUegio hie instituendo ce- 
lebris fama est et brevi spei-amus eft'ectiim'', VI fol. 105): Oardinales Augu- 
stanus et Hosius ad rae scrlbunt, episcoporum uamcrum in concilio augeri. 
Sed mira in Germanis socordia^ qui vocati ad coonam omnes excusant et ne- 
scio quid tergiversantur. Gratulamur nobis et vobis de bona spe collegii Franc - 
tbrdiensis (VII fol. 10). Der erwähnte Wilhelm Ekleren schrieb am 18. 
Januar 1562 nach Köln über die glänzenden Fortschritte des Ordens 
in Augsburg, Innsbruck und München. ' Indesinenter nostri Salzburgi et 
Lanshutae expetuntur, taeeo interim de Ratisbona, Elwanga aliisque locis. In- 
golstadium hisce diebus evoeatus est p. Oanisius a eonsiliariis principis ad eam 
univei'sitatem rite reformandam, quo saue veliemeater ea eget' (Vi fol. 113; 
vgl. die Iteformvorschläge der Jesuiten d. d. 1561 Oct. 18, Pachtler I, 203 
und Mittheilum/en der G-esellschaft f. deutsche Erziekungs- und Schul- 
geschichte IV, 169). 
Vgl. dazu die oben S. 336 Anm. 2, 375 Anm. 2 erwähnte Bestimmung. 


285,286 1561. 413 

operam, quibus, dum aditus non precluditur, superiores tarnen in-Dec si, 
gressum, partim angustiis loci impiilsi, partim constantis animi 
periciilum facientes, differunt. — 

Ante hebdomadas 4 dux HP""« Brunsvicensis^ Coloniam ipse 

r, vcnit, quem ubl convenisset p. d. Henricus Dionisius, multa postea- 
quam illi polliceretur, aurigam cum rheda (alio enim contendebat) 
iussit tantisper Coionie lierere adiuncto itineris comite nobili 
quodam viro sue faniilie, quoad ipse ad iter paratus esset. Tri- 
duum moram traxit. Ac ubi cum uno ex fratribus nostris et 

10 alterius gymnasii lectore discessisset summique templi contiones 
reliquisset, magno animi merore affecti sunt auditores. Et cum 
populus gravius quereretur ferretque egrius ipsius profectionem, 
j.ßymns iioster archiepiscopus Coloniensis in eins locum suffraganeum 
suum^ suffecit, qui gratia et doctrina plurimum etiam valet. Hie 

15 cum primum inciperet et se in locum dicti patris ad tempus suf- 
fectum populo denunciaret, magna in illo amplissimo hominum 
consensu illi tribuit ac simul rogavit, ne ferrent auditores mole- 
stius, partim quod quam posset maximam, quam illiin ipso experti 
erant, impensurus esset operam, partim, quod illum propediem 

sorecepturi essent, ubi inclinatam rellgionem apud il]i""in ducem 
erexisset. 

Ees Societatis experimur longius in dies singulos progredi 
et raagis civium animos in nos inclinari adeo, quod bis 4 ieiu- 
niorum temporibus cum tres ex nostris fratribus ad hypodia- 

2nConatus ordinem sunt promoti, eos Societatis titulo ac religionis 
nomine admiserint gratis omnia nobis donantes. Deinceps nullam 
ea in re difficultatem experiemur poteruntque Societatis titulo, 
quoties superioribus ita visum fuerit, ad sacros ordines promoveri. 
— Coionie 1561 ultima Decembris. 

286. Kölner Viermonatshericht über September bis December 
1561. 55 Mitglieder der Gesellschaft, 10 nach Trier, Mainz, an 
Herzog [Erich] von Brauoischweig und an P. Canisius gesandt; 11 
neu eingetretene. Erlernung der hochdeutschen und der französischen 
Sprache. Predigten in der Volkssprache, Akademische Promotionen 
und Priesterweihen. Beginn des neuen Schuljahres. Ausiöärtige Wirk- 
samkeit. Seelsorge. Bemühungen Erichs von Braunschioeig um einen 
katholischen Prediger. Heinrich Dionysius durch ihn selbst abgeholt. 


Der oben S. 408 erwähnte Herzog Erich IL Eine Notiz Kessels vom 27. 
November bezw. 2. December (VI fol. 108) besagt : Dux Brunsvicensis occulte 
Coloniam veniens fecit vocari d. Henricum (Dionysium), ostendens illi omuem 
benevolentiam, dicens se iiiventurum favoi'abilem principem in omnibiis. Desi- 
derabat, ut quam primum proficiseerettir. — 2. Decembris d. Henricus pro- 
fectus est cum m. Micliaele, nam hunc ipsum desiderabat (vgl, ebd. fol. 109 ; 
die letzte Notiz auch im Tagebicch des Wietius fol. 85). Der m. Michael 
ist Michael liuel aus Erfurt, der oben S..340 Ämn. 4 erwälmte Zögling 
des Tncoronatum. 
Jollann Pennar. 


414 1561. 286 

Der Weihbischof stellvertretender DomprecUger. Köln 156] Decem- 
her 31. 

in fol, 12, gleichz. Copie; 11 fol. 43, Gopie des 17. Jhs. 

Dec. 31. Suinus in hoc collegio quinquaginta quinque Societatis , atque 

ex iis sacerdotes 12, raagistri non sacerclotes 9, raagisterio proximi 7, 
physici 9, logici 8, rhetoricae Student 4, poeticae 3, gramraaticae 2, 
et qiiatuor sunt coadiutores. 

In den letzten vier Monateoi sind zehn Bruder aus Köln nach 
andern Orten abgeordnet -worden, elf sind neu aufgenommen ^. 

üniversi ante Christi domini Natalitia iuxta constitutionum for- 5 
mam rev. p. nostro Leonardo generatini confessi sunt ac ipso die 
cum ingenti gandio omnes vota innovarunt. Atque in iis duodecim 
fuerunt, qui tunc primum votis se Christo obstrinxerunt. 

Non parum fructus spiritualis accrevit ex eo, quod singulis 
quibusque mensibus aliquod cuilibet divi nomen sortito contingit, lo 
quem sibi eo mense velut patronum colendum statuat; hunc ut 
aliqua veneratione vel demissi animi significatione cohonestent, tres 
poenitentias sibi quisque eligit. 

Ad haec curatur diligenter, ut fratres linguam superioris Ger- 
itianiae discant. Verum de quibus spes non est, quod eam discere 15 
possint, ab iis hoc exigitur, ut propriam expoliant et eleganter 
gallice loqui assuescant. In quem finem his politi scriptores gallici, 
illis vero venustioris styli germanici authores comparantur. Item 
diebus Veneris illi in concionibus germanicis et hi in gallicis exer- 
centur. Quoniam autem latinarum exhortationum frequens in So- 20 
cietate usus est, sabbatinis diebus latine concionantur. — 
Nov. 5. ISTonis Novembris studia instaurata sunt, ac eo die primum ma- 

tutino tempore sacrum magno cum gaudio et devotione iuvenum 
musice est decantatum. Post vero hora secunda pomeridiana in 
scholis nostris (quarum angustiae permultos exoluserunt) duo ado-sö 
lescentes Studiosi dialogum, quem ex classis poeticae auditoribus 
unus composuerat, exhibuerunt. ßeliqui vero parietes variis car- 
minum generibus obtexerunt. Quae res adeo commovit aliorum 
gymnasiorum studiosos, ut non modo venirent spectatum, verum 
etiam corrigerent, si possent, affixa parietibus carraina. Deinde so 
ubi exhibitus fuit dialogus, duo rhetores ad classem philosophiae 
conscensuri orationes de philosophia pronunciarunt, quorum alter 
eam contempsit, alter vero postquam laudibus sustulisset et in raa- 
gnis scientiis eam reposuisset, antecedentis argumenta evertit adeo, 
ut laudem sit non raedioorem adeptus illud certandi genus acar, 
declamandi utramque in partem usus. Demuni singulis adolescen- 
tibus ad superiores classes ascensuris praeter honorem, qui pro 


1 Je einer aus Dinant, Tournay, Neuss und Mainz, je zivei aus Nimivegen 
'und Lilttich; hei dreie^i ist die Herkunft nicht angegeben (vgl. auch 
Kessels Begleitschreiben zu dem — nicht vorliegenden — Monatsbericht 
über den November, d. d. Nov. 27, VI fol. 108). 


286,287 1561—62. 415 

mimscniusque eruditione tributus est , munuscula etiam quaedam Dec. si. 
tribus maxime primis classis cuiusque donata sunt, tit hoc pacto 
omnes ad studia deinceps inflammarentur. 

Mensem autem ununi in iuvenum examine insumpsimus, tametsi 
5 ad examinandum octo praeceptores essent institnti. 

Porro tribus diebus post 23 ex nostro gymnasio adolescentes 
ad gradum baccalaureatus in philosopliia evecti sunt^, in quibus 
sunt 9 nostrae Societatis ; atque eo tempore cursum pliilosophiae 
novum instituimus cum quinquaginta iuvenibus, suntque in omnibus 
loaliis classibus tot auditores, ut reliqua gymnasia multitudine disci- 
pulorum longe antevertamus. — Coloniae Agrippinae pridie Cal. 
Januarii 1561. 

287. Trierer Viermonatsbericht über September bis December 
1561^. Trier 1562 Januar 5. 

III fol. 9, gleichzeitige Copie, von der Hand des Gerhard Pesch. 

20 Brüder, davon 12 Priester. Deutsche Uebungen der nicht- Jan. 5. 
deutschen Brüder. Quinque ex nostris lectiones theologicas audiunt, 
tres magistri artium, reliqui sacerdotes illo titulo non insigniti. 
Ende September ist Maximilian Capeila Doctor der Theologie ge- 
worden. 

15 Cum circa festum s. Lucae statuissemus reuovationem studio- october is. 

rum liuius academiae instituere, quae post festum Omnium sanc- Nov. i. 
torum inchoaretur, nullum non movimus lapidem, ut studiosorum 
tum commoditati, tum ad literarum studia fervori quam posset com- 
modissime consuleretur. 

20 Itaque omnes omnium classium discipuli non illi tantum, qui 

antea fuerant, sed et, qui novi advenerant, exacta satis indagatione 
examinati fuere. Qui caeteris diligentiores inventi sunt et tres 
primos ascensus ordines promeruisse iudicabantur, libellis, et iis 
quidem, qui in classe, ad quam ascenderant, praelegi debebant, no- 

25men illorum aureis literis continentibus veluti laboris sui praemio 
donati sunt. Circa idem etiam tempus 10 artium Studiosi ad bac- 
calaureatus gradum admissi sunt. Mox deinde disputationes pu- 
blice a nostris institutae in theologia, methapliysica, ethica, physica, 
logica, rhetorica, graecis et liumanioribus literis, quarum theses 

somultis ante diebus non uno in loco affixae fuerant, ita tamen ut 
antequam eas aggrederentur discipuli, qui eas defenderunt toto 
triduo praesidentibus magistris, oratio aliqua cum versibus prae- 
mitteretur, interdum graece, interdum latine. Ut autem prioribus 
duobus diebus disputatio finem accepit, versus similiter recitati sunt, 

3.5 quibus auditores in posterum diem invitarentur. Tertio vero gra- 
tiarum actiones etiam carmine habitae sunt. — 


^ Sie sind im Decanatshuch der Artistenfacultät (IV fol. 302) bezeichnet. 

Im ganzen tvaren 94 Baccalaureen zu diesem Termin (vgl. oben S. 211 

Anm. 1). 
2 Der Verfasser ist nicht bezeichnet. 


416 1562. 287 

Jan. 5. Ne quis aiitem tempus renovationis studiorum ignorare possit, 

catalogi impressi, qui lectionum novarum rationem continerent, 
ad civitates et vieiiias provincias missi sunt. Idque non tam eo 
animo factum est, ut scholasticorum numerus incrementum capere 
posset, quam ut haeretici, in quorum velut meditullio ag-imus, no-ö 
strorum fama coerceri et catholici in fide ofiicioque conservari 
possent. Nee interim hac quidem in re lusa nobis opera est, cum 
proximo hoc bimestri plures 60 novi discipuli huc confluxerint, 
quorum infiraus humanista fuit ; neque enim classes ullas liactenus 
habemus inferiores, ut vel hinc coniicias, quantus esset futurus nu- lo 
meruSj si semel, quod arctiiepiscopum iii votis habere certis argu- 
mentis didicimus, inferiores apud nos scholae instituerentur. 

Ea autem praecipue nostris cura est, ut tam in literis, quam 
probis inculpabisque moribus non poenitendum quisque fructum 
percipere possit, institutis in hoc praeter leetiones quotidianas etif) 
ordinarias frequentibus disputationibus, repetitionibus, examinibus, 
compositionibus, evangelii, catechismi ac doctrinae christianae com- 
munibus lectionibus aliisque exercitiis. Singulis praeterea diebus 
dominicis nonnunquam etiam et festis omnes classium discipuli in 
unam scholam conveniunt, ubi duo, alter rhetor alter humanarum2o 
literarum classis, declamationes variorum argumentoruni habent; 
quod nonnumquam etiam pulchro aliquo poemate tentant. Quin quod 
non infrequenter in utramque id partem agunt, altero laudante 
quippiam, altero vituparante, in quibus etiam tertius velut iudex 
accedit. — Ad quae percipienda eo facilius perveniunt, quod prae- 25 
ceptoribus illi suis sint quam obedientissimi ingenioque puro, sin- 
cero ac ab omni fraude alieno potius quam vehementer subtili. 
Unde fit, ut iussa libenter facessant. Si qui autem (ut inter multos 
fieri consuevit) in officio non contineantur, solent hi virgis caedi. — 

Singulis fere mensibus, ut nostris confiteantur [discipuli], eosso 
assuefacimus, quod ante adventum huc nostrum inauditum erat, 
neque hoc solum, verum saepius quam semel in anno criminum 
suorum confessionem iterarent. Sumunt etiam sacram synaxin non 
infrequenter, et quidani singulis dominicis; cui rei argumento esse 
Dec. 25. potest, quod proximis festis Nataliciis 96 in sacello nostro sacram 35 
eucharistiam sumpseruntj praeter eos, qui a nostris petita facultate in 
aliis id ecclesiis ac in patria, quo concesserant, praestiterunt. Prae- 
terea duarum inferiorum classium discipulis semel in hebdomade 
catechismus declaratur, quem et ediscunt. Dominicis etiam diebus 
et festis per sesqui horam illius diei evangelium et catechismus a4o 
doctore theologo omnibus explicatur. — 

Predigten an drei Stellen, einige Male 3000 Zuhörer. Viele 
Beichten. 

Frequens est, ut ab abbatibus sollicitemur, ut et illos invisere 
ac cum religiosis iliorum conversari illosque ad bene constanterque 
agendum exhortari velimus. Sed quod nulla nobis spes sit, ut ex 
tali familiaritate ac conversatione magnum aliquem fructum referre45 


287,288 1562. 417 

possimus, non fiiint voti oompotes. Nur in Frauenldöstem predigen Dec 25. 
sie hin und loleder. Gefängnisse und Hospitäler sind noch immer leer. 
Die Lage ist günstig. Successus atque favor huius universi- 
tatis talis est, quo vix meliorem optare possemus. Rector enim^. 
ut est totus noster, nobis inconsultis nihil agit. Facultas tlieologica 

5 omnis nostrae est Societatis, quemaclmoclum etiara et magna pars 
facultatis artium, quamvis illa decanum habeat archiepiscopi curiae 
sigilliferum^ ac nonnullos alios artium magistros extraneos. De 
consilio autem praedictae artium facultatis ex nostris Septem sunt, 
qui in congregationibus semper adesse solent illarumque potiorem 

lopartem constituere ^. Treveris 5. Januarii 1562. 

288. Kölner Monatsbericht über Januar 1562, verfasst von 
Leonhard Kessel. Köln 1562 Februar 6. 

VI fol. 115, gleichzeitige Copie, von der Hand des Gerhard Fesch. 

— Numerus fratrum undecim personarum accessione adauctus Febr. 0, 
est. — Rev. p. provincialis et p. Joannes Rhetius Moguntia huc re- 
dierunt atque in rev. d. Joannem Franciscum Commendonium, nun- 
cium apostolicum, Confluentiae inciderunf^. Per quem non parum 

15 res collegii Treverensis apud rev"™""^ d. archiepiscopum rev. p. pro- 
vincialis promovit. Promovit etiam res nostras Coloniae apud non- 
nullos praelatos, cum quibus de Societate multis egit. Proximis 
hisce diebus tres magistri ex nostris fratribus in consiliarios facul- 
tatis artium sunt assumpti^ et septera alii Societutis ad tentamen 

20 (ut vocant) a facultate admissi sunt, ut quadragesimali tempore 
artium magistri creentur*^. 

In scholis nihil hoc mense est immucatum. — Sub festum Feiir. 2. 
Purificationis beatissimae virginis Mariae totus discipulorum grex 
ad confessionem rursum se contulerunt, quo audiendo sex e nostris 

25 sace]-dotibus quatuor dies tribuerunt. Porro ipso die festo plures 
150 dominici corporis sacramento nostro in sacello refecti sunt. 
Quoniam autem ille dies anniversaria fostivitate ob collegii princi- 
pium solemnius nobis celebratur, multa de eo carmina per disci- 


Der Dotniiropst war damals Rector der Trierer Universität, Gottfried 
von Wallendorf bekleidete um diese Zeit diese Würde (Trierer Stadt- 
bibliothek Msc. 1574 fol. 57). 
Johann Houstius (S. 353 Änm. 2). 

Die durch die Jesuiten veränderten Statuten der Trierer Universität 
aus dem J. 1562 sind gedruckt bei Pachtler l. e. 1, 172. 
Comrnendone luar von Lübeck (vgl. oben S. 388 Anm. 5) zunächst nach Bel- 
gien zurückgekehrt und zog dann rheinaufioärts über München nach Trient 
(Gratiani, De scriptis invita Minerva II, 94 ff.). Der Provincial 31er- 
curian rei.^te am 12. Februar nach Löwen und Tournay loeiter (VI 
fol. 116). 

Die Decanatsakten erwähtien die Aufnahme des M. Petrus Busaeus 
Neomagus theol. bacc. zum 22. December 1561 (IV fol, 303). 
Vgl. die VerzeAchnisse im Anhang. 

Jesuiten -Akten. 27 


418 1562. 288,289 

Febr. 6. pulos parietibus appensa fuerunt. Deniqiic, quocl prius posuisse 
oportuit, multi convictorum reliquornmque discipulorum eo virratis 
perfectionisque pervenerunt, ut de relinquendo secnlo et religionis 
ingressu serio secum cogitent. lamque iionnulli vehementer ex- 
petnnt, ut in Societatem admittantur, ad omnia se paratos fore 5 
pollicentes. Quorum omnium piis desideriis cum ob loci angustiam 
satisfacere nequeamus, dilatione aliqua constantiam ipsorum pro- 
bamus. Cum quibusdam, qui a consiliis sunt rev*"'^ nostro archi- 
episcopo, de templo Societati attribuendo rursum tractare incepimus. 
— In Quadragesinia autem ipsum rev"^""^^' archiepiscopum accessuri lo 
sumus. 

Decanus facultatis artium, alterius gymnasii professor^, cum 
bis diebus tentatores (ut appellant) eligendi essent, qui omnium 
gymnasiorum baccalaureos ad magisterium aspirantes facultatis no- 
mine examinarent, precatus est, ut a nostro collegio constitueretur m 
aliquis, qui in libris quibusdam articulis examinaret, asserens, ex 
reliquis gymnasiis nullos adfuturos, qui melius nostris illud prae- 
stare possent. Tantum vir ille apprime eruditus Societati tribuit, 
Sit gloria deo. Multorum quoque civium et optimatum animi So- 
cietati conciliantur flliorum suorura fideli institutione. — Coloniaeso 
Agrippinae 8. Idus Februarii anno 1562^. 

289. Dr. Moritz Wmkelmann, Roth des Herzogs Erich IL von 
Braunschweig^', an die Kölner Jesuiten. Gerücht von einem Bund 
katholischer Mächte gegen Frankreich. [Münden] 1562 Februar 18. 

VI fol. 116, Copie von Kessels Hand. 

Febr. 18. Rumor hie est, conspirasse (ita enim aiunt) pontificem summum, 

cardinales et regem catholicum Hispaniae contra Galliae regnum, 
quod quoad regem Hispaniae attinet, omnino non vanum esse scio. 
Et vereor, ne se princej)s mens Ericus hisce negotiis implicuerit sr. 
et ob id minus succedant nostri conatus, tametsi non omnino frustra 
nos laborasse sperem. Hoc audio dici, Gallos missis ad plerosque 
Germaniae principes Lutheranicae haereseos addictos legatis solli- 

1 Hugo von Tongern, Professor am Laurentianergymnasium, Decan 1561 
Oct. 9 bis 1562 Oct. 9. Die Wahl der Examin'aioren fand am 8. Fe- ■ 
bruar statt (Decanatsbuch IV fol. 308). 

2 In einem Begleitschreiben zu obigem Bericht, d. d. Köln 1562 Febr. 13, 
theilte Kessel mit: Domum prob.ationis noudnni luibemiis, fratres tarnen .se- 
parat! a convictoribus habitant et separatnm etiam est eoriim refectorium, et So- 
cietatis more vivunt. In Bezug auf die oben S. 383 An7n. 3 eriuähnte Zahlung 
der schuldigen Miethe an den liath meint er: Coacti fnimus, tnnc 50 tla- 
leros ipsi.s dare; patienter hoc sustinuimus, et fvuctus spiritualis non exiguit.s 
nos consolatur. Spero, nos non amplius expellendos. Fama collegiorum Tre- 
verensis et Moguntinensis perinultum quoque nobis protlest. Experientia enim 
iam senatores discunt, nos esse utiles reipublicae et auctores pacis et virtutis 
catholicaeque fidei propugnatores (VI fol. 116). 

^ Winkelmann stam,m,te aus Göttingen, studirte 1.555 in Bologna, tvurde 
1559 braunsGhtüeigi.9c7ier Rath, 1568 kais. Kam,mergericlitsbeisitzer, dann 
Kmizler in Fulda (vgl. das Register). 


289—291 1562. 419 

citasse, iiti auxilia iis mittantiir foedusque inter eos ineatur. Ego Febr. i8. 
magnam tragediam fore et in Gallia et in Germania non dubito. 
Dens faxit, ut, quid fiat, ad lionorem nominis siii et profectnra 
ecclesiae suae vergat^. 18. Februarii 1562. 

290. Leonhard Kessel an [die Jesuiten in Mains oder Trier]. 
Gerücht vom Tod Bezas. Promotionen der Schüler des Tricorona- 
tum. Aussichten auf die ServoMuskajJeUe in Köln. [Köln] 1562 
3Iärz 3. 

VI fol. 115 v^ Copie von Kessels Hand. 

5 Intelleximus Tlieodorum Beza Vezalimn misere deeessisse^, mju-z 3. 

an sibi ipsi manus intulerit, an ab aliquo cacodemone, m quondam 

Bueerus sit suffocatus, ignoratiir. Credo vos aiidivisse de rege 

Francie et Navarre, qui in festo Purificationis accensa teda in Febr. 2. 

supplicatione processerunt, que res reginam ita perculit, ut in febri 
loincideret et Beza predictus mortuus tuerit. 

Nos paulatim progredimur, promovimus 20 licentiatos artium, 

8 sunt Societatis^. In publicis disputationibus quadragesimalibus 

nostri omnium iudicio palmara obtinuerunt. 

ßgymus jioster misit preterita 6. feria cancellarium suum ad Febr. 28. 
15 doniinos de capitulo S. Cuniberti, nt nobis traderent templum s. 

Servatii, qui consenserunt. Heri parate sunt litere a rev™*^ dona- Miirz 2. 

tionis, hodie capitulo tradentur'^. Sumus actu 69. — 1562, 3. Martii. 

291. Leonhard Kessel an den General Laynez, Begleitschreiben 
zu dem (nicht vorliegenden) Monatsbericht über Februar 1562. Vier 

1 Vgl. zu diesen Gerüchten Siclcel l. c. S. 261 ff. 

2 Die Nachricht toar falsch, Beza starb erst im J. 1605; doch tüurde ihm 
im J. 1562 in Fi^ankreich nach dem Leben getrachtet (Herzog - Plitt, 
2. Aufl. 11, 361). 

^ Die zur Societas gehörigen Licentiaten sind im Anhang bezeichnet. 
Nach dem Decanatsbuch der Artisten (IV fol. 804) ivurden im ganzen 
66 Licentiaten; nur bei einzelnen ist hinzugefügt, welchem Gymnasium 
.nie angehörten. 

4 Vgl. oben S. 348. — VII fol. 94 befindet sich ein Entiourf (von der 
Hand, des Johann Elietiu.'i) zu einer Ui^kunde d. d. Brühl 1562 März 2, 
durch welche EB. Johann Gebhard von Köln den Jesuiten das '.sacellnm 
s, Servatio dicatum in plate.a divi Joanni.s civitatis nostrae Coloniae situm ' 
mit Einwilligung des S. Oitnibertstifts überlässt, 'ut in eodem catholicae 
et apostolicae pietatis suae, qua nobis summe common dantur, solita exercitia facere 
et ad dei laudem et g-loriam divina celebrare, concionari, cantare, confessiones 
audire atque etiam eucliaristiae sacramentum ex devotione petentibtis (Paschatis 
festo solummodo excepto) libere administrare possint. Ab aliorum vero sacra- 
mentorum administratione, ne parrochialium ecclesiarum pastores de iure suo 
quicquam decedere vel aliquid detrimcnti inferri conqueri possint, omnino abs- 
tinebunt'. Wie .sich aus Nr. 294 ergibt, ivurde die Urkunde seitens des 
EB. vollzogen. Die Verhandlungen mit dem Kapitel von 8. Cunibert 
führte der erzb. Ofßcial Dr. Johann Kempis. Das Kapitel, und sj^e- 
ciell der Dechant [Johann Cranen], konnte sich jedoch nicht entschliessen, 
sondern mächte viele Einioendungen, die durcli die Jesuiten in einem 
besonderen, elf Paragraphen umfassenden Schriftstück zu entkräften 
gesucht wurden (Vif fol. 77, 78). 


420 1562. 291,292 

Novizen. Ausioärtige seeJsorgerische Thätigkeit. Verhandlungen wegen 
der Servatiuskapelle. Jlausmiethe. Köln 1562 März 20. 
VI fol. 118, Copie von Kessels Hand. 

März 20. — Quatuor in Februario ad Societatem accesserunt. P. Leo- 

nardus Villarius, m. AJardus [Arnoldi], m. Joannes Herbimonta- 
nus superioribus diebus sacerdotes ordinati sunt^ Post cele- 
bratas primitias^ d. Leonardum constituimus ministrum, nunc eum 
instruimus, nt cum frairuin profectu istud officium administret. D. 5 
Franciscus Costerus est prefectus novitiorum, melius in dies suo 

März 29. fungitur officio. Ad imminentia ista festa Paschalia aliquot patres 
et fratres ad diversa loca prolecti sunt, ut negotia ibidem pera- 
genda expediant, partim etiam, ut concionentur et confessiones 
audiant ac similia charitatis officia exerceant. 10 

Quando nostri adierunt rev"'""^ archiepiscopum pro consequendo 
templo, usi sunt rationibus, quas Rev'^^ T. mittiraus^. Quoniam 
autem Colonie nulluni templuhj inveniri potuit, quod minus ab aliis 
occupatum esset, commlsit suo cancellario *, ut ageret nostro nomine 
cum canonicis S. Cuniberti, ut cum ipsorum consensu Societatiiö 
traderetur templum s. Servatio dicatum. Atque cancellarius hoc sie 
executus est, ut canonici consensisse viderentur. Conseribi itaque 
j.ßymus iiissit literas, quas etiam mittimus. Sed eas non viderunt 
canonici, varias obiecerunt difficultates, dixerunt hoc negotium non 
sc tantum concernere, sed etiam provisores parochialis ecclesie2o 
s. Cuniberti, et si isto modo templum Societati traderetur, privari 
decimas; voluerunt scire, quamdiu velimus et qua hora diei templo 
uti vellemus, secundum quem usum in eo cantare, Eomanumne 
an Coloniensem, et sub qua comminatione recipere. Denique cu- 
pierunt, ut ab istius templi petitione desisteremus. D. officialisgr. 
amicus noster vellet, ut sub certis conditionibus susciperemus; si 
enim occupassemus, non facile postea nos eiicerent. Verum nobis 
videbatur ita progrediendum, ut habetur in adiuncta carthula^. — 
Egimus cum altero consule huius reipublicae de araovendo grava- 
miiie, cuius aliquoties in literis nostris mentionem fecimus''. Spe-30 
ramus, quod a senatu illud nobis impetrabit. — 1562, 20. Martii. 

292. Mainzer Viermonatsbericht über Januar bis April 1562'^, 
verfasst von Petrus de Loppersum. Mainz 1562 April 19. 

III fol. IS, gleichzeitige Copie, von der Hand des Gerhard Pe.scJi. 

1 Nach dem Tagebuch des Rhetius fol. 36 am 14. März. 

2 Das Tagebuch l. c. beschreibt den Akt. 

3 Liegen nicht vor. Zur Sache vgl. oben S. 419 Anm. 4. Vgl. auch lieiffen- 
berg 1, 99. 

* Der oftgenannte Dr. Franz Burkard. 

^ Vgl. oben S. 419 Anm. 4. 

6 Es handelt sich um die Zahlung der Miethe, Bürgermeister waren in 

diesem Jahre Arnold von Siegen und Hermann Sudermann, 
"f Es ist augensclieinlich der erste Mainzer Bericht. 


292 1562. 421 

14 Brüder, davon 3 Priester, 6 Praeceptores. Mehrere Jung- April i9. 
linge wünschen als Novizen aufgenommen zu loerden. In festo nov. ii. 
S. Martini, in initio huius anni, in bacchanalibus item, cum volupta- 
tibus alii indiilgerent, pati-es et fratres mirum, cum quanta devotione 
disciplinas petierint. Die Exercitia spiritualia, loerden eifrig ge- 
snommen. Die Schule hat am 9. Dezember 1561 begonnen. Ac tum 
in quatuor inferioribus classibus lectiones inchoatae (ad rhetoricam 
enim discipulos aptos non habuimus) ac numerus disoipulorum (qui 
initio vix 30) ad 160 aut plures etiam excrevit; darunter sind viele 
Söhne angesehener Familien. Neid der übrigen Lehrer, deren Schulen 
viele verlassen, um, bei den Jesuiten einzutreten. Sie sind, trotzdem 
manche in häretischer Umgebung herangewachsen sind, eifrig im 
Gottesdienst und in der Beicht. Einige der älteren unter ihnen haben 
die Häresie bereits abgeschworen und häretische Bücher vernichtet j auch 
auf die Eltern beginnt bereits die gute Eimoirkung der Schüler. Ausser 
den Schülern haben erst etioa 30 bei den Jesuiten gebeichtet, darunter 
einige, die zunächst convertirt tvaren. Carceres, quoniam fere vacui 

10 sunt, et xenodochia, quod praeter senes paucos nuUi fere in illis 
sunt, non invisimus. Conciones autem habet rev. p. rector, qui 
solus hie inter sacerdotes germanicae linguae peritus hactenus fuit. 
Habita autem fuit prima concio in festo Conceptionis, in templo Dec. s. 
d. Virginis cum omnium applausu, unde tum viri non imperiti di- 

15 xerunt, se a multis annis talem concionem tarn multis scripturis 
probatam non audivisse. Weitere Predigten in S. Stephan, dann 
seit der Fastenzeit auf Veranlassimg des Erzbischofs in S. Peter. 
Coenobium hie est Praedicatorum, cui qui praeest concionator est 
inter primos reputatus; qui in summo templo concionatur, a multis 
laudatur et principi quoque est notus. Is in publica ac frequenti 

sfoconcione patris nostri conciones plurimum laudavit et populum ad 
audiendum incitavit cum reprehensione quoque eorum, qui Societati 
nostrae, quam nondum norunt, detrahunt. — Et iam inde ex 
concionibus paucis tantum accrevit auctoritatis Societati, ut omnes, 
si quando haereticorum obiectis non sufficienter respondere possint, 

25 ad lesuitas eos, qui haeretica proponunt, accedere iubent. Wohl- 
wollen des Erzbischofs; primo quoque tempore collegium fundare 
et iuxta Societatis voluntatem aedificare est paratus. Den An- 
schwärzungen der Societas seitens einiger 'magni viri' verschliesst 
er sein Ohr. Nee parum ad tantam principis benevolentiam con- 

sofirmandam rev*"* nuncii apostolici episcopi Commendonii praesentia 
profuit^, qui ex professo Societatis negotium principi nostro com- 
mendavit et proptera omnino voluit, ut pater rector simul cum eo 
ad archiepiscopum, qui tunc Moguntiae non erat 2, proficisceretur. 
Ac tum temporis praeter omnia reliqua certissimi amoris indicia, 

35quae erga rev. p. rectorem et etiam Societatem totam ill"^"^ prin- 


^ Gommendone war im Februar 1562 in Mainz, vgl. oben S, 411 Anm. 4. 
^ Er war in Aschaffenburg. 


422 1562. 292, 293 

April 19. ceps tum temporis ostendit, hoc etiam dixit, non modo Moguntinensi 
collegio bene volle prospicere, sed desiderare se quoque vehementer 
ostendit, ut quam plurima successu temporis tum in sua tum in 
aliorum quoque principum Germaniae ditionibus Societati collegia 
erigerentur. 5 

Ac eodem quoque tempore, quo tunc apud rev"*""' fuit pater 
rector, ibidem abbas quoque Fuldensis^ fuit, qui princeps imperii 
est, isque ex familiaritate, quam cum patre nostro contraxit tum 
temporis, plurimum se ostendit Societatis instituto delectari suosque 
cognatos aliquos ad scholas nostras missurum esse dixit, quod etio 
postea per doctorem quendam consiliarium suum confirmavit. 

Auch sonst viel Wohlioollen in Mainz und ausserhalb. Der 
Bischof von Speyer hat den Studienplan der Mainzer Jesuiten an 
die Thilren des Speyerer Doms anschlagen lassen. 

293. Kölner ViermonatshericM über Januar bis April 1562. 
11 neue Mitglieder. 10 an andere Collegien gesandt: 2 nach Tour- 
nay, 1 nach Trier, 2 nach Mainz, 5 nach München, ausserdem 
ein Brabanter an den Provincial. Inneres Leben im Colleg: Er- 
klärung der Regel; Poenitenzen; Gebete für das Tridentiner Concil. 
Studium, der deutschen und anderer Volkssprachen''^. Predigtübungen. 
Eifriger Besuch der Vorlesungen. Disputationen. Erklärung des 
Canisiios' sehen grossen Katechismus durch Franz Coster. ^Promotionen 
und Priesterweihen. Leonard Vülarius zw^n Minister des Collegs er- 
nannt. Passionspredigt des Franz Coster. Beurlaubung von No- 
vizen zur Aussöhnung mit den Eltern ^. Lebens- und Studienordnung 
der Convictoristen imd Scholaren. Religiöses Leben. Jubiläum für 
das Concil^. Priesterweihe von 6 Externen. Schulprüfung und 
Schulfeier. 517 Schüler im ganze7i'\ Jubiläumsbeichte^i. Gottestracht 
am, 10. April. Günstige Gesinnung des Erzbischofs. Ueberiveisung 


1 Wolf gang Schutzbar, genannt Milchling (1558 — 1567). 

2 'Linguam germanicam discere perg'tint (fratres); qui nequeunt, mateniam ex- 
polire Student'. 

2 ' Sex nostrortim noviciorum ad parentes et amicos amandati sunt, ut ab illis 
veuiam obtinerent Societatem intraudi'. 

4 Das Tagebuch des Rhetius (IX, 1 fol. 35) berichtet darüber: '1. die 
Mai'tii iussu revu^i arcliiepiscopi Coloniae publicatae sunt indulgentiae a summo 
pontifiee Pio IV. concessae pro felici successu oecumenici Tridentini concilii. 
Ad eas sviscipiendas tota schola nostra se praeparavit^ coufessarii audiendis 
confessionibus . . . diebus disteriti fuerunt," praeter discipulos nostros nobilis 
etiam quaedam vidua et uonnulli alii externi ad coiifessiones aceesserunt domi 
et apud S. Ursulam. Dominica Laetave [März 8] ratione concilii et indulgen- 
tiarum celebratae fuerunt supplicationes et itum e summo templo ad templum 
S. Mariae in Capitolio et cantatuni est sacrum. Huic supplicationi ihterfuerunt 
canonici omnium ecclesiarum et consules civitatis atque senatus et tanta mul- 
titudo iJopuli, ut viri boni fuerint mirati summopere et exhilarati ; civis quidam 
dixit, quod putaverit, se avita videre tempora et pristinam patrum pietatem.' 

5 'In schola pliysica 25, in scliola logica 50, in schola rhetorica 130, in classe 
humanitatis 86, in classe grammatica superiore 120, in cl.nsse graininatica in- 
feriore 100.' 


293, 294 1562. 423 

der JSeo'vatiusJcapelle cm die Gesellschaft; Einsjjviu'Ji des Cuniberts' M.a.i i. 
Stiftes, Gönner in Nymioegen. Köln 1562 Mai 4. 

III fol. n, gleichzeitige Copie; II fol. 44, Gopie 17. Jhs. 

294. Heinrich Dionyslus an Leonhard Kessel in Köln. Be- 
richtet über seine Thätigkeit an den Höfen der Herzöge Erich von 
Braunschioeig-Calenberg und Heinrich von Braunschweig- Wolfenbüttel ^. 
Münden 1562 Mai 20. 

VI fol. 121 (aufgenommen in Nr. 297). 

Veni Miindam ex petitione principis sub dominica Letare, Mai 20. 
concionatus sum hactenus sing-iüis festis in capella principis orna- März 8. 
mentis bene instructa, ad quam catholici, quorum est exiguus 
numerus, comparere solent, quos confirmare conatus sum. Pridie März 28. 
5 Pasche aliquorum audivi confessiones, unius quidem, qui intra 5 
annos nee catholice nee heretice communicavit, quorumdara etiam, 
qui intra unum, aliorum, qui intra duos annos non communicarant, 
nonnullorum porro, qui communicarant heretice. Dum autem dux 
Henricus de Brunsvich^ intelligeret me rediturum mediocri Coloniam 

10 versus ob diuturnam principis Erici absentiam, mittit ad me binas 
literas, quibus me diligenter sollicitat, ut ante discessum ad S. 
Onem yenlam, misso etiam curru, qui me veheret, Ego sciens, prin- 
cipem esse catholici ssimum et omnibus aliis principibus metuendum 
ob crebra bella f'oeliciter gesta, aggressus sum iter 2. Maii. Cum vero Mai 2. 

15 in via essem, in civitate quadam ducis Henrici comperi quiddam di- 
gnum commemoratione. Ipso Inventionis s. Crucis die repperi vas Mai 3. 
quoddam quatuor annorum aqua plenum in templo. Sub sacro summo, 
ubi aqua a sacerdote consecrata esset, repente populus cum tanto 
impetu proruit in accipienda aqua, ut ex mutua amphorarum col- 

2olisione multas testas viderim, aqua omnino exhausta. Videbantur 
nonnulle mulieres catholice ex civitatibus et pagis Lutheranorum 
comparuisse, ut hanc aquam acciperent. Non minus dignum est 
relatu, quod dicam. Vidi in eodem sacro virgines consistere ex- 
tensis brachiis, que utriusque manus digitis omnibus habebant 

25 applicatas candelas cereas easque ardentes tantisper, donec caloris 
sensus suaderet in terram proiicere eas ; credo eas hoc ex voto, 
quod in infirmitate prestiterunt, fecisse. Hinc licet coniectura con- 
sequi, quanta fidei simplicitas et animi candor fuerit quondam in 
his regionibus, cuius vestigium in his reluxit simplicibus. 

30 Demum veni ad ducem Henricum, qui me voluit concionatorem 

habere die dominico post domini Ascensum coram se et filio et 
omnibus nobilibus et consiliariis et utriusque uxore. Placuit patri Mai 10. 

1 Vgl. Eeifenberg 1, 93. 

2 Der katholische Herzog Heinrich der Jüngere von BraunscJitveig - Wol- 
fenbüttel, der, unterstützt besonders durch .s'emen ViceJcanzler Ludolf 
Halver, die neue hehre in seinem Herzogthum, bekämpfte (Havemann 
l. c. II, 298; Koldewey l. c. ä 3ff.; Konisch in der Zs. des hist. Ver- 
eins für Niedersachsen 1893 S. 801 ff.). 


424 1562. 294-296 

Mai 20. contio, qui postea ad se accersiri me iubet, rogans, quo pacto 
posset in suo ducatu religionem pristinam restaurare. Resporidi 
expendendum esse, quales essent ubique pastores, cuius vite et 
doctrine, post investigandura, quomodo a preceptoribus iuventus 
institueretur. Vehementer illi placuit oonsiliiim. Curavi autem r> 
ibi per quendam, iit catechismus p. Canisii pro pueris excuderetur, 
habet enim prope castrum prelum. ' Dicitur scholam particularem 
erecturus cum maximis sumptibus. Quod si civitatem aliquam 
haberet preclaram et celebrem, cogitarem de modo fundandi col- 
legii. Nee dubium, quin facile annueret. lo 

Interim dum hie sum apud ducem Henricum ad unam circiter 
septimanam, et aggressurus essem cum aliis negotium visitationis, 
afferuntur mihi litere, ducem Ericum ad patriam suam reversum 

Mai 10. esse 10. Maii, et, ut quam citissime redirem, admonent. Adii ducem 
Henricum negotium exponens, qui me quamvis egre dimisit, eai5 
tamen conditione, ut absolute apud ducem Ericum negotio ad se 

Mai 17. redirem. Veni igitur Mundara sub f'estum PentecosteSj audivi ali- 
quorum confessiones, quos et communicavi. Ooncionatus sura coram 
principe omnibus diebus festis. Satisfeei auxiliante deo illius pio 
desiderio. Equidem vidi in eo mirabilia veteris legis inditia. 20 
Videtur serio negotium volle pro sequi, sed video opus esse aliquot 
bonis et doctis viris in restituenda in his regionibus perdita reli- 
gione. De collegio hie fundando nihil certi possem nobis polliceri. 
Habet civitatem celebrem Gottingensem, in qua commode aliquid 
prestari posset. Ego experiar, quid fieri dominus deus voluerit. 25 

Mai 30. 295. Franz Petrarca im Auftrag der Väter der Oonsulta ^ an 

Leonhard Kessel in Köln. Die Kölner Briefe vom 13. Fehruar, 7., 
20. und 28. März sind angekoinmen. 'Ci siamo rallegrati in do- 
mino moltO; vedendo il buon progresso che fa alla giornata il col- 
legio Coloniense.' Das römische Colleg umfasst 250 — 300 Brüder, 
'il collegio fiorisce piü che mal nelli studii. — Molto bene farä 
V. Rev. a procurare che '1 collegio sia liberato da quel peso diso 
pagar al senato ogn'anno uii tanto^. — Promise V. Rev. giä un 
tempo fa che al Febraio passato man darebbe a Roma quel tanto, 
che '1 collegio Coloniense deve a questo di Roma, raa in niuna di 
queste lettere, che di V. Rev. si son ricevute, si fa mentione al- 
cuna di ciö. Questo fo a sapere perö a V. Rev., che questo col-35 
legio Romano si ritrova in grande necessitä et forse maggiore che 
mai sia stato pel passato '. Eom 1562 Mai 30. 

IV fol. 167, Original. 

296. Kölner Monatshericlit über Mai 1562, verfasst von Leoli- 
hard Kessel. Generalbeichten. Novizen. EB. Johann Gebhard loill 


1 Der General Laynez war noch mit Polanco in Frankreich. 

2 Vgl. oben S. 420. 


296,297 1562. 425 

dPM Jesuiten ein Fr ancisJcanerJd oster in Köln überweisen. Predigten 
im Dom. Köln 1662 Juni 9. 

VI fol. 119, Copie von der Hand Kessels. 

— Ad proxime celebratura s. spiritus seu Pentecostes festum Mai li. 
ciincti generales confessiones fecerunt et sua vota renovarunt cum 
prompta oblatione ad penitentias et quamvis vilissiima subeunda et 
cum alacri concessarum penitentiarum executione. Fuerunt inter 

seos duo, qui tum primum emiserunt^. Missus a patribus Lovanien- 
sibus huc fuerat quidam magister artium ex domo Standonica^, 
qui nunc in prima probatione versatur. Speramus , quod ap- 
tum Societatis membruni erit ad multorum instructionem. Duo 
preterea fratres et unus externus discipulus ad baocalaureatum 

10 artium admissi sunt^. 

ß^ßymus (j^ arcliiepiscopus perg-it animuni suum amicura erga 
nos declarare. Promisit, si a canonicis ecclesie s. Cuniberti ob- 
tineri non possit templum s. Servatii, quod agere tum velit cum 
scnatu Coloniensi, ut Societas habeat quoddam monastcrium Fran- 

15 ciscaiioi'um (quoniara in eo pauci fratres sunt) ac postmodum ea 
de re soribere ad dominum pontificem. Ag-gredietur istud negotium, 
ubi Francfordia redierit, quo ipsi proficiscendum est ad novi regis 
olectionem*. Petiit autera, ut aliquis Societatis rursum in se sus- 
ciperct munus concionandi in summo teiriplo, quod a discessu d. 

2oHenrici ad ducem Brunsvicensem administravit rev. d. suffraganeus 
Coinmisimus igitur p. Johanni Retliio, qui a festo Pentecostes con- Mai n. 
ciouatus est^ in frequenti auditorio. — Colonie 9. Junii 1562. 

297. Köhler MonatshericM über Juni 1662, verfasst von Leon- 
liard Kessel. Köln 1662 Juli 7«. 

VI fol. 120, Copie von der Hand Kessels. 

— Eev. p. noster d. prepositus generalis ipso die s. Aposto- jimi 29. 


1 Johann Mercator aus Jülich und, Johann Molitor aus Lüttich (VI 
fol. 1190). 

2 Vgl. Hohets, Bisthum Roermond I, 580 (Colleqium Standonck, gegrün- 
det 1490). 

^ Am 8. Mai: D. Henricus Wadensis, Christianus Dalmensis und Jo- 
hannes Fabius (ausserdem 8 Montaner und 7 Laurentianer), Decanats- 
huch der Artisten IV fol. 306. 

■* Der Wahltag in Frankfurt begann am 29. October, der Erzbischof 
Johann Gebhard ivurde durch seine Krankheit verhindert, theilzunehmen ; 
er starb am 8. November (Götz, Maximilians II. Wahl zum röm,i,schen 
Könige 1562, 8. 110 ff.). 

^ Vgl. das Tagebuch des Rhetius IX, 1 fol. 36. 

^ In einem besonderen Schreiben an den General von demselben Tage 
ertüähnt Kessel u. a. 'Alteri cousulum multa scripta exhibuimus conti*a ex- 
actionem illam, qua nos gravare ante anmxm ceperant. Silent nunc, credo 
dissimulando nos illo gravamine liberare volnnt'. Das versprochene Geld 
toill er bald dem, römischen. Colleg übersenden, sobald die Zahlungen 
für das Haus des Dietrich Caninus in Nimioeqen einqegangen sind 
(VI fol. 122, vgl. fol. Ui). 


426 1562. 297 

Juli 7. lorum Petri et Pauli Imc adveniens maiorem in modiim expeotata sua 
presentia nos omnes in domino exliilaravit, et quamvis ad Triden- 
tinam synodum, ad quam a pontifice maximo evocatus properabat, 
et propter alia Germanie loca et collegia, que etiam in transitu 
invisere et liac gratia impartire voluit, rev. P*^"^ ipsius diu re-s 
tinere non licuerit, exiguo tamen illo temporis spacio, quo nobis- 
cum fuit, privatis et saluberrimis oolloquiis et publieis sanctisque 
ad fratres et convictores exhortationibus plurimum et gaudii et 

Juli 1. utilitatis nobis attulit. Treviros hinc profectus est prima die Julii^, 
nos autem expectamus rev. p. Natalera, per quem ad debitam col-io 
legiorum Societatis formam hoc quoque redigendum speramus^. — 
Scholis nostris hoc mense ascripti sunt 25, et declamationibus hec 
facta est accessio, ut festis et dominicis diebus tres publice decla- 
ment, primus carmine, alter oratione latina et tertius oratione 
greca, que exercitatio non infoeliciter succedit. Extra collegiumis 
continuatur contio in summo templo. luvatur etiam quidam typo- 
graphus nobis et religioni additissimus catholice, ut libri, qui iu- 
ventuti prelegi solent, repurgentur a scholiis et annotationibus 
hereticorum, quibus hactenus maculati fuerunt. Ad hec senatus 
sepe visitur necnon et plerique alii in ecclesiastica aut civili dig-20 
nitate constituti, quos ut utiliter in negotio religionis agant horta- 
mur. Duo primarii viri ante admodum de fide suspecti non ob- 
scura conversionis iam Signa ostendunt. Senatus 7 anabaptistas 
heresi contaminatos in vincula coniecit et a facultate theologica 
petiit, ut quosdam ad eos mitterent, qui tentarent, num converti 25 
possent^; tradidit etiam theologis, quorum unus fuit rev. pater 
d. CosteruSj examinandam officinam quandam liberariam, in qua 
multi noxii libri inventi sunt. Dominus illius oöicine clam fugerat. 
Preterea mulier quedam dives, sed sectaria, quia sacramenta more 
catholico ante mortem suscipere noluit, pastor, qui aliquando interso 
convictores nobiscum habitavit, cadaver sepelire recusavit. Hoc 
senatus audiens probavit. El ata igitur cum infamia est extra civi- 
tatem et de pago ad pagum tamquam bos aut asinus in .carro 
circumvecta. Postremo nonnunquam libri nobis examinandi offe- 


Vgl. ebd. fol. 122 <^; Laynez hatte (zusammen mit Polanco) am 8. Juni 
Paris verlassen und ka^n am 29. Juni über Löiuen und Lüttich nach 
Köln; am 5. Juli reiste er nach Trier, am 8. Juli nach Mainz weiter, 
aon 13. August kam er nach Trie^zi. S. auch die Notiz im Tagebuch 
des Rhetius fol. 36 und Precis historiques 1891 S. 473. 
Hieronymus Natalis erhielt Ende 1560 den Auftrag, die europäischen 
Gollegien zu visitiren; er fing in Spanien an, kam im, April 1562 nach 
Frankreich und im August nach Deutschland (vgl. Nr. 299, 300). 
In den Bath.sprotokollen der Jahre 1561 und 1562 (vol. 20 fol. 284 ff.) 
bildet das Einschreiten des Roths gegen die Wiedertäufer eine ständige 
Rubrik. 1561 Oct. 8 versuchte der Jesuit Heinrich Dionysius vergeblich 
die Bekehrung eines Anabaptisten (fol. 291 f.). Auch mit dem Herzog 
von Jülich verhandelte der Rath Anfangs 1562 ^nehrmals überJJass- 
regeln gegen die Täufer. Die Ve7'Jiaftung der oben erwähnten Täufer 
erfolgte am 15. Juni (fol. 382 ff.). 


297—299 1562. 427 

runtiir et nonniilli etiam consilii aut auxilii gratia ad nos veniimt. Juli 7. 
Rev. p. doctor Henricus Dionisius adhiic est in Saxonia apud ducem 
jumum Brunsvicensem {vgl. Nr. 294). Coloniae, 7. Jiilii 1562. 

298. Mag. Marcus Tilanus an Heinrich Dionysius ^. Schioierig- 
keiten, die sich den katholischen Restaurationsbestrebungen des Herzogs 
Erich von Braunschioeig entgegenstellen. [Münden 1562] August 11. 

VIII fol. 124, Original. 

Adi". Insigni pietate viro Henrico Dionysio, theologo profundissimo, domino 
meo plui'imum colendo. 

Novarum rerum apud nos parum est, nisi quod iam pridem Aug. ii. 

scomitia a principe nostro^ celebrata infortunatum exitum sortita 
sint, quia improbis et importunis adeoque impiissimis subditorum 
suorum petitionibus coactus fuit promittere, se neque hoc tempore 
presenti neque in posterum quicquam contra vera Luteri scilicet 
dogmata immutaturum esse. Miraris scio hanc insperatam rerum 

10 vicissitudinem, maxime cum principem se alium hac in causa ex- 
Iiibiturum fuisse liactenus frustra et non sine incommodo nostro 
speravimus. Ego vero, cum lioc audircm, oranibus modis agebam, 
ut cum honestate et decore primo quoque tempore a principe dimitti 
possim. Verumtamen hoc nulla ratione obtinere nee mei voti com- 

löpos fieu'i potui; siquidem princeps, cum magnopere de discessu 
instarim, respondit mihi, se lioc expetere, si non velim ad annos 
multos meani operam illi addicere, saltem ad tres menses illi ad- 
dicerem, et id quidem hac conditione, te nimirum rursum ad nos 
Mundam A'^ocandum; nam sibi in animo esse, ut velit in isto solum 

20 oppido religionem mutare. Sed hinc certi aliquid concipere, mu- 
tabilis facit principis animus, quanquam hoc etiam mihi addiderit, 
quod velit te digno honorario pro molestiis tuis infinitis susceptis 
cohonestare. — 11. Augusti. 

299. Leonliard Kessel an den General Laynez. Wunsch des 
Papstes, dass die Societas in Köln grössere Förderung erfahre. Aus- 
sichten auf die Kirche 8. Ursula. Georg Wizel. Köln 1562 Aug. 12. 

VI fol. 12S'o, Copie von Kessels Hand. 

Proximis hisce diebus post discessum rev. patris Natalis " in- Aug. 12. 
25telleximus ex literis m. Johannis Berkelii, summum pontiflcem de 
nobis egisse cum Theophilo*, procuratore causarum Coloniensium, 
et de senatu conquestum, quod Societatem melius non tractaverit, 


^ Dionysius war damals in Osnabi'ück (S. 429 Anm. 4). 

^ Herzog Erich von Braunschioeig ; der Landtag fand toold in Stemmen 

b. Hannover statt (Nr. 305). 
3 Vgl. S. 426, 429. 
* Theophil Herhema, der mehrfach bereits genannte päpstliche Kämmerer, 

der zusammen mit Caspar Gropper die kölnischen Interessen in Rom 

vertrat. 


428 1562. 299,300 

Aug. 12. et rev. patres consultores ^ cum eodem d. Theophilo tractasse de 
templo s. Ursule nobis attribueiido, id quod nobis fuit summe con- 
solationi. Est enim templum capax celebre et devotissjmum et in 
spacioso illo loco, qui ad illud pertinet, et domus Societatis et 
collegium et domus convictorum domusque pauperum temporis pro- 5 
gressu fieri possent. Nunc autem sola est illic abbatissa, que 
nunquam canit, heretica est vel saltem valde de heresi suspecta^, 
et una alia virgo vetula, que sola canit cum duobus pueris, nostris 
discipulis. Sunt deinde 5 canonici, qui sacrum per vices canunt, 
et 5 vicarii. Vix scimus, quid illi agant. Vehementer dolendumio 
est, sanctum locum illum non magis honorari. Id, quod Rev. V. 
a cancellario rev'"^ arcliiepiscopi nostri petierat^ quoad templum 
illud, ipse non neglexit atque nobis dixit, se in mandatis habere 
a rev'"*', ut de eo tractet cum quodam canonico eiusdem templi. 
Deinde etiam nobis nunciavit per sigilliferum rev™^ quod ille cano- is 
nicus ad rev"™"^" esset vocatus, proxime autem hisce diebus intel- 
leximus, huic canonico a rev'"*' per cancellarium commissum, ut 
diceret abbatisse, rev™*' archiepiscopo mandatum a summo pontifioe, 
ut det Societati templum s. Ursule et rev'""'" mandare abbatisse, 
ut templum illud nobis det, id quod canonicus ille abbatisse dixit. 20 
Sed illa respondit, nee summi pontificis nee archiepiscopi esse illud 
facere. Canonicus ille, quia amicus Societatis est, contentus esset, 
immo et vellet, ut nobis permitteretur in templo s. Ursule concio 
pomeridiana, sedes una atquc altera confessionis et altarc ad cele- 
brandum et communicandum. Speramus, si non totum, saltem 25 
illud consequemur. Et rev. d. p. Natalis id cupiebat et quidem 
primum impetrari, et anteqtiam p. provincialis discederet, statutum 
erat, ut p. Leonardus id ab abbatissa peteret, et quia de modo non 
erat satis resolutus pater, aliquantulum delatum est et cognovimus 
interim, quid egisset rev™"^. — Colonie 1562, 12. Augusti. 30 

Scriptum nobis fuerat ex Urbe, ut investigaremus, num Georgius 
Vicelius esset catholicus*. Senior Georgius Vicelius agit Moguntie. 
Is autem, qui vivit Colonie, vocatur Georgius Vicelius iunior et 
est prioris filius. Hie Vicelius iunior commoratur in nostra vicinia 
et Rhetii conciones diligenter frequentat, Credo, quod vix unquam 35 
absit. Catholicus est et simul etiam houeste vite. Aliud saltem 
nos scire non possumus. 

300. Kölner Monatsbericht über Juli 1562, verfasst von Leon- 
harcl Kessel. Thätigkeit des Visitators Hisronymus Natalis in Köln, 
Novizen. Köln 1562 August 16. 

VI fol. 122, Copie von der Hand Kessels. 

^gl. oben Nr. 295. 

2 Jus ist dieselbe Aebtissin Ju-üina von Impfen, welche tveiter oben oft 

als Gönnerin der Jesuiten erivähnt wurde. 
^ Diese Verhandlung des Generals Laynez mit dem Kanzler Franz Burkard 

hatte jedenfalls Anfangs Juli stattgefunden (Nr. 297). 
* Vgl. Nr. 265 und Kawerau bei Herzog-Plitt XVII, 249. 


300,301 1562. 429 

— Gratias quantas possumus niaximas Rev^*' V. agimus, quod au^. le. 
rev. p. Natalem ad collegium nostrum visitandum miserit. Per 
integras tres septimanas apud nos manere dignatus est^ atque 
utinam dmtius ; plurimum nos iuvit et consolatus est. Re ipsa nunc 
5 experti sumus vere paternum et propensum ipsius erga Germaniain 
animum. Quotidianas propemodum de Societatis instituto contiones 
ad patres et fratres habuit et convictores ad virtutis et pietatis 
studia etiam est exhortatus. Multa prudentissime constituit et omnia 
ad optimam formam redegit. Adeo autem bene valuit, ut diceret 

\ose toto illo tempore, quo ab Urbe abfuit, melius non valuisse. 
Referebat porro illud ad cerevisiam nostram Coloniensem. Gerte 
eximia illa charitas, qua in conversionem Germanie fertur, facit, 
ut ipsam etiam Germanorum naturam in sua senectute induat. 
5, die Augusti per fontes Leodienses Treverim versus profectus Aug. 5. 

15 est assumpto fratre nostro Jacobo Munsio, sub finem illius mensis 
futurus Maguntie. . Rev. p. provincialis per sex dies post eum apud 
nos remansit. 

M. Franciscus Homerolus profectus est in patriam, ut omnibus 
suis rebus rite dispositis cum m. Joiianne Dionisio, m. Gerardo 

2oYseren, Theodoro Buseo et Johanne Fabio Maguntiam circa exi- 
tum presentis mensis ad rev. p. Natalem veniant, inde recte Ro- 
mam profecturi^. Sic enim a rev. patre Natali ordinatum fuit. — 
Eodem mense discipulis nostris ascripti sunt 36, aut plures etiam. 
Et venit ad nos quidam missus a rectore collegii nostri Maguntini, 

25 qui per an nos tres concionatorem egerat Lutheranum in Palatinatu 
Rheni, inter hereticos natus et educatus fuerat, qui propter deum 
in domum convictorum a nobis receptus et heresira omnem ab- 
iuravit et postea confessus est et in festo Assumptionis b. virginis Aug. i5. 
catholicorum raore communicavit, id quod nunquam in vita sua fecerat. 

soSpero brevi perducitur ad exercitia. — Colonie 16. Augusti 1562. 

301. Heinrich Dionysius an [Dr. MoritsWinTcelmann in Münden]. 
Seine Thätigkeit am Hof Bischof Johanns von Osnabrück. Seine Ab- 
sicht, nach Mainz zu gehen. [Iburg 1562 Ende AiLgusf^.J 

VIII fol. 124 V, Concept. 


1 Am 5. August verliess Natalis mit seinem Begleiter Jacob Ximenez Köln 
und begab sich zunächst nach Aachen (VI fol. 122; IV fol. 158); er 
tvar demnach Mitte Jidi nach Köln gekommeii (vgl. die Schilderung in 
der Hauschronik a. a. und bei Heiffienberg I, 96)'. 

2 D. i. Spa. 

^ Am 3. September verliessen sie Köln und zogen über Mainz nach Rom, 
100 sie am 20. November eintrafen (VI fol. 124, 148). Ein Schreiben 
des Johann Fabius aus Mainz an Gregorius Fäbius liegt VIII fol. 122 
vor. Das Schreiben verbreitet sich u. a. über den Zustand der Ver- 
lüüstung, in loelchem sich die Mainzer Kirchen und Klöster seit der 
Plünderung durch den Markgrafen Albrecht von Brandenburg- Ktdmbach 
i. J. 1552 (oben S. 202, Schaäb, Gesch. von Mainz S. 112) noch immer 
befanden. 

^ Heinrich Diony.nus kehrte am 2. September aus Osnabrück nach Köln 


430 1562. 301, 303 

Ende August. — Ingenuc fateor et, quoad vivam, fateri non desinam, me epi- 

scopuni Osnabrugensem oomperisse principem, qualem T. D"*^"^ mihi 
quandoquidem in edibus tuis familiari colloquio descripsisse recor- 
dor, hoc est, benevolura, liberalem, doctum, iinicum musarimi ac 
Studiosorum Mecenatem et cultorem, denique, quod hoc deploratis- 5 
simo seculo rarissiinum et in omni primnra esse fatendum est, 
puritatis evangelice, veteris, apostolice, sincere et vere religionis 
propugnatorem ac illius recuperande avidissimum, cum quo mihi 
hactenus conversari, non dico fastidio, sed summe fuit voluptati, 
a quo etiam dig(redi) nefas esse ducerem, nisi quorundam virorum lo 
authoritas, quorum consilio et autoritati mos gerendus est, me ad 
tempus revocaret. Ac proinde uno aut [duobus] abhinc diebus cum 
pace ac favore a rev™° impetrato per Coloniam Moguntiam pro- 
ficisoar ad rev™"'", et [quam] primum D"®"^ T. et precipue illustrem 
principem ac ducem Ericum, a quo non mea nee rev^"^ sed maioriö 
[superiorum] voluntas avocavit, invisam ac salutabo. 

303 ^. Kölner Viermonatsbericht über Mai bis August 1562. 51 
Mitglieder des Collegs. Religiöses Leben. Erneuerung und Ablegung 
der Gelübde. Ermuthigende Wirkung der Besuche von Laynez auf 
der Reise von Frankreich nach Trient, von Nadal und von Eberhard 
Mercurian. Dreiioöchentlicher Aufenthalt Naddls. Dessen zahlreiche 
Ansprachen. Wirksamkeit des Provincials und des Superiors Leonhard 
Kessel. Disciplinen. Bevorstehende Romreise des Franz Ilemerolus. 
5 neue Mitglieder. Charakteristik derselben. Bewerbung von Con- 
victoristen um Aufnahme. 11 neue Convictoristen. Declamationen. 
Religiöse Uebungen. Bekehrung eines ehemaligen lutherischen Pfarrers 
aus Würtemberg ^. Bemühungen beim Erzbischof und seinem Kanzler 
utn eine Kirche. Mitbenützung von 8- Ursula den Jesuiten seitens 


zurück, am 4. September begab er sich nach Mainz (VI fol.124^). Am, 
15. September dankte Kessel dem Bischof Johann von Osnabrück für 
das dem Dionysius bewiesene Vertrauen und erklärte, dass das Kölner 
Colleg auch fernerhin bereit sein loerde, seine BemüJiungen für die ka- 
tholische Religion zu unterstützen (VI fol. 125'"). Der Bischof hatte 
Dionysius aus Braunschweig zu, sich berufen, 'plane constituit in animo 
siio, se velle fixndare Osnaburgi Societati collegiurn, quod et rev"'!"'" episco- 
pum Monasteriensem (Bernhard von Raesfeld 1557 — 1566) iacere optaret, 
quamobrem et d. Henrico literas honorarias ad ipsum dedit, ut experiatiir, quid 
ab eo hac in re sperandum sit, et ut Societatem in illius amicitiam insinxiet' 
(Schreiben Kessels d. d. Köln 1562 August 30, VI fol. 129, Einlage). 
Kessel bat um seine haldige Rückkehr nach Köln, sowohl wegen seiner 
Vorzüge als Prediger, als auch weil der Erzbischof ' cuperet visitare suam 
dioecesim, quod qui velit in se suscipere vir ecclesiasticus et idoneus praeter 
unum siiffraganeum nemo adhuc inventus est, et metuimus, ne propterea omit- 
tatur visitatio summe hie necessaria. Si in eo d. Henricus operam suam prae- 
staret rev"io nostro, et magis eins animum Societati obstringeret et mitantia 
mnlta conservaret' (Kessel an Laynez, Köln 1562 September 2, VI fol. 124'»^). 
Anfang October kehrte Dionysius zurück, vql. Oct. 13. 
Nr. 302 fällt aus. 
Der Name ist nicht genannt, vgl. oben S. 42 f) und unten S. 439 Anm. 1. 


303,304 1562. 431 

des EB. und Kanzlers zugesagt. Predigt im Dom ivieder der Ge- Sept, 2. 
Seilschaft übertragen. Verdienste eines Buchdruckers um, Säuberung 
der Schulbücher. Beziehungen zu angesehenen Leuten und zum Rathe. 
Gefangensetzung von 7 Wiedertäufern. Durchsuchung einer verdäch- 
tigeoi Druckerei. Einer vornehmen Frau, die unkirchlich gelebt, das 
ehrliche Begräbniss standhaft verweigert. Theilnahme an der Bücher- 
censur. Heinrich Dionysius ist zum. Herzog Heinrich von Braun- 
schweig und zum Bischof von Osnabrück beschieden. Des Bischofs 
Briefe an die EBB. von Köln, Trier und Mainz, sotoie an Nadal 
und Leonhard Kessel. Köln 1562 September 2. 

in fol. 20, gleichzeitige Copie; 11 fol. 40; Copie 17. Jhs. 

304. Leonhard Kessel an den [Provincial Mercurian] . Ver- 
handlungen loegen der Kirche S. Ursula. Uebernahme der Predigt 
daselbst. Personalia. [Köln 1562] September 16. 

VI fol. 126, Copie von Kessels Hand (Ueberschrift 'ad p. commissarium 
[Natalem] aut provincialem'j. 

Alias Rev^® V. scripsimus, quemadmodiim cancellarius nomine Sept. 1«. 
rev™^archiepiscopi nostri per quendam canonicum cum abbatissa egerat 
de tradendo nobis templo s. Ursule. Verum quoniam id non succes- 
sit, itei'um sollicitavimus d. cancellarium petentes^ ut hoc saltem effi- 

:') ceret, quo liberum nostris esset in templo s. Ursule concionari, 
celebrare, audire confessiones et communicare, ut Rev''^'^ V. placuerat. 
Eins igitur rei gratia d. cancellarius cum literis archiepiscopi Co- 
loniensis venit ad abbatissam 9. die Septembris illique dixit, d. sept. 9. 
arcbiepiscopum pro sua archiepiscopali auctoritate et potestate 

10 nostris locum dedisse apud S. Ursulam ad commemorata munia 
illic exercenda, neque dubitare, quin ipsa bene sit contenta. Re- 
spondit abbatissa, rev™"^" dominum posse imperare seque bene 
contentam. Vocavit d. cancellarius eodem die Rethium ad Car- 
thusiani et liec Uli indicavit. Sequenti ergo die accessit Rethius 

15 abbatissam indicans, quae sibi a cancellario dicta fuerant, et ro- 
gans, qua die et hora illi placeret, ut inciperemus, cupere nos 
citra offensionem omnia facere et ita, ut non minuatur, sed augea- 
tur potius cultus divinus. Respondit, quoad concionem, ut inci- 
peremus quocunque die et hora nobis placeret post meridiem, sed 

20 sie, ut non impediaraus vesperas. Quod vero ad sacramenta attinet 
confessionis et eucharistie, illa administrari in parochiis. Videbatur 
non niultum cum abbatissa disputandum, accepimus, quod dedit. 
Eodem die actum fuit in capitulo canonicorum illius templi de hoc 
nostro negotio et, ut quidam scribit, de nostris actum fuit petitio- 

üsnibus et molitionibus apud summum pontificem et archiepiscopum 
nostrum. Ceterum canonici nihil adhuc nobis denunciarunt, nisi 
quod unus ex iis scripto ex propria persona petivit, ut abstine- 
remus a concione eo, quod ipse alias illam in se suscepisset et 
continuare vellet. Nescio, an ex composito et communi canoni- 

aocorum consillo, quia. illc canonicus (quantum nos cognovimus) paucis 


432 1562. 304 

Sept. 16. vicibus in illo templo concionatus est et diu concionem intermisit 
et potestatem concionandi non habet. Nos respondimus, quod coram 
de hoc cum illo alias traotaremus. 

Sept. u. Die sequenti, scilioet 11. Septembris, senatores seu prefecti 

erarii miserunt quendam, qui nos admoneret debiti ratione inhabi-s 
tationis burse^ et illi modeste respondit Rethius, se dominos alias 
conventurura, iam occupatum se circa conciones, et facturum, quod 
virum bonum decet. Videbatur nobis non cuncta.ndum sed con- 
cessis mature utendum et qualemcunque possessionem templi su- 
niendam, antequam deterius aliquid inciderit. Commisimus igituno 
Rethio, ut primo die festo inciperet conpionari. Putabat enim se 
utramque concionem posse administrare. Prima ergo conoio apud 

Sept. 13. S. Ursulam facta est 13. die Septembris, qui erat dominicus, altera 
die sequenti, qui erat Exaltationis s. crucis, utrique interfuerunt 
abbatissa et multi auditores^. Commendamus abbatissam oratio- 15 
nibus V. Rev*^^. Speramus fructum et foelicem successum, quia po- 
pulus videtur bene affectus erga illam concionem. Dicit Rethius 
primum aliquid de evangelio et postmodum docet catechismum. 

Dominus cancellarius admodum nobis addictus est , obtulit 
se, domum et omnia sua Societati. Promisit etiam, se negotia2o 
nostra promoturum in oonventu principum Franclifordie proximo 
mense celebrando. — Heri mane nobis subindicabatur, canonicos 
impedituros, ne amplius celebraremus et sacramenta administra- 
remus in Camera aurea. Solemus enim ibidem confessiones audire 
et sacramentum eucharistie administrare illis, qui ex concionibus 25 
nostrorum compuncti vitam mutant in melius. Preter abbatissam 
unicam tantum virginem sacram illud templum habet vetulam, que 
cum duobus pueris schole nostre cantat. Scire cuperemus a Rev. 
V., si illa moreretur aut [in] infirmitatem incideret aut alio quodam 
casu a nobis peteretur, ut cantum illum in nos reciperemus, an so 
liceret per nostros discipulos illic cantare vesperas. Sunt autem 
canonici, qui per vices summum sacrum faciunt et totidem forte 
vicarii, qui faciunt sacrum d. virginis, quod scholares cantant. 
Fiunt etiam aliquando misse pro defunctis. Ceterum quia ex liis 
5 canonicis tres sunt senes et quasi decrepiti, rogamus, ut Rev. V. 35 
sibi commendatum habeat totum hoc negotium et promoveat apud 
rev. patrem generalem, (ut Societati possent canonicatus incorporari) ^. 
D. Franciscus Costerus lectionem suani theologicam incepit 
9. Septembris, docet autem quater in septimana, scilicet diebus 
lune, Mercurii, Jovis, Veneris magna cum omnium satisfactione.40 
Auditores habet circiter ducentos, rogamus Rev*"" V., ut nobis ad 


^ Für diese Schuld vgl. oben S. 383 Änm. 3, 420, 426 Änm. 0. 

2 Nach einer Notiz der hs. Hauschronik zum J. 1562 hehielten die Je- 
suiten die Fredigt in S. Ursida bis 1592 bei. 

^ Verbes.sert für den ursprünglichen Wortlaut: ut canonicatus isti cedereut 
in usum Societatis ad commune bonnni propagaruUun pfir sunirnuni pnntificeni 
couseutiente vev'""^ urchiei)iscopu. 


304,305 1562. 433 

tempuH reraittat cL Henricum, ut nos adiuvet et viiieam Colo- Sept. lg. 
iiiensem ita dei beneficio iiobis apertara. 

Hac septimana itnri sunt ad ordines m. Petrus Buseus, m. Ar- 
noldus, m. Pliilippus, ra. Gerardus Campensis et Egidius Selant^ 
r, — Parens m. Gerardi Iseren Embrica huc ad uos venit et con- 
tentus erat, non solum illum in Italiam mittere sed etiam expensas 
illic pro CO solvere, riullo pacto yidebatur impediturus eum in bono. 
Heri literas patris accepimus, quibus inter cetera sie scribit: Gerardo 
filio meo proposui et illius reliqui liberac voluntati et electioni, an 
loproficisci vellet in Italiara an Lovanium. Sed ipse petiit et elegit 
proficisci Lovanium, quo ipsum misi ante octiduum. — Iß.Septembris. 

305. Dr. Moritz Winkelmann, Rath des Herzogs Erich von 
JSrauoischiöeifj, an Heinrich Dionysius in Köln. Nachgiebigkeit des 
Herzogs gegenüber den religiösen Forderungen seiner Stände. [Mün- 
den] 1562 September 23 K 

in fol. 21, gleichzeitige Gojne. 

— Cum veniremus ad comitia posteriora celebrata in Pat- Sept, 23. 
tensen^, princeps nie accersi iussit. Nihil aliud tum loquebamur, 
quam quo pacto nobis de religione res posset esse integra. In- 

jösequenti die proceres huius regiouis responderunt ad postulata, 
quae in proxirais Stenensibus comitiis proposita erant, adiecerunt 
in fine hano coronidem praeclaram: omnia ea se sie facturos, si 
illis caveretur, ne qua molestia in ea religione, quam nunc obti- 
nerent, fieret; nam etiamsi ante sexennium idem illis esset pro- 

2omissum, et quidem, ut perpetuo haec religionis causa illis esset 
salva, tarnen Interesse sua idem etiam sibi promitti. Hac re prin- 
cipi explicata (nunquam enim erat praesens, sed in conclavi suo 
latebat), mirum, quam excandescebat ira, me statim ad se vocari 
iubens, quo cum venirem: „Ecquid", inquit, „tibi postulata plaeent?" 

23 „Mihi vero", inquam „ilP"^ princeps, nullo modo. Verum cum 
antea hac de re loquuti sunius, poterls ita, uti tum placebat, re- 
spondere". „Quid" inquit is „putas cos tarn esse bardos, qui haec 
non intelligant?" „Tum sint" inquam „qui velint, tu salva con- 
scientia non poteris illis hoc promittere." „Nunquam ego" inquit 

30 „id ullo modo faciam", et ita permansit illo die in sententia, con- 
cilium dimittens ac in posterum diem se reiiciens. Interim ego 
illi continuo aderam, venit aliquando Barlebius'S sed parum sincere 
suasit. Unus chirurgus, homo vilis, idem, quod ego, sensit, aperte 
id principi indicans erat ita commotus, ut facile ab omnibus ani- 

5') madverteretur, male eum haec ob lianc unicam causam ferre. Sepis- 
sirae dixit: „Quid mihi proderit, si tantum auri, quantum spacium 

^ Vgl. die FersonenverzeichniHse im Anhang. 

- A-tn 22. September eynpfahl Winkelmann dein Heinrich Dionysius einen 

Neffen, der in den Orden eintreten toollte (VIIl fol. 12.'i). 
''' Pattensen, s. von Hannover (Sjiittler, Gesch. von Hannover I Beil. S. 37). 
^ Der fürstliche Roth Curt von Bardetoben. 

Jesniten-Akten 28 


434 1562. 305 

Sept. 23. hoc, quocl est inter Calenbergain et hoc castcllum (quae distant 
magno miliari) capere posset, coiiscientiam auteni laedam? Gerte 
non faciaiTi, ego coraitia reiiciam in aliud tempiis et interim 
consiüam dominos et amicos meos." Haec acta sunt primo die. 

Sequenti die sunimo raane vocabar ab eo, tum adhuc con-5 
stantem repperi in sententia, Ille ipse. enim sua manu conscripsit 
in eam ipsam sententiam, quae proceribus ediceremus de die diffe- 
rendo. His actis cum cancellarii ambo Walthusius et Richius^ 
vocati emn accessissent, ut ab eo (ut arbitror) mandatum, quod 
suo nomine statibus sive regionibus indicarent, acciperent, manserunt lo 
cum CO ad duarum horarum spacium, nobis remotis, soli ac tandem 
laeti redibant. Tum Richius ad omnes consiliarios : „Estote" inquit 
„bono animo, omnia quaecunque voluimus, obtenta a nobis maximis 
sunt conatibus. Bone, inquit, deus, quam aegre hoc obtentum est, 
Omnibus usi sumus artibus, quaecunque ab homine excogitari po-ir> 
tuerunt. Confirmavit tandem omnia princeps, inquit, quae antea 
ab eo promissa sunt, sed adduci non potuit, ut de novo promitteret, 
quod cum tamen idem sit, nihil est, quod amplius laboremus." 
Praeter spem omnem igitur haec omnibus praesente ipso principe 
statibus pollicita sunt verbis amplissimis. rem nefandam, putasne 20 
eo tempore mihi potuisse contingere quicquam acerbius? Vivis 
pudore et ignominia perfundebar. Hiccine ille? Qui hunc? Qui 
ista? Cetera tibi nota sunt. Ab eo tempore per totum triduum 
non dignabatur me alloquio nee ab eo tempore unquam ex mc 
intcrrogavit, num videretur mihi, iuste sese hoc permisisse autg,-) 
Imiusmodi alia. Sed semel in eum sermonem incidit, ut diceret 
se nihil eis de novo permisisse, sed conflrraasse vetera, „Et existimo, 
deum ipsum hoc mihi in mentem dedisse (aderat tum d. Jodocus 
praepositus in Hilwardeshausen), sed ego cum videam", inquit 
„omnes velle esse haereticos et nolle servari, perdant, pereant et 30 
intereant; quid ad me, volenti non fit iniurla, ego tamen perpetuo 
manebo catholicus. Sed tamen videtur mihi conscientia." 

Ego vero illi brevi post dixi, me, cum videam nihil profici 
in religione, hie inter medios haereticos mauere non posse et meo 
tempore exacto discessurum. Respondit, se non valde posse in- 35 
dignari ob hoc. Petii etiam, ut, quoniam in omni parte sui di- 
strictus non vellet aut posset restaurare religionem, saltem Mundae 
eam instauraret. Is vero „qui possum?" inquit. „Coniunx^ et 
consiliarii omnes praeter. tc sunt haeretici, et haec Munda una est 
ex statibus, nee existimo ullo paoto concionibus eos ad hoc posse 40 
compelli, ut vero et minis multo, inquit, minus." M. Josquinus 
redeunti principi ex comitiis lachrimans occurrit. Idem, quod ego 
l^etens „quomodo" inquit „nos hie mauere possumus"? 

1 Dr. Jost von Walthausen, Kanzler an Neustadt und Dr. Johann Eeiche, 
Viceka7izler zu Münden. 

2 Erichs erste Gemahlin war Sidonie, die Tochter Heinrichs des Frommen 
von Sachsen; sie starb am 4. Januar 157 o; Anfangs 1576 heirathete 
Erich die katholische Dorothea, Herzog Franz'' von Lothringen Tochter. 


305, 306 1562. 435 

Hie est Status niiscr et deflendus hiiius regionis miilto [magis] Scpt. 23 
qua mante fuit unquam. Ego sedulo cogor esse in aula, a studiis 
abstrahor, et ceterae, quibus milii querendus victus, coramoditates 
auferuntur. Oro deum, ut ine ex lioc inisero vite statu eripiat et 

sin locum, ubi viget adliuc catliolica veritas una cum uxore et 
liberis reponat. Qua in re elapso iioc meo anno, quo illi adliuc 
astrictus sum, tua aliorumquc bonorum virorum opera utar. Uxor 
raea incipit labescere, sumpto triduo ad deliberandum, num velit 
sacram a catliolicis sumere sinaxin, quod a deo optimo maximo 

lospero futurum et sie niliil in terris hoc uno mihi posset obtingere 
letius. — Ego annitor, ut uxor confiteatur domino Marco ^ qui 
adliuc bene valet, antequam discodat. — Datum 23. Septembris 
anno 1562. 

— Si quae habes ex concilio et Galliis nova, velim ad me 
15 scribas. 

306. Leonhard Kessel an den Provioicicd Mercicrian. Be- 
richtet aber die ScJiioierigkeiten, welche die Äebtissin von jS. Ursula 
den Jesuiten verursacht und bittet um Math. Köln 1562 Septem- 
ber 24. 

I VI fol. 127 ", Coine von Kessels Hand. 

— Cepimus concionari apud S. ürsulam. Sed contra nos ex-sept. aj. 
eitata est tragedia. Convenerunt enim canonici et abbatissa cum 

una vetula virgine et nolunt, ut amplius celebremus in Camera 
aurea nee confessiones ibidem audiamus aut comraunicemus, sed 

20 ut sacrum quidem faciamus in templo et ibi sacramentum admi- 
nistremus tribus personis, que ad teraplum illud pertinent, non 
vero aliis. Hec ex ore abbatisse intelleximus et que sequuntur. 
Videbatur sibi exprobrari, quod nos in templum introducat, nos 
autem hoc moliri, ut totum tandem occupemus et coraitum Alias, 

2opro quibus fundatum est, hac commoditato privemus; licet pauce 
nunc virgines sint, posse tarnen aliquando comitum aiiimos mutari, 
ut plures mittant. Imo nos Rome nunc iinpetrassC; quod que et 
qui modo sunt reddituS; ad vitam retineant et in officio inaneant, 
sed ut post eoruni mortem omnia ad nos devolvantur ; sed quod 

wnon possit talis fleri fundationum translatio, posse quidem ad alias 
virgines transferri, sed non ad vires; quod hactenus putaverit, se 
plus potestatis habuisse quam modo experiatur se habere. Quod 
sibi dicatur se debere ccclesiam relinquere in eo statu, in quo 
eam invenit. Si nolit esse abbatissa, inveniri posse aliam, que id 

85muneris in se suscipiat, abbatissam tantummodo esse usufructu- 
ariara , similiter et rev'"""^ archiepiscopum esse usufructuarium 
dioceseos, veros autem et superiores et hereditarios eorum dominos 
esse canonicos summi templi. Cancellarium rev™' dixisse, rev'"""^ 


^ Marcus Tilanus (vgl. oben S. 427, 429), 


436 1562. 306—308 

Sept. 24. rogatum vel admonitum ab episcopis Maguutiiio et Treverense et 
quibusdam cardinalibus, ut nostris templmn, vel illud teraplmn 
claret, et se adhue habere rev"" literas. Sed qnod capitulum non 
quidem possit aut velit impedire, quin aliis sacriim faciat in eo 
templo, sed quod non velit permittere, ut audiantur confessiones, r. 
quemadmodum in monasteriis quatuor ordinum, et quod ab hac 
sententia non alienus sit etiam decanus summi templi, qui est ex 
familia Hermanni quondam archiepiscopi sed depositi propter 
lieresim^ In parochiis licet non semper sedeant ad audiendas 
coufessiones, si qui tarnen veniant et petant confiteri, quod nonio 
recusent illos audire; nos quidem posse tentare, sed si multi veniant, 
quod pastor prohibebit. Et sepius repetiit : non concedetur vel 
conceditur vobis, ut audiatis in nostro templo confessiones, sicut 
cupitis. Dicebat etiam sibi ostensum ab aliis scriptum, quod custos 
nulli deberet aperire Cameram auream, nisi aliquo canonico presente, i5 
et moris preterea fuisse, quod quando aliquis volebat celebrare in 
Camera aurea, quod tum veniebat custos et petebat ab abbatissa 
veniam. Dicebat quoque, quod si vellemus, curaremus fieri capi- 
tulum, sed idem nobis responderetur, quod ab illa nunc audivimus. 

Cancellarius rev"" dixerat, si quid in hoc negotio incideret, 20 
quod requireret auxilium reverendissimi, ut indicaremus, se apud 
reverendissimum nobis non defuturum. Solet contingere, ut post 
concionem veniant cupicntes confiteri aut conferre de rebus sue 
conscientie, et confitentium erat bonus numerus et convertebantur 
et fructus fiebant. Nunc autem locum non habemus illos adiu-sr. 
vandi. Eogamus Rev*^™ V., ut bonum nobis det consilium. 1562 
24. Septembris. 

Ende Sept. 307. Heinrich Dionysius mi Marcus Tilanus in Münden. 

Kann über seine Rückkehr nach Münden nichts Bestim^ntes sagen. 
'Non ignoro, amplam istic admodum offerri messem, sed adhue 
in herba delitescere et nondum maturuisse cognovi; ea res et 
superiorum meorum autoritas me istinc digredi et maturioremso 
uberioreraque fortasse messem querere et in venire compulit.' SoUfe 
Tilanus die Absicht haben, Münden zu verlassen und nach Köln zu 
gehen, so möge er auf der Heise den Bischof von Osnabrück be- 
suchen, mit dem Dionysius über ihn gesprochen habe. [Mainz lf>62 
Ende September.] 

VIII fol. 124 V, Concept. 

308. Heinrich Dionysius an Leonhard Kessel. Äussichteoi in 
Würzburg und Osnabrück. Mainz 1562 September 26^. 


1 Domdechant loar von 1558—1562 Friedrich von Wied, der am 19. No- 
vember 1562 zum Erzbischof erhoben ivurde. 

2 An demselben Tage beHcMete Dionysius de')n General Laynez über 
seine Thätigkeit in Osnabrück und Braunsohiveiy , vgl. die Antwort vom 
20. December, 


308,309 1562. 437 

VI fol. 129 ^\ Co2ne vo7i Kessels Hand. 

Superioribus diebus scripserat ad nos rev. p, Canisius, epi- Scpt. 20. 
scopum Herbipolensem^ obtulisse 1200 daleros anniios pro fundando 
collegio. Ad episcopiira profecturus est pater commissarius ^ pro- 
pediem. Consensit etiam pater commissarius in collegium Osna- 
5 burgense et vult, nie forte post aliquot menses ad episcopum pro- 
flcisci, tarnen non ita certum est, quando^. 

309. Ilieronymus Natalis an Leonhard Kessel in Köln. Aii,s- 
sicliten auf ein Colleg in Wilrzhurg. Natalis' Fürsorge für das Köl- 
ner Colleg. Würzburg 1562 October 7. 

VI fol. 134, Copie von Kessels Hand. 

Intiraa memoria semper teneo res istiiis coliegii, in quo saneoct 7. 
videtur milii abundarc divina gratia, que cum adeo sit evidens, 
videmus demonem cruciari et offundere nubeculas, que facillime 

loafflatu divine gratie dissipabuntur, ut liactenus alle sunt dissipate. 
Ad literas, quas recepi apud rev"""" Maguntinum per m. Homerolum 
respondi, quod attinebat ad m. Johannen! Dionisium, posse illum 
sacris ordinibus initiari, si ita vobis visum fuerit. Hodie Herbipoli, 
quo veni, ut de collegio hie erigendo agerem cum reverendissimo 

15 Herbipolensi, succurrit, ut scriberem, consultum fore. si illud, quod 
ego vobis prescripseram de constituendo procuratore burse (qui 
eius nomine exigeret, que nostri preceptores solebant exigere vel 
accipere), executioni non mandetur, si iam actum non sit"*; vereor 
enim, ne hoc tempore illud excitet aliquid maioris turbationis ; sed 

20 tarnen id totum relinquo tuo iudicio, consultis tuis, ut soles, ut 
vcl mandetis executioni, si videatur, vel executionem iutermittatis. 
— Nun quam omittam cum dei gratia res istius coliegii promovere 
(quod in me erit), itaque potestis ad me familiarissime scribere de 
rebus vestris, presertim donec verser in hoc munere, quo etiam, si 

25 perfunctus fuero, tarnen est mihi demandata cura Germanie et 
Grallie, quibus ego nationibus semper favebo impensius, et nomi- 


^ Friedrich von Wirsherg 1558—1578. 

^ Hieronymus Natalis (vgl. Nr. 809). 

^ Natalis schrieb am 28. September an den Bischof von Osnabrück : 
Quod attinet ad coliegii institutionem, nihil ego dubito, qnin p. ii. generalis 
libenti sit animo imperium T. Cnis exequuturns, ad quem ego Tridentum pro- 
pero, ubi negotium pro mea tonnitate promovebo. Interea tarnen audeo pro meo 
officio spondere Cni T. rem confectam iri ac collegium, ubi res ei'unt paratae, 
mittendum (!) Curabit igitur C. T. (si ita videatur) tum restaitrari monasterium, 
tum illud cum annuis redditibus vivendum auctoritate apostolica ilU collegio 
Societatis (!). Concionatorem nunc mitterem, et quidem d. Heuricum, nisi ne-^ 
cessario esset haesurus Coloniae. Sed tarnen brevi curabitur, ut vel hie vel 
alius ad munus concioneandi idoneus ad Cnem T. mittatur (VI fol. 180 ", Copie 
von Kessels Hand). 

* Es loar noch nicht gescliehen, 'et in hac ad haccalauriatum admissione so- 
lummodo 10 daleros recepiinus, <|uos pauperibns distribvximus ' (vgl. das in 
der folg. Anm. erwähnte Schreiben). 


438 1562. 309, 310 

Oct. 7. natim vestro collegio. Wenn es anfjeht, möge er den Gregor ins 
Fabius zur Aushülfe nach Mainz schicken'^, Cepimus iam agere cum 
j-eymo Herbipolensi de rebus sui colleg'ii, et spero, quod bene suc- 
cedeiit cum dei gratia. Herbipoli Nonis Octobris 1562. 

310. Kölner Monatsbericht über September 1662, verfasst von 
Leonhard Kessel, Andrang zur Societas. Thätigkeit in Lehre und 
Predigt. Köln 1562 October 13 K 

VI fol. 131, Coine von der Hand Kessels. 

Oct. ly. Ante dies aliquot Maguntia ad uos venit rev. p. provincialis 5 

Oct. 12. et cum eo d. Henricus Dionisius. — Heri rev. p. provincialis Tor- 
nacum versus profectus est, inde Cameracum iturus; Lovanio enim 
scriptum fuerat, adeo excrescere in Tornacensi collegio gregem 
discipulorum et convictorum, ut rev. p. provincialem eo aliquan- 
tulum deelinare esset necessarium. Curamus^ ut in usum veniant, lo 
que rev. p. commissarius ^ presens ordinavit et que ab eodeni rev. 
p. provincialis nunc nobis attulit. — 

Fratres nostri optime se gerunt et suo exemplo multos ad 
contemptum mundi provocant. Inter quos duo sunt fratres nobiles 
ex episcopatu Leodiensi et .tertius filius unicus cuiusdam civisi5 
Bruxellensis, qui acriter instant, ut ad Societatem recipiantur. Quia 
autem intelligunt, nos citra parentum consensum neminem recep- 
turos, parentibus per literas animos suos indicaturi sunt et eoruni 
ad id consensum postulaturi. Cum his autem tres Colonienses 
iustando contendunt, quorum primus primarii cuiusdam senatorisao 
fllius absente patre consensum a matre impetravit, et nunc cum 
aliquantulum reluctante patre et honores mundi pollicente tanto 
spiritu causam suam agit, ut bene de victoria eins speremus. 
Seoundus, viri senatorii etiam filius, cum alibi, ubi parentes ipsum 
esse volebant, multo laucius et splendidius vivere posset, ad nostros 20 
tarnen convictores commigravit, ut ad Societatem, ad quam se 
vocari a domino deo videbat, sine impedimento perveniret. Tertius 
est cuiusdam scabini ex sorore nepos, omnes autem isti sunt classis 
rethorice'^. — Virtenbergensis ille, qui concionatorem Luteranum 

1 In seiner Antwort vom 9. November theilt Kessel mit, dass Fabius ?:um 
Decan der Artistenfacidtüt ericählt loorden, also unabkömmlich sei (VI 
fol. 182), Fabius toar Decan vom 9. October 1562 bis 9. October 1563; 
seine Aufzeichnungen über diese Zeit iieqen im Decanatsbuch IV fol. 
,309—312 vor. 

2 In einem besonderen Schreiben an den General, von demselben Tage, 
beschiverte sich Kessel über z-wei Mitglieder des Kölner Collegiums, 
Franz Hemer olus und Johann Dionystus (VI fol. ISO); erster er fügt 

"^ sicJi nicht den Amoeisungen Kessels, letzterer scheint in seinem Beruf 
loankend zu 'werden. 
^ Hieronymus Natalis. 

4 Da die Namen sich aus den Listen (Nr. 320 und Anhang) nur zum Theil 
feststellen lassen (Justus Lipsius aus Brüssel und Johann Michael aus 
Köln), so ist anzunehmen, dass die Hoffnungen Kessels sic7i nicht ganz 
veriüirklichfen. 


310 1562. 439 

in Palatinatu egerat; ut alias etiam scripsimus^, in spiritu bono Oct. is. 
cresclt, maluit mendicare quam unquam ad hereticos redire, ro- 
gavit, ut in Societatem eum reciperemus. Examinatus est et mox 
recipietur, valet dono lingue. Neoraago his diebus duo viri vene- 
5 runt rog'antes, ut in Societatem ipsos admitteremus, quos brevi 
examinabimus ; unus forte aptus erit, ut continuet studia, alter vero, 
ut fiat coadiutor temporalis. Decanus Noviomagensis^, s. theologie 
doctor, etiam nobis adfuit et vix divelli potuit, habet quaedam ini- 
pediraeuta, que si removere poterit, in quibus d. Henricus Dioni- 

losius ei auxilio erit, ad nos reversurus et se Societati addicturus 
videtur. Est vir doctus et iuvenis et, si mundum relinquat, suo 
exemplo permovebit alios. 

D. Henricus Dionisius apud Brunsvicenses egregium iuvenem 
deo et Societati lucrifecit^. Qui cum adhuc in patria esset et ab 

tsaliis ad Luteranorum contionem audiendam invitaretur, respondit 
se lieresim eorum abiurasse nee unquam amplius se ad illorum 
templa iturum; per doctorem Henri cum enim instructus et ecclesic 
catholice reconciliatus fuerat. Hunc postmodum pater suus, vir 
honestus, ad nos deduxit et Societati dedit, promittens proprio 

20 cirographo, quod nunquam a Societate eum velit avocare, sed, si 
Societati non conveniret, quod tum in eum factas expensas Societati 
velit persolvere. Preter istos sunt nonnuUi alii ex discipulis, qui 
desiderant esse Societatis. 

Miseramus Maguntiam ad rev. p. commissarium fratres duos 

25optime spei iuvenes, quos intelleximus a Eev. ipsius cum p. Ar- 
nolde missos Romam. — Mittimus nunc alios 4 fratres Maguntiam, 
ut iuxta Ordinationen! rev. p. provincialis illic studia sua continuent. 
Evacuandum etenim aliquantulum collegium est, ut alios, quos 
deus mittit, recipere possimus. Martini Amsterdamensis "^, de quo 

30 alias scripsimus, parentes contenti sunt, ut vivat in Societate et 
ipse Vota Societatis emisit ipso die s. ' Matliei. — seiJt. 21. 

Doctor Franciscus Costerus magna cum laude et fructu publice 
in schola theologicorum docet Magistrum sententiarum et auditores 
habet continuos centum aut plures, quorum unus, qui vix in tota 

sövita sua unquam catholice confessus fuerat, nunc octavo quoque 
die apud nos confitetur. Habuit idera d. Franciscus liisce diebus 
in promotione doctorum theologie^ orationem de vita clericorum 
et eam magna cum gratia et fructu. Quidam enim ea finita dice- 
bat: Spero, non moriar canonicus; alius victuni filio suo erait apud 


^ Vgl. oben S. 429. Es ist wohl der S. 4ol nr. 46 erwähnte Johann Bi- 
vulus. 

^ Johann Jacob von Asten, vgl. unten S. 459 imd Reiffenberg i, 94 ff. 

^ Es ist ivohl der in Nr. 820 erwähnte Johannes Brunswicensis. 

4 Vgl. unten Nr. 320. 

^ Am 6. October 1562 wurden Sebastian Novimola, Pfarrer an S. Co- 
liimba und Professor an der Universität, und Theobald Craschel, Pfarrer 
von S. Alban und, später Weihbischof, s,u Doctoren der Theologie pro- 
movirt (vgl. Brewers hs. Auszüge aus den theol. Decanatsakten fol. 15). 


440 1562. 310,311 

Oct. 13. nos et rogavit, ut in pietate ipsum bene insti'uamus, quocl euin 
impedire non velit in eo, ad quod deus ipsum vocabit. Vellet 
ipsum fieri Sociefcatis, ut alius iiobis retulit. 

D. Henricus ad coiitionem suam iu summo tcmplo rediit. Mulier 
autem quedam anabaptistica eins ooncionibus con versa est, ut ip-n 
samet confitetur. — Golonie 13. Octobris 1562. 

311. Johann von Hoya, Bischof von Osnabrück, an Heinrich Dio- 
nysius in Köln. Geplantes JesuitencoTleg in Osnahrilch. Aussichten 
für die katholische Kirche in Deutschland. Ihurg 1562 Octoher 20. 

VIII fol. 127, Original, eigenhändig. 

Adr. Venenibili viro doxniuo Henrico Dionysio, s. theologiae doctori eximio, 
in S. J. professori [doctissimo, mihi] pluriraum dilecto, ad pvopvias mniius. 

Oct. '■M. De tota instituendi collegii ratione, pater plurinmm dilecte, ad 

te scriberem prolixe, nisi sperarem brevi fore, ut Coloniae hac de 
re non tecum solummodo, sed etiam cum pluribus tuae Societatis 
viris doctissimis simul ac integerrimis conferre possim. Decrevi 
nanique Coloniam proficisci, cum intellexero, conventum Franco- lo 
fordensem ^ solutum esse, quod tarnen, quia certum omnino non est, 
nolim cuiquam ut communices, sed sunt tibi haec nostra fide dicta. 

Novis vero, quae scribis, vehementer sum recreatus, quod in- 
telligara ex illis, quantam de ecciesia catiiolica spem nobis omni- 
potens fccerit reliquam, quanquam sit fere impium, quemquam i5 
mortalium de illa desperare, quam Christus dominus ac salvator 
noster dixerit adeo prevalituram, ut ne portae inferorum illam 
superare queant. Quamobrem bono nos oportet et securo (in Christo 
tarnen) animo esse, deum sedulo orare, quemlibet pro sua vocatione 
in lioc incumbere, ut impiorum conatus frangantur et ecciesia in- 20 
dies magis magisque crescat. De quo, ut spero, brevi coram copiose. 
Si qua ibi sint nova, velim meis sumptibus mihi communicentur. 

Laurentius^ abiit a me niissus Francofordiam primum, inde 
Tridentum tendet, et tandem salutatum meo nomine ibit ad Urbem 
pontificem. Mitte tibi unicum quod habui exemplar -^ ut petieras, 25 
sed quia duo promittis pro uno, rogo, ut prirao quoque tempore 
reraittantur. Proficiscetur hinc intra triduum quidam meorum recta 
Lutetiam primum, post in regis aulam. Is non modo ut callidus 
et sagax satis omnia explorabit totiusque Galliae statum mihi re- 
feret, verum etiam summam adhibebit diligentiam, ut ceteras actiones so 
(plures enim fore in praefatiunoula ipse auctor pollicetur) advehat, 
quarum tibi statim copia fiet; intra mensem autem rediturus est. 
Raptim Iburgo 1562, 20. mensis Octobris. 


1 Es handelt sich um den Frankfurter Wahltag 1562 October 29 bis No- 
vember SO (vgl. Götz, Maximilians II. Wahl zum römischen König 
S. 170 ff.). 

2 Dr. Lorenz Schrader (oben Nr. 28S). 

^ Um tcelches Werk es sich handelt, kann ich nicht angeben. 


312 1562. 441 

312. Johann de Polcmco im Auftrag des Generals Laynez 
an Leonliard Kessel in Köln. Fortschritte des Gollegs in Köln. Os- 
nabrück. Visitation der Kölner Diöcese. Erwiderung auf die An- 
griffe des Martin Chemnitz. Concil. Trient 1562 November 3. 

1 V fol. 159, Original ; VI foL 189, Copie von Kessels Hand. 

Adr. Kev. in Christo p. ä. Leonardo Kessel, rectori collegii S. J. Colonie. 

Antwort auf dessen Schreibeoi vom Juli, August und September. Nov. 
Theodor Busaeus, Jacob Fabius^, Jacob Munts und Franz Hemerolus 
haben auf der Reise von Köln oiach Rom Trient passirt. Hofft, dass 
die Kölner Brüder bald ein beqiiemes Haus erhalten iverden. Interim, 
quod apiid S. Ursulam concionandi, confessiones audiendi et s. 
cncliaristiam ministrandi locura nacti sitis, g'audemus et speramus 
in dies pleniorem vobis davi facultatem in eo loco. Sed cum dex- 
steritate et prudentia ag'endiim videtiir, et si fleri posset, ilii cano- 
nici et moniales conciliandae essent, et tarnen senatiis et archiepi- 
scopi favor suis locis et temporibus adhibitus forte non parum 
iuverit. Haec tarnen vos propius considerabitis. — 

Johann Berkelitis ist zum Rector in Toiirnay bestimmt. Quod 

]oattlnet ad p. d. Henricuni, si tempus suppetet, eius litteris re- 
sci'ibam. Si modo non potero, haec erit summa rci, quod non 
videtur contemnenda occasio collegii Osnabrugcnsis et provinciae 
illius nccessitatem ac episcopi pium sanctumque desiderium iuvari 
omnino decet pro virium nostrarum tenuitate. Et ideo d. Dio- 

15 nisius ad ipsum transmittendus, ut ecciesiastem agat et collegii 
negocium promoveat, videtur. Hie allegatae sunt joatris nostri lit- 
terae ad ipsum ^, quibus respondet aliis eius litteris et p. Henrici 
vel alterius operam pollicetur, cum se potuerit a Coloniensibus occu- 
pationibus expedire. Si tarnen visitatio arcliiepiscopatus Coioniensis 

20 ad breve tempus ipsum distinere deberet, et is labor (praeter spiri- 
tualem subditorum fructuni) existimaretur conciliare magis posse 
archiepiscopum et ad adiuvandum Coloniense collegium animare, 
posset dare operam huic Visitation! et exinde ad Osnabrugensem 
mitti. — 

25 Quod ad concioneia apud S. Ursulam vel catechismi lectionem 

attinet, forte alius quispiam ex nostris id prestare poterit. Et si 
m. Petrus Coloniensis* (qui Koma Oenipontum et inde Ingolstadium 
ob valetudinem missus est) vobis necessarius erit, scribat Eev. V. 
p. Canisio et facile (ut puto) eum obtinebit, quia theologiae ibi 

yoauditor est, nee ullam lectionem (quod sciamus) prelegit. 

Quod ad librum illum Kemnitii contra vestram Censuram at- 
tinet, annotari a nostris theologis Coloniensibus poterunt, que vi- 
dentur ei respondenda, et transmitti ad p. Canisium, ut cum aliis, 

1 Es icar Johannes Fabius, vgl. Nr. 319; Kessel corrigirt es in der Copie. 

^ Heinrich Dionysius. 

^ Das Schreiben liegt nicM vor, 

^ Petrus Hawptiiis. 


442 1562. 312,313 

Nov. 3. qiie in eius provincia annotabuntiu*, ad patreni nostrum transmittant 
et itei'um vestra Censiira inprimi poterit et per epistolam responderi 
obiectionibus illius (et si qui alii inpugnarunt eam), et iterum vide- 
bitur, Diim quid exactius parari debeat contra illos^ 

Non licet per tempiis plura scribere de concilii rebus, hoc 5 
tarnen dicam, quod navat utilissimam operam in eis pater praepo- 
situs et reliqui de Societate pro s^ia quisque facultate. Expectantur 
in dies Galli episcopi. — Tridenti 3. die Novembris 1562. 

313. Kölner Monatsbericht über October 1562, verfasst von 
Leonhard Kessel. Büchercensur. Novizen. Thätigkeit in der Schule. 
Tod des EB. Johann Gebhard. Jülich. Köln 1562 November 9. 

VI fol. 1S8, Copie von der Hand Kessels. 

Nov. 9. — Que rev. p. comraissarius ordinaverat, nunc in usu sunt. 

— Libri, qui nondum repurgati sunt, in cistis inclusi remanent, lo 
donec d. Henricus Dionisius id, quod ceptuni est, periiciat. Con- 
victorum libri emendati sunt et nonuullos ipsimet combusserunt. 
Ad Societatem tres recepimus,' prinius est Virtenbergensis ^, prius 
concionator Lutlieranus, de quo nuper scripsiinus; bene in literis 


Gegen die von den Kölner Jesuiten 1560 herausgecfebene 'Consura' des 
Monheimschen Katechismus (vgl. oben S. 349, 357) veröffentlichte 1561 (Ha- 
tnelm,ann) und, Heinrich Artopoeus {vgl. Wolters a. a. 0. S. 160 Anm. 3 
und Krafft bei Herzog-Plitt X, 223, der itnter diesem Pseudonym den 
gelehrten Arzt Johann Breidbach vermuthet), eine Schrift, und im J. 
1562 folgte die Schrift des Martin Chemnitz'. 'Tlieologiae Jesuitarum 
pniecipua capita ex qnadam censura, quae Cüloniae a. 1560 edita est' (vgl. 
Bachfeld, Martin Cheonnitz nach seinem Leben und Wirken S. 159). 
Am 6. November 1562 .schrieb Natalis aus Augsburg nach Köln, Laynez 
sei damit einverstanden, dasS die Kölner Jesuiten Heinrich Dionysius 
und Franz Coster eine 'Censura locupletata' herausgäben, in der dem 
Artopoeus und Chemnitz erioidert -werde. Die Schrift solle dem Peter 
Canisius zur Begidachtung vorgelegt, dann dem General Laynez unter- 
breitet loerden und vor der nächsten Frankfurter Messe erscheinen (VI 
fol. 136 (^^) Canisius schrieb den Kölnern am 7. November: "Hie Colo- 
uienses theologos clecet se viros praestare et pro domo dci et lionore sanctorum 
11011 plane mutos esse. Multorum in vos ocnli animicjue con\'ersi'. Conterendus 
Satlian sub pedibus et proflig-andus Goliatli cum Pliilistris, ut desinaut male- 
diceve' (VI fol. 156^). Am 24. November kam Canisius noch einmal 
darauf zurück (ebd. fol. 144). Kessel hat die Erwägungen, ivelche für 
die Fassung der Gegeyischrift massgebend icaren, VI fol. 162 ^ notirt. 
Am 12. Januar 1563 schrieh Polanco im Auftrag des Generals Laynez 
aus Trient an Kessel: 'Quae contra Artopoeuin vel Chemnitium scribere 
nostri coeperunt, non suo carebunt fructu, sed usui esse poterunt amico cuidam 
nostro viro pererudito, qui ex professo contra libruni Chemnitii pro Societate 
scribit'. Am 16. Februar schickte Kessel dem General, 'quae patres Co- 
lonienses notarunt contra Keinnitium' (VI fol. 165, 162). Der portugiesische 
Theologe auf dem Trienter Concil Diego Payva JAndrada veröffent- 
lichte im J. 1564 die Gegenschrift gegen Chemnitz u. d. T. Explicationuin 
orthodoxaruin de controvcrsis rclig'ionis capitibus libri X., Colonie 1564 (Wetzer- 
Weite, 2. Aufl. I, 816). 
Oben S. 439 Anm. 1, 


313 1562. 443 

eli in spiritu prolicit. Secundus est Hanuoiiius, vir bonus et dili- Nov. ». 
g'ens, commodiis olim futurus minister aut collegii rector et con- 
cioiiator^. Tertius est Schotus, frater m. Emundi^, adolescens ad- 
modum obedieiis et Studiosus; brevi forte pluribus locus dabitur. 
öNam p. Ludovieum et m. Pliillppum, qui ad docendam rhetoricam vi- 
detur idoneus, et m. Gossvinum^, virum diligentem et fldelem, qui Pri- 
marius leotor liactenus fuit in superiori scliola grammaticorum, Ca- 
meracum mox ablegabimus iuxta p. provincialis ordinationem. M.. Av- 
noldus Haveus Buscoducensis s. theologie baccalaureus ereatus est. 

10 Discipulorum triginta quatuor ad examen pro baccalaureatu 
iu artibus adipiscendo* presentavimus, inter quos Societatis sunt 
decera. Ascensum studiorum celebravimus in illo circa festum 
Omnium Sanctorum, cuncti primo omnes confessi sunt, postmodum nov. i. 
vcro postridie Commemorationis unimarum missa de sanctissimo nqv. s. 

15 decantata est musice et a prandio dialogus admodum festivus de 
civiiitate morura est exhibitus, cuius interlocutores fuerunt Civilis, 
Simplicianus et Grobianus, orationes etiam due contrarie sunt 
liabite de coniungenda logica cum retliorica, preterea recitata est 
oratio greca cum latino carmine. Et denique tribus primis cuius- 

äoque classis munera data sunt et ad fervorem ac diligeiitiam tota 
iuventus excitata est. Schola logica nunc habet discipulos sexa- 
giuta, retliorica 76, poetica 86, superior g-rammatica 120, infima 
80, quibus si annumeremus baccalaurios et licentiandos, erunt nobis 
discipuli 495. 

25 D. Henricus Dionisius concionem sacram in summa aedo con- 

tinuat, d. Franciscus expositionem Magistri sententiarum in schola 
theologorum , Rethius catecismi expositionem apud S. Ursulam. 
Per amicos studemus conciliare nobis eius templi canonicos. — 
Kev™"^ archiepiscopus ipso die Commemorationis animarum vita Nov. 2. 

südef'unctus est'"^. Qui licet magna nobis non prestiterit, bene tamen 
erga Societatem affectus videbatur, si quid ab eo aliquando peti- 
vimus, clementer annuit, quamvis ad effectura non semper per- 
duxerit aut forte perducere non potuerit. Primus Societatem in 
summum templum et edem s. Ursule introduxit atque nonnunquam 

35 etiam munera misit, ut bovem paulo ante suum obitum. Vir qui- 
dam Primarius apud principem Clivensem, archiprefectus videlicet 
ducatus Julie", tres fllios in disciplinam et convictum nobis tra- 
didit, quod, cum illi dissuaderetur, magnilice andiente duce factum 

^ Wohl Jasparus Bastoniensis (Nr. 320). 

2 Walter Hmj (ebd.). 

^ Ludovicus Golumnensis, PhilippuH Lotharhujiis und Gosivin Huttea. 

* Im November tourden im (/anzen 89 Baccalccureen (feprilft^ davon ge- 
hörten 85 zum Tricoronatum, 37 zum Montanum, 11 zum Laurentianum 
(vgl. oben tS. 2il Anm. 1), 

-' Vgl, Ennen IV, 627, Buch Weinsberg, ed. Höhlbaum II, 120 ; Kessel 
notirte VI fol. 182 zum 2. November: ' IJev'i^i's Colonieusis mortuus est 
vospei-i liora 9. Fnit priiuus faiitoi' öocietatis inter opiscopos Colonienses', 

" Ist der Landdrost von Jülich, Werner von Binsfeld, gemeint? 


444 1562. 313—315 

iXov. i). suum dcfcndit, Societatem commendavit. Spero, occasio erit, ut 
plures ex aula illa veniaiit et a periculo Diisseldorpensis schole 
liberentur. — Colonie 9. die Noverabris anno 1562. 

314. Lambert Aller an die Kölner Jesuiteoi. Auers Bemilhungen 
heim Kaiser und hei den auf dem Frankfurter WaJiltag versammelten 
Fürsten zu Gunsten des Kölner Gollegs. Mainz 1562 November 24. 

VI fol. 137, Goxne von Kessels Hand. 

Nov. 21 — Franckfordie vestro noraine egi apud iraperatorem et elec- 

torem uostrum. Cesaria maiestas promptissima est ac solum in-5 
firmitatem defuncti archiepiscopi timebat obfiituram. De consulibus 
egi siiniJiter, et oportuit personam d. Retliii sororii^ ei describere. 
Neque taeui fructum et labores, preterea numerum Colon iensium. 
Ego adliuc hac solum de causa Franckfordiam proflciscar Christo 
propitio, et dcnuo, si potero, caesari Joquar, item etiam dominoio 
Juliacißnsi, deinde duobus electoribus, nuncio apostolico et quibus 
preterea hoc commendandum videtur negotium. Expectamus quo- 
quc brevi Maguntie imperatorem ac alios, quibus, si quid fieri 

Nov. 30. iiequit antea, emendari tunc poterit. — Statim vero ad diem lune 
differre profectiouem duabus rationibus motus, primum, quod nunc i5 
in electione et coronatione occupetur et illam hodic aut cras certo 

Nov. 20. futuram dicunt, lianc vero die dorainico aut lune^. Sicquc conii- 
citur faciie, quam impediti sint onines. Accedit, quod cras vcl 
perondic comcdiam acturi hie sumus, ad quam potissimos huius 

Nov. JT. urbis invitavimus die Veneris asceusum habituri insuper. Que omniaao 
me retinent, ut tum, quod precipuum est, de concionibus vel 
lectionibus catechismi, quam dominica una cum vesperis incipiemus 
in templo (quasi nostro) s. Christofori. — Cathalogus noster hodic 
iraprimetur , proximo aliquot exemplaria mittam. — Maguntie 
24. Novembris 1562. 25 

315. Kölner Monatsberichi über Noveynber 1562'^. Aufnahmen 
in die Societas. Heinrich Artopoeus und Martin Chemnitz. Vor- 
gehen des Stadtraths gegen die Häretiker. Wahl des EB. Friedrich 
von Wied. Schritte hei Kaiser und. Papst zur Förderung des Kölner 
CoUegs. Köln 1562 December 1. 

VI fol. 188, Co'pie von Kessels Hand. 
Dec. 1. — Duobus Noviomagensibus Johanni Zanteno et Arnoldo 

Bemio hoc mense dedimus habitum öocietatis, postquam in exer- 
citiis prinie hebdomade cum fructu fuissent exercitati. Postridie 
autem quam habitum assurapsisset, venit pater Bemii, oivis JSTovio- 
magensis honestus et dives, ac videns tilium in Societatis habitu 30 


^ Philipj) Gail (s. unten S. 447 Anm. 1) war der Gemahl von Rhetius 
Tante Katharina (vgl. Fahne, Kölnische Geschlechter I, 107, 355). 

2 Am 24. November wurde Maximilian zum römischen König geivählt, 
am 30. November gekrönt. 

3 Vgl. Nr. 320 und den Anhang die.^-es Bandes. 


315 1562. 445 

in domino gavisus fuit et filiiim non modo [non] revocavit, Dec. i. 
sed etiam animum illi maiorem ad institiitum addidit; idem spe- 
ramus facturum patrem Zanteni^. Horum enim parentes hac- 
teiius latuit, quod eorum filii so Societati addixissent, sciebant 

5 tarnen, ipsos habere ad eam animmn, sed videbantur non velle 
consentire antea quam post promotionem in patriara reversi eos 
alloquerentiir , quod non iudicavimus expedire. Idera erat de 
Syberto Bronchorst, qui modo in exercitiis cum fructu versatur-. 
Keliqui fratres consensum a patribus obtenuerunt. Et sie in poste- 

loi'um facturi sumus, ut neminem admittamus nisi cum venia pa- 
rentum. — 

D. Franciscus Costerus progreditur in expositione quarti libri 
Sententiarum^, et d. Henricus Dionisius nunc aggressus est tracta- 
tionem de ecclesia mane in summo templo. Ad quam concionem 

if, magna multitudo populi confluit atque hi duo ceperunt etiam con- 
futationem Artliopei et Chemnitii scribere"*^. Rethius autem con- 
tinuat lectionem catechismi apud S. ürsulam. Porro talibus con- 
cionibus multe anime ab errore revocantur, ut nobis subinde per 
eos ipsos vel per alios indicatur. 

20 Senatus proxime duos iiereticos a sua repubJica expulit 

eam ob causam, quod cum reliquo populo sub una specie non 
communicabant, quorum unus erat mercator opulentus, maritus 
eins femine, cui ob non suscepta sacramenta ecclesie sepulturam 
denegatam esse alias scripsimus^; alter fuit homo valde maximus, 

soliabebatur enim doctus et bone vite, et domi sue multorum civium 
filios et quidem etiam optumatum erudiebat et id singulari dili- 
gentia facere dicebatur. 

In demortui archiepiscopi locum decanus summi templi elec- 
tus est 19. die Novembris^', quia multis commendatur et erga So-nov. id. 

societatem bene affectus esse videtur"^. Francfordiam nunc pro- 
fectus est ad conventum principum, unde cum redierit, patrocinium 
eins implorabimus. Interim d. Lambertus nobis promisit^, quod 

1 Darüber und über die Aenderungen im Kölner CoUeg, die Natalis be- 
loirlct hatte ('tanta facta, est mutatio, iit aliurt collegium diceret, qiii ex no- 
stris huc alimide rediret') verbreitet sich eingehend ein Schreiben Costers 
an den Rector des Collegium Romanum d. d. Köln 1.562 Dec. 13 (VI 
fol. 140, Copie von der Hand des Rhetius). 

- Er tüurde am 28. Juni 1564 nach Mauivick berufen ans Krankenbett 
seiner Eltern., °qui te non cogitant nee audent a divino ministerio aut aliquo 
pio institnto aliqnando recommovere, sed solummodo videre, an ilhid coactuni 
sit an vero voluntarium. Quicqiiid enim scribis, pro eo liabetur, quasi solum- 
modo manum dictantibus praestes ' (VIII fol. 148). 

•' Er las viermal loöchentlich (VI fol. 155). 

^ Vgl. oben S. 442 Anm. 1. 

-> Oben S. 426 Z. 29. 

" Für die Wahl Friedrichs von Wied vgl. Buch Weinsberq, ed. Höhl- 
baum II, 120. 

' Vgl. oben S. 298 Anm. 3. 

^ S. Ni'. 314. Das Schreiben Kessels an den Mainzer Rector Lambert 
Aller, in ivelchem er dieseti um die bezeichnete Vermittlunc/ bat, datirt 


446 1562. 315, 316 

Dec. 1. pro viribus curare velit, ut imperator cum electoribus Maguntino 
et Treverensi nos ipsius g-ratie commendet et; quoque cluci Julia- 
ceiisi et iegatis nostre reipublice^. Hec enim ab ep petiveramuS; 
ut tandem aliquando adiuti maiore cum fructu iu hac vinea ver- 
sari possimus. Data etiam videtur summo pontifici occasio iuvandi» 
uostrum collegium per confirmationem rev'"^ nostri archiepiscopi, 
sicut aliquoties Aidetur desiderasse. — Colonie Caleudis Decembris 
anno 1562. / 

816. Lambert Äuer an die Kölner Jesuiten. Ueber seine 
Schritte bei K. Ferdinand zur Beförderung des Kölner Collegs. Ar- 
topoeus und Chemnitz. Mainz 1562 December 12. 
VI fol. 146, Copie von Kessels Hand. 

Dec. 12 Paucis nuper per rev. d. Oitardum concionatorem cesarieusem^ 

scripsi et negotium vestrum significavi, commendatum optimo cesari lo 
fuisse. — Spero omnino melius vix potuisse replicari quam per 
Pßynnim nostrum, qui maxime auctoritatis et amatur summe ab 
imperatore, et sane puto 'vehementer egisse Optimum electorem. 
Nam multoties mihi dixit promisisse cesaream M**^'" sibi se facturum, 
quod possibile fuerit in hac re. Rev™"^ Treverensis similiter dixit, m 
quod per oportunitatem dabitur, se facturum. Citardus multum 
quoque potest ; agite queso, et si placet, d. Rethius per literas agat 
gratias reverendissimo nostro, sie enim refricabit et maiorem ani- 
num et ulteriorem occasionem dabit promovendi. Promittat etiam 
orationes. Magnus certe fautor dominus servet illum. 20 

Obtuli vestros cathalogos duobus electoribus, qui gratissimos 
nos habent. Pater Canisius scribit esse Tridenti theologum insignem, 
qui Kemnitio respondere cupit, petitquc, si quid de hominis vita, 
doctrina vel scriptis huiusmodi^. Dicit etiain p. Natalem op- 
tare et studere, ut Colonienses respondeant; si quid nostis, rogo, 25 
scribite, ut quam primum illis communicetur. Episcopo Osna- 
brugensi proximo scribam et catalogum cum positionibus mittam. 
— Maguntie 12. Decembris 1562. 

vom 19. November (Copie VI fol. 1S5). Äon 20. November fügte er 
hinzu: Ad rev. p. Natalem scripsimus, ((iiod fortasse per snmmum pontificein 
iuvari minc posset collegium Colouiense, quoniam mox pro novo archiepiscopo 
petetur confirmatio et palliuni . . . ., iain sumnio pontifici videtnv oblata occasio^ 
quam quaerere S. S. videbatur (ebd. fol. 135'"). 

1 Als Gesandte der Stadt Köln gingen am. 16. October nach Frankfurt 
der Ilentmeister Constantin von Lysidrchen, der alte Bürgermeister 
Philipp Gail und der Syndicus Peter Schulting von Steinivich. Sie 
suchten die Vermittlung der Erzbischöfe von Mainz und Trier nach in 
den Streitigkeiten der Stadt mit Brabant (Berichte vom SO. October, 
5. und 20. November, im Stadtarchiv). 

2 Der Dominikaner Mathias Sittardus tvar seit 1559 Hofprediger K. Fer- 
dinands L, dann Maximilians IL Er starb 1666 Oct. SI (Hopfen, K. 
Max. II. und der Kompromis,^kat?iolicismus S. 63; Paidus in Hisf. polit. 
Blätter 116 S. 237 ff., 229 ff.). Vgl. auch Ennen IV, 636. 

3 Vgl. oben S. 442 Anm. 1. 


317,318 15G2. 447 

317. Lambert Aller an die Kölner Jesuiten. Seine Bemühungen 
zur Förderung des Kölner Collegf< gelegentlich des Wahltags in Frank- 
furt. [Mainz] 1562 December IS. 

VI fol. 146 •>>, Cojyie von Kessels Hand. 

— Primum ipse cesarie M*' comraenclavi rem vivo priore epi- Dec. is. 
scopo, de quo Sua Maiestas dubitabat, ne non posset fundare col- 
legiumj tarnen suam operam offerebat etiam toti Societati. Dixi 
eidem tunc de consnlibus Coloniensibiis, presertim de affine d. 

.lEethii^ et oportuit me describere liominem, nam 4 aut 5 dicebat 
Franckfordie esse, et credo S. M*^™ notasse'. Coramendavi labores, 
conciones, lectiones, discipulorum niimerum et panpertatem atqtie 
cxactionem etiam Coloniensium propter inhabitationem exposui et 
promptissime ad omnia S. M*^"^ inveni. Idem tunc apud nostrum 

loelectorem feci, presertim vestrorum civium feci mentionera, quia 
vester elector non aderat. Postea iterum liac solnm de causa visis 
Eev^^ V. literis eodem profectus sum et cum primum statum rev™° 
nostro exposuissem, operam suam omnino pollicitusest. Eg"o interim 
similiter quesivi oportunitatem loquendi ces. M'^S verum partim pro- 

15 pter comitia, que celebrabantur tum a patre cum filio rege, partim 
etiam, quia discessum pararent omnes atque eo frequentiores veni- 
rent ad imperatorem, non dabatur modus. Fecit tarnen dominus 
deus, ut rev™"^ noster, etiamsi omnes electores et principes alii 
venturi erant ad S. M*®"™ , illa vice prius tamen iret et me vocaret 

sosecum atque promitteret, si posset, quod nostram causam ipsemet 
commendare vellet caesari. Atque ita factum est, et promisit tunc 
S. M. caesarea nostro rev^^°, se facturum omnia, que et quantum 
possibile esset, hocque sepius mihi dixit arcliiepiscopus et sperat 
facturum ipsum. — Egi apud rev"*""^ Treverensem et sepius re- 

25 petii hoc, et promisit se facturum apud Coloniensem, quando posset 
per occasionem. Item apud nuncium apostolicum ^, qui omnem 
operam obtulit, etiamsi timeani, ne non sit locus ei omnino tunc. 
D. Citardus, concionator ces. M*''' multum apud omnes valet mibi- 
que narravit, quam humanuni sibi expertus esset Coloniensem hunc 

30 archiepiscopum. Is, inquam, hoc negotium per me sibi commenda- 
tum quoque suscepit et, spero, fideliter aget. Dedi ego literas 
datas Rome, quas daret d. Citardo, ut occasione illarum vobis etiam 
loqueretur, profectus enim in patriam^, vestram urbem transiturus 
erat. — 18. Decembris 1562. 

« 

318. Leooihard Kessel an den Provincial Eberhard Mercurian. 
Aussichten in Köln, Osnabrück und, Essen. [Köln 11)62] December 20. 

VI fol. 14S'o^ Copie von der Hand des Bhetius. 
^ Vgl. oben 8. 444 Anm. 1. 


■2 


Der Nuntius am Kaiser kof, Zaclia7'ias Delfinus, ivar mit dem Hof nach 
Frankfurt gezogen (Schlecht im Hist. Jahrbuch der Görres-GeseUsch. 
XIV, 9, 20)1 
Sitfardus war in Sittard (Holl. Limburg) gebürtig. 


448 1562. 318, 319 

Dec. 20. Das Colhg hat über 400 Tlilr. Schulden. — 17. Dccenibris 

venit ad iios Francfordia episcopus Osnaburgeiisis, singularem af- 
feotum erg'a Societatem ostendens, totus inflammatus ^ Dicit, im- 
peratorem optinie nobis volle. Misit simm secretarium - ad summum 
pontificem, ut dispenset, quod monasterium Angustinensimn possitr> 
tradere nobis. Plane statuit, primo tempore collegium coniponere 
et habet paratos pro nostris 500 daleros annui redditus. Statuit 
in Quadragesinia nostris locn,ra praeparare. Cupivit a nobis formani 
qnandam ad praeparandum locnra et ad principium collegii. De- 
dimus illi literas p. nostri generalis. lo 

Sigillifer^ nostri rev"" petiit a nobis rectorem pro scliola 
Essendiensi prope Dusseldorpiam. Oivitas infecta est, rectori darent 
100 florenos aiireos; si sacerdos esset, haberet muniis conoionandi. 
Cogitavimiis, quod d. Petrus Venradensis, qui Moguntiae agit, aptus 
esset ;socii ex collegio nostro dari possent. Dusseldorpensis schola mul- 15 
tum pateretur. D. Henricus prius tarnen videret locum. Non responde- 
bimtis sig'illifero, donec habeamus responsumRev'^^ V*. 20.Decembris. 

319. Johann de Polanco im Auftrag des Generals Laynez 
an Leonhard Kessel in Köln. Anticort auf Nr. 310. Zufriedenheit 
mit der Thätigkeit des Kölner CoUegs. Ersucht um Angaben. Aits- 
sichten für die Zukunft. Trient 1562 December 21. 

VI fol. 149, Copie von Kessels Hand. — praes. 1563 Jan. 12 (fol. 148). 

Dec. 21. — Numerum scliolasticorum (qui satis copiosus in singulis 

videtur) in literis et pietate ab eodem domino promoveri cupimus. 
Libenter intelligemus. quam frequens sit scliola tlieologorura, cui 20 
preest doctor Franciscus Costerus, et quomodo tlieologica illa lectio 
fructuosa videatur et Coloniensibus acoepta. Item de concionibus 
doctoris lienrici et de p. liotii catechisticis lectionibus apud 
S. ürsulam libenter audiemus. Et quaudoquidem iam novus arclii- 
episcopus electus est, quam faveat Sociotati nostre et quid de eo 2,'. 
sperandum videatur, scire nos oportebit. Interim tarnen iam scripsi- 
mus ßomam, ut curent a summo pontifice vel eins nomine coni- 
mendari ei Coloniensis collegii protectionem ac fundationem, non 
pretermissa occasione ista confirmationis et pallii, quod a sede 
apostolica petit. zo 

De profectione p. Henrici ad rev. episcopum Osnabrugensem 
iam scripsi, quid videretur-''. BiUet um Angaben über die münd- 


1 Am 1. December schrieb Ganisius dem Heinrich Dionysius in einem 
Brief, der auch über das 'Trienter Concil, über die guten Aussichten in 
Nimwegen und über die Katechismen des Ganisius handelt, er icolle den 
Bischof von Osnabrück demnächst noch besonders ermuntern (VI fol. 144 ''■■). 

2 Lorenz Schrader. 

3 Vgl. S. 292 Anm. 5. 

*- Vgl. für Essen, Reiffenberg J, 94. 

«'' Am 20. December (VI fol.' 148). Es ivar die Anticort auf Diony.Kiuai' 
Bericht vom 20. Seiitember über BraunscJnceig und Osnabrück: Quic- 


319, 3äO 1662. 449 

liehen Verhandlungen gelegentlich der Antoesenheit des Osnabrücker Dec. 21. 
Bischofs in Köhi. Johann Fabius 'male se gesserat in itinere', 
er wird deshalb erneuter Prüfung unterioorfen. Hoffnungen auf die 
Freigäbe der Kirche S. Ursula und auf die Vermittlung des Kaisers 
beim Stadtrath zu Gunsten des Kölner Collegs ^. Natalis werde nach 
Ablauf des Winters die Visitation der deutschen Gollegien beenden 
und bis dahin in Trient bleiben. Trideaiti 21. Decembris 1562. 

320. Angaben des Leonhard Kessel über Zahl und Eigen- 
schaften der Insassen des Kölner Collegs^. Köln 1562 December 20. 

VI fol. 141, eigenhändig. 

1. D. Costenis, d. Diomsius et Rhetius sunt viri boni et laboriosi et non pai"- Dec. 20. 
cnnt sibi. Costerus videtm* ad docendum, disputanduin et componendvim 
aptior quam ad alia; ad discendam ling-uam germanicam non videtur ita ap- 
positus, in suis offiüiis videtur diligens et multo in agendo sedatior solito, 
in conversando non ita accommodus^ forte quia non exercitatus. 
n 2. D. Dionisius videtur indigere lectione Ciceroniana, aliquando enim profert 
antiqua et nimis longe petita vocabula; ad conversandum et ad expedienda 
negotia et ad regendum videtur accommodus; bonam habet gi-atiam verbi, 
nee parvo cum fructu. 

3. Retliius de sua naturali tarditate videtur aliquid deponere, successu temporis 
10 spero illum futurum bonum concionatorem, in convei'sando videtur sie satis 

dextere agere. In eorum vocatione videntur indies magis proficere. 

4. P. Villarius minister est bona anima, sed satis obliviosus aliquando ; spero 
ipsum fore indies diligentiorem. 

5. M. Henricus Dionantensis melius solito se habet; curatur, ne nimium laboret, 
15 habiturus est orationem quodlubeticam. 

ß. Idem est de m. Petro Buseo, quem brevi aptabimus, ut Rethio succedat, si 

opus fuerit; absolvit actum suum ad Sententias et sabbato die diaconus or- Dee. 20. 
dinabitur. 

7. M. Arnoklus Havius totus est alacris, sabbato quoque diaconus oi-dinabitur; 
20 actum biblicum absolvit, bonam habet gratiam docendi et concionandi, vide- 
tur futurus bonus philosophus et orator et bonus rector; est quoque boni 
odoris apud fratres suos. 

8. M. Gregorius^ non est futurus magnus philosophus, quantum videtur; in re- 

quid in illis locis ad dei gloriam et aedificationem animarum gestum est, li- 
bentissime intellexiraus et statum religionis nimis afflictae et quodammodo ex- 
terminatae erigi et instaurari ope divina in illis regionibus ex animo cupimus. 
Et si quid praestare poterit nostra Societas auxilio divino freta libentissime 
praestabit. TJnum pergratum esset patri nostro praeposito, ut alius ex nostris 
Coloniensibus ad lectionem catechismi prelegendam irloneus existeret, quo 
posset Rev. V., locum in summo templo concionandi patri Rhetio relinquendo, 
ad regionem illam iuvandam liberior esse et collegii Osnaburgensis fundationem 
promovere. 

1 Am 12. Januar 1563 schrieb Polanco im Auftrag des Generals an 
Kessel, ebenfalls aus Trient: Accepimus a p. Francisco de Burgia. com- 
missario in Italia nostrae »Societatis, qui Romae versatur^ quod sei'io acturus erat 
de negotio collegii Coloniensis, ut scilicet archiepiscopo novo commendaretur, 
Expectabiraus eventum rei. — Quaeso Rev. V. commendatam habeat negotium 
Francisci Homeroli, ut scilicet quamprimum fieri poterit divendatur illi census 
et pecunia Romam transmittatur, ubi angnstia rei pecuniariae premitur, quum 
numerus nostrorum sit maior quam unquam in collegio fuerit (VI fol. 165). 

2 Für die Persönlichkeite7i vgl. oben Nr. 247 und die Zusamimenstellung 
im Anhang dieses Bandes. 

'' Gregor Fabius. 

Jeäuiten-Akten. 29 


450 iM± 320 

Dec. 20. thorica bene tuiig-itur sxio officio; est activus et boiuia et ad regeucluin vi- 

detur aptiis. 
9. M. Gei'ardus Kampensis paiilatim acqiiirit iudicium, nisticos suos mores pau- 

Dec. 20. latim deponit, fviturus diaconus die sabbati; isibi commissos videtui* bene re- 

gere, futurus bonus pliilosopUvis, bonus grecus et bonus orator in compo- 5 
nendo; videtuv aliquando aptus futurus ad regendum, libenter submittit iu- 
dicium suum iudicio superioi'is. 

10. M. Martinus est bonus HoUandus, fervidus et laboriosus, aptus ad regendum 
scholam poeticam, experiemur, an ad concionandum sit aptus. Ad multa 
alia aptari poterit. i lo 

11. M. Golterus iam crevit ex puerltia, est anima pura; cavetur, ne excedat in 
studiis, discipuli enm diligunt et reverentur, est futurus bonus poeta, orator, 
philosophus et contionator. 

12. M. Alardus bene gerit pueros, bonus futurus contionator, confessarius et 
rector; absolvit actum ad bibliam. ir> 

13. M. Herbiraontanus brevi faciet exercitia, non videtur futurus magnus philo- 
sophus, sed bene bonus minister et suo tempore confessarius ; experiemu.r 
diligentius, ad quid aptari poterit 1. 

14. M. Henricus Dulken ad regendiim puei'os accommodus videtur et ad ex- 
terna peragenda negotia ; futurus videtur concionator et rector^ non futurus 20 
magnus philosophus; est totus bonus. 

15. M. Ludovicus Busco mediociüter sese habet; conamur illi expellere suos 
scrupulos; experiemur, quid poterit suo tempore; docet in infima classe. 

16. M. Johannes Schonhovius ad omnia promptus est, in scribendo iuvat re- 
gentem et d. Henricum et d. Costerum; brevi faciet exercitia et experiemur, 25 
ad quid aptus erit. 

17. M. Wilhelmus Limborgius videtur verus Israelita, in quo dolus non est, 
audiet brevi confessiones puerorum; experiemur paulatim, quid poterit; cu- 
rabimus, ne excessum faciat aliqua in re, ut valetudo magis firma Hat. 

18. M. Johannes Francus inodeste se gerit inter fratres; experiemur^ ad qxtid .00 
aptus erit. 

Qui seqtiunttir in Qixadragesima magistri fient in artibus. 

19. P. Anthonius Dionantensis habebit gratiam conversandi et ad regendum 
aptns erit, futurus, ut speramus, bonus philosopluxs et ad alia aptari poterit. 

20. P. Johannes Lamberti videtur futurus bonus minister et confessarius. 3.5 

21. Egidius Ruetius primas tenet omnium iudicio ; est futurus bonus philosophus 
et concionator et in conversando habebit gratiam. 

22. Joannes Zantenus non est fu.turus magnus philosophus sed bonus orator et 
concionator et ad alia aptari poterit, ut ad docendum rethoricam ; bene pi'O- 
ficit in studiis et spiritu sicut ceteri omnes. 40 

23. Guido Masborus est futurus bonus philosophus et orator et concionator; 
quandam singularem modestiam pre se fert, est sedatus et tractabilis. 

24. Egidius Stelant futurus bonus minister et confessarius; diaconus die sabbati 
ordinabitur, aptus ad docendum in inferioribus classibus. 

25. Arnoldus Bemius futurus bonus lector in quavis classe, reliqua experiemur 4,5 
paulatim, ad quid aptus videbitur. 

26. Joannes Otheus^ videtur futurus bonus poeta, philosophus, concionator et 
orator ad docendum cum gratia in quavis classe accommodus. 

27. Joannes Bastoniensis videtur firmus in sua vocatione et ad docendum et ad 
concionandum idoneus in infimis classibus. 50 


Baccalaurii. 

3tnr habere 
concionandi, audiendi confessiones, et ad regendum suo tempore erit aptus. 


28. Martinus Amsterdamensis videtnr habere gratiam conversandi et forte etiam 


1 E7' ging am 10. März 1563 nach Tournay ab (Tagebuch fol. 36). 

2 Er ging am 10. März 1563 nach Cambray ab, wo eben damals zur 
Grilnclvng eines neuen Collegs geschritten wurde (Tagebuch fol. 36). 


ij20 156^. 451 

29. Sibertus Bronchorst aptiis ad docendum in inferioribus cl.assibus et ad con- Dec. 30, 
fessiones audiendas et bonus minister et ad multa alia. 

30. Georgias Taurinus erit bonus orator, concionator et philosoplius, habebit 
etiam gratiam conversandi. 

5 31. Joannes Hasius bonus concionator futurus, mediocris philosoiihus et orator, 
gratiam habet conversandi, videtur etiam bonus rector suo tempore. 

32. Cornelius Orschot videtur accommodus ad conversandum et ad tractanda 
externa negotia, bonus futurus minister et confessarivis. 

33. Christianus Dalmensis videtur admodum sedatus ac modestus, futurus bonus 
10 philosophus et contionator, aptus ad docendum in quavis classe, etiam ac- 
commodus ad conversandum. 

34. Gerardus Massetus aptus ad docendum et futurus videtur bonus philosophus 
et aptus ad conversandum et regendum suo tempore. 

35. Arnoldus Sybenus futurus bonus concionatoi', bonus futurus confessarius, 
ift infirmarius, minister et rector. 

36. Dionisius Spremontanus aptvis videtixr ad docendum et ad officium ministri. 

37. Similiter JBartholemeus )Sinacensis. 

38. .Joannes Gapanus habet bonam gratiam regendi iuventutem, aptus ad con- 
versandiim et ad tractanda externa negotia, futurus bonus concionator ot 

20 lector et rector. 

Logici. 

39. .Jodocus Lips Bruxellensis^ iuvenis magni ingenii, bonus poeta, orator et 
grecus ; futurus videtur bonus philosophus, ad conversandum et ad regendum 
aptus et iuvenis admodum bonus, fervidus et obediens. 

25 40. Joannes Michael non erit magnus philosophus, sed bonus orator et concio- 
nator et rector, ad conversandum aptus, plenus columbina simplicitate et 
puritate. 
41. Nicolaus Basilicus videtur futurus orator et concionator ac etiam philosophus, 
habebit etiam gi-atiam conversandi et regendi. 
30 42. Petrus Eynholt bonus orator et grecus et futurus bonus philosoplius et con- 
cionator. 
43. Thomas Hei'vianus futurus bonus iihilosophus et concionator et ad docendum 
aptus. 

Poete. 
3.") 44. Valterus Hay Scotus iuvenis admodum obediens et promptus ; ad multa, 
spero, accommodus erit, diligenter studet et bene orat. 

45. .Jasparus Bastoniensis iuvenis ad multa accommodus, bene studet. 

Gi'ammatici. 

46. Joannes Rivulus Virtembergensis futurus bonus covicionator, bene tractat sua 
^•^ studia, est aliis bono exemplo. 

47. Joannes Molitor futurus concionator et bonus rector et ad conversandum aptus. 

48. Michael Oliverius utcunque studet, adhuc est puer. .Joannes Brunswicensis 
videtiir iuvenis ad omnia accommodus, bono iudicio preditus est et tracta- 
bilis, in feste Natalis domini primum communicabit. 

45 49. Patricius Hay Scotus bene se gerit ; A'irga iuvit, ut suis preceptoribus exhibeat 
reverentiam; est puer magni ingenii et diligenter studet, ut possit confiteri 
Laetare, quod maxime desiderat. 

Coadiutores temporales. 

50. .Joannes Avantianus brevi facturus est exercitia et postea ad studia ipsum 
50 applicabimus et experiemur, quid poterit. 

51. Wilhelmus Noviomagensis, emptor, diligenter fungitur suos officio et est 
fidelis et edificativus. 

52. Julius Behem Maguntinus in laboribus est admodum diligens et una bona anima. 

^ Der hekamife Justus TJ.pmia, (/e.h. 1547. 


452 1562. 320, 321 

Dec. 20. 53. Michael Keytz habet artem coqHendi, est novitius et tractabilis, corpore tbr- 
tis et animo recto et simplici. 

54. Heiiriciis Neonuigensis novitius, sed nondum satis in proposito suo constans, 
sed videtur multum se ipsum iuvare et tentationes agnoscere. Si persevera- 
verit, siciit speramus, ad omnia accommodari poterit. 5 

55. Joannes Marciensis est noster portarius, iuvenis bonus et prudens; ad studia 
videtur acconimodus. 

56. Eeceptus est quidam Laurentius, rethorice classis annorum 18 vel 19, ad 
probationem, iuvenis magne spei et bono animo, cuius parentes eum Socie- 
tati ofFerunt. ' 1562 20. Decembris. lo 

321. Mainzer Viermonatsherichtüher September Ms December 
1562, verfasst von Petrus de Loppersum. Mainz 1562 December 31. 

III fol. 28, gleichz. Copie, X a. a. desgl. 

Dec. 31. 19 Brüder, davon 5 Priester, 6 Praeceptores. Weihnachten 

haben sie begonnen, in einer zioeiten Kirche zu predigen (Kloster); 
Ausflüge in die Umgegend, ut simplioes oviculas pastoris Christi 
veram voluntatem docerent et sacramenta administrarent. Der 
Rector hoc quoque sibi sumere voluit, ut singulis festig catechismum 
populo explicet. Grosser Zulauf, die Beichten und Communionen 
nehmten zu. In der Schule linguae hebraicae et theologiae lectionemiö 
nnnc primum incepimus. Aufführung einer Comödie, die einen Theil 
der Zuschauer zu Thränen rührte. Der Erzbischof hat die Bühne 
grossai'tig aufputzen lassen. Ihre Schulerfolge finden sogar bei An- 
dersgläubigen Anerkennung. Vorzügliche Haltung der Schüler. Der 
Erzbischof hört häufig den Bath des Rector s und seine Predigt. Der 
Erzbischof hat erklärt coram praecipuis huius universitatis, qiii cum 
eum accessissent tanquam praecipuum patronum Moguntinae aca- 
demiae suam causam acturi, ne gratis nostri patres ad facultatem 
theologicam adraitterentur, ac inter cetera, quae in suam senten-20 
tiam dicebant, quoddam etiam statutum academiae legissent, ubi 
saepius 'mandamus' et 'iubemus' repetitum fuit, quisnam mandaret 
et iuberet quaesivit. Cumque illi 'rectorem universitatis ipsamque 
universitatem ' responderent et tandem saepius interrogati ipsius 
quoque C"®'" nominarent, 'bene, inquit, habet, si penes nos hoc 25 
iubere et mandare est'. Cumque illi dicerent, nimis multa nobis 
ab illius C"*^ donari et concedi, vir vere magnificus et constans 
animo ita respondit, ut cum pudore tacerent et porrecta dextra: 
Vobis, inquit, polliceor maiora me daturum, si quae ab illis fiunt 
vos praestiteritis. Sein Wohlwollen steigert sich dauernd. Ante 30 
annum unum nos primum vocavit, nee domicilium certum nee tem- 
plum nee locum docendi in academia habuimus, sed in privatis 
aedibus privatim nostros discipulos instituebamus ; et non quievit 
Interim, donec ex duobus collegiis publicis, quae in hac civitate 
sunt, maximum nobis ad inhabitandum traderet ac efficeret, utss 
omnes ad universitatem reciperemur. Gelegentlich der Wahl K. 
Maximilians II. hat der Erzbischof auf Veranlassung des Rectors 
causam Colonlonsium [.lesuitarum] apud S. caesareani Majestäten! 


321—322 1562—63. 453 

eg'ifc effecitquc, ut corura res serio consulibus et archiepiscopo Co-Dec. 3i. 
loniensi se commendaturum eius Majestas promitteret'. 

322. Tnerer Viermonatshericht über Septeniber bis December 
1562, verfasst von Aegidius Faber. Trier 1563 Januar 1. 

X s. V. Trier, Original; III fol- 22, gleichzeitige Copie. 

20 Brüder, davon 11 Priester. 16 Convictoren. Praelectae Jan. i. 
sunt Omnibus regulae collegii Romani, nee vel latum ung-uem ab 
5 illarum observatione recedunt. Mehrere Novizen aufgenommen. An- 
fang November Beginn des neuen Schuljahrs, mit Disputationen 
u. s. 10. gefeiert. 25 rhetorici ad logicam promoti sunt, ad rhetori- 
cani 49, humanistae cum bis qui novi accesserunt sunt plus minus 
74. Illum in docendo ordinem, quem post discessum hinc suum 
Moguntia huc misit rev. p. commissarius Natalis, in omnibus scho- 

10 lis observamus. Die niederen Klassen (für Knaben) sind noch nicht 
eingerichtet. Hermann Thyraeus leitet die Katechese, oft vor 1000 
Menschen. Nonnunquam vesperae solennes ac summum sacrum mu- 
sico cantu et organis decantantur ; Interim lethanie, quas Laure- 
tanas vocant, scholasticis nostris, e quibus raulti barbati sunt, in 
hoc operam suam haud illibenter conferentibus, quae res vel eo 

15 maiori omnibus admirationi est, quod in nullo hie collegiali templo, 
ne in ipso quidem metropolitano, ullus musico concentui locus 
fuerit. Predigten in der Liebfrauenkirche, im Dom, in 8. Gangolph 
(■wo Peter Fähe Pfarrer geworden ist). Fatentur ipsi consules, et 
fatentur palam, quod ne occulte quidem dissimulare possent, tan- 

20 tarn ab annis circiter duobus, quo tempore nostra Societas primum 
huc advenit, factam esse non modo in clero verum etiam in uni- 
verso populo mutationem (sive frequentem ad sacras conciones 
concursum intuearis, sive confessionum frequentiam spectes, sive 
etiam quae ad mores et vitae rationem pertinent consideres), ut 

25 postliminio Treverim revertentibus nova quaedam haec civitas videri 
queat. Der Orden findet in Trier allgemeines Wohhoollen und hat, 
namentlich in der Beichte, die besten Erfolge'^. 

323. Kölner Viermonatsbericht über Sej^tember bis December Ja». 12. 
1562. 57 Mitglieder. 3 Brüder nach Mainz, 4 nach Cambrcd ent- 
sandt. 10 neu aufgenommen, darunter ein ehemaliger Prädikant 
aus der Pfalz, Justus Lipsius von Brüssel u. a. Bekehrung und 
bevorstehende Aufnahme eines Braunschiveigers. Zahlreiche Aufnahme- 
gesuche. Herstellung eines Erholungsraumes. Bestellung von Cen- 
soren. Einfluss der Anioesenheit Nadais. Bevorstehende Promotionen. 


1 Vgl. dazu oben Nr. 314, 316, 317. 

2 Ein Schreiben des Hermann. Thyraeus an die Kölner d. d. Trier 1568 
Jan. 22 handelt über die Fortschritte in Trier utid über die Rückkehr 
des deutschen Heeres aus Frankreich (VI fol. 154). Am 19. Dec. 1562 
hatten die Hugenotten die Niederlage bei Dreux erlitten (Menzel, Wolf- 
gang von Ziveibrücken S. 810 ff.). 


454 1563. 323,324 

Jan. 12. Einkleidung von 3 Novizen. Wahl des Gregorius Fäbius zum Dekan 
der Artisten facuUät. Beförderungen und Priestenoeihen. 51 Oonvic- 
toristen. Deren gute Gesinnung und Lebensführung. Baccalaureats- 
prüfungen. Schulprüfung und Schulfeier. Dialog des Simplicius 
2md Groheanus. Griechische und lateinische Vorträge. Prämien. 
Gesammtzahl der Schüler 495. Zuioachs 58. Kirchliches Leben. 
Entfernung ketzerischer Bücher nac7i dem Index und den Ämmi- 
sungen Nadais. Seelsorge und Lehrthätigkeit ausserhalb des Collegs. 
Wiederaufnahme der Dompredigten durch Heimlich Dionysius. Lehr- 
thätigkeit des Franz Coster. Theilnahme an den quaestiones quodli- 
beticae. Tod des Erzbischofs Johann Gebhard (2. Novhr.); Dessen 
gute Gesinnung gegen die Gesellschaft. Katechismus- Erklärung des 
Joh. Rhetius in S. Ursula. Wahl EB. Friedrichs von Wied. Fürsprache 
bei ihyn. Haltung des Raths. Eidliche Verpflichtu7ig der Raths- 
herren zur Wahrung des alten Glaubens eingeführt^. Besuch des 
Bischofs von Osnabrück. Drei Söhne eines jüUch-clevischen Raths 
dem Oolleg übergeben. Bericht des braunschweigischen Rathes Moritz 
Winckelmann über die Bekehrung seiner Frau ^. Gefährdung des 
KatholicismAis in Essen. Entsendung von Predigern dorthin erfor- 
derlich. Köln 1563 Januar 12^. 

III fol. 25, gleichzeitige Gopie; II fol. 41, Copie des 17. Jhs. 

324. Der Kölner Rath genehmigt den Verkauf eines Hauses 
an die Jesuiten zur Ei'iveiterung des Gymnasium, tricoronatum. Köln 
1563 Januar 15. 

Rathsprotokolle 21 fol. 66. 
Jan. 15, Uf siipplication Alheidten van der Ketten, relictae mag. Ja- 

coben Schoelers, umb erlaubung, ein irer kinder behausung uff 
S. Johans Strassen zu irer kinder notturft zu verkaufen, welche 
behausung die Jesuiter zu irer burssen notturft zu gelden begeren, 
ist der bescheit gegeben, im falle die curatoren der kinder ge- 5 
richtlich erscheinen und gewonliche eide dein, dass solliche pen- 
ninge den kindern zum besten angelacht, auch den kindern besser 
gedaen dan gelassen, und dan im schreine versehen werde, wae 
sich zudroege, das die Jesuiter nit lenger burs halden wurden, 
das alsdan sollich huiss widderumb in weltliche hand soll ussge- lo 
gangen werden, umb solliche penninge, als sij dorumb aussgeben 
mit erstattung wes dorinne gebessert; und sollen auch die Je- 
suiten sollich huiss zu geiner geistlicher stifftung ordnen, bei ver- 
luiss der erbschaff't*. 


1 Der Wortlaut ist in lat. Uebersetzung aufgenommen (gedr. Reiffenberq 
I, 100). 

2 Wie Anm. 1, vgl. oben S. 485. 

3 In einem Begleitsclireiben vom 27. Januar erwiderte Kessel auf Nr. 819. 
Er erioähnt u. a. die guten Aussichten in Osnabrück und, bemerkt, dass 
er bisher noch nicht erfahren habe, ob der Kaiser die Kölner Jesuiten 
dem Stadtrath empfohlen habe (VI fol. 155). 

'^ Am 20. Februar 1568 fand der Verkauf in der Weise statt, dass "Franz 


325 1563. 455 

325. Der Provincial Eberhard Mercitrian an Leonhard Kessel^. 
Amoeisttngen für Kessel als Vorsteher des Kölner Colleginms. Ver- 
hältniss der Brüder zu ihrem ererbten Besitz. Löwen 1563 Ja- 
nuar 18. 

VI fol. 157, Copie von Kessels Hand. 

Osnabrück müsse im Auge behalten iverden. Mihi vidotur iioiuau. is. 
incousultum, si mitteretis ad episcopum Osnaburgenscm aliquot ca- 
talogos collegiorum nostrorum, cuiusmodi essent Viennensis, Pra- 
gensis, Maguntini et vestri, cUm regulis scholasticorum, quos a 
spätre Natali accepistis, subtractis nonnullis, si forte aliquae inter 
eas essent, quarum nondum capax gens illa fore iudicaretur. — 
Instifcutio iuventutis fere omnibus grata est. — 

Legi quae V. Rev. scribit de unoquoque suorum^, in quibus 
multa inveni, quae me incitare debeant ad laudandam divinam 

10 providentiam. Superest, ut Rev. V. diligenter conservet, promoveat 
et augendas curet, quas Christus sibi elegit animas ad iuvandam 
ecclesiam suam sanctam. Augeat illas divina bonitas virtutibus, 
meritis et numero quantum sat sit ad fideliter explendam divinam 
ipsius providentiam. Ad hoc plurimum iuvabit, si Rev. V. dili- 

lö genter curet regulas et disciplinam servari, ut tantum quisque 
mortificationi sui ipsius vacet quantum opus erit, quemadmodum 
et de virtutibus acquirendis cogitandum est. Talenta autem singu- 
lorum sunt alenda, ut cuiusque ratio fert et institutum Societatis 
quaerit. Quae vero ad haec cognoscenda et statuenda pertinent, 

2üea debet Rev. V. studiose perquirere et tractare, idque suo tem- 
pore, ne nostra incogitantia divinae providentiae desimus, quae 
istos, quos sibi delegit, hoc diligentius et ali et excoli vult, quo ec- 
clesiam magis egere demonstrant hae religionis et totius disciplinae 
christianae perturbationes. Habet autem Rev. V. suos consiliarios 

aij ac alios plures, quorum opera uti potest et debet, ut pondus tantae 
familiae minus gravet et melius administretur. 

Curet, ne nostri in communibus colloquiis sive alias quicquam 
de absentibus dicant, quod sit ultra modum praeter aedificationem ; 
nam si contingat novitios recedere a proposito vitae, frequenter et 


Coster der heilliger schrift doetoir und lerer, Johann van Keyde reg'ens in 
nova bursa Ooronarum, Henricus Dionysius und Johann van der Linden, samen 
inliaber der ohg-. burssen' das Haus zur Lilie neben dem Haus zum Stern, 
gegenüber der Walmansgasse für eine Jahrrente von 32 Thaler, ab- 
lösbar durch ein Kapital von SOO Thlr. Uauften. 'Zu wissen, das sich die 
vurg. hern am offenen schryne vermacht und verdraigon haven, weulden und 
willent das nach irem absterben adir vertzehen dit obgernrto huiss vortan 
erben, vallen und blyven sali an iren successoren, sodalen und naekomen so- 
cietatis Hominis Jesu durch denselben vurg. maessen zu haven und zu behalten. 
(Am 28. Juni 156.5 zahlten die Käufer die Hälfte des Kapitals, 400 Thlr., 
ab) Stadtarchiv, Scfireifisbuch Niederich Nr. 234 a. a. 
Zioei Schreiben Kessels an den Provincial vom 15. und 25. Januar 
1563 verbreHen sich besonders über Personalien (VI fol. 150, 154). 
Bezieht sich auf die Zusammenstellung Kessels in Nr. 320. 


456 1563. 325 

Jan. 18. libenter ea, quae sirailia audiverunt, reterunt, idque cum augmento. 
Tum etiam, ut nostri ita cum praeceptoribus aliarum bursarum 
versentur, ut nusquam non ab ipsis reportare possint exempla mo- 
destiae, humilitatis, patientiae, charitatis et ceterarum virtutum, 
quo promovendi sunt etiam vestri discipuli. Hao enira ratione,5 
potius quam fere ulla alia reddetis istud vestrum coJlcgium eccle- 
siae dei in dies magis utile et apud omnes magis celebre. — 

Agitur in concilio de moderatione quadam adhibenda Uli indici 
librorum prohibitorum, qui ßomae editus fuit. — 

Cum iis parentibus, qui obstant filiorum vocationi bonorum lo 
temporalium causa, scribit (p. n. generalis) in hanc fere senten- 
tiam ^ : Ubi contingeret tandem, non posse aliter fieri, quam ut aut 
uni aut alteri cedendum esset, minus utique malum esset, facul- 
tates amittere, quam aliquam animam utilem ecclesiae dei. Ut 
autem in Universum nostri omnes, cum a domino vocantur, facul-iö 
tates suas parentibus aut cognatis cedant, hoc foret contra id, quod 
observarunt plerique viri sanctissimi, deinde esset contra usum illius 
consilii Christi dicentis; Si vis perfectus esse, vende, quae habes 
et da pauperibus. Subtrahitur praeterea hac ratione multis fideli- 
bus dei servis et pauperibus. Proinde considerandum esse dili-20 
genter, ne ita agatur a nobis, ut simulatque quis adjungitur So- 
cietati, credatur statim, bona haec terrena suis secundum carnem 
relicturus. Sed in agendo dexteritate uteudum est, ne quid fiat, 
cuius postmodum paenitere merito debeat, ut dissimulando et osten- 
dendo, quod per professionem nostrorum bona ipsorum non cedunt2.T 
Societati; tum etiam, quando dividenda sunt, non erit exigendus ab 
amicis et cognatis extremus quadrans, imo leviori pretio illis re- 
linquunt. Si quando his mediis cesset impedimentum, bene habet; 
sin minus, potest iis dici, maxime si, qui volunt ingredi, bene apti 
ad vocationem videantur, aliis locis ad Societatem eos posse admitti, so 
et cos, qui sint (verbi gratia) in cursu, illud absolvere et egressi 
collegio postmodum ad aliud ire. Sed ita faciendum esset, ne hoc 
modo nostrae scholae veniant in suspicionem. Quando etiam pa- 
rentes fuissent pauperes aut tenues pro conditione Status, seu essent 
aliae iustae causae eis bona relinquendi, tunc non est contra con-sr, 
stitutiones nostras, imo vero hoc concedunt, licet illud non debeat 
fieri ex arbitrio eins ex nostris cuius sint, sed superiorum, ne caro 
ipsos hac in re decipiat. Thätigkeit des Laynez und Salmeron auf 
dem Goncü. Existimant isti nostri fore, ut ante triennium collegium 
Tornacense vincat vestrum et numero et nescio quibus aliis. Lo- 
vanii 18. Januarii 1563. 

326. Lambert Auer [an den Provincial Eberhard Mercurian] . 
WohUüollen des Erzbischofs Daniel von Mainz. Fürsorge für die Je- 
suiten in Mainz. Seine Absicht, Collegien in Erfurt und Mansfeld zu 

^ Der betr. Erlass des Generals Laynez an Mercurian datirt vom 15. 
Decemher 1002 und ist im Auszug Mütichen, Jesuitica 2 nr. 421 erhalten. 


326 1563. 457 

errichten. Thätigkeü der Mainzer Jesiciten auf dem Gebiet der Schule 
und Seelsorge. Gönner. [Mainz 1563 c. Februar]. 

VI fol. 164, Gopie von Kessels Hand. 

jjgymus gtgj graviter satis obitum matris principio tulisse vi- Februar, 
detur, mox tarnen moderatum animum ostendit. Credo me mane 
et vesperi per 6 aut 7 horas fiiisse detentum ab ipsius C"^ et fere 
3 aut 4 horarum continuabat colloquia, aliquando etiam in cena 
5 cam solo manere me voluit adeoque humaniter ao libere conversatus 
est, ut maxiinam confusionem mihi pietas ipsius attulerit in nieipso. 
Spero multorum bonorum seminaria iacta fuisse. Mihi equidem op- 
time mentis ac intentionis princeps esse videtur. Exposuit con- 
silium suum de domo vicina ampla et commoda emenda in usum 

lonostrum, est e regione templi et hortum habet adiunctum, ampla 
satis nostrorum habitationi. Eam statuit per intermedios homines 
nobis emere atque edificare, ut collegium scliolis et convictoribus 
servire posset. Narravit ad hec et proposuit de heremitorio quo- 
dam, quod nisi unum monachum sacerdotem habet cum laico, distat 

löhinc duobus miliaribus, quorum ordo nunquam per summum pon- 
tificem approbatus fuit, reguntur vero, ni f'allor, ab iis, qui eiusdem 
professionis sunt Trevcris. Locus ille ad 10 plaustrorum vini habet 
annue, que nobis sufficerent pro coliegio, et in ditione est archi- 
cpiscopi. Hunc, quemadmodum ostendit, libentissime nobis appli- 

20 caret, si summi pontificis accederet auctoritas. Ego alia commoda 
etiam explicavi, que collegio et illius loci hominibus ex unione tali 
sequerentur, nam fit, ut valetudine adversa laborantes sepe habeant, 
qui, ut Rome solent, eo quasi ad Tusculanum vel Tybur conferre 
se aliquamdiu possent et amicos* et circumiacentes pagos atque op- 

25 pida concionandi ^ Addidit etiam de Erfordiensi atque tertio collegio 

sese explicare, quod in Mansfelt cupit erigere^. Verum optat ipse 

et expectat perfectum hoc Maguntinense, ut exemplar aliorum sit. 

V, ßev. videt, quam necessarius sit nobis adventus vester, ut 

hie progressum ac ducem securiorem habeant, quare rogamus, ut 

soantehac sepius fecimus, ne diutius venire difFerat, maxime vero 
cum hac Quadragesima me velit Aschaffenburgi concionari et 
abesse Maguntia. D. Christianus abunde occupatus est quotidianis 
lectionibus et concionibus. Pater minister in rebus Societatis non 
plene versatus videtur vel audax, ut nosse V. Rev'^'" credo, quam- 

3!-) vis pius et bonus vir non parum laboret. Vult rev™"^ suum con- 
cionatorem adesse continuo et discere ex me, aderunt electus vi- 
carius et scolasticus cum canonico alio summi templi. Materia 

ö 'animi', 

^ Satz unvollendet geblieben [etwa 'causa visitare' zu ergänzen]. 

^ Die ernstlichen Bemühungen des EB., den Katholicismus in diesem 
Theil seines Erzstifts iviederherzustellen, begannen erst etwas später 
(Wintzingeroda-Knorr, Käinpfe und Leiden der Evangelischen auf dem 
Eichsfelde S. 35 ff. ; Burghard, Die Geßenreformation auf dem Eichs- 
feld, Zs. des Hist. Ver. für Niedersachsen 1890, S. 32 ff.). 


458 1563. 326,327 

Fchi-uiir. erit de prudentia inprimis nocessaria. — Ego cantavi sacrum in 
exequiis matris rev°" bis. Sum concionatus de materia lila in 
maximo auditorio et gravissimo. Dictum fiiit in mensa deinceps, 
si diabolus vellet, quod nequerit contradicere. Seqnenti dominica 
sermo habitns fuit in parocbia, qiiod naire rev"^° placuit, iit ipso 5 
testatus est. 

Maguntie Interim, quoad conciones et lectiones sacras pertinet, 
frigent viri Sion, eo, quod nemo sit vel pauci, qui ad solemnitatem 
veniant. Legit optime d. Christianus et Lambertus studuit satis- 
facere, sed videmur, saltem ego, indigni ipsorum presentia. lo 

In lingua hebrea continuos habet auditores, duos vel tres au- 
ditores sacerdotes, pastorem s. Stephani, qui diligentissimus est etc. 
Schole relique egregie valent et ntimero et fructu in dies illustriores 
fiunt. Rev"^"^ ante octiduum navem magnam plenam lignorum 
optimorum emi et tradi nobis hie curavit, impleverunt 113 currusis 
huius patrie. Nos octuaginta florenis non habuissemus. Dedit 
etiam duas campanas pro collegio noviter fusas. Frumentum se 
mox daturum promisit, libros et telam se in nundinis pollicitus est 
empturum et dixit, quibus indigeremus, scriberem et pro viribus 
provisurum nobis. 20 

Novus scholasticus idemque vicarius rev™, d. a Dalberg ^, qui 
etiam prepositum agit Spirensis ecclesie, vehementer favet nostris, 
Immanissime excepit in edibus, quas nos inhabitavimus, fratremque 
discipline nostre tradidit ac totum se conatibus nostris promovendis 
obtulit. — 25 

327. Kölner Monatsbericht über Januar 1563, verfasst von 
Leonliard Kessel. Köln 1563 Februar 5. 

VI fol. 160, Gopie von der Hand Kessels. 

Febr. 5. — Zivei Novisen. — Convictores tractabiles sunt et modcsti, 

nullus eorum audet retinere libros iiereticos, religiosi et beneficiati 
officium orarium legunt et habitu utcunque convenienti, reliqui etiam 
omnes honeste vestiti incedunt, licet Germanorum mos iam sit, caligas 
disseotas et alia quedam minus decentia gestare. Domus una ex so 
duabus illis, quibus conductitiis hactenus usi fuimus, cum venalis 

^ Wolfgang von Dalberg, der später (im J. 1682) Nachfolger des EB. 
Daniel Brendel wurde. 

2 In einem Begleitschreiben vom 16. Februar an den General führt Kessel 
aus, dass alle Bestimmungen des P. Natalis über die Reform des Kölner 
Collegs durchgeführt wären, "ü\o iino excepto, quod nondum habeamus re- 
ceptorem qui reeipiat, si quid datur pro precio scholastico; sed hoc ipsum tarn 
exiguum est, ut vix credi ijosset. Nam subterfugimus quantum possumus, ne 
quid recipiamus; propter alias bursus tarnen, ne videamur eas velle subvertei'O, 
sicut aliqui existimarunt, cogimur noanunqAiam aliquid, quod ilico convertimus 
in usus pauperum externorum, sed tantum neu est, quo tinus pauper posset 
sustentare. In scholis vevo theologoruni quando disputatur aut quando actus 
fiunt, nostri sicut et ceteri adhuc recipiuut praesentias (ut vocant), quas etiam 
licet parum sit non convortinms in usus nostros' (VI fol. 161, Copie von 
Kessels Handl. 


327,328 1563. 459 - 

nobis allata esset, cum quibusdam ex viris precipuis nostre rei- Febr. 5. 
publice administratoribus egimus, ut cum senatus permissu emere 
eam liceret, sed cum parum spei nobis ab illis et auxilii affulgeret, 
ad deum divosque et missarum presidia confugimus, et recitatis 
r)missis 13 ad s. Spiritus sancteque trinitatis et virginis raatris ac 
SS. apostolorum honorem nobis quiescentibus sollicitatione venditoris 
effectum est, ut senatus totus in venditionem nobis faciendam con- 
sentiret^. Speramus, quod brevi illa Societatis erit. Due autem 
alie domus ordine dictam sequentes etiam quasi venales sunt, altera 

loearum iam nobis ob] ata. 

Quid a rev™° electo expectandum sit, adliuc ignoramus, sed 
cancellarius ^ nobis promisit, quod Iiabita occasione velit agere cau- 
sam nostram apud rev™'"" eins gratiam, et hoc nitro etiam adiecit 
(est enim singularis Societatis amicus), quod curare velit, ut impe- 

jsrator et rex commendent Societatem rev"'° domino easque literas 
vel redeundo secum ferat vel efficiat, ut praemittantur ^. — Novio- 
magenses videntur solito magis erga Societatem affici. Unus eorum 
misit nobis 50 Carolines pro elemosina. Decanus vero Novioma- 
gensis^, s. theologie doctor, adeo Societatem amat, ut quiescere 

aonon posse videatur, nisi in ea divino servitio se raancipet. Prope- 
diem ad nos venturus est cum duobus bone spei adolescentibus, 
qui se ad Societatem determiuarunt, alius autem canonicus Novio- 
magensis intercedit etiam pro duobus iuvenibus, quorum alter ne- 
pos suus est, ut in Societatem eos recipiamus, in qua deo servire 

25 desiderant. Zwei Verwandte des Franz Coster treten ein, der Litt- 
ticher Domherr Wilhelm von Poitiers^ giebt einen Verwandten ins 
Kölner Convict. Colonie 5. Februarii 1563. 

328. Johann Berkelius, Rector des Jeswitencollegs in Tournay, 
an Leonhard Kessel in Köln. Tournay 1563 Februar 9. 

VI fol. 165, Copie von Kessels Hand. 


1 Vcjl. oben Nr. 324. 

2 Der mehrfach genannte Franz Burkard. 

3 In seinem, Schreiben voin 27. Januar (oben S. 454 Anm. 8) meint Kessel 
vom neuen Erzbischof : 'Eevmus nostev in praesentiarum, etiam si esset no- 
bis optime aifectus, putamus tarnen, quod parum auxilii possit nobis praestare, 
quia episcopatus atlmodum gravatus est aere alieno. ' In einem Schreiben 
von demselben Tage an P. Natalis fügte Kessel hinzu: 'Defunctus epi- 
scopus maxima reliqtiit debita, videtur (modernus) velle omnino exonerari a 
tantis debitiSj antequam velit progredi in officio suo. Est vir adraodum corpu- 
lentus et ad labores magnos non accominodus videtur. Deus det illi fortem 
spiritiim in promovenda ecclesia. Est de stirpe d. Hermanni episcopi depositi. 
Rumor est, quod nondum ceperit sollicitari pro confirmatione et pallio, sed 
nescimus an verum sit' (VI fol. 156'^). 

* Der bereits erwähnte Johann Jacob von Asten. Am 10. Januar schrieb 
er aus Nimwegen an Kessel, am 13. Januar an Heinrich Dionysius ilber 
seine seelsorgerische Thätigkeit in Nimtvegen (er benutzte dort bereits 
den KatecJiismtts des Canisius) und über seine AbsicJd, der Societas 
beizutreten (VI fol. 151). 

^ Vgl. S. 240 Anm. 2; Habets, Bisdom Roermond I, 273, 


• 460 1563. 328,329 

Febr. 0. Kev. V. mittat mihi unum, qui versatus sit nonnihil bene in 

praeceptis graeoae lingTiae, qui se possit in hac professione ali- 
quantisper exercere ; altcrum, qui graramaticae probe sit instructus ^. 
Nam utroque horum valde egemus, messis enim multa, operarii 
pauci. Si ßomam petere desiderant, noverint se collegium pars 
Romano inventuros Tornaci, si non excellentius; sed absit prae- 
sumptio, locum enim on^nino Eomani collegii modo aptamus. Se- 
parati sunt patres et fratres, et a commensalibus quidem . remotius 
quam a vestro collegio usque ad S. Maximinum^. — 

329, Kölner Monatsbericht über Februar 1563. Häuserkauf. 
Erzbischof Friedrich von Wied. Essen. Nimioegen. Köln 1568 
März 3. 

II, lose Beilage, Copie 16. Jhs. 

Miirz 3. ßo Brüder. 2 Novizen. — Discipulos praesentes et quotidie i" 

scholas nostras frequentantes numeramus 520 (taceo desides aut 
in patriam ad tempus profectos). Ex iis facultati artium et pro- 
cancellario ad. tentamen atque examen in licentiatos et magistros 
artium promovendos octodecim praesentavimus, inter quos novem 
sunt Societatis ^. Erfolge der strengen Disciplin. — Permisit senatus is 
Colonicnsis, ut alteram ex iis duabus domibus, quibus hactenus 
Febr. 12. couductis usi fuimus, emcrenius. Emimus igitur eam 12. die mensis 
Februarii daleris miilc et quadringentis, praesentibus et rem nostram 
promoventibus duobus consulibus. Permisit praeterea senatus, ut 
non solum nobis inpraesentiarum hie existentibus, sed etiam so- so 
ciis et successoribus nostris Societatis Jesu ista domus asscriberetur. 
Id quod et factum est coram iis, qui talibus rebus praesunt*. De- 


Kessel erfüllte den Wunsch des BerkoMus am 9. März, indem er den 
Johann Herbcmontanu.<i und Guido Masborus nach Tournay sandte 
(VI fol. 168). Ebenso sandte Kes.fel den Johann Ottaeus und Johann 
Bastoniensis nach Gambray, auf Veranlassung eines tScJireibens des 
Provinciais Mercurian d. d. Löwen 1563 Februar 21 (ebd. fol. 166). 
Der Provincial bemerkte in diesem, Brief u. a. auch : Hie sol icitfunur a 
senatu, ut scliolam et forte collegium plenum suscipiamus, sed vi detur non 
tarn cito posse negotium absolvi. A')n 28. Febricar schrieb er: Hiodie misit 
liuc ad nos futurus episeopus Levardiensis in Frisia, daremus illi unum ex no- 
stris, quem secum duceret illuc (ebd. fol. 169). Zum Bi.^chof des gelegent- 
lich der Neuerrichtung der niederländischen Bisthümer im, J. 1559 begrün- 
deten Bisthums von Leuwarden war Remigius Driutius designirt. 
lieber Berkels Thätigkeit theilt ein Schreiben des Nicolaus Goudanus 
an Kessel d, d. Löwen 1.563 März 21 mit: P. Berkelius brevi fuit Duaci^ 
ubi de novo erecta est universitas, et tanta humanitate exceptus est ab epi- 
scopo Atrebatensi ibi nunc publice docente, ut verbo explicari non posset, et 
bonam spem dedit, brevi illic futurum collegium Societatis (VI fol. 169). 
Nach den Decanatsacten (IV fol. 310) wurden am 9. März im ganzen 
64 Licentiaten : 29 Mont., 8 Laurent., 19 Coron., 8 ohne nähere Angabe. 
Da der Jesuit Gregor Fabius in diesem Jahre Decan war und somit 
die Eintragung vornahm, so entfallen die letztern jedenfalls nicht auf 
das Tricoronalum. 
Vgl. oben Nr. 324. 


329 1563. 461 

üiqiie donms nostra prima, quam annis abhinc aliquot, videlicet März 3. 
anno 1559, comparavimus et quae certis solummodo tum asscripta 
fuit, nunc pari modo posteris nostris patribus Societatis Jesu attri- 
buta est, ut omnis spes amicis carnalibus sublata sit, eas sibi usur- 
r, pandi. Putamus igitur et gauderaus, non hos vel illos tantum, ut 
prius, sed totam nunc Societatera receptam et admissam a senatu 
et republica Coloniensi. Eo obtento, sperabimus paulatim reliqua 
et maiora. Eev™"^ archiepiscopus Coloniensis, cum illi prior Car- 
tliusianus^ nos commendaret, labores commemorando et exercitia 

10 et simul etiam nostram egestatera, respondit, se multa de nostris 
bona et laudabilia audivisse seque nos diligere, episcopatum autem 
nunc nimium aere alieno pressum; sed ubi fortuna aliquanto fuerit 
prosperier, se memorem nostrae inopiae futurum. Hoc vero appro- 
barunt canonici sumnii templi et consiliarii, qui tum aderant'-^. 

15 Tlieologorum praeterea singularem erga Societatem benevolentiam 
depreliendimus in Khetii promotione. Primus enim inter eos, collegii 
Laurentiani regens^, ultro in gratiam collegii nostri ius suum in 
d. Franciscum Costerum transtulit et pecuniam sibi debitam et ob- 
latam amice quoque recusavit nee accepit. Multum conferunt huic 

2ocollegio d. Franciscus Costerus et d. Henricus Dionysius, quorum 
magna hie authoritas et celcbre nomen est, alterius in schola al- 
terius vero in concionibus. 

Quidam officium publicum gerens in civitate Essendiensi ad 
nos venit cum rev™' nostri sigillifero'^, concionatorem petens cum 

2r)tribus lectoribus et honestam promittens sustentationem. Eespon- 
dimus ei, istud ad nostros referendum superiores; sed certo nos 
scire, superiores nostros haud gravatim facturos omnia, quae civi- 
tati illi utilia [et] in ipsorum fuerint potestate. Ut illi rem totam 
conferrent cum iis, ad quos negotium illud pertinet, et nobis signi- 

1 Das war immer noch (bis 1566) der oft genannte Gerhard von Ham,- 
mont. Die Karthäuser hatten ku7^z vorher (1559) in der Widmung einer 
Ausgabe der Werke des Dionysius Carthusianus auch dem, vorigen EB. 
Johann Gebhard die Uiiterstiitzung der Jesuiten ans Herz gelegt (Acta 
Sanctorum, Juli VII, 483). 

2 Am 9. März schrieb Kessel darüber an Laynez: Diebus istis secundo con- 
venerunt status huius dioeceseos de soh'endis debitis, quibus gravatus est epi- 
scopatus. Et quia de hoc inter ipsos nondum convenit, episcopus electns re- 
cusat episcopatum retiriere et adrainistrai'e. Brevi futura est tertia super eadem 
re congregatio. Hodie intelleximus Leodii novum esse episcopum . . . Gerardum 
Groesbeeck. Sperant amici, quod de Societatis collegio prior (Bischof Robert 
von Berg) coeperat, iste sit perfecturus (VI fol. 161; vgl. Bossen, Kölner 
Krieg I, 715 ff). Am 5. Februar hatte Anton Govart aus Büttich an Kessel 
geschrieben, der Bischof loerde abdanken; er hoffe, dass der Plan 
' scholae apud nos erigendae (qiiod valde cordi erat nioderno revino, si per 
valetudinem potuisset, quod ceperat, perficere) . . si contigerit successor, qnalem 
boni Optant, rem tandem habituram desideratum pi'Ogressuni ' (VI fol. 159). 
B. Gerhard von Groosbeeck (1563—1580) ivurde am 22. Juli (jeivählt 
(Chapeaville l. c. III, 408). 

^ Megens der Laurentianerburse war bis zum, J. 1564 Heinrich von Ton- 
gern. Am. 15. Februar icurde lihetius Licentiat der Theologie. 
'^ Der erwälmte Dechant von S. Severin Dr. Georg Tischius, 


462 1663. 3^9, 3S0 

März 3. ficent, quid a Soeietate petant, quot deinde ad id peragendtim 
personas requirant et qiiantum ad eorum sustentationem sufficere 
iudicent, et id genus alia, nos ad superiores postmodum scripturos. 
Neomagii quidam elegerunt esse Martiiae nostri collegii et 
quicquid emendicare seu colligere ex testamentis vel qnovis alio 5 
modo poterunt, sive pecnnia sit, sive aliud nobis utile; totum huc 
mittent, miseruntque iam huius sancti sui officii primitias^. — Co- 
loniae 3. die Martii 1563. 

330. Franz Coster an Peter Canisius, Fortschreiten der 
Häresie. Ilamelmann und Chemnitz. Besorgnisse über das Concil. 
[Köln 1563] April 2. 

VI fol. i71, Copie von Kessels Hand. 
April 2. Vehementer hie ab haereticis infestamur, qui et collegii felicera 

progressum impedire et Societatem oppriraere conantur. Eduntur lo 
novi frequenter libelli, in quibus non parum perstringimur, anti- 
christi atque eins mancipia vocamur. Lacius serpit haeresis, nee 
est, qui se obiioiat pro domo dei. Emisit in lucem Hermannus 
quidam Hamelmannus obscurus hactenus libellos quosdam^, unum, 
quo senatum Tremoniensem ad communionera sub utraque specie 15 
sollieitat^, cui duplici soripto a decano ad Gradus Mariae rogati 
eins nomine respondimus'^. Nihil quidem typis excusum est, sed 
si excudi quid debeat, prius per Rev.^™ V. ad patres Tridentum mit- 
tetur. Edidit et alium de Justificatione ^; quorum omnium nacti 
sumus unicum exemplar et id commodato aceepimus, ut commode-2o 
transmittere non liceat. Dicatus est duci Juliae, in cuius ditionibus 
satis male agitur; nam coglt pastores omnes, ne cuiquam petenti 
utramque speciem negent sub pena depositionis. 

Intelleximus ex concilio adversus Kemnitii calumnias aliquid 
proditurum, nihil tamen certi habemus; desiderant pii omnes, utsö 
et Arthopaeo respondeatur, adversus quem nostra scripta ad rev^™ 
ptem Y^ Qi ^ß^ rgy^ p^ generalem missa nescimus an acceperitis. — 

1 Nach einer Notiz der Decanatsakten (IV fol. 310) lourden im Februar 
die beiden Jesuiten M. Gerhard Fesch und M. Gerard Gouterus ""ad 
consilium facultatis adraissi'. — In einem Begleitschreiben zum Monats- 
bericht d. d. März 7 äusserte sich Kessel besonders über die Hoffnungen, 
die er auf den Eintritt des Dechanten von Niinzcegen, Johann Jacob 
von Asten, in die Societas setzte (VI fol. 166 v). 

"^ Darüber schrieb Coster an demselben Tage auch kurz an den Rector 
des römischen Collegs (VI fol. 170). 

3 Vgl. zu dieser Sache Hampelmann, Opera genealogico-historica S. 1081 ff. 
Am 19. Mai 1562 hatte der Dortmunder Roth den Bürgern gestattet, 
nach Belieben das Sacrament unter einer oder unter beiden Gestalten 
zu nehmen (Heller, Gesch. der evang. Gemeinden zu Dortmund S. 68). 

^ Dechant von Mariengraden war 1560—1580 Gottfried Gropper. Mit 
dem Decanat war das Am,t eines Dortmunder ArcJiidiaconen verbunden 
(Mooren, Dorttnunder Archidiaconat S. 140). 

5 Der Titel lautet: 'Unanimis omnium patrum . . . consensus de vera Justifi- 
catione hominis coram deo. Ursellis, 1562'. Die von Johann Wigand ver- 
fasste Vorrede an den Herzog Wilhelm tvendet sich gegen die 'theolo- 
g-astri Colonienses', 


ä30,331 1563. 463 

De concilii aut felici trat iiifelici progressu nihil auditiir, iiisi Api-n 2. 
quocl a Birchmanno eclitae sint nuper petitiones imperiales, reg-is 
Franciae et ducis Bavariae ^ quae quod de utriusque speciei ratione 
agebaiit, non parum concedebaut hac in parte Iiaereticis. Siispi- 
5 cantur ex hoc silentio catliolici dissentiones patrum et non ita fe- 
]icem atque prosperum successum. Verentur etiana, ne, si totum 
coucilium dicat iitramque speciem administrandara soliisque pon- 
tifex adversetur, vel si solius pontificis iudicio concilium istiusmodi 
concessionem relinquat atque illud factum esse tipis mandetur, 
10 non parum turbationis variis in locis excitetur. Hac de causa non 
ausi fuimus 6. sessionem tipis committere^. 2. Aprilis. 

331. Kölner Monatsbericht über März 1563., verfasst von 
Leonliard Kessel. Personalien. Der Kolner JRatJi gegen die Sektirer. 
Dortmund. Ilildesheim. Gefahren in Westfalen. [Köln] 1563 April 2. 

VI fol. 172, Cox>ie von der Hand Kessels. 

— Ad Societatem hoc mense tres recepimus, videlicet rev. d. April 2. 
decanum Noviomagensem, s. theologie doctorcm, qui peractis spiri- 
tualibus exercitiis motu proprio voto scholarium se Societati ob- 

lö strinxit ipso die s. Thome Aquinatis et Noviomagum proficiscens Miirz 7. 
canonicorum collegio decanatum suum resignavit^. — In lingua in- 
ferioris Germanie concionando valet. Ausser ihm ein Jüngling aus 
der Lütticher Gegend und einer aus OberdeutscMand. — Ex nostris 
4 videlicet m. Petrus Buseus, m. Arnoldus Havenius, m. Gerardus 

soCampensis et m. Egidius Stelant in sacrum sacerdotum ordinem 
sunt cooptati. — Sunt preterea hoc mensis spacio creati artium 
licentiati ex nostris discipulis 18, quorum 9 fuerunt Societatis, he- 
rum plerique et actus raagistrales celebrarunt. In fratrum autem 
magisterio hoc observavimus, ut seorsum actum illum celebrarent, 

25nullis externis ne baccalaureis [quldem] adiunctis. Hinc sunt pro- 
fecti ad Tornacense collegium magistri duo et cocus'^, ad Camera- 
cense similiter duo magistri, ad Treverense vero magister unus 
cum alio fratre studioso logices. 


1 Vgl. Sickel l. c. 425 ff.; Knöpfler, Kelclibeioegung in Bayern 8. 106 ff . 

2 Am 8. Mai schrieb Kessel anCanisius; er erwähnt u. a. das Erscheinen 
einer deutschen Uebersetzung der Chemnitz' sehen Schrift (VI fol. 111). 

^ Er fiiess, loie bereits bemerkt wurde, Johann Jacob von Asten; im J. 
1560 loar er in Köln Doctor der Theologie geworden. Er tvar Pfarrer 
an S. Jacob in Antwerpen (ein Brief seines Nachfolgers in diesem Amt 
Daniel Martin Buschius an ihn d. d. 1568 Sept. 15 befindet .tich VIII 
fol. 134), darauf Dechant in NimAvegen ; am. 19. Februar war er dann 
nach Köln gekommen °ut se suaqtie omni.a dai-et, Societati; sepius dixit et 
aliquando flexis genibvis: Nolite vel etatem meam (er tüar 32 Jahre alt) 
vel decanatum meum A-el meum magisterium spectare, sed tractate nie ut 
puerum, meum erit obedire' (Coster an das IVierer Colleg 1568 Februar 21, 
VI fol. 168). Vgl. auch das Tagebuch des Bhetius IX, 1 fol. 36. 

* Am 10. März, Tagebuch des Bhetius IX, 1 fol. 36 (vgl. S. 450 Anm.. 1. 
S. 460 Amn. 1). 


464 1563. 331 

April 2. — Cancellarius^ filium suum et alium suum propinquum fecit 

iiostros convictores. Doctor Henricus Dionisius modo concionatur 
solito maiore auditorio, nmltique dicuntur redire agnito errore ad 
gTemium ecclesie. Magistratus Coloniensis daos anabaptistas in 
heresi obstinatos proximis hisce diebus in Rheno submersit^. Re-n 
thius vocatus Essen diam de erigendo collegio^ coram Essendiensibus 
egit, sed deterrentur sumtuuni magnitudine ; offertur etiam alia oc- 
casio Paderbornam et ''^remoniam* perveniendi, sed licet in bis et 
aliis Vesphalie civitatibus religio vehementer periolitetur, metuimus 
tamen, ne religionem catbolicam opprimi et extingui potius pati-io 
antur quam in principio integra collegia erigant, adeo periculum 
etiam presentissimum non sentiuut. Hereticus quidam dictus Her- 
mannus Hamelman libelio edito hortatur senatum Tremoniensem, 
ut abrogent et tollant penitus communionem sub altera tantum 
specie, et in eo iibello nos traducit, quos Jesuitas Colonienses vo-is 
cat. Doctor Godefridus Gropperus minor, qui ratione decanatus 
s. Marie ad Gradus iurisdictionem obtinet in clerum Tremoniensem, 
libelli illius exemplar ad nos detulit rogans, ut scriptum contrarium 
conficiamus, quod suo nomine ad senatum mittat. Illud confectum 
est, utinam eo senatus, quem catholicum adimc esse audimus, ad- 20 
versus huiusmodi innovatores et hereses obfirmari possit. Eius 
exemplar mittimus. Traditus etiam nobis alius est liber eiusdem 
Haimelmanni, qui duci Julie dedicatur. In eo nos antichristos 
facit •''. 

Convenit nos Henricus Helmensius et nomine rev™^ episcopi2r. 
Hildessemensis duos concionatores et suffraganeum petit. Dixit 
nunc pacem et concordiam inter episcopum, canonicos et civitatem 
nee amplius a senatu cives mulctari, qui ad metropolitanam ec- 
clesiam sese conferunt et prius mulctabantur. Commisimus illi, ut 
informet episcopum, necessarium fore concionatoribus adiungere 30 


1 Der kölnische Kanzler Dr. Franz Burkard. 

^ Am 9. März (Tagebuch). — Für das Vorgehen des Raths gegen die Sectirer 
s. die Rathsprotokolle voon 29. März, 2. und 7. April (vol. 21 fol. 84, 
85, 86). 

3 Das Tagebuch des Rhetius bemerkt darüber: 12. Martii redit ad nos Es- 
sendia revoii nostri sigillifer inferior [Unter.negler war seit 1561 Dietrich 
Sanders] et secum duxit canonicum qnendam Essendiensem et nuntiavit, abba- 
t.issam [Irm,gard von Diepholz] et canonicos sie de schola convenisse : Cnpiunt 
a nobis 4, qui scholam regant, et unus concionetur et famulum habeant unum 
aut alterum. Dabunt illis domum et scholas, locum habebunt in templo colle- 
giato aut parochia coniuncta aut dabitur illis sacellmn S. Quintini propinquum 
scbolae. Pro sustentatione dabit eis abbatissa et capitulum 300 florenos Co- 
lonienses. Aiunt parvo ibi Tivi, et ab omnibus vectigalibus erimus liberi. Pro- 
posuerunt istud senatui, ut aliquid contribueret; approbavit quideni sed niliil 
in sustentationeni dare voluit. Habita super hac re congreg-atione responsum 
est, d. Henricum Dionysium die lunae post dominicam Laetare [März 22] 
Essendiam profecturum, ut congrediatur sigillifer, ut coram illo res melius co- 
gnoscatur et tractetur etc. (IX, 1 fol. S6>:j. Vgl. auch VI fol. 163 0, 

* DortTHund. 

ß Vgl oben S. 462 Amn. 3, 4, 5. 


3-]l,33ä 1561 465 

süIioUiHv catlioliütüu, cum pofcissmiii spos sit posita in iuveutute^. — Aprils, 
Comiiieiidaimis rev. P" V. nos (juotquot Jiic sunuis et totam Ves- 
pbaliam, que aiiipla quidem est, nt preter alios principatus ad 
minus 4 episcopatus continet, sed tota in precipitium ot liereses 
r, velut turbine iaota ruit, noc mirum, cum in ea, quanta quanta est, 
ue unus quidem celebris coiicionator rcperiatur. 2. Aprilis anno 1563 -. 

332. Marcus Tüanus ^ an J/ßinricJiDionysius in Köln. Lage der Jca- 
tJwUscJien .Kirche in Braunschweig, Osnabrück. Münden [l 56 Sj April 13. 

VIII fol. 12:i, Original. 

Adr. Egroyio eruditintie et, piot.-ito viro doniiiut Heurico Diuui.sio, sacnie 
tlieolog'inc doctori profniidissimo ci suo in primis coloJido et obsorv.Miido 
doniiiu) et. nniico singiilnri, Culouine in cullegio Coron.'iniio. 

Nova inexpectata, qnae scribo, liaud dubio miraberis. Advenit April i». 
doctor Jonas '^ de improviso in profesto Palmarum, offerens prin- Aprils, 
cipi nostro opcram suam, quamdiu iu coiicionandi nmnerc eins mi- 
lonisteivio uti cupiat. Cnins adventus principcm usque adco attonitum 
rcddidit, ut primo tempore, quid indo colJig'cndum foret, cog'noscere 
non potuerit, maxime cum princeps exploratuin liaberet, doctorem 
Joiiam non solum scivisse institutum p]"incipis in instauranda reli- 
g-ione impeditum, sed etiam in posterum parum spei esse de me- 
in liori catlioiicae fidci statu. Quapropter cum princeps ipse liaec 
omnia iJli cnarraret, sie princijü in liaec verba fere rcspondit: 
Nihil istorum, quac milii princeps modo recensuit, iampridem latuit. 


Die 'Notiz über den Bischof Burchard. von ilildesheiiu findet sich fast 
IC örtlich so in dem Tagelruch des lihetivs IX, 1 fol. 8(S. Danach traf 
der Gesandte avi (i. März in Köln ein. 

Aus dem, Begleitschreiben Kessels zu d.iesem Bericht sind folgende Mit- 
theilungen von Jnieresi^e (VI fol 178): D. officialis rev'"' [Joli.'imi Kciupis] 
et nlii «•iiiiici A'ideiitnr roiinri, iit lijii)eaiiius locuni audicndi confossiones iu 
templo ali([iio. quia apud S. llr.siilain liactenus non ponnisoriint. Ooutio tanioii 
ibidem eontinuatnr ])er Ikotliiiiin in freqnont.i andit.orio, quain non possunt im- 
pedire. — Principatus dncis Clivie valdo male se liabot in relig'ione. Nam pa- 
storos omnes conipollnntur, omnibus petentibus sacramoutnm eucliaristio sub 
uti'aqiio specie ])orrig-ev(', ot r,um linc counnunione «üb ntra([ue specie alie iiitro- 
ducnntur liore.sos, .saconlotos dncunt uxoros, cantantur in tempHs psalnii 
germanici ot Liitberanici, ridcntnr, qui V(diint couiniunicaro jnorc catiiolico 
sub altora tantum specie, iino oo devciit.nm est, nt quidam non amplins popnlo 
velint sacramentum porrigere sub una specie, nt partiin nostri viderunt, 
])artim a fido cliguis Innninibus andierunt (s, Keller^ Gegenreformation 
1, 9). Veliemontcr miramur nnllas nos accijiorc litoras a rev'"" episcopo Os- 
naltrugensi. JÜs ad eum scripsinius, misinius quoqne ilii librnm quendam d. 
.Stapiiyli recentem in latinani lingnam vorsum ot ornatc ligatuni ])ro juuuusculo, 
sed niliil adhuc rcsponsi accepimus. (Inni proxime Colonio esset, promittebat, 
se in liac Quadragosima adornaturum colleginm, sed snsi)icnmnr, ipsum nondum 
a summo pontifice ex Urbc potcstatem accopisse transferendi locnm designatuni 
ad tSocictateni, aut quod magno aliquo negotio occupatns presens non fuerit. 
Tilanus begab sich von Aiünden nach Köln, tuo er Ende 1563 als Pro- 
fessor beim Alontanerggmnasiwin eintrat. 1561 war er Decan der Ar- 
tisten; er starb arn 8. Äug. 1569 (Decanatsbuch IV fol. 315 ff., Vfol. 1, 5, 27). 
Anscheinend der .Jonas Adler, von dem oben IS. 402 Anm. 2 die Hede ist, 
Jesuiten-Akten. 30 


M ' 1561 532, 3ää 

April 13. Nihilomimis tarnen spontaiieo motu ad inservieiidum T. C"^ feror. 
Ista responsione commotns princeps confestini eum acceptavit, 
et habito contractu magna cum animi cupiditate pro certo sti- 
pendio doctor Jonas ad aliquot annos principi suam operam ad- 
dixit, et ita gratus est iam principi, ut ausim libere profiteri, quodr. 
illi plus beneiicii in uno die exlnbeatur a principe, quam toto tem- 
pore, quo apud nos fueris, V. ßev'^*' sit collatura. 

Obnixe me rogavit pius et probus vir doctor Winckelmannus, 
ut illi de tolerabili aliqua conditione in loco catholico prospiceretur. 
Orania quaerit media, ut ex barbai^o patriae suo solo cito eximi lo 
queat. Laboriosus et industrius est in convertendo Lindano S quem 
brevi aspirante deo non ineleganti et illepido idiomate germanico 
ab illo translatum videi)imus. — 

Ad liunc usque diem invitus a duce nostro Erico detineor, 
Quanto vero id cum dolore fiat, non scribo. Aliquoties iam pro-m 
vocatus sum litteris episcopi Osnabrugensis, cui iam pridem testi- 
licatus sum, me parare oranibus modis discessum ad eum. Gaudeo 
igitur, commodam eins rei mihi lioc tempore oblatam esse occa- 
sionem. Nam doctor Jonas vocavit duos sacerdotes ex collegio 
Trevirensi, quos ait certo venturos esse. Sic deo bene favente ad 20 
episcopum intra septimanam unam atque alteram profectionem 
meam instituam. — Mundae 13. Aprilis. 

33e3. Kölner Monatsbericht üher Ai^rü 1563, verfasst von 
Leonhard Kessel. Erfolge auf dem Gebiet der Seelsorge und der 
Scliule. Jülich. Stift Mariengradeoi in Köln. Essen. Aachen. Dort- 
onund. Hamehnann und Chemnitz. Köln 1563 April 29. 
VI fol' 175, Cox)ie von der Hand Kessels. 

April 29. — Versatur in exercitiis hoc tempore concionator catholicus civi- 

tatis Franckfordiensis, vir disertus^, cuius vioes iam supplet d. Lam- 
bertus ^ et, ut audiraus, magna cum spiriluali utilitate. Duo alii 25 
parochi ex locis vicinis insequenti mense eadem exercitia aggre- 

Aprii 4. dientur. D. Henricus Dionisius ipso die Palmarum iuxta rcceptam 
consuetudinem iam annis aliquot latine predicavit Passionem domini, 
ad quam concioncm tot externi confluxerunt, ut multi discipulorum 
nostrorum domum remissi fuerint. Renovavimus jjroximis istisso 
diebus studia '^ et primis cuiusdam classis munera dedimus aliaquo 

1 Es ist wohl der Roermonder Bischof Wilhelm Damasi Lindanus (1568 
— 1588) gemeint. Seine Schriften, sind bei Ilavensius, Commentaria 
erectionis episcopatuum S. 289 ff. aufgezählt. 

2 Es lüar Mag. Stepha7ius Weber, ein früherer Schiller des Tricoronatum 
(oben S. 824 Anm. 4). Er war damals Canonicus an S. Bartholomaevs 
tmd Prediger in Erankfurt; am 13. Mai wurde er zum Baccalanreus 
der Theologie befördert (Tagebuch fol. 36). • , 

3 Lambert Auer (Nr. 384). 

^ Am 26. April, nach dem Viermonatsbericht Nr. 835. Danach waren 
im ganzen 528 Schiller (in schola phy.sica 84. in logica 60, in rhetorica 
, 114, in classe humanltati.s 75, in aujieriori granimatica 131, et in in- 
fma demum classe 114). 


15611. 46? 

cxliibLiiiuus, qlic nd iiillfuninaiidas iuvuniuu uuiinas in Iraiiisiuodi Ai)ril 29. 
actu adliibere cousuevimus. — Nobilis quidam iiiag'ni noininis ex 
morbo decuinbens sub dncc Julie abliiiic railiaribiis duobiis, quia 
de iong'itudine vitc eins desperabatair propter niorbi gravitatera, 
,-, et quia pastorcs eorum locoruiu ej'ant Iterctici, ad uos faniulum 
luisit rog'ans, ut aliquis uostrmn ad se excuiTerct. Misimus igitur 
ad cum queudam ex patribus; ei iiobilis ille confessus est, ad 
quam confessioueni nemo ex doinesticis eum pei'ducere ante poterat. 
Ab eodeni patre ss. eucliaristie sacraiuentum suscepit et testamen- 

10 tum eondidit, in quo cavit, ne filio suo, quem liabct unicura, alia 
quam catliolica uxor detur. Pauperibus legavit GOO daleros. Qui- 
bus peractis amici plurimum letati sunt, qui magno numero pre- 
sentes erant; timuerunt enim, ne intestatus discederet. Soror ipsius 
et alii, qui lioc Pasce feste sub utraquo specie communicarunt, cum April 11. 

i.r, a sacello arcis, in quo pater ille celebrabat, excluderontur, commoti 
sunt et oonterriti, conquerentes de eorum maus pastoribus, cupientes 
melius institui et in postevum Aitam emendare. Ex quibus puta- 
]nus, aliquos brevi venturos Coloniam conütendi gratia et iocum 
etiam niutaturos ad evitandam lieresim. 

20 Tandem procurante offieiali rcv"" arcliiepiscopi canoidci s. Marie 

ad Gradus in ipsorum templo nobis locum dederunt ad audiendas 
confessiones ^ ik'cvi removcndum hinc putamus inonachum quen- 
dani; qui licet aperte lieresim nondum doceat, admodura tarnen 
suspectus est et placentia populo loquitur. Essendia, quam ira- 

2r, pcnsae ab erigcndo collegio deterriierunt, iam hereticum concionato- 
rem fcrtur recepisse. ' A([uisgrani alter consulum cum multis civibus 
in choro conventus Augustinensium dicitur sub utraque specie hoc 
Paschate eomnmnicasse-. Tremonieiises, qui alias comnmnionem 
hereticam suis permisoi'unt, non plures innovationes attentant. Sub 

aoduce Julie ruit catliolica religio. Ingcns malum liec vicina mala 
liuic ci^'itati et episcopatui minantur. Rogati sumus, ut respon- 
deamus libello Hermanni HamoJmanni hcretici de Justificatione, qui 
dedicatus est duci Julie. D. Franciscus"'^ aliquid contra eum cepit 
conscribere. Ubi aljsolutum fuerit, ad rev. pf"^"^ V. mittenms. Librum 

:!,-. Kemnicii contra Societatem quidam convertit in linguam germanicam 
et preilxit epistolam blasphemiis plcnam. — Colonie 29. Aprilis 1563. 


^ Das Taxjehuch des lihet'ms bemerkt dcü'äher: 19. Aprilis procurante d. 

.roainie Kevupis, offieiali rcv'"' arcliiepiscopi iio.stri, a capitiilo canonicorum 8. 

Mariae ad Gradus coucessum uobis est, ut in eorum templo audiamus con- 

t'ossioues. 8. Mail coepinins audiro confessionos in teiitplo s. Mariae ad Gradus. 

Primus coufessarius fuit d. Ilenricus Dionysius (foL ö'ß''). 
^ Für die damaliijen rcUgiösen Verhältnisse in Aachen s. Haagen, Gesch. 

Aachens II, :/.M. 
•' Franz Coster. — Nach dem Viermonat sh er icht (Nr. 3Ur>) behandelte 

dieser 'kuius temporis controversias publice in scliola tlieologorura; f|ui centnm 

l'acile aut plures contiuuo liabet auditoros, inter quos siiut baccalaurei et uia- 

yistri alioruni g'ymuasiorum, quod liic inusitatum est'. 


4eö i56i nU, 335 

o34. Mainser Viermonatsbericld über Januar bis April J56iJ, 
verfasst von Peter von Lopjoersum. Mains J563 Mai 1. 

X a. a., Original; III fol, 34, gleichzeitige Abschrift. 

Mai 1. 21 Brüder, davon 7 Priester, 6 Praeceptores. Die Schillerzahl 

vermehrt sich. Die ausioävtigen Schiller unterrichten icährend der 
Ferien suos parentes simplices in iis qiiae, a praeceptoribus aiidie- 
runt, ne forte igiioratites in liaeresim iabantur aut sub utraqiie 
specie commnnicent. Die Lehrer der anderen Collegien variis 
modis conantiir , discipnlos a iiobis avertere. Erfolgreiche Pre- 
digten. Der Rector (Lambert Auer) hat in der Fastenzeit zu Aschaffen- 
burg vor dem Erzbischof gepredigt. Postea eins conciones petieruiitö 
canonici Francofordiensis civitatis ^, ad qnos nunc sabbatinis diebus 
semper pi'oficiscitur. Die Jesuiten predigen in drei Kirchen in 
Mainz und in manchen umliegenden Dörfern. Narravit nostris qui- 
dara parochus, rev"^"'" archiepiscopum per snmn in spiritualibns 
vicariiim edici iussisse, nt nostros, si qnando concionatnm venirent, lo 
ad ecclesiastica munera adniitterent. Ein Theil der Zuhörer er- 
klärte, hactenns se putasse in catliolicoruni ecclesiis et concionibus 
nihil praeter fabulas et nugas proponi et doceri, nunc autem cog'no- 
scere, qnanto se res aliter liabeat. Der ganze Hof des Erzbischofs 
ist den Jesuiten jetzt günstig gesinnt. 

Mai 13, 335. Kölner Viermonatsbericht über Januar bis April 1563. 

59 Brüder, davon 3 Doctoren, 2 Licentiaten und ß Baccalaureen 
der Theologie, 17 Priester, magistri non sacerdotes 6, Baccalaureen 
10, logici 4, studiosi rhetoricae 2, poeticae 4, grammaticae 7, endlich. 
7 coadjutores temp)oräles. Mangel an Einkünften. Theuerwng. Ent- 
senduoig von 4 Brüdern an den Provincial, 2 nach Trier, 2 nac/i. 
Mainz. 4 Brüder neu aufgenommen, darunter der ehemcäige Decliant 
von Nym.vjegen. Charakteristik. Joh. Phetius Licentiat der Theo- 
logie. Festrede des Franz Coster. Priestericeihe und Primizen. Pro- 
motionen. Schulfeier, 52S Schüler. Stetiger Zuwachs. Seelsorge- 
thätigkeit. Beichten in S. Maria, ad gradiis. Predigten des Neinric/i 
Dionysiiis im Dovi. Seine Passionsp)redigt. Katecliismnserklärung 
des Rhetius. Franz üosters Controversjn-edigten. Letztiülllige Ver- 
fügungen eines jülieh'schen Edelmannes. Ostercommunionen. 2 Pre- 
diger und ein Weihbischof im Auftrage des Bischofs von Hildesheim 
erbeten. Zusiimmimg des Kölner Rathes zum Ankauf eines Hauses 
durch die Gesellschaft. Festhalten Kölns am Katholicismus. 2 Wie- 
dertäufer ertränkt. Hoffnung auf Entfernung eines verdächtigen 
Mönches. Communion unter beiden Gestalten in Jülich und bei den 
Augustinern zu Aachen. Aufnahme eines ketzerischen Predigers in 


1 °Ea est civitas, quo pi'ojjter nuiulinnrnm celebritatem aliasqiie solemnitates, 
quas solet Gerniauia ibi celebrare, ex diversissiniis nationibus homines cou- 
fiuiint, suntque incolae fide et religione ita inter se discordes, ut veram Ba- 
))j'louiam iioii iiunierito nominaverim. ' 


536, 356 156ä. 469 

jSssen. Hamdmanns Bucli an den Dortmunder Math zur Emjjfeh-Uni is. 
lung der Communion unter beiden Gestalten. Seine Schriften gegen 
die Jesidt^en. 52 Üonvidoristen. Charakteristik. Köln 1563 Mai 13. 

III fül. 67, fjleichz. Copie ; II fol. 50, Cojyie 11. Jhs. 

336. Peter Canisius an Franz Coster in Köhi. Frädicant 
in Essen. Entgegnung der Köhier Jesuiten auf die Schriften Ha- 
melmanns, Verbesserungsvorschläge. Innsbruck 1563 Mai 23 ^, 

VIII fol. 1S3, Original. 

Adr. liov. (loiniiio d. Francisco Costero, doctori, tlieologo de Ö. .1. Culoniae. 

Caesar literas inittit Essendiensibus serioque maiidat ut amoto Mai 23. 
sectario nihil immutent in religionc. P. Sittardus ^ hoc negotium 
diligentcr ciiravit nee deerit alias, si operani illius desiderctis ; mul- 
tuni enim apiid caesarcm valet. 
5 Remittifc pater hec adiuncta scripta^, quac Tridenti relecta ncc 
iiidigna, quae istbic edercntur, visa sunt. Scribit mihi, ut moneam 
de rccognoscendo eadem priusquam typis edantur, ut stilus paulo 
Sit couciunior. Ad quam rem conforet, opinor, si quem habetis 
domi non inelcgantem peritumque rhetorice. Mittentur porro et 

n»i'cliqua, cum fucrint a patre nostro iudicata. Nunc dicam et ego 
pauca, quac intcr rclegendum hodic obscvvavi omissis aliis, quac 
inarginibus adscripsi vcl in ipso tcxtu correxi. Statim ubi circa 
cxordium divisio trimembris pouitur de tractanda scripturae ma- 
tcria, nescio an in contoxtu sequenti eadem divisionis membra or- 

i'>dine pcrtractentur, nam unum eorum in materia de traditionibus 
primum luibere locum vidctur. Deinde ]iihil obesset, si quae ad 
confutationem jicrtinent et demum longe tractantur, in divisionc 
ipsa primum promittercntur. Tertio ubi de scrlptura. circa initium 
agitur, adiuijgi non male posset, ecclesiam rectius pleniusque sen- 

i-'otire de scriptura quam sectarios, si spectenms versioncm latinam 
certam et libros canonicos, quorum non paucos sectarii tollunt et 
reiiciant cum suo Luthero. Hio pulchra possent inseri, que Sta- 
phylus^ obiicit Smidlino •'', ut nuper ea vertit Surius. Ad liaec plura 
scripture loca valde obscura cumulari possent, cum duo tantum 

-•'> hie adferantur. Item lectori prodesset distingui melius capita, quae 
tractantur, ut nova linea novam tractationem ostenderet, sicut saepe 

^ Ein Schreiben des Canisius an die Kölner d. d. Augsburg 1563 Ja- 
nuar 5 befindet sich VI fol. 153. Es verbreitet sich über die gute Lage 
der Societas in München, Augsburg, Dillinf/en und über einige litera- 
rische Dinge, darunter den Katechismus, der eben damals auf dem 
Concil (/eprüft wurde. 

'f Oben S. 446 Anm. 2. 

^ Liegen nicht vor. Es handelt sich aber jedenfalls um die Entgegnung 
auf Ilamelinanns Schriften, vgl. Nr. 830. 

* Der Gonvertit Friedrich Stap'hylus, der damals auf dem Concil thiitifj 
icar (Herzo(ji-Flitt XIV, 614 ff.'; Loewe, Die Stellung K. Ferdinands 1. 
zum Trienfer Concil S. 36 ff'.). 

•'' Jacob Andreae, 


470 1563. 336,338 

Mai 23. subducta lineola iiotavi et in Pigbii^ libris factum cerninms. Ita 
fleret, ut certius etiam iiidicium accederet ac sine fastidio tani 
miilta leg'ci'entur. Possent qiiaedani ad meliorem rcduci motliodiini 
et ad cei'ta rediioi capita, ut in docendo melius consuleretur im- 
peritis. Bonam certe operam navarunt Colonienscs in iudicio illo, ö 
quod Buceri libro luit oppositum a Billicliio^. Et quoiiiara argu- 
menta quaedani liic repetuntur Brentii, opere pretium erit, ali- 
quando illa dissoluta' Aädere apud d. Hosium et p. Sotum ^ brevi 
defunctuni. Postremo nescio an expediat ad phariseos et sacer- 
dotes referri ea verba: Sorutamini scripturas. Difflcile sit hoc pro- lo 
batu ex ipso textu vel ex patribus, ut arbitror, adversarii autem 
hinc novam captabuut ansam ridendi et calumniandi. Sed haec 
prolixius forte quam neccsse sit, quia pater, ut soriberem iudiciuni 
mcum admonuit, et nos libeuter fertis amicuni admonitorem. Tan- 
tum et in hoc preclaro cursu pergatis. ecclesie opem et piis con- 15 
solationem adferre maiorem in modum rogo'^. 

De meo ad Augustanos reditu nonduni scio. i\[ultum negotii 
adferunt concilii res, quas tarnen meliore loco fore confidimus 
Christo favente. Nunc prinmm post cardinalls Moroni reditum 
agunt serio patres. Orenms domiuum, ut sathanae conatus con- 20 
cilii progressum non impediant. P. Natalis Präge versatur. — De- 
lectus nunc est unus e nostris, qui postliac confessarium agat filia- 
rum caesaris •''. — Oeniponti 24. Mai 1563. 

3o8 ". Anonymer Brief eines Protestmiten an Juhann liheti/us 
gelegentticli dessen Promotion zum Doctor der Tlieologie'^. Bonn 156'H 
[Juni 8j. 

1 Der auf dem Concil thaüge Theolocje Albert Pighius. 

2 Vgl. Varrenfrapp^ Hermann von Wied I, 16ö. 

^ Der bekannte Dominikaner Franz de tSoto ; er starb 1560 Nov. 15. 

^ Am 2. Juni schrieb Canisius 'iciederum an die Kölner; er fügte der in 
obigem. Schreiben erwähnten Sendung hinzu 'iiniK-. ali.aiu quociue pai-lcm 
Tridenti a patribus nostris roloctaui ot approbatam. Addimt tarne», uiiiissuiu 
esse scriptum de cfficacia. sacraiuoiitonim, quam ut rovidoatuv denuo ad se ot 
ad p. Xataleni, qui nunc Praj^vio dogit ot cito rodibit in liavariam, mittenduni 
putant. Proniittunt otiain. reli(|na se relecturos ac nnssuros postea. — S.ynodi 
res factae sunt tranqnilliores, uti videtnr. Orandus dominus, ut institatum lioc 
provehatur ot dofendatur ailvorsus insidias ot oppug-nationes varias »Satlianae, 
(juas istic ({uocjuo seutitis graves esse in occlesia dei commovenda. — Ego nt 
nostis versor liic caesai-is causa,, qui nostris consiliis uti A'ult ad religionis ne- 
gotia publica, in qnibus niultum nunc^ situm est nobis. Orationibus et sacri- 
ficiis vestris cnpio adiuvari caesarom et conatus nostros, ut bcne cedant' (VI 
fol. 178). 

'' Am 12. Juli adirieb Cain.s-iu.s aus Tnnsbruclc an Kessel: Caesar ad prin- 
cipium Julii discessurus vidctur Viennam, noc ego quid(!Ui Iiic liaerebo diu, 
iturus f'ortasse Tridentuui. l'atix's iii synodo se diligenter jjarant ad sessionem 
celebrandain, et consilia nostra, propter (|uae nos evocavit caesar, niaioreiu sy- 
nodo tran({uilli|-atom adforre vidoutur (VI fol. 178). 

l Nr. S87 fällt aus. 

"> lihetius 'Wurde am S. Juni zum Doctor der Theologie, promovirt (l.'>6i> 
Juni 8 celebrata est aula doctoralis p. Antonii O. Pracd, et Joliauuis Rlietii 


338 1563. 471 • 

VII fol. 90, Original 

Adr. Eximio magistro nostro sacre theologie floctori profuiiflissimo et apucl 
Jt!hiu<*it;ts rcg'criti vigilnntissimo dontur he litteve. Doctori Rheetli. 

Ad Jesiiatam d. Eetli rcgentem. 
Audivi nuper concionem tuam in templo ad Virg'ines, que Juni 8. 
cGite nihil [aiit] parum sibi constabat et multum displicebat. Non enim 
oxplicabat evangelimn neque precepta. Tantum debacliabaris in 
5 adversarios ad mulierculas et plebeculam indoctara. Et, bone deus, 
qualis deplorauda miseria est, ita populo venditari suam qualem- 
cunqiie eruditionem et citare muliercnlls Patres, que vix legere 
aut scribere possunt. Quaro hac opistola te admonitum volo, ut 
posthac prudentius agas nee eiusdem generis auditores esse tibi 

10 persuadeas. Prinium falsum est et blaspliemum, quod docuisti po- 
pulum, sine ulla distinctione vel temperamento, legem dei esse pos- 
sibilem et, qui contrarium docerent, esse blaspliemos. Nam lex 
dei est possibilis et etiani impossibilis, sed diverse respectu iuxta 
doctrlnam sacre scripture (Roman. 8 "Sensus carnis inimicitia est 

lö ad versus deum'. Item: "Lex iram operatur, sensus carnis mors'). 
Preterea si est blaspliema liec doctrina, legem esse impossibilem, 
quare decretum factum est a quodam: 'Anatliema sit, qui dicit 
legem esse possibilem sine gratia' et rursus: 'iVnathema sit, qui 
dielt legem dei esse impossibilem'? Hec sunt contraria decreta, 

•-'iised iam non succurrit locus 'Quere et invenies'. Quare liec pug- 
nantia pro concione populo conciliare debebas, non ita fucate de- 
clamitare. Nescis Paulum facerc duplicem hominem, interiorem et 
exteriorem? Interior spiritualis est ex deo et spiritu sancto re- 
natus, oxterior, qui regitur rationc et disciplina, quae externam obe- 

an dicntiam legi prostat, quae in locomotiva consistit, qualis est Ni- 
codemus. Nihil hie de interna obodientia cordis intelligit, quia 
lex dei precipit pcrfectionem, perfectam obedientiam iuxta illud: 
'Diliges deum ex tofco cordc, ex totis viribus, et proximum sicut 
to ipsuni. ' Quis unquam hoc prestitit nisi solus Christus, qui finis 

üoest legis, qui prostat pcrfectionem et impletionem pro nobis, ut 
dicit: "Non veni solvere legem sed adimplere." Item: 'Qui ad- 


Hwjutiatoram, ({ui cum tliciii ante septimanas sex, iiompe 27. Aprilis, sibi dc- 
i-erni petiermit. Promotov fuit doctor Franeiscus Costenis; Brewevü Auszüge 
ai(,s den tlmol, Decanatsalderi fol. 75; vgl. Decanatshuoh der ArtiHten 
IV fol. 312). — VII fol. S7 liegt eine Berechnimg dei' sich auf 185 TJilr. 
15 Albas belaufenden Kosten des Doctorschmauses vor, der ausserdem 
noch durch onanche Geschenke bereichert lourde (ogl. damit die Rech- 
nung aus 1591 bei Bianco I Anl. S. 84). Die Jesuiten waren in Köln 
schon lange gegen den Prunk bei Gastmählern aufgetreten. Kessel schrieb 
im Mai dem Frocincial: Mater d.llhetii videtnr veilo facere praudiuni doc- 
toraloni ; oiiniia tarnen sobric iient, ut erit po.ssi))ile, ad cdilic.ationem omnium 
(VI fol. 178). 

Nachgetragen am Itand; Ifieronimiis, Aide Mol;iutonoin in ExpUcatione sym- 
boli Niconi, 


472 1563. 338 

Juni 8. spexerit niiilierem ad concupiscendam eani, iain est iiioechatiis in 
corde suo." Item dicit Paulus: 'Video aliam legem in raembris 
meis repugnantem legi mentis.' Item: 'Miser ego liomo, quis ino 
liberabit a corpore mortis liuius, gratiam habeo domino iiostro Jesu 
Christo.' Sentit enim Paulus naturam hominis adeo esse infirmam, n 
ut nihil sine gratia Christi facere possit et adhuc procul esse a 
perfectiono, quam lex requirit. Huic consonat illud Cliristi; 'Cum 
omnia feceritis, que facienda sunt, dicite: servi inutiles sumus. ' 
Item: Quid, queso, sibi vult parabola de Samaritano, qui sanat 
saucium, quem prcterit levita et saeerdos, nisi quod tota lex ho-io 
minem sauciatum a diabolo iuvare non potest, nisi solus Christus, 
qui dicitur Samaritanus propter contemptum .Judeorum. Item: Quid 
sibi volunt velata Moysi facies et fulgens, m quam filii Israel aspi- 
cere non poterant, nisi quod lex sit impossibilis. Item dicit apo- 
stolus: 'Lex spiritualis est, ego autem carnalis', sentiens legem re-ir. 
quirere spiritualem internam obcdientiam et quidcm perfectam, sed 
liomo carnalis est, non potest prestare spiritualem et perfectam 
obedientiam cordis, nam homo amisit illam primevam integ-ritatem 
omnium virium et sanctimoniam, in ({im erat conditus. Ideoque 
lex tantum est pedagogus usque ad Christum, comnionefaciens ho- so 
minem de sua prestantia, qua exeidit, et ponit ob oculos sordes 
suas hoinini et vulnera, ut querat tandem remedium a medico Sa- 
maritano, qui infundit iti vulnus vinum et balsamuin, hoc est, le- 
gem et evangelium. Hec doctrina legis et evangelii etiani primis 
parentibus in paradiso proposita est, ut lex repreliendens est: lt. 
Adam, quid fecisti? Poeiia legis est: Ad pulverem reverteris, quia 
pulvis es, sed pcrterrefacto rursus consolatio evangelica j^roponi- 
tur: 'Semen mulieris conteret Caput serpentis/ Homo itaqiio vul- 
neratus in naturalibus et spoliatus in gratuitis, primevam illam 
obedientiam prestare non potest, quam certe lex requirit ab omni- so 
bus üliis Ade. Sed quia lilii Ade defecerunt et inutiles facti sunt, 
et ut psalnms ait 'non est, qui faciat bonum, usque ad unum\ 
ideo promittitur semcn mulieris, quod, ut Paulus interpretatur, 
Christus est, qui implevit legem pro nobis. Lex igitur est possi- 
bilis et etiam inqjossibilis. Possibilis quoad locomoticam et ad ex-yn 
ternam obedientiam et diseiplinam, impossibilis, quoad perfectam 
obedientiam cordis, (jue dicitur interna et spiritualis, que omnino 
prestari non potest integra, sed erit integra et perfecta post re- 
surrectionem mortuorum. Nam in sanctis etiani manet infirmitas 
carnis, ut ait Paulus: 'Video aliam legem in membris meis ropug-do 
nantem legi mentis.' Jesus Christus ad Pharisaeum ait: ""Hoc fao et 
vives', quasi diceret: Tu hoc non facis, non diligis dominum dciim 
tuura ex toto corde, ex tota anima, ox totis viribus et proximum sicut 
te ipsuni.' Sed que impossibilia sunt apud homines, possibilia sunt 
per deum, ideo in(juit s. Paulus: 'Omnia possum per cum, qui me4r. 
confortat' et alias: 'Non ego tamcn, sed gratia domini nostri Jesu 
Christi, que mecum est.' Verum distinguenda et separanda sunt 


338, B39 1563. 473 

gingtilaria et peculiaria dona Spiritus sancti in Paulo et alüs ex-Ji^'^. 
cellentibus luminibus ccclesie a natura lioniinis per se vitiosa et 
corrupta, quam vis sanctis et renovatis per spiritum infirinitas illa 
iion imputatur, sed coudonatur propter mediatoreiu. üt ait Paulus: 
n'JSTulla nunc condemnatio est eis, qui in Christo Jesu ambulant.' 
Et tarnen hinc nullo modo sequitur, quod nulla bona opera faccre 
debearaus, quia Christus legem im pleverit. 'Imo debitores sumus' 
ait S.Paulus, 'ne secundum carnem vivamus'. Igitur obedientia est 
debita et necessaria, quia iustum et aequuni est, ut creatura ratio- 

lonalis prestet obedientiam debitam deo creatori, inio, quod mag'is 
est, obedientia est etiara meritoria, quia, ait, pietas habet promis- 
sionera praesentis et future vite. Nam etiara in futui*a vita obe- 
dientia nostra et bona opera compensabuntur. Nam erunt gradus 
preniiorum, quemadmodum et poenarum. Nam docti et qui eru- 

15 dierunt nmltos ad vitam eternam fulgebunt ut stelle et firmamen- 
tum. Et de poenis dictum est: 'In illa die mitius erit Sodome 
quam Capernaum et alüs, quibus predicavit dominus, quia non agno- 
verunt tempus visitationis sue'. Sed nostra bona opera non sunt 
meritura vite eterne, non sunt pretium, non sunt compensatio, prop- 

2oter quam principaliter datur vita eterna. Nam ut obedientia de- 
bita est liberorum erga parentes, quia deus ita ordinavit, et tamcn 
Patrimonium datur non proptcr obedientiam, sed quia heres est, 
sie nos debemus deo obedientiam, quia pater noster est et datur 
nobis hereditas non propter obedientiam nostram, que certc infirma, 

2r>mutila et manca est, sed quia heredes sumus facti per Christum, 
qui solus heres est, ille per naturam, nos adoptione. Noli igitur 
dicere, domine doctor Jesuita, doctrinam istam esse blasphemam, 
legem esse impossibilcm, quasi ista prohibeat obedientiam prestare 
mandatis dei et prohibeat bona opera, sed ista doctrina docet nos 

»ohumilitatem, prohibet arrogantiam et infinita mala, monstrat mor- 
bum et vulnera in natura, docet nos esse cautos et astutos contra 
insidias diaboli, ne placeamus nobis, ne fiamus securi et ruamus 
de peccato in peccatum, sed agnoscentes morbum. et multiplicem 
infirmitatera nostram queranms verum i'emedium in Christo, qui 

"'ödixit: 'Quanto niagis pater vester coelestis dabit spiritum sanctum 
petentibus'; item 'sine mc nihil potcstis facere\ Quare, clarissime 
domine doctor, rogo posthac, noli ita contemnere protestantium in- 
clyta scripta, que certo omnia luculentius explicant quam vestra- 
tes, si ]nodo candiduni velitis adhibere iudicinm. Valete. Date 

■w Bonne raptim 1563. 

339. Kölner Monatshericitt ilher Äfai 0)03, verfasst von Leon- 
liavd Kassel. Noü'tsen. Promotione/n. Ängvl/fe seitens der Häretiker. 
Jlamehnann. Sclviderzald. Köln 166S Juni 16. 

VII fol. 89, Original; IV fol. 103, gleich zdtifie Copie. 

— Erneuerung der Gelübde am Ffingsttag. Insupei* 4 tiinc tem-J»»» i«- 
poris primuni sese Societati votis scliohirium obstrinxerunt. Sex 


4T4 1563. 339,340 

Juni IC. aiitem alii optimc spei iiivcnes ad Societatem admissi sunt, quorum 
primus ex familia apud Gallobrabantos adinodum iiobili, ante con- 
victor et logioae classis, pi'ofectus ad suos consensum matris, quam 
habet viduam, iinpetravit. Alterum vero in hac civitate natuni 
classis rhetoricae et nosti'um convictorem anibo parentes Societatir» 
dederunt. Tevtius est Neoraagensis. Duo reliqui sunt cognati m. 
Martini Stevordiani et sextus fratris raei filius. Faxit deus, ut in 
omni virtute crescentes utiles ecclesiae et Societatis miuistri fiant. 
Mai 12. 12. die Maii promovimus m. Alardum Buscoducenseni in theo- 

Junis. logie baccalaureum, 5. vero Junii m. Henricus Dulken ordinatus lo 
Juni 8. est sacerdos, et feria tertia post festuni s. Trinitatis m. Joannes 
Rlietius creatus est s. theologie doctor ^ promotor eins fuit doctor 
Franciscus Costorus, et multe pulclierrime et utilissime tum liabite 
sunt orationes atque disputationes de religionis controversiis. Que 
ut grate fuerunt catholicis, qui frequentes tunc convenorant; itais 
male babuerunt haeveticos; nocte enira insequenti literas suspende- 
runt ante domum senioris consulis ^ plenas querelarum ad versus 
Jesuitas, quasi per illos seductus consul acerbior in Iiaereticos esset ^. 
Et non multo post valvis collegii Carmen aflixum iuvenimus, quo 
movebantur discipuli, ut nobis relictis alio ad studia se transferrent, ao 
sed ueniini liactenus illud persuasum esse cognovimus. Ilamel- 
mannus preterea nunc tertium in nos librura edidit.^. — In templo 
s. Marie ad Gradus pergimus audire confessiones, et confitentium 
numerus increnientum sumit. Quod ad scliolas attinet, in illis 
discipulos nunc coraputamus 550, ac plures in dies inscribuntur. 25 
De convictorum coUegio inpraesentiarura nihil aliud scribendura 
occurrit, quam quod in domo alias a nobis empta reoroationis lo- 
cum et nova quedam cubicula illis adornamus, — Colonie 16. Junii 
anno 1563. 

.340. Kölnei' Monatsbericht übe)' Jimi Jßöli, cerfasst von Leon- 
hard Kessel. Novizen. Fortschritte der Schide. Saelsoirje. Köln 
1568 Jidi 6. 

VI fol. 17S, C-oj/ie von Kessels Hand. 

Juli (!. — Unus Ins diebus sc nobis adiiinxit Noviomagcnsis, JVatcr m. 30 

Potri Busei; adolescens magne spei, rhetorico . classis. Sacerdos 

quidam in artibus promotus et doctus item, convictorum et disci- 

palorum alii id ipsum percupiunt, quorum votis oportuno tempore 

juniL'i. etiam fiet satis. 21. die .Junii sua nos visitatione consolatus est 


Oben S. 470 Anm. 7. _ 
Constantin von Lyskirehen. 

In der Morrjensprache vom 16. April hatte der L'cUh die früheren' Er- 
lasse gegen die Häretilcer loieder eingeschärft. Aus den folgenden Mo- 
naten liegen mehrere Nachrichten über das Vorgehen des liaths gegen 
iSacramentirer und Wiedertäufer vor (Uathsprot. 21 fol. 80, 91, 100, 104, 
106, 114). 
Vgl. oben S. 463. 


340,341 1563. 475 

rev. p. provincialis Maguntiam profcciurus, et vciierunt cum ipso Julie, 
aliquot ex Scotia et Aiiglia ad Societatem determinati adolescentes 
inultis nature et gratie dotibus insignes. Misimus cum Ulis Ma- 
guntiam p. Wilbelmum Lymborgium. M. Henilcus Dulken primitias 
f'suas celebravit ipso die s. Jobannis baptiste coiisueta cum solem- J«"! -''• 
uitate et ornatu collegii atque templi ad iuventutis atque populi 
edilicationem ac sacerdotii corameiidatioiiem. 

Scbola uostra optimi nominis est et incrementum sumit. Unus 
cousulum huius rei publicae ^ cum filio suo paedagogum statuisset 

loadiuugere catbolicum; et quidam illi commendatus ab amico fuisset, 
'si catliolicus', inquit, 'non fuerit, uon iibenter cum filio meo So- 
cietatis frequentabit collegium'. Discipuli omnes circa festa s. apo- Juni so. 
stolorum Petri et Pauli et Visitationis b. v. Mariae in sacellis nostris JuU 2. 
confessi sunt et plurimi comraunicaverunt. In templo autcm s. 

15 Marie ad Gradus auctus etiam est externorum illic confitentium nume- 
rus. Misimus proximis [diebus] quendam ex nostris patribus ad car- 
cereS; cum id rogaret officialis rev"", qui duos ob heresim captos 
cooperante divin a gratia ad veram poenitentiam et ecclcsiam catlio- 
licam reduxit. Religiosus ille in fide suspectus, de quo alias scripsi- 

somus^, nunc tandem, licet magno cum labore ex liac urbe aman- 
datus est. — Colonie 6. .Julii 1563. 

341. Leonhard Kessel an den Genercd Laynez. Lage der kar 
tholisclien Kirche in Köln. Misstrauen gegen EB. Friedrich. Pro- 
testanten im Domkapitel . Bisfhum Münster. Köln 1563 c. Jidi 1.0'^. 

VI fol. 180 v^ Copie von Kessels Hand, unvollständig. 

— Ad literas mensis .Tunii pauca hec de religionis statu peri-Juii lo. 
culoso in hisce partibus adiicienda putavimus. De moderne enim 
arcliiepiscopo nostro viri boni parum auxilii adversus ingruentes 

25 ecclesie bestes expectant, quin potius sibi metuunt. Que enim reli- 
gionis et episcopalis muneris sunt, satis negligit et tantum in tem- 
poralibus occupatur. Est ex familia licretica comitum aVeda, pa- 
truum liabuit Hernumnum, olim archiepiscopum nostrum'^ scd propter 
heresim episcopatu privatum, in cuius aula modernus iste episcopus 

soadhuc adolesceiis institutus est a preceptore hcretico. Narratum 
est a quodam eins ministro, quod, cum decanus etiamnum esset''', 
vix alii in eins biblioteca reperti fuerint libri, quam Luteri, Calviiii 
et similium hereticorum. Post electioncm fertur dixisse quibusdam 

^ Wie schon erwähnt, tcaren Gonstantin von Lyskirchen and, Godert 

Hittorf in diesem Jahre Bürgermeister. Es handelt sich hier icohl um 

den letztern (vielleicht auch um einen Älth arg ermeister) . 
^ Vgl. oben S. 467. 
•^ Das Datum bestimmt sich nach dem Datum des am 0. Juli ahgefassten 

Monatsher ichts über Juni InGS (Nr. 340). Vgl. mit diesem ^Schreiben 

das venvandte oben Nr. 248, sowie unten Nr. 407. 
^ Friedrich von Wied war der Sohn von Hermanns Bruder .Johann. 
" Friedrich icccr Domdechant 1.^)08— lliüä. 


476 3563. 341 

^«li 10. pi'iucipibus Frauckfordic in clectionc Maximiliani i'egis, quod luüli 
vclit cxhibcre negotium pi'opter communionem, sed in oa confir- 
mare se cum vicino suo, principe Julie. Preterea cum solicifcarctur 
a quodam, ut habita ratione prosertira temporuni subditis suis libe- 
vara relinqueret communionem, aiunt ipsum respondisse, fateri se 5 
quidcm id cquum fore, sed quod metuat summum pontificem. Nec- 
dum enim, ut putamus, confirmationem ab eins Sanctitate rccepit. 
Superioribus diebus, cum rectores civitatis cives quosdam hereticos 
et a communione catholica penitus se abstralientes et ob id civitato 
exire iussos sed in eo rebelles constituissent in vincula coniicere, lo 
verum ut mox deinde scabiui advevsus illos sententiam ferrent et 
eis civitatem et diocesim interdiccrent, adierunt rev^^"'" d. arclii- 
episcopura petentes, ut hie senatui in boc tam necessario negotio 
vellet esse auxilio et pretori^ ac scabinis suis mandare, ut non 
cunctarentur id facere, tantum abfuit, ut dominis iusta petentibus i5 
Pgyinus auxilium suum promiserit, ut etiam non obscure ostenderit, 
sibi modum illum procedendi non placere. Ad pretorem et scabinos 
rem retulit, qui responderunt, se malle officio illo suo privari, quam 
propterea exilii pena illos damnare, quia recusarent sub una specie 
communicare. Neque enim synceri sunt, id quod senatus non semel so 
cxpertus cum anabaptistis est ^. Adierunt itaque d. arcliiepiscopum, 
ne quid ipsi inciperent, quod ad finem usque perducere non possent. 
Sed licet domini civitatis instarent et rogati a dominis etiam in- 
starent capitulares canonici presbiteri summi temj)li; tamen liucus- 
que diffcrt rev^""^, ut seniores et boui civitatis videantur deiecisse m 
animos et nescire, quid Optimum factu sit. Quamvis enim potes- 
tatem habeant comprehendendi delinquentes, rev"'^ tamen est, per 
suos scabinos capitalem aut exilii pronunciare sententiam •'. Non- 
dum quidem rev""'^ se satis declarat, multis tamen suspectus per 
lioc rcdditus est, quod in tali negotio, ad quod ipse dominos ad- so 
liortari merito debuissct, iam sua sponte paratos et openi implo- 
rantes destituit. 

Auditur insuper nunc et illud, quod omnes canonici illustres 
summi templi sunt lieretici '^. Cum illorum sit, cantare epistolam 

^ Greoe am hohen GericJit icar fbin Juli 1669) Melchior von BrautceÜer. 

2 An den Stacltrath Hcliiieb K. Ferdinand am 21. Juli 1563 (ähnlich icie 
oben Nr. 168) : Wir kumen in erfaruiig, das abermals leut bei eucli sein, die 
in der religion allerhand neueru»geii eiiiznfurou g'ueten lust und naiguiig liaben 
sollen. Nun zweifit uns gar nit, ir werdet eures teils solches nit gern sclien, son- 
der dagegen, wie ir dann noch bishecr jeder zeit ruemblich getan, alle gnete 
fursehung zu tuen wolgenaigt sein. Furneniblich weil ir eucli vernuuftiglich 
zu erinern, Avas solche furwitzige neuerungen an niauichein ort ubels mit sich 
gebraclit, und hergegen aber wie ir villen, so bisheer bei unser alten waren 
cathülisclien christenlichen religion standliaftig verharret; solches am zeitlichen 
und ewigen in alwog ersprossen. Er.suc?tt sie daher, (je(jen Neiierunr/en 
entscliieden vorzuc/chen (Stadtarchio, Itcichssachen, OrUf.). 

3 Den Bluthann lud die Stadt Köln nie besessen ; er blieb stets dem Erz- 
bischof vorbehalten. 

•* Das ist übertrieben (o</L dazu unten Nr. 407), 


in siiiumo saci'o, primum qiiidem caiitamiit vel legerimt solummodo Juli lo. 
partem eins , post tantmnmorlo nccesserunt ad pulpitura, iit can- 
tare aut legere videreiitur, licet iic os quidem aperirent; nunc ne 
illud quidem facere volunt^ Die dominico proximo nullus illustrium 

r)pcrmoveri ad id potuit, ut cuin presbitoris canonicis pro niorc ^c- 
cederet ad altare tanquani epistolam cantaturus. Tandem tamen 
ab uno id multis precibus impetralum est. Heri coacti sunt canonici 
presbitcri summum sacrum legere sine cantu. Canonici presbiteri 
solum sunt septem, illustres autem plurimi -, quo fit, ut sempcr 

10 ex illustribus assumatur episcopus. Rebelies illi civcs, qui exilio 
mulctandi fuerant, assuraunt animos, audent respondere, sibi non 
esse integrum Coloniam relinquere; si vi domini contra cos uti 
velint, quod ferant, sed ut domini considereut, an deus vim liuius- 
modi diutius ferre velit. Unus eorum postquam migrarc iussus fuit, 

15 reliquit quidem domum priorem, sed commigravit in viciniam duorura 
consulum vel maxime catliolicorum. Unus ex sex viris, qui in 
vigilia s. Joliannis baptiste designatus est consul presentis anni ^, .Tuni sa. 
se declaravit istorum rebellium defcnsorem, dixitque suis collegis, 
se nolle consentire in proscrii:)tionem eorunij qui non communicant 

20 sub una spccicj et si in pleno senatu de eo agere velint, quod 
speret se in senatu et habiturum suff'ragium et inA^enturum, qui 
suam partem sequantur. 

Dux Brunsvicensis Ericus exercltum traduxit in episcopatum 
Monasteriensem '^, cum interrogaretur, quo id animo, respondit se 

LT. nuUi in imperio nociturum, , oxercitum autem se procul ducero. 
Atque sie datis vcrbis episcopo pridic s. Johannis vel ipso die ignem Jnni as, 
iniecit in Monasterienses pagos, ut inccndia conspicorcntur et noctu 
et interdiu; a qua vexatione, ut libcrarctur, episcopus'' certam ei 
pecunio smnmam dcdit seu datiirus est. Äuget igitur suum exor- 

aocitum, accurrunt ad illum, qui in Gallia servierunt duce Condeo 
et audent in locis catliolicis raptos proferre calices ex iisque sibi 
pi'opinare et iactantes se pul)lice narrant, quemadmodum iu Gallia 
monaclios trucidaverint, dira religiosis et clero minantur, idque 
impune. Nunc dux Ericus apertum denunciavit bellum comitibus 

sr. a Schauenburch et timetur invasurus partem episcopatus G'oloniensis, 
comitibus Ulis . . . (Damit bricid die JIs. ah.) 

342. Kölner Viermonotsbericht über Mai bis August 1563, verfasst 
von Arnold Havens. 62 Brüder. Deren geistliche find akademische Wüv- 

1 Vgl. zu die.'ier Angabe, die noch Jahrzehnte lang zutreffend blieb, Lossen 
in den Sitziing.'iberiehten der Münchener Akademie :I888 S. 180 Anm.., 
und Nuntiai'urberichte (Kölner Nuntiat/iir) ed. Ehses und Meister 1, 128. 

2 Aus.ser den Priestcrkanonikateri zählte das Domkapitel 42 Kanonikate 
filr Edelherren ; 16 von die.^en letzteren tcaren Kapitulare, nur aus 
diesen konnte der Erzbischof gewählt werden. 

3 Wohl der freisinnige Constantin von Lyskirchen. 
* Keller, Gegenreformation I, 276. 

■'> Bernhard' von llaesfeld 1&57—1566. 


den. Geringe Einkünfte. Guter Geist unter den Brüdern. Erbieten zu 
niederen Diensten. Doktorpromotion des Bhetius. Erregung und Ge- 
hässigkeit der Häretiker. Pamphlete angeschlagen. Entsendung eines 
Bruders nach Mains, Aufnahme eines ehemaligen Pastors aus Nyrmoegen. 
Promotionen und Priester u-eihen. Exercitien. ßclmlerzahl 516, dar- 
unter viele aus häretiscken Gegenden. Seelsorgethätigkeit. Beicht- 
hören in Maria ad gradus. Predigten des Heinrich Dionysius im 
Dom, u. a. über den Cölibat, vor zwei klevisc/ien Bäthen. Bhetius 
erklärt in S. Ursula den Dekalog. Franz Costers Schrift gegen Ha- 
melmann über die katlwlische Communion. Bekehrung eingekerkerter 
Büretiker. Katecliismuspredigten bei vielen Bfarrern angeregt. Aics- 
toeisung eines verdächtigen Predigers. Bauten im Convict. Köln 
156' 3 September 1. 

in fol. r,8, gleiche. Copie ; 11 fol. 02, Copie 11. Jhs. 

Sept. 1, — Numerus l'ratrmn nunc usque ad 62 excrevit, ex qui- 

Inis sacris initiati sunt 17, tlieolog'icas lectiones atidiunt 14, bac- 
calaurei artiura sunt 10, jogici 5, rlietorices auditores 5. — In 
reliquis classibus liumanitatis et granimaticae undecim sunt Socie- 
tatis. Geringe Einkünfte. Enge Wohnung. — Cum mense Julio r. 
in culinae ministeriis mutatio quaedam futura esset, omnes tunc 
sclieda superiori de lioc exliibita paratos se obtulerunt, in finem 
usque vitae suae fratribus in culina servire. — 

ßecepiraus ad Societatcm eodem hoc quadriraestri spatio decem. 

Nunc, licet plurimi ad paranda necessaria pro Iiieme in patriam lo 
sint profecti, numeramus tarnen 516 discipulos, quorum pars mag-na 
summorum virorum ac nobilium iilii aut cognati. PJurimi, qui in 
locis haereticorum studuerunt, iliinc a parentibus revocati ad nos 
mittuntur. Quam auteni praeceptores nostri non seg-niter nee frustra 
laborent, discipulorura in Jiteris et moribus progressus clare satis ir, 
indicat, et apparet in disputationibus pliilosophicis, quae cum aliorum 
gymnasiorum studiosis singulis hebdomadibus habentur, et ostendit 
irequens eoruni ad saci'amenta percipienda accessus. — 

In domesticis nostris sacellis omnibus festis diebus sunt, qui 
magno cum fructu sacramenta frequentant, maxirae tamcn in 20 
soleranioribus festis, ut in festivitate ss. apostolorum Petri et Pauli, 
et Visitationis . atque Assumptionis b. Mariae ^ In templo autem 
s. Mariae ad Gradus nulla septimana desunt, qui nostris conflteautur, 
atque numerus ibi confltentiura ita augetur, ut aliquando tribus 
diebus continuis confessionibus audiendis illic vacandum sit. Non- 20 
nullique eo ad confessionem veniunt, qui a viginti quinque aut 30 


Das Tagebuch des Bhetius hat zum It"). August 1563 die Eintragung: 
In festo x\ssuinpt.ionis 1). Mariae Virgünis coniiiiunicarunt, in domesticis nostris 
sacellis circiter "200, et circa illud festnm iutra bidnmii pvaccedens coni'cssi 
sunt in templo s. ^lariao ad (iradns circiter GO; zunt 9. October : Canonici)). 
Marine ad Gradus concessevvint nobis saccllum S. ilariae Magdalenne ad audicn- 
drts confessiones, 15. Octobris claves sacelli veeepiiuus (fol. 86), 


ä42, B4^l l56l 

uimis recte confessi iioii fiicraiit;. Coiiciüiium eariim iiiilla facta est scpt. i. 
jiitermissio, quac a duobus ex iiostris doctoribus quovis die festo 
liabcri solent. D. Heiiriei Dionysii eoiicionibns, quac fiimt in 
catliedrali ccelcsia manc, veliementer in fide catholica conftrmatur 
npopulns, qni avidissinic eiun audit et densissima multitudinc. Iliscc 
diebus complurcs etiain cousiliarii diicis CUivoram cum tractantem 
andiveiiint de coelibatu sacerdotum ; speramns, quod cum fructu. 
In aede s. Ursulae Elietius conciones continuat in frequenti etiam 

• auditorio et tractat de pracceptis decalogi. D. Franciscus Oosterus 

loutilem universitati in praeJoctio.ne theologica idque in publice tlieo- 
logiae facaltatis auditorio pracbet operani. Ad quam praelectionem 
frequens studiosorum fit concursus. Eiusdom d. Francisci libellum 
in Ins partibus perquam iiecessarium de communione catliolica 
contra Hamelmannum ^ sub amici nomine edidimus, quem intelli- 

i5gimus a quaraplurimis avidissime et magna utilitate legi. — Apud 
pastores diversarum ecciesiarum huius civitatis id effectum est, ut 
multi eorum legant lecturive sint populo catechismum. Concionator 
quidam admodum popularis, sed in flde suspectus, licet magno 
cum labore, amandatus tamen ex liac civitate est. 

20 De convictornm collegio inpraesentiarum nihil aliud scriben- 

dura occurrlt, quam quod in domo alias a nobis empta recreationis 
locuni et nova quaedam cubicula illis adornavirnus. — Coloniae 
1. die Septembris anno 1563. 

343. Mainzer Vlermonatsberlcht ilbar Mai bis August l.')63, 
verfasst von Petrus de Loppersum. Mainz lößS Sejftember 1. 

X a. a., Oritjinal. 

24 Brüder. Scholas ad excipiendos discipulos in liac j)rovincla, sept. i, 
25Ubi plurimi ob Iiaeresira a catholicis ac de nomine ctiani a nobis 
alienati sunt, in ea civitate, ubi non adeo multi evga literas bene 
affecti videntur, per biennium integrum nondum aperuimus. In- 
terea tarnen numerus ipsoi'um sie auctus est, ut supra trecentos in 
collegio nostro institucndos habeamus. T/ieateraufßl/irii/iig, einmal 
vor dem. Erzbischof. Steigendes Wohlwollen der Bürgerschaft. Pre- 
digten in Frankfurt, Freundschaft des Dechanten von S. Partholomäus. 
In der Jesuitenkirche Predigt und Katec/iese; Predigt vor dem Erz- 
bischof. Wolüioollen und Freigebigkeit des Erzbischofs. 


1 


Vgl. oben S. 467. lihetius notirt in seinem Tagebuch !2uvi 12. October 
1563: Tndicavifc nol)is d. Willielmiis AVissel, vicecaneelhiriiis <lucatuuin Älontls 
ot .Inline [ein naher Freund der Jesuiten, vgl. unten die Bemerkungen zu 
Nr. 379J, quod nute paucos tlios oiiiiies status dictorum duorum ducatunm 
petiisseut a diice, iit relig'iouem non imnintarefc. Idem nobis n.'irravit., qixod 
Hanielniannns proptcr doetrinani snani pravani proscriptns est a dnce Jnliao 
ex suis ditionibns. Mittit Hanielmannus snos libeilos ad linnc vicecancellarinin, 
ut principi praesententnr, sed ipse iiactenus suppressit, quod ne unum qiiidem 
eorum princeps legit, inio prluceps ne vnlt quideni, ut silii praesententur 
scripta Hamelniuuni (fol, 36J, 


480 i'm. 1)44 

344. Äufzeichnii/nfj den Decans der Artisten/'actdtät, Jferiiiann 
Fabric'ms Stralcnsis^, über die Verhandlungen des Rafh.s und der 
Universität ivegen Verlängerung des päpstlidien Indults tertiae gratiae. 
Beseitigung der von den Jesuiten vorgeschlagenen Studienordnung. 
Aufstellung einer andern, die a/uch für das Tricoronatum bindend 
sein soll. Köln 166S October 26 bis November 7. 

Decanatsbuch der ArtistenfacuUät IV fol. 813 ff., eigenhändige Ein- 
tragung. 

^'^'^'nov^'t "''^"^ ^'^' '^ß^oü>er wurden der liector Gerhard Malhisius und die 

Decane der vier Facultäten durch die Provisoren der Universität in 
das Minoritenidoster berufen, Dr. Conrad. Betzdorfs der städtisclie 
Sgndicus, trug ihnen hier vor, senatum literis Roma missis praeter 
aiiimoram vota dolenter intellexisse, triennale illud incliiltnm cpn- 
ferendai'um tertiae gratiae praebendarum iioii fore extcndendum, 
nisi, quibiis univcrsitas obnoxia esset, viciis iuste purgata sit ^. 

1 Fabricius war Decan der Artisten faeidf/it voiti 0. October :ln6.'i bis 2.?. 
Alärz löO'i}. 

- Ueber die drei verschiedenen j>äpsilichen Indulte, durch icelche gewisse 
Pfründen an Kölner Kirchen für die Professoren an der Unirersität 
bestimmt uxiren, vgl. bes. Keusscn in der Westdeuisclien Zs. IX, SSüff. 
Das hier in Betracht kommende Lndult tertiae gratiae war von P. 
Paul IV. a,vi 26. Februar Jnö9 beu-illigt icorden (Bianco l. c. I, Anl. 
142 ff.). Danacli sollten a\if drei .Jahre die in den päpstlichen Monaten 
März, .luli, November in den elf Stiftern der Stadt freiicerdenden Prä- 
benden den Professoren der Universität zufallen. P. Pias IV\ bestätigte 
ir>60 Juni 14 das Indidt auf drei Jrdire. Im Juni loöS ersuchte ihn 
der Bath durch Vermittlung des Auditors bei der Bota, Casjyar Gro]')- 
per, das Indult nicht nur zu erneuern, sondern auf lö (statt 3) .Jahre 
auszudehnen. Der kölnische Procurator bei der Curie, Arnold Vogel- 
sang, .'ichrieb aber am 14. September lö63 nach Köln, dass 'otüliclie 
lioimliclio vorldeg(>rG und liiiiderredore die ^iroi'Ofi'.Mtioii iiidiilti trioinuilis zu 
behindern mit höchstem fleiss undor.stjindon ' ?mt^ dem. Datar erkUirt hätten, 
dass a) in Köln sonst genug Präbenden seien, aber Untaii.glichen ver- 
liehen würden, b) in Köln 'j^-ein berumpte universitef., d;in aHein unibra et 
vestig'ium nniversitutis et paucissinii jirol'essorcs et selioinres sint', c) 'major 
pars civium liaerosi infccta' sei. Mit ALü/ie beseitigten Gropper und Vo- 
gelsanq diese Hindernisse, konnten aber e7\st am 11. Dec. die InduUlndle 
(d. d. Sept. 7, wieder für drei Jahre) nach Köln senden. In einem Schreiben 
an den Papst vom 17. November .suchte die Stadt die Voricürfe zu ent- 
kräften und beauftragte Gropper und Vogelsang mit mündlicher Vor- 
stellung beim Pa2)st, welche dieser am 1. Januar 1664 icohlwollend ent- 
gegennahm. Von Interesse ist die städtische Entgegnung auf b) und c). 
Ad b) : 'posse quidem S'''' S. clementi provisione lianc academiain h^ng-e iieri 
clariorem et tVeqnentiorem, scd tanion et hactenns ita eani florore, ut Omnibus 
;5'ennanicis, tam haereticis ((|uae pcrmnltae sint) quam catliolicis (quae paucae) 
lacile praeponij cum extoris autem plerisque si vix paucas excipias conferri 
optimo iure ijossit, sive promotorum ac docentium in sing'ulis facultatibns et 
professionum ac linguarnm g'eneribus numerum et auctoritatem, sive discentiiim 
et scliolarium fVeciuentiam consideremus, liodiequo ad inille quingenta i'cre ca- 
])ita excrevisse''; .v/e stehe Löwen gleich und sei wegen der Bedeutung 
Kölns, 'qujic prima est onniium imperü civitatum ' und mit Büclisicht auf 
die Erhaltung der kcdholischen Kirche von grösster Bedeutung. Ad, c): 
die Stadt habe ionmer, auch .s-eit der Glaubeyissimltung, an der alten 


ÖM . 156S. 481 

Matura idcirco dcliberatioiie deliiiitiiui est, bupplicationem nomine ^t^^^^,; ^^^ 
iiniversitatis et provisorum seu civitatis conscribendam et a singulis 
facultatibus approbandam, deniqiie approbatara sigillo imiversitatis 
et mag'istratus mnniendani esse, qua universitas omnibus mendaciis 
5 et excogitatis falso crimiuibus vindicata triennalis istius indulti Proro- 
gationen! sine uUius clausulae appositione liuniillinie a Sanctitate 
summi pontificis expetcret ^. 

November 2. Indicta est facultatis nostrae congregatio eaque 
celebrata hora prima. In qua metliodus servandarum in singulis 
logymnasiis lectionum proposita est et deliberatura, qualis catalogus 
praelcctiouem et exercitiorum nomine facultatis artium Romam mitti 
deberet. AUatum statim est exeniplar.conscriptum ab eximio m. n. 
Johanne Ebetio, gymnasii novi Coronarum regente, ac per pedellura 
publice lectum: 

(Düser Catalogus des Uhet'ms ist nicht in das Decanatsbuch auf- 
genommen icorden, er liegt aber vol. VII föl, 81 in eigenhändiger 
Aufzeichnimg von Ehetius vor und hat folgenden Wortlaut): 

15 Bvevis catalogus lectionum et exercitiorum almae academiao 
1 11 i 11 s i s in d i v e r s i s f n c u 1 1 a t i b \\ s. 

In .sacva tlieolog'ica facnltate. 

In liac facnltate sunt quatuov docti et iliserti pi'ofessores. 

Proponitur tractatio de septem ccclesiao sacrainentis ex quarto eornm 

20 Ubrornm, quos ° seutentiarnm ' A-ocaut, in (jua occnrrentes res prope omnes, qxie 

a novorum dogmatum profos.soribus hoc tempore in controversiam vocantnr, tum 

ex sacris scripturis, tum ex veterum ac .sanctomim doctoruni interpretatione ex- 

actissime sinml et apertissiine explic^antnr. 

Sanctum evang-elinm secundum jSTattliaonm enarrabitnr, quo absolute rell- 
2r> quornin evangelistarum libri declarabuntur. 

Divi Pauli scripta ad liomanos epistola exponitur, cui succedet reliquarum 
apostolicarum epistolarnm interpretatio, ut sedulus sacrarum lectionum auditor 


Kirche festgehalten, und. wenn auch 'nonnuUi Inteant advenae', die im 
geheimen der neuen Lehre anhingen, 'advigilaro tarnen et laborare magi- 
stratnm, ne quis, qtii se hereticum profiteatur vel pro tali gerat, toleretur; 
nihil in liunc usque diem in ceremoniis vel concionibus ecclesiae esse inno- 
vatum, eosque qui novi aliquid moliti sunt, magna cum severitate esse expulsos; 
in matriculam academiae neminem recipi, quemadmodum nee in album cleri, 
nisi nominatim pontifici llomano obedientiam iuret. Quin et superiori anno 
senatus consultum factum esse, ne quis vel in senatum vel ad ullam publicam 
functionem in republica admittatur, nisi simili inramento praestito, idque in- 
violabiliter observari (oben S. 464 Anm. 1). Nullam esse ecclesiam paro- 
chialem et vix coUegiatam vel monasterium, in quo non singulis diebus festis 
conciones aliquot sacrae ad populum fiant, nee paucos esse eruditione, eloquentia 
ac pietate praestantes viros, quos maxima semper cliristianorum frequentia 
magno cum applausu audiat. ' Die betr. Beschiddigung sei demnach 'om- 
nium sceiestissima' (Universitätsalden im Stadtarchiv). 
Am 16, October 'facta convocatione rectoris Matliisii, quatuor provisorum et 
facultatum decanorum, tertiae gratiae prebendis donati ad lectiones publice 
faciendas admoniti sunt. äI, Gerardo Ileuttingio Doetechemensi lectio graeca, 
m. Joanni de Cathena et ni. Petro Fontane, omnibus s. theologiae licentiatis, 
lectiones theologiae impositae sunt, quas et singuli se adrainistratixros recepere' 
(Decanatsbuch l. c), 

Jesuiten-Akten. o\ 


I66ä. Ui 

Öct.'Sß. bis intm teinpus iioii uclmottüm loligluu iiiiiversiiiii iioviuii testaluentuin porcliscerc 

Nov. 7. queat. Adhibebitur autem hie clilig-ens ratio, quemadmodum et alias ab eodeiu 

professore uon sine magna audientiuin utilitate factum est, ut nbiciinqixo aliqiiid 

occurrerit eorum, quae a praesentiiim sectarum assertoribiis in disceptationem 

vocantnr, id diligenter et excntiatiir et decidatur. 5 

Divino aspirante numine, ne quid candidatis sacrae theolog-iae desit, accedet 
brevi et veteris testamenti lectio. 

Quoniam autem non omnibiis datum est tamdiu in universitato subsistere, 
donec curricuhim istud divinavum literarum et scholasticae theologiae perficiant, 
quidam in eorum gratiam exponit omnia totius anni evangelia et epistolas, ut, lo 
si ad curam animarum vocati fuerint, instrncti sint ad docendum populum atque, 
ut id commodius possint, instituetur etiam ortliodoxi caesaroae maiestatis cate- 
chismi explicatio. 

Singulis liebdomadis praesentibus et presidentibus eximiis magistris nostris 
tribus continuis horis disputatur de omnibus quidem tlieologicis thesibus, niaxime ig 
tarnen de eis, quarum notitia hoc tempore magis necessaria esse videtixr, ad 
asserendam doctrinae fidei veritatem, quam ecclesia catholica iam inde ab apo- 
stolorum temporibus tenet ac profitetur, reiectis novorum dogmatistarum erroribus. 

Theologi doctores trodecim et licentiati octodecim nunc in hac academia, 
resident, qui pro singulari sua eruditione j)0ssunt et pro eximia, qua praediti äo 
sunt, humanitate modis omnibus libenter studiosoriim iuvant ac promovent studia. 

In facultate utriusque iuris. 

Ordinarii professores in hac iacultate sex sunt domini singulari doctrina 
conspicui ac longo rerum usu et niulta ox])erientia ad istam functioncm accommo- 
datissimi. Quorum primus 'codicem', secundus 'decretales', tertius "scxtuni de- 15 
cretalium', quartus 'pandectas', reliqui duo 'institutiones .Jixstiniaui' iuterpro- 
tantur. Sunt praeterea alii, qui privatiiii docont magno studiosorum concursu et 
approbatione. 

Certo die singulis septimanis per plures horas disputatur ita distributis 
materiis, \it si quis continuo has disputationes frequentaverit et, que do assignatis ;u) 
materiis in iure tradita sunt, perlegerit, intra unius anni spacium omnes niatorias 
iuris civilis didicerit. 

Quando aliquis collegarum renunciat collegio, id quod non raro contingit, 
tum disputatur in iure canonico per primum, seciindum et quartuui libruni. 

Sunt praeter professores ordinarios alii novem doctores et licentiati A-ir-3,-, 
ginti octo liic promoti et in cxteris universitatibus promoti doctores viginti qu;i- 
tuor ant plures et licentiati niulti, apud quos omnes in hac civitate cominorantes, 
cum diversis principibus serviant et in pluribus tribunalibus ecciesiasticis et ci- 
A'ilibus ecclesiae ac reipublicae atque clientibus suis Studium stiuni inipeiidant, 
facile quis pr.axim iuridicam addiscere posset. Jü 

In scliola artium. 

Hie medicinam, matthesim et lingnas docent viri celebros et in his artibus 
diu ac multum exercitati : Mediciis Hypocratem, mathematicus sphaerain Sacro- 
busti^, Hebraeus grammaticam propriam, .Tonani i)rophetain, psalterium, (iraecus 
g-rammaticam Cleuardi^; Hesiodum, Latinus oratio)ios M. Tullii Cicoronis diser-j-, 
tissimi oratoris. 

In coeteris gymnasiis. 
Sunt praeterea tria alia gymnasia, in quorum uno uudecim, in altern 
novom et in tertio qnindecim degunt professores, qui iuventutem, quam liabent 
numerosissimam, in unguis, pliilosophia, christianis moribus et avita ac catholica no 
et apostolica rcligione accurate instituunt, qui et anuis singulis, ut minimum ....■' 
ad magisterii in artibus graduni perducunt. 


1 Vgl. oben S. 821 Ämn. 2. 

2 Nicolaus Cleynaerts aus Diest, f 1542 in Granada. 

3 Lücke in der Yorlaijc. 


Ui Ml 


5ä 


lAhn iiUtoul .•ikilic autliuroM, muus ni)lis,sii)i.'l nietJiodo diversis in classibus 0*^^- -^- ^•'^ 
jjro jng'eiuorum nivcrsitate et captii iiiiiuscums(|uo eiiiinvuit, lii sunt: 

In sacris. Qiiatuor ovangelistaniin libri, opistolae Paulinae, reliqua 
novi testanienti, evangolia et epistolae sacroiMim (Herum, summa doctriuae diri- 
5 stianae caesareae maiestatis, minor catliolicornm catccliismus eiusdem caesareao 
maiestatis iussu et autlioritate cditus. Quia multi ex liis coUegiis ad ministeria 
ecciesiastica avocantnr, anto<juani ad tlieologicam facultatcm pertingant, ideo ex- 
plicantur etiam ca, ([uo ad singnla, yoccata corunique remedia attinent, xit facilius 
2)ostea et roctius oxeipiendis fidelium confcssionibus vacont. 
10 Omnibus autem bis lectioni})us ad munus eoncionundi quam pluvimi accom- 

modantur. 

In philos phia. Metapliysicorum libri 13, de natura sen \ Aristotelis 


principis phi- 

losopliorum 

Joachimo Pe- 

rionin Bene- 

dictino Cor- 

macriaceno 

interprete. 


rorum prineipiis libri 8, de caelo libri 4, de ortii et intei'itu libri 
2, meteorologicorum libri 4, de animo libri o, libri 9 «jui 'parva 
15 naturalia' vulgo appellantur, etbicorum sive de moribus ad Ni- 
comachum libri 10^ Porpliyrii institutiones, categoriae, de inter- 
pretatione, priorum analyticorum libri 2, posteriorura analytico- 
rum seu de demonstrationo libri 2, de roprehensionc sophi- 
starum. 

20 AI. TuUii Ciceronis libri 3 de ofticiis. 

His accoduut (j^uotidiauo corum, quao audita sunt, rei>etitiones et de iisdem 

inutuae coneertatlones, privatae item di.si»utationes, praeterea. tribus diebus in 

septimana disputatioues publicae, propositis tarn pliysicis et metapbysicis quam 

logicis et etliicis assertiouibus, deuiqne eelebriores in scliola artium disputatioues, 

25 ad quas omnium gymnasiorum logici et pliysici c-onveniiint. 

In matlieni a tica. Euelides, aritbmotica (Tcnimae Frisii^, computus ec- 
closiasticus Sacrobusti -. 

In arte dieendi seu professione oratnria. lllietoricorum ad Ho- 
rennium libri 4, pro rege Dciotaro, Pliilippicae orationos M. Tiillii Ciceronis 
30 snnnui latiuao eloqnentiae parentis^ liodnlplii Agricolae Frisii de inventione dia- 
leetica libri 3, eiusdem oporis epitome per J3artliolomaeum Latomum Arlunensem-', 
dlalectica Augustini Hunaei Mecbliniensis, tabulae dialectices Cornolii Valerii TI- 
traiectini ''^. Lectionum fiuut repetitiones, ot scdulo in arte scribendarum oratio- 
nnm ad imitationem Ciceronis discipnli exercentur. Cnratur, ut singulis diobus 
;!5 dominicis festivisque latino et grece, carmine et pi'usa oloquentiae Studiosi de- 
clament. 

Uli, qui jnferioris sunt eruditionis, (juam ut jniblicc in pleno doctorum 
consessu baec praostare valeant, statim in hcbdomade die privatim in scIiola co- 
ram suis praoceptoribus et condiscipulis orationem ali(j[uam latinam pronnnciant. 
40 Hie actio ot modus beue pronnnciandi ac prosodie ratio doccutur. 

In historia. T. LIa-ü Patavini decadis primae libor quartus et quintus, 
quo lectio, ut caepta est, per omnes reliquos libros continuabitur. 

In lingua, graeca. Tertia, Olyntbiaca et Pliilippicae orationos Demo- 

stheuis principis oratorum ajuid (^raecos, syntaxis graeca Joannis Varennii ifecb- 

.(5 liniensis'^, acta apostolorum, grammatica graeca Clenardi", rudimenta linguao 

graecae. In scribendis et declaiiiaiulis graccis orationibus anditores gnaviter 

exercentur. 

In bumanioribus literis et grammatica latina. M. Tullii Cice- 
ronis epistolarum, ut vocant, familiarium libri Ki, P. Yergilii Maronis Aeneidos 
50 libri 12, Terentii comedio, flores (j^uoruudam poetarnm veterum coUecti per 


1 Cornelius Gemma Frisitta icar um 1540 Professor' der Mathematik in 
Löicen (Günther l. c. S. 221 Anm. ■'}). 

2 Der Algorithmus des Sacrohosco (aus dem Id. Jh., ebenda S. 110). 
^ Ohen 8. 34.5 Anm. 1. 

* Cornelius Wouters (Valeriu.^) 1.551 Professor in Löwen (f 1518), 

•' Johann van der Varen, I'rofessor in Löwen (f 1536), 

« Vfjl. oben S. 4.82 Anm. 2, 


15(53. ]^U 

Dct. 2G. 1)is Joaimem Mürmellium '^, selectaram Gpistolarum Ciceronis libi'I 3, de ntntqiio copia 
■ libri 2 Andreae Frusii, Tabule Joanuis Mnrmellii Ruremondensis in artem com- 
ponendorum versuum^^ prosodia Georgii Macropedii^, syntaxis et otymologia 
Joannis Despaiiterii*, rudimenta latine grammatices, iit si qiii nidiores fuerint, 
liaud iiegligantxir, quamqnam illi in aliis seliolis, quae iiixta collegia canonicoriim 5 
et parochiales ecclesias in liac civitato sunt, plnrimae potins evndinntnr. Sednlo 
in versibiis et epistolis componendis inventns exercetnr. Varie et creberrimae 
sunt omnium discipulorum inter se disjjutationes tum pnblicae tum privatae et 
qiTotidiane auditarum lectionum repetitiones. In fine hebdomade, qtie tota lieb- 
domada, et in fine mensis, que toto mense lecta sunt, a discipulis exiguntur. lo 

JNimis longum foret, orania exercitiorum genera in Iiac tabella commemo- 
rare, quibus nobis commissorum studia pro viribus promovere adnitiniur. IToii 
adiecisse satis sit, tot liic proficiendi occasiones et convenientissima media omnibus 
exhiberi, ut si quis vel mediocrei» diligentiam adliibere velit, intra paucos annos 
ad eruditionem haud vulgarem pertingere possit. 15 

In quo (catalog'o) cum multae lectiones recenserentur, quae 
partim publicis in scliolis artium legi et administrari liactenus con- 
suevermit, partim etiam prorsus ab instituto scnatus anno 1550 
approbato ^ et statutis nostris ac constante consuetudino alienae 
intelligerentur, omnium suifragiis conclusum est, catalogum a pre- so 
dicto regente conscriptum, quantum ad faeultatcni nostrara spcctat, 
omnino supprimendum esse atque abrogandum novumque catalogum 
ex trium gymnasiorum regentum conscnsu ita componendum, \\i 
non soium quod isto continealur Eomara usque sit transmittendum, 
verum etiam ex eins tenorc perpetuo lectiones et exercitia gymna-25 
siorum observanda esse. Hoc per dccanum approbatum est. 

Novembp.r 4. Decanus cum sex deputatis senioribus magistris 
sub lioram octavam ante meridicm in scliolas artium conveniunt. 
Fuerunt autem lii, quorum nomina sequuntur: m. llermaunus Fa- 
bricius Stralensis, s. theo], licentiatus, decanus; eximii magistrino 
nostri Franciscus Costcrus et Johannes ßhetius, gymnasii novi Co- 
ronarum regentes; m. Johannes Ruremundcnsis s. theol. licentiatus, 
Laurentiani gymnasii lector supremus; m. Gerardus Ilcuttingius 
Doetecommensis et m. Gerardus Habbius Unnensis, uterque s. theo- 
logie licentiati ac Montane domus professoros; m. Petrus Loinnerius, »5 
legum baccalaureus, gymnasii Jjaurentiani lector. Mox decanus 
causas istius convocationis aperit ac imprimis precatur, ut ipsi sin- 
gula et oninia, que proponenda sunt, pro honore dei, pro pace et 
tranquillitate publica et communi studiorum conservationo ainice 
et pie intelligerc volint et sincere interpi'etari. 40 


1 VqL ReicliUng, JoJiannes MarmeUius S. 6-i, 18G. 

f Ebd. S. 104, 157. 

'^ Georg van Lang eveldt (Macroiiedhis), Leliver in LiiUich, Hertoqenhufich 

und 'Utrecht (f 1558). 
^ Vgl. oben S. 355 Änm. 4. 
ö Ennen IV, 677 f. 


344 1563. 485 

Propositio (lecaui^. 

Primo ex cjitlialogo nufliustertius liic publice per pedellum lecto certo Nov. 2; 
(leprcheudi posso, dominos ac professoves de bursa Coronnrum iiova multa iiiuo- 
A'firo et inutnvo contra statuta, contra senatus institutum et ordinatiouem anno 
Ti quinquag'esimo confirmatam, denique in duorum g^^nnnasiorum eversioneni et pro- 
fessoruni piiblicorum scliolariini artiuni vilipendiuni et contemptuni. 

Socundo. Quod iidem burse nove professores non modo niultis et inno- 
vatis prelectionibus sod etiain distinctis classibns teniere licet vulgo plaitsibili- 
ter (!) iustitutis facultatis artium statuta et coiisuetudinoni labefactarint. 

10 Tertio. Experientia et fidorum liominum testinioniis doceri, quod ad ma- 

nus dejuitatorum sanctc receperint, velle se imprimeiulis, affigendis et alio trans- 
niittendis catlialogis abstinere, velle se facultatis artium statutis et consuetudi- 
nibus acquioscere, velle se ucquaquain suis privatis publicas prelectiones, ([ue 
in artium scholis fieri cousueverunt, prepodire, denique volle se in disciplina et 

15 lectionibus ceteris duobus gymnasiis conformes esse et pernianere. Super qua 
re senior pedellus (quemadmodum ipsi a decano mandatum est) publicum instru- 
mentum conficiet, quo domini de novo Coronarum gymnasio so suosque posteros 
in eam doctrino et discipline et iugein statutorum Observationen! obligabunt, 
manuum quoque suarum scriptura id testabuntur, quod aliis gymnasiis in omni- 

20 1)us conformes permanere velint^. Expectatur instrumenti compositio. 

November 7. Siib horara septimam conveniunt ad interiorcin 
Minoritarum arabitum magnificiis d. rector Mathisius, clarissirai coii- 
sulcs Liskyrcliius et Hittorpius ^ una cum provisoribus, singularum 
faciilfcatum decaiii, ac statim magnificiis d. rector cathalogura, qui 
25 Status academie Coloniensis brevis declaratio est, clanssimis et pru-' 
deiitibus doiiiinis consulibus et provisoribus Romam transmittendura 
exhibct. Ilunc benigne consules acceptant, sese cum examinare 
velle respondent et niox discedunt. 

Cathalogus sub hac verborum forma conscriptus est, ut sequitur: 

80 Brevis et succincta status academie Coloniensis explicatio*. 

Facultas tlieologica. 

In liac facultate doctores sunt numero tredecim, quorum alii in sacrarum 
literarum tum veteris tum novi testamenti explicatione pro virili incumbunt, 
nonnulli etiam quartuni sententiarum librum de Septem ecclesie sacramentis, ad 
•li"» liorum teniporum statum contra novorum dogmatum assertores accommodate foe- 
liciterque explanant. Omnes autem hebdomodalibus disputationibus, quibits tlieses 
liisce temporibus maxime controverse i)roponiuitur et disccptantur, tum magno 
cum auditorum fructu, tum non mediocri sui Hominis ot professionis laude magna 
ox parte intersunt et presunt. 


^ Die hs. Ilauschronik des Kölner Coller/s (und z. Th. daviit überein- 
stimmend die Historia fiymnasii fol. 136) hat die folgenden Beschwer- 
den^ z. Th. durch Irrthümer entstellt, aufgenomonen. Sie bezeichnet 
dieselben als "truculonta Societatis accusatio\ Ein Auszug daraus bei 
Bianca I, 905 ff., auf den hier verwiegen icerden muss, da die AiL-i- 
führungen der Chroniken zu umfangreich sind, um hier aufgenommen 
zu 'Werden. 

2 Ks handelt sich noch itm eine Anzahl 'weiterer Beschwerden (Bianco l. c). 

^ Constantin von Ly.'ikirchen und. Godert Hittorf. 

■t Diese Uebersicht bildet auch die Beilage zu dem oben S. 480 Anm. 2 
erwülinten Schreiben der Stadt an den Papst (vom 11. November) und 
hat ebenso Aufnahnie in die hs. Historia gymnasii fol. 189 geftmden, 
Sie fand demnach den Beifall der städtischen Ver'waltung. 


486 1563. 344,346 

Oct. 2R. bis Preter lios autem et Hceiitiati cirdter octocleciiu et bnccsilaurei iiuiucro 

°^' ' copiosiore liic vevsRtituv, qui et ipsi pro sua virili tum doccndo tum ilisputandu, 
tum leetioues frequentanclo stremie suxim officium peragunt. 

Facultas iitriusque iuris. 

lu liac facultate doctores itidem uuinero sunt tredecim preter eos, ()ui« 
alibi promoti hie cum uiagno studiosorum fructu pi'axim exercent. Ex Ins ordi- 
uarii professores sunt sex, quorum unus 'codicem', alter 'decretales', tcrtius 
'sextum decretalium ', quartus ' i)audeetas ', reliqui duo Mustiniani institutiones' 
magno discipulorum concursu et eorundem cum frnctu interpretantur. 

Preter hos et licentiati plus minus duodetriginta sunt et baccalaurei fre- 10 
quentiores, ((ui et ipsi in suo officio nequaquam cessant, cum preter alia exercitia 
sing'ulis septimanis per plures lioras disputationes instituant et colant, ita distri- 
butis fere materiis, ut intra unius anui spacium, (piotquot iuris civilis tituli et 
precipue questiones incidunt, uon difficulter ab istius professionis studiosis per- 
cipi et condisci possint. 13 

Facultas medica. 

Hec facultas tametsi ceteris paulo est inferior, liabet tamou uon parvi Ho- 
minis et summe doctrine professores, tum liic, tum alibi promotos^ (j^ui et i^)»! 
studiosorum commoditatibus, (|Uoad eins fieri potest, minime desunt^. 

Facultas artium. 20 

In liac facultate tria sunt non illaudata gymnasia, sive professorum frc- 
quentiam et doctrinam sive studiosorum ac discipulorum numerum aliquis spectet. 
In liiis certatim singuli (quantum quisque potest) suos auditores tum in disciplinis 
liberalibus et onmi peripatetica pliilosopliia et oratoria tum in Iionestis moribus 
et Christiane rcligionis precipuis capitihus diligenter pieque instituunt, non inter- 25 
missis suorum discijuilorum assidnis et quotidianis exercitationibus, cpiod ad lo- 
quendum, scribendum^ dissercndiim et declaniandum, tum privatim, tiun iiubliee, 
portinet. 

Adde bis, et in publicis artium scliolis preter linguarum grece et hebrco 
professionem quotidianam et mathematicas artes et moralem philosophiam am- 00 
plissimi senatiis Coloniensis instituto promiscuo in omniiim philosophio candida- 
torum utilitatem summo studio onarrari^. 

346 •'. . Andreas Boccatius an Leonhard Kessel in Köln. Em- 
jjfiehlt die Gründung eines Oollecjs in seiner Ileimath Westfriesland. 
Mainz [166H] Noveniber 2. 

IV fol. 167, Cople n. Jhs. (nach dem Ovit/inal). 

Nov. 2. — Cuperem, ut T. Rev. neg-otiimi Frisiao ag-eret apud i)rovi]i- 

cialem. Noii eiihn dubito, quin, si ulJus patruui et commoditatcin 
et spem futuri friictus et simul ruiiias animaruiu viderit, plurimum „. 
moveretur ad aliquos ex Soeietate oo iiiitteudos, praesertim cum 

1 Vfjl Ermen IV, 101. 

2 Der auf Grund des .Eingreifens der Unirersität veränderte Studien- 
plan des Kölner Jesuitencollegs, de)- für die nächste Zeit massgebend, 
blieb, befindet sich in der Ilis'torla gymnasii fol. Uil (riß. den Anhang 
dieses Bandes). Uncöüständig ist er auch in die hs. Ilauschronik auf- 
genommen und danach (nicht fehlerfrei) von Bianca l. c. I, 908 abge- 
druckt 'Worden. — Am 10. December lÖO'ü bescidoss der Kölner liath, 
'das die hern pro^•isoreu alle professores beschicken und denen ansagen sollen, 
das S}' vernn'jg irer eide und Ordnung ire leetioues halden, dan so manche letz 
verseumi»t^ soll einem icdon ein golte'ulden abn'ekur/.t Averdon' fTi'alhsproto- 
Icolle vol. 21 fol. 171). 

3 Nr. 846 fällt aus. 


346 1563. 487 

viderit, nostris fiicile a Frisiis erigenduni collegium, ubi innotuerit Nov. 2. 
experientia apiid cos Societas. Nee expectaudiim, quoad iiinotescat, 
cum erit tota deccpta et nimis sero se Societas volet Frisiae offerre. 
Societas collegia permulta erexit, ubi pauci sunt liomines nee mag- 
•"'nus potest esse numerus in schölis. Sed in Frisia inveniri posset 
occasio salutis niultis niillibus lioniinum, et in una scliola forte 
plures discipulos cito liaberent, quam duo illa collegia Moguntinum 
et Trevirense simul liabent. Nobiles sunt in Frisia permulti, imo 
vcl in una civitate multi sunt; vel unus potest magniflcum erigere 

10 collegium ex suo. In una civitate pulclierrima est monasterium 
Cruciferoruni, quod Frisii videntur velle in alios usus convertere, 
estque magnum, liabeus hortum arboribus consitum magnum duobus 
aut tribus iugeribus. Est in civitate ea ^ in qua consul unus mens 
est consauguineus et praefectus civitatis; mens fautor est et ad 

15 studia multuni propensus sumque in eins domo proxime pransus ^. 
Si de aliis civitatibus agamus, dein dicere licet, ita ut videamur 
possc eligere, in qua civitate sedem pro collegio accipere velimus. 
Sed oportet festinare, quia qua Colonia in Frisiam descenditur, iam 
haeretici cum Groningens! scIiola quatuor magnas triviales seu parti- 

20 culares scholas occupaverunt. Duas harum scliolarum anniliilare po- 
terimus, si scholam in Frisia erexerimus. Sustentationem nostrorum 
ibi, quoad collegium erigatur, facilem inveni. Audivi enim ex 
quodam consule, civitatem non adeo paucos daleros etiain statiin 
in principio daturam, et multos alios audivi, qui promptes ad 

2r) dandum pro sustentatione eorum se offerrent. Nullus tamen, licet 
Sit addictus, vult seu potius audet, nolens detrahi fama sua, ad- 
vocare Societatem, quod timent, ne non ita sicut ex me audivit; 
quoniam, si oppositum, quod timet, eveniret, iam famae suae mul- 
tum decederet. 

30 Expectabimus ergo, quoad Societas ibi innotescat, ut tum cog- 

nita advocetur? Nequaquam videtur consultum, mi pater, nam 
nimis sero id fieret et fortasse nunquam. Iam enim Frisia nota- 
biliter perit et ad infldelitatem ruit per ignorantiam. Facile nostri 
possunt liuic malo resistere. Nam Frisiis duo desunt, nimirum bona 

35vita ecclesiasticorum et doctrina, quae requiritur in ecclesiasticis; 
mediocris doctrina ibi sufficit, ut culmen quis liabeat inter eccle- 
siasticos. Anabaptistas illos bona vita niire moveri iam diversis 
temporibus cognovi, tum quod malam vitam ecclesiasticorum contra 
]ios primum obiiciant, tum etiam quod cognoscentcs, me non eorum 

doniore nee male vivere, statim eorum argumentum nihil valere vi- 
debantur ipsimet fateri, presertim cum audirent, nie non patrocinari 
et defendere malam vitam eorum, sed fldem, meque dicere, quod 


^ Nacli den späteren Briefen muss an Leeuicarden oder Sneek rjedacht 

werden. 
2 Boccatiiis tvar kurz vorher (im September, s. unten S, 488 Anm. 2) in 

/ 'rivatangelef/enheiten in Friesland, 


488 1563. 346,347 

Nov. 2. vellem ieiunare in paiie et aqua omiies ecclesiasticos fornicatores, 
quoad carnem domare scirent a fornioatioue. T. Rev. poterit apud 
rev. provinoialem inultum hac in re faccre et decauum Novio- 
magensem pro illa provincia offerre. Nihil tentationis aufert nostris 
■ illa provincia pro caeteris, tanto" minus cum liabeat liaeresim absur$5 
dissimam et illi liaeretioi non sint violenti, sed omnes aeque patiantur 
nee uUo verbo proscindant, nostrique et omnes ecclesiastici etiam 
monaclii ubique sua libere facere possint. Neque isti Anabaptistae 
liab.ent uxores omnes, sicut de quibusdam eiusdem sectae dicitur. 
Nostri ibi maximum fautorem statim liaberent et vel unus nobilis^io 
posset unum coUogium fundare ^. — Moguntie, ipso die Auimarum. 

347. Johann Jacob Astensis an Leonhard Kessel. Erfolge 
seiner Predigten. [Arnheivif c. 1563 Ende^]. 
JV fol. 145, Original. 
Kutie c. 1563, — Per dies quindecim iam liio sum concionatus quotidie, seraper 

fuit bonum auditorium. Catliolici magnam accepere consolationem, 
hereticorum etiam quorundam ora, ut audio, obturata sunt. Miser- 
rime liec civitas per diversos pastores liereticos et scandalosam vi- ir. 
tarn saccrdotum est seducta, et hoc tempore valde destituitur bona 
doctrina et exemplis; nullam ego vidi in bis partibus alicuius mo- 
menti civitatem, quo tantopere est his rebus desolata. Nullam etiam 
vidi,, in qua maiores sunt proficiendi occasiones propter varias 
causas. — Decanus iam certo relinquit suam concubinam, duo alii 20 
seniores in manibus mihi sepius promiserunt, se relicturos suas primo 
tempore, quo poterunt sine tumultu et obloquio. Quidam etiam ex 

« In der Äs. ein unleserliches Wort. 


1 Am Mande: Nobilis iu Frisia tanquain coine.s in snperion Gennauia valet. 

- Obiger Brief eröffnet die Verhandlungen über die Mission des Kölner 
Collegs nach Westfriesland. Andreas Boccatixis stammte atis Tppecolsga 
bei ßSneek in We.üfrie.üand (oben S. 189 Anm. 4), von wo seit langer 
Zeit ein regelmässiger Zulauf von Studirendcn oiach Köln staltfand 
(Kölner Mcitrikel ed. Keus.s-en 1'^, 102). Ein Aggüu.H Snecanus icar da- 
mals Professor an der Kölner Univer.sität, eine Zeitlang llegens der 
Laurentiatierbur.se, lö6ö liector, Boccatius reiste im Sept. 1663 in Privat- 
angelegenheiten nach Hause, und am 28. ALärz 1664 icurden, nachdem 
die .'ipanische liegierung in Brüss-el (Viglius van Zioichem und Joachim 
Hopper) der Societas das Hecht des JugendnnterricMs in We.<itfriesland 
ertheilt hatte, von Köln Andreas Boccatius als Superior, soicie Gerhard 
Pesch, Heinrich Everhardi aus Haarle7n, Franci.scus A.'itensis, Julius 
Behm und Philijjjnis Hagen.ns dorthin geschickt. Sie gingen zunäcli.'it 
nach Leeuwarden imd Sneek sie. von Leeuicarden, der Sfadtrath verbot 
ihnen aber den Unterricht, .so dass Boccatius die Kiederla.ssung nach 
Ijlst SIC. von Sneck verlegte. Die Mission hielt .sich bis 1567, 'Wurde 
dann aber als erfolglos aufgegeben (vgl. ausser den späteren Briefen 
die hs. Hau.schronik and die llistoria (jymna.sii a. a. 1564, lieiffenberg 
I, 104). ' 

3 NacJi Nr. 847 wurde Johann Jacob A,stensis im Herbst 1568 von Köln 
nach Antwerpen gesandt. A,stensis war nach dein Inhalt obigen Briefs 
auf dem Wege über Utrecht nach Antwerpen. Ganz .sichere AnhaltS' 
2ninkte für die Datirung bietet der Brief nicht, 


547,348 1563-64. 489 

senatu. magnam charitatem et benevolentiam prestitcmut, qui per Ende c, ißes, 
dies 15 a concione nunquam abfiierimt. Nulla in liis reg'ionibus 
est tarn commoda civitas pro collegio erigendo quam Iicc est. Huius 
tarnen hie nulla est facta mentio nisi cum paucis et secretis amicis ^ 
5 — Omissis iam concionibus propere Antwerpiam. — 

348. Kölner Viermonatsbericht über September bis December 
1563. 45 Brüder. Religiöses Leben. Studien. Geringe Einkünfte. 
Entsendung von 12 Brüdern nach Antwerpen, Dlmmt, Cambrai, 
Tournai, Trier und Mainz. Schulfeier. Promotionen. Seelsorgethätig- 
keit. KatechismuserMtlrung in S. Ursula. Heinrich Dionysius gegen 
Martin Chemnitz. Schutzschrift eines Ingolstädter Professors durch 
Kölner Buchhändler vermittelt. Predigten in benachbarten Orten. 
54 Convictoristen. Köln 1564 Januar 1. 

III fol. 45, gleieha. Copie; II fol. 53, Copie 11. Jhs. 

Agimus Coloniae 55, ex quibus inter convictores, qui curani Jim. i. 
eorum gerunt, 12. Sunt autem sacerdotes 13 et scliolares approbati 
21, novitii vero 33, ex quibus 22 vota emiserunt. — Qui pro felici 
exitu oecumenici concilii graves poenitentias atque mortificationes, 

10 ut exempli gratia quotidianas disciplinas, ieiunia in pane et aqua 
bis in liebdomade, mendicare ostiatim et similia sibi permitti a 
superiore similiter postularunt. — 

Qui tbeologicas lectiones audiunt, numero sunt 13, ex quibus 
2 intra hoc quadrimestrc secundum in theologia actum celebrarunt, 

15 quem vocant ad sententias ^, metaphysici 10, pbysici 6, logici 5, 
qui politioris literaturae studia tractant 13. Atque hi onines de 
Societate habentur. In tanto autem numero fratrum, quos alit an- 
gustum istud collegium reditibus destitutum, solum deum patronum 
habemus, in quo spem nostram collocaviraus semper, et nunquam 

2ü aliquid defuit nobis aut defuturum confidimus. — 

Vier Novizen sind zugelassen worden, darunter ein Magister aus 
Schottland, Sohn des schottischen Kanzlers 'de Hontde' ^. — 


Z'wei saldier Freunde der Societas in dieser Getjend lassen sich nach- 
weisen. Am 22. Sex)temher 1563 schrieb aus Kampen der dortige Pfarrer 
Af/gä'us Snecanus, der früher in Köln zusammen mit lihetins, Diony- 
.sius und Coster studirt hatte, an Johann Jacob Astensis, die Häresie 
verbreite sich, weiter, quamvis &\)\\i\ nos .'ulliuc iion tani male agitur, quam 
in quibiisdani locis nobis adniodum vieinis, ut in. Andreas jEoccatiu.s] latius 
onarrare potcrit. Er freut sich über Asiens Eintritt in die Societas, deren 
Studium est, inventuteni, unicnm, roipublicae cln-istianae seminariuni, sincere 
instituero ac pio educaro. Ein anderer naher Freund der Kölner Jesuiten, 
Heinrich Hovius in Zütphen, drückte Heinrich Diony.nus gegenüber am 
9. October .seine Freude über die Fortschritte des Trienter Concils und 
die Leistungen der Jesuiten aus (VIII fol. 131, 144). 
Am 5. October Arnoldus Ilavens, am 14. October Ala?'dus Alardi (Tage- 
buch fol. 36). 

Der Name i.sf hier (und ebenso in der Historia ggmnasii) ztceifellos 
verschrieben. Es handelt sich wohl um einen Sohn des Lord Huntley. 


4Ö0 1Ö64. 348 

Jan. 1. Fuenint liinc ad aJia collegia hisce quatuor mensibus amandati 
diiodeciiii: Antverpiam doctor Joannes Astensis theologais S quem 
putamiis illi rcipiiblicac in concionibus et conf'essionibus perqiiani 
utilem et gratiim futurum ; Dionantum m. Henricus Sonialius theo- 
logiae baccalaureus et sacerdos alius, ut parva illic coUegii funda-T) 
inenta iaciant; Cameracum magister unus ad profitendam rhetoricam; 
Tornacum tres, quorum duo magistri; Treviros magistii duo, ut 
unus pliilosopliiam, alter vero humaniores literas doceat-, Moguntiani 
duo, quorum unus ille. est magister et comitis filius, cuius paulo 
ante nientionem feci ^. Quidam enim ipsum persequebantur, ut iü 
nobis eriperent, etiam seculari implorata ad hoc potestate, quorum 
unus, cum ad silvam, quae liuic civitati proxima est, pervenisset, 
divinitus tanto liorrore perculsus est, ut non fuerit ausus silvam 
pertransirOi rediens vero Lovanium, unde venerat, confessus est, 
optime ab hoo nostro fratre factum, quod se divino servitio in is 
Societate mancipaverit. — 

Nov. 1. Circa festum Omnium sanctorum studia nostra solito ornatu 

et solemnitate instauravimus. Decantatura tunc fuit sacrum de spi- 
ritu sancto suavi musicorum et organorum concentu, exhibita quo- 
que comoedia seu colloquium Dubitantis Lutlierani, Calvinistae, etao 
doctoris catliolici. Declamatum insuper latine, graece, prosa et 
carmine, primisque singularum classium distributa fuerunt seduli- 
tatis praemia cactei-aque adhibita, quibus iuventus in studiorum 
amorem excitatur. Promovimus etiam tum temporis praeter nostros 
in baccalaureos artium 38 externos discipulos ■'', in soliola logica 25 
inpraesentiarum uumeramus 108, in universo autem in singulis 
classibus circitcr 550, qui in literis et pietate tales progressus 
faciunt, ut certo spcremus, non parum auxilii ab iis Christi eccle- 
siam oportuno tempore percepturam. 

— Solito plures et concionibus nostrorum intersunt et cosdemyo 
gratia confitendi adeunt. Ex quibus cum multi a gravibus peccatis 
et inextricabilibus conscientiae casibus liberentur, glomcratim omnes 
accurrunt. Adiunxerunt se quoque non pauci haeresibus variis 
imbuti, qui partim concionibus, partim in confessione instructi ca- 

Dec. 2,-). tholicae tidci nunc sunt addictissimi. Porro circa haec festa Na- 35 
talitia tot confitcntes et communicantes non solum apud nos sed 
etiam in omnibus parochiis fuerunt, ut pastores A-eheraenter sint 
admirati. Ad nos tantus concursus factus est, ut omnibus audiendis 
nostri vix sufiicerent, licet confessarii Septem fuerint. In templo 
s. Ursulae magnopere augctur populi devotio. Pulchi'um videreio 
est, quomodo finita concione S in qua quidam nostrorum catechismum 

1 Vgl. oben >S. 488. 

2 De?' Schotte (S. 489 Amn. S). 

^ Nach den Decanatsacten (IV fol. 816) bestanden im November 1563 im 
Ganzen 125 Studenten das BaccaUmreatsexamen. Davon icaren 49 
Monf., 84 Laurent., 42 Coron. 

^ Seit dem 21. September predigten die Je.ndten auch im Kloster S. 
Jgnatius in der Stolkgasse (Tagebuch des Uhctius, IX 1 fol. 30). 


348, 349 1564. 491 

interpretatur, sepulclira martyrum adeaiit. Lectioiiem Magistii seil- J'^"- ^• 
tentiarum in publica scliola theologorum non sine magno studiorum 
et totius illius facultatis utilitate doctor Franciscus Costerus con- 
tinuat. Quinque etiam conciones a nostris magistris latine liabitae 
5 sunt in publicis scliolis partim theologorum partim vero artium, in 
quarum una doctor Heuricus Dionysius presente frequentissima Co- 
rona adolescentum et doctoruni hominum graviter disseruit, quam 
nocens malum sit liaeresis, contra Kemnitium^ et Langer, iuratos 
Societatis Jesu liostes. Proxime praeteritis nundinis Francfordianis 

loprodiit defensio per professorem quendam Ingolstadiensem germanice 
conscripta. Cognovimus in ea librariorum Coloniensium benevo- 
lentiam. Permulta enim illius exemplaria attulerunt, quae facile 
divendita sunt, depreliendimusquC; illud scripti genus multis profuisse. 

— ■ In solemnitate Omnium sanctorum duo ex nostris sacerdo- ^ox. i. 

15 tibus missi sunt a quodam collegio canonicorum ad oppidulum, 
quod distat duobus miliaribus Colonia. Ubi, licet sit uiagnus po- 
pulus, ne unus tamen invcntus est catholicus, omnes siquidem com- 
munionem sub utraque specie administrari sibi volebant, quod sie 
per quatuor annos edocti a suo pastore, liomine plane indocto, di- 

aü cerent ^. Eodem die nostri et mane et a prandio concionati sunt 
multisquc non poenitendum scrupulum iniecerunt, qui id unum 
querebantur, se quotidie a pastore diversa audire nee plane se scire, 
cui fidei sit magis adhaerendum. — Quidam etiam nostrorum ro- 
gatu cuiusdam pastoris in alio pago concionatus est, ubi et con- 

25 fessiones aliquot audivit. Misimus praeterea duos ad civitatem 
Luius dioeceseos, ubi alter eorum in templo parocliiali et in alia 
ecclesia concionem liabuit, eique deus tunc tantam gratiam dedit, 
ut de illius concionibus circumquaque per illud territorium longe 
lateque fama evulgetur, et de nostris denuo accersendis plurimi 

öo inter se tractent, licet liaeretici, quos plurimos locus ille liabet, re- 
luctentur. 

De domo convictorum non liabeo, quod dicam aliud quam quod 
praeter nostros reliqui sunt quinquaginta quatuor, omnes X'i'ope- 
modum magnorum viroruni Illii, qui ultra regulas coiivictorum, quas 

85liactenus liabuerunt, etiam singulis septimanis earum declarationem 
aliaque, quae ad ipsos pertinent, per mediam lioram audiunt. Co- 
loniae 1564 ineunte Januario. 

349. Trierer VLermonatsbericht über September bin December 
.1563, verfasst von Jacob Velroux. Trier 1664 Januar 1. 

III fol. 42, ()leichzeiU(je Cople. 

35 Brüder, davon 12 Priester, 10 Professoren der Theologie undJtin.i. 
Philosophie. Die Zahl der Schüler nimmt zu: 21 sind in der classis 


^ Martin Chemnitz (S. 442 Aiim. 1). 

2 Aus diesen Anfiaben ist zu entnehmen, dass es sich um einen Ort des 
Herzogs von JüUch-Berg (im Hztli. Berg, vgl. S. 496) handelt. 


492 1564. 349— S51 

.Tan. i.phT/sices, 40 in der d. logices, rlietoricam 46, humaniores literas adiei'uiit 
60. Ad inferiores classcs (vgl. oben 156B Januar 1, Nr, 322) admissi sunt 
142. Allgemeiner FortscJirUt. His et alius accedit numerus forsitan 
quandoque ducentorum, qui duabus olassibus iam recens constitutis 
sacris diebus continentur, quibus purgandi ratio ac proferendae prima 
ling-uae germanicae elementa modus proponitur; das geschieht unter 
grossem Zulauf des Volks. Predigten in vier Kirchen. Grosser 
Zudrang zur Beicht iim Weihnachten, 600 täglich. Vernichtimg 
häretischer Bücher. Scripseram superioribus quadrimestribus, aedes ^ 
publicas a senatu collegio datas fuisse, lias modo rev"^"^ antistcs 
noster scholari eura et studio scholis aptari et liabitationibus ac- 
comodari procurat; hactenus enim ex illis tres permag-nae soliolae 
erectae sunt, et in loco adiacenti duae eiusdem quidem capacitatis 
sed niaiori apparatu a fundamentis extructae sunt. In quibus sta- w 
tim docere coepimus, ut modo in priscis aedificiis soli recipiantur, 
qui theologiae aut pliilosophiae operam impendunt. — 

350. Mainzer Viermonatshericht über September bis December 
1563, verfasst von Petrus Michael. Mainz 1564 Januar 3. 

X a. a., Original ; III fol. 40, (ßeicMeitige Copie. 

Jäh. 3. 28 Brüder. Pest hat die Schule gehindert. Verleumdungen. 

Hoc quoque tempore magna aemulis nostris calumniandi occasio 
est adempta; solebant enim illi saepenumero, antequam pliilosopliiam 
profiteremur, Icctiones nostras canino (quod aiunt) dente rodero *5 
conatusque nostros veluti pueriles aspernari, alii afüxis publice 
scliedulis rationalem ut vocant pliilosophiam a nobis expetere et 
nos quasi eam studiosis invidentes calumniari. Qui modo dimisso 
supercilio quiescunt: in facultatem siquidem artium Septem ex no- 
stris magistri libenter et gratis sunt recepti. Reiche Beicht- und'^'^ 
Predigtthätigkeit. Convictores in dies augentur. Dauerndes Wohl- 
tcollen des Erzbischofs. 

351. Kölner Viermonatsbericht über Januar bis April 1564. 
60 Mitglieder. Würden der einzelnen. Guter Gesundheitszustand 
trotz der Pest. 34 Novizen. Heinrich Dionysius tcird liector des 
Collegs zu Dillingen. Verhandlungen mit dem Bischof von Verdun 
über Errichtung eines Collegs in Verdun. 14 neu aufgenommen. 
Auftreten gegen die drohende Einführung der Communion unter 
beiden Gestalten und der Priesterehe. Deutsche Predigten am Char- 
freitag. Gottesdienst und 6 tag ige Mission in der vernachlässigten 
Kirche eines bergischen Ortes. 39 Convictoristen. Köln 1564 Mai 1. 

VIII fol. 14n, Ori(jinal; III fol. 58, gleichz. Copie; II fol. 54, Copie 
11. Jhs. 

Mai 1. — Sumus in hoc collegio 60, quorum sacerdotio initiati 12, 

magistri non sacerdotes 11, physici 7, logici 8. Eloquentiae Stu- 
dent 2, grammaticae 11, coadiutores temporales 8, — Destinavlmus 


m 166t 493 

lioc qnacli'iinestri spatio 16 fratrcs ad alia Öocietatis collegia: p.Mcaii. 
Heiiricum Dioiiysiura s. theologiae doctorem Diling'aiii, ut ibi rec- 
torem collegli agat, sicut a rev. P*^^ T. ordiiiatura fuerat, qni magno 
cum iViictu annis aliquot in metropolitano tcmplo hie concionatus 
5 est, et cum dolore propterea a catliolicis dimissus^ In Signum 
amoris reccpit duo capita ss. martyrum ex sodalitate s. Ursulae, 
pro rev'"" cardinale Augustano^ unum et pro Diligcnsi collegio 
alterum. Tot ante profectionem ipsi confiteri cupiebant, ut in illis 
aiidiendis diebus aliquot occupatus fuerit. Misimus postea ad idem 

locollegium alium sacerdotem artium magistrum, cui rev. p. provin- 
cialis duos magistros ex Tornacensi collegio addidit, Duos fratres 
misimus Eomam ad rev. P**^'" T. Amandavimus praeterea ad novum 
collegium Dionantense •' tres magistros cum fratre coadiutore tem^ 
porali^ atque ibidem nunc Societatis sunt 7 et tres inter eos sacer- 

ir>dotcs, quoi'um duo baccalaurei s. tlieologiae et duo alii magistri, 
unus Studiosus Societatis et unus laicus cocus; qui lectiones fbeli- 
citer inceperunt et continuant, magna discipulorum accurrente mul- 
titudine ac gaudente illa republica et circumliabitantibus populis 
atque abbatibus, qui in rebus necessariis nostris deesse nolunt ; et 

2oeorum exemplo Leodienses non parum excitabuntur. 

Ad haec Tornacum ex mandato rev. p. provincialis quatuor 
magistros destinavimus^ et peregrinationis gratia m. Andream Boc- 
catium Moguntia reversura in Frisiam misimus, ut lindem cum bo- 
nis catliolicis, qui Societatera dcsiderant, agat et dispiciat de modo 

25 in eam provinciam introduccndi Societatem, ubi tanta est penuria 
bonorum operarioruni'^. Misimus etiani sacerdotem quendam ex 
nostris cum magistro alio et coadiutore temporali peregrinatuni in 
Lotharingiam ad episcopum Virdunensem-'', qui aliquos Societatis 
maximoperc expetit ad praeparandum seminarium suae ecclesiae 

30 et primum collegium in Lotharingia. Offert collegium redltibus 
dotatum cum templo, ut rev. P*"-*^ T. plenius forte iam intellexerit 
ex literis ipsius episcopi, quas ante paucos dies ad P**^"' T. perCe- 
rendas curavimus ". 

14 Netmufgenommc/nß, davon 7 aus Belgien, je einer aus Köln, 
aus Nimioegeii (der dritte Busaeus), ans der Mark Brandenburg, 


1 Am n. März verliess er Köln (hs. Hauschronik ; Agricola l. c. I, 85] . 

2 Otto Truclisess, der alte Gönner des Jesuitenordens. 

3 Vql. oben S. 490. 
1 Vgl. oben S. 480. 

^ Der Bischof Nicolaus Pseaume von Verdun .^tand schon seit 1508 mit 
der Societas in Verbindung (Calmet, Notice sur la Lorraine II, 457), 
1564 ersuchte er Leonhard Kes.sel, einige Jesuiten nach Verdun zu 
schicken, da er die Ab.ncht habe, ein Colleg daselbst zu gründen. Im 
Frühjahr 1565 gingeti ztmäcMt Antonius Ädami Dionantensis, Gerar- 
dus Goiderus und Johann Avantianus nach Verdun ab (hs. Hauschro- 
nik a. a. 1564; Iteiffenberg 1, 104, Mant. S.27; Precis historiques XVIL 
517). 

^ Dieses Schreiben liegt nicht vor. 


m 1564. mi 

Mai 1. aua Bremen Und aila Esse'iL Praeter iaiii dicfcus duo adolesceiites 
naturalibiis bene dotati, qui alias fallento diabolo a primis proba- 
tiouibus defeceriint, non invenieiites requiem siipplices veniani et 
poenitentiam potentes redierimt. 

Hac Quadragesiraa in niagistros artium pronioti sunt ex disci- 5 
piilis nostris 21, quoriini 11 fuenint ex nostrorura fratruni niimero^. 
Eenovaveramus nostra studia mag'naque nmltitudo discipuloram huc 
confluxerafc, sed raulti postmodiim rursum discesserunt timore pestis-; 
niimoramus tarnen adhuc in scliolis nostris discipulos circiter quin- 
gentos. Atque hactenus de iis, quae intra seliolani et dojnuni no-10 
strum gesta sunt. 

Extra collegium sollte uberior hoc quadriniestri messis fuit. 
Cum enini periculuni ingens huic dioecesi immlnere videretur a 
petentibus utramque specieni et coniugiuni sacerdotum ^, in collegio 
conf'ugimus ad deum per quotidianas disciplinas et precos pro aver- 1» 
tenda tanta calaniitate. Sollicitavinius etiani uniyorsitatis rectorem 
et theologos, liocque effectuni est, ut in congregatione theologica 
ab Omnibus doctoribus uni nostrorum comniissuni fuerit, ut respon- 
sioneni contra petentium rationes conficeret, quae in.alia congre- 
gatione a cunctis postmodum est approbata, conclusumque fuit, siäo 
quis theologorum super his duobus articulis in posterum interro- 
garetur, iuxta hanc rcsponsioneni et non aliter respondeat, non 
expedire scilicet, ut bi articuli concedantur. Circa idem tempus 
unus theologorum Societatis habuit oratioucm in proniotione duorum 
doctorum s. theologiae '^ et ex patribus atque historiis probavit, 25 
neminem haereticum posse salvari nee rempublicam i^acatam et 
faelicem permansuram, si recipiantur aut tolerentur hacreses, hacrc- 
sibusque maiores nostros non conccssionibus, sed contrariis iussioni- 
bus occurrisse, et alia simul explicavit media, quibus ecclesiarum 
pacem olim conservabant aut turbatam sublatamve reparabant. Ilaec .lo 
autem oretenus dicta sunt praesentibus praelatis, consulibus, multis 
senatoribus , singularum facultatum doctoribus ; et denique tota 

^ Vgl. Decanatsbuch der Avfistenfacultät IV fol. 315, ico die 7 ö Studenten 
aufgezählt sind, loelche am 27. Februar das Examen pro licentia. be- 
standen. Ein grosser T/ieil derselben erlangte sofort danach die Ma- 
gisterioürde. Die Vertheilung der 7.~> auf die drei Bursen llisst sich, 
da die Handschrift beschädigt ist, nicht bestimmt angeben. Doch ent- 
fallen c. 35 auf das Montanum, 27 auf das TricoroJintum, c. 13 auf 
das Laurentianum. 

2 lieber die Pest des J. 1M4 vgl. besonders Buch Weinsberg hrsg. von 
Höhlbaum II, 131 ff. ' 

3 Nach der Darstellung der hs. Hauschronik (a. a. 1564) verfolgte EB. 
Friedrich dieses Ziel 'adhibitis otinm in deliborationein et avixilinm snrtVa- 
g'.'ineis aliquot siii.s\ 

* Wohl am 7. April (vgl. Breivers A.u.szug aus den theol. Decanatsakten: 
1564 April 7 fuit praesentatio afl licentifim d. I-Iii}!,'onis Zwollani et d. Petri 
Bnsaei Jesuitae. Et qnia Busaeus non erat nisi 26 annoviim, fuit magna diffi- 
cultas in eins admissione, et consensit, qnod non accipiot magisterii insig-nia 
nnto 30. aetatis annum. Vgl. auch Ilartzheim l. c. tS. 267). 


m i6U.. m 

propumodum uiiiversitatc cfc ulteiitc {»tidita, Jicct liui'alii eliiu diniidiaAiui j. 
duraverit, et a multis laiidata ac in tempore dicta; videturque hoc 
calicis et coiiiugii negotium sileiitio tcgi et consepeliri. — In die März ;.u, 
Parasceves germanice in diversis templis a qnatuor ex nostris 
5 pi'aedicat.a est i^assio. Nnnc cnim, praeterqiiam qnod in aede 
s. Ursulae concioncm continuamus, concionantur etiam nostri in 
parochia quadam mercatorimi et nautarum ^, qiii concionatorem prius 
liabuernnt admodum in fide siispectum, imo Ijaereticiim, ut iam 
apparet, cum non procul liinc inter liaereticos concionatoris scii 

lopotins sednetoris officio fungitur. Item concionantur nostri in tvi- 
bus monastcriis et in quodam pago, de quo mox plura, et quidem 
cum luci'o nqn modico animarum. Pergimus contessioncs audire 
in templo s. Mariae ad Gradus^, et in septimana sancta audivimus 
quoque confessiones rogatu pastoris in parocliia quadam nobis vi- 

m cina. Pagus, cuius antea niemini'', est in ducatu Montensi sub 
duce Cliviae, in quo, quemadmodum et in plerisque aliis, boni pa- 
storis summa erat necessitas; omnia enim ibi in templo nimis ne- 
giecta iacebant, venerabile sacramentum male tractatum. Sed per 
dei gratiam opera cuiusdam patris Societatis totum templum in 

«obonam formam rcclacmm est, cum magna populi admirationo et 
satisfactione. Cum populus videret nostros flectere genua ante ve- 
nei'abile sacramentum, admii-ati sunt. Non pauci ex statu malo perdi- 
tionis et liaeresi fuerunt liberati. In l'estis pasclnilibus 425 vel circiter Ain-ii 2, 
ut boni catbolici sub una specie communicarunt, qui omnes praeter 

2;-. sex vel octo dicto patri fuerunt confessi. Concionatus est tum ibi 
sex continuis diebus et multos ad compunctionem et lachrymas 
permovit. Postridie Pascliae tantus concursus fuit ad eins concio- 
nes, ut templum omnes non caperet. Interfuerunt illi concioni etiam 
tres pastorcs et unus sacellanus ex aliis pagis, et magno optabant, 

sout et in caeteris pagis essent tales verbi dei praedicatores. Distri- 
buti fuerunt aliquot pauci catechismi Societatis; excursum etiam 
ad vicinas villas. Omnes patri illi fuerant obedientissimi, et sin- 
guli aliquid contribuere volebant, ut apud ipsos maueret, Multum 
sunt commoti contra haereticos. Omnes maxime in eo aedificati 

.'!,-) fuerunt, quod pro omnibus suis laboribus nihil prorsus volucrit 
mercedis recipere. Redeuntem Coloniam cum lachryrais et gemitu 
dimiserunt, sed quia saepius ad collegium miserunt, rogantes, ut 

1 Die Kirche Maria LysJdrchen ; llhetius übernahm dort die l'redif/t (hs. 
HauHchronik) . 

2 lihetius vermerkt in seinem Imjebuch zum October lö08: Canonici b. 
Mariae ad Gradus concesserunt ' nobis sacelUxm S. Mariae Majj'dalenae ad 
andiendas confessiones, id quod ante in alio loco concosserant oinsdein templi, 
sed etiam ad celebrandiim et commnnicandum alios, idqiie circa festum S. Dio- 
nysii. Die 15. Octobris recepimiis claves sacelli S. Mariae Mag-dalenae. — Praeposi- 
tus sunimi tenipli (H:i. Georg von Braunschtceig-Lüneburg), qui cancellarlus 
est huius xmiversitatis et archiepiscopus Bremensis, dans ciiidam adolescenti pa- 
storatum, commisit ut Embricae et deinde in hoc nostro collegio studeret (IX^ 
1 fol. 86), 

° Es int loohl an den oben ß, 491 Z. löff. bereits angedeuteten Ort zu denken, 


496 ,1564;. 351,552 

Mai 1. iclem pater ad ipsos redirct, Jincusque siiigiilis fcstiö diebus in 
eodem pago conciones continiiavit et adlmc continiiat. Mox antem 
quendam ex nostris discipulis concionatorem habitiiri sunt, qnera 
dux Cliviae ad g'ubernationeni illius parocliiae admisit. Facile, ut 
apparet, reduceretur popnlus, si non deessent boni gnbernatores. r, 
Alterius ciiiusdani pagi seu oppidnli pastor coepit etiani nostra 
opera in suis ovibus nti; speranms in dies raesseni maiorem. 
5.9 Gonvictoristen. — Coloniae, Kalendis Maii 1564. 

352. Trierer Viermonatsbericht über Januar bis April 1564, 
verfasst von Jacob Velroux. Trier 15()4 Mai 15. 
III fol. 50, gleichzeitige *Copie. 

Miü 15. U5 Brüder, davon 13 Priester, 13 Professoren. Nach Trier ist Jo- 

hann Berkelitis gekommen, Maximilian a öapeTla. ist nach Mainz, Peter 
Fähe (der in den Orden eingetreten ist) nach Köln versetzt. Fort- 
schritte der Schule. TheaircUische Aufführungen. Expcrimnr, non 
parvani in liac provincia iidelinm esse iacturam, cum ex minus lo 
frcquente usu tum inopia confessariorum. In simplici namque 
et Meli populo mcssis copiosissiraa est, sed operarii paucissimi. 
Predigten der Jesuiten in der LiebfrauenJdrche, im Dom und in S. 
Gangolph. In der Jesttitenkirche an Festtagen 130 Communicanten. 
In Sachen der Communio suh utraque liac in jjrovincia halluci- 
nantur et aberrant quamplurimi, qui niixtim plurium lieresiarcha- 
rum seducuntur opinionibus. lilud nialum cum iterum serpere vi-ir. 
deret rev™"^ archiepiscopus noster, loca varia a suis consiliariis et 
nostris visitari iussit. — Consules totusque senatus procurare un- 
animi consensu coeperunt, ut unusquisque civiuni, praesertim qui 
de fidc suspecti erant aut quicunque vaciliare videbantur, aliquod 
indicium fidei catholicae exhiberent, et cum maxime circa com- 20 
munionem negotium versaretur, voluerunt omnes a pastore testi- 
nionium accipere communionis factae sub altera tantum specie. Qua 
ratione nonnulli deprehensi fuerunt joravo dogmate seducti et male 
persuasi, non solum inter plebeios aliqui, verum etiam ex senatoribus 
unus, cui nee senatus ipse parcere voluit, omnes enim aeque edicto 25 
communi subiacere asseruit, quo promulgarat, omnes eos, qui ecclesiae 
Romanae ac priscae fidei se non accomodarent conformarentque, 
urbem exire sicque amicos deserere debere, alias bonis privandi 
et aliis malis afficiendi forent. Quod ab ipso senatu etiam prin- 
cipe inscio promanavit, cuius fidem et integritatem in omnibus eo 30 
facto colligere licet. — Die häretischen Prediger versuchen aber 
dennoch non solum privatis concionibus verum etiam scripfcis 
Boden zu gewinnen. — Rev™"'^ episcopus Virdunensis ex concilio 
Tridentino revertens collegiura nostrum invisit. Magno tenetur 
desideJ'io, ut Virduni collegium erigatur, in quem finera unus pater 35 
cum duobus fratribus ad illum Colonia missus fuit^. Der Oraf 

1 Vgl. oben S. 493 (Sachino, Ilistoria S. J. III (1649) 29; Metropolis ed. 
Str amber g II, 267). 


S5Ö-355 1564. 49'? 

von Mansfeld ^, der Statthalter von Licxemhurg, ist gleichfalls sehr Mai i5. 
für die Societas eingenommen; er hat das Trierer Colleg in Augen- 
schein genommen und seinen Sohn zur Erziehung dorthin geschickt. 
Ciü alios non paucos adivinxere liuius diocesis et vicinarum pro- 
vinciarum primores, qui nullibi suos filios tarn commode erudiri 
posse existimarunt quam in nostris scholis. Ex quo fit, ut nobiles 
quosque adolescentes apud nos cernere liceat, etiam ex iis familiis, 
5 quae quondam germanicas ecclesias sumniopere vexarunt. Quare 
ab eorum educatione non minor harum regionum pendet salus, 
quam libertas et tutela. — Wolilioollen des Erzbischofs. Quinque 
scholis superioribus mensibus constitutis duae aliae adiunctae sunt. 

353. Rundschreiben des Johann de Poianco an die Oollegien Mai so. 
der Jesuiten. Eingehende Schilderung des durch Verleumdungen 
entstellten Verhältnisses der römischen Jesuiten zum Cardinal Carl 
Borromeo. Ungnädige Haltung F. Plus' IV. Versöhnung mit dem- 
selben^. Sein Besuch des Collegium romanum und germanicum^ am 

18. Mai. Verhandlungen des Generals Laynez mit dem Pajjst in 
Frascati'^. Rom 1564 Mai 30. 

VIII fol. 136, gleichzeitige Copie, 

354. Anton Adami an Leonhard Kessel. Die drei Brüder in Juni 2. 
Verdun (Adami, Johann Avantianus und Nicolaus) befinden sich 
loohl. Sie haben 50 Schüler. Es scheint ihnen, dass der Bischof 
nostrae Societatis aemulos nonnullos penes se liabeat, qui eum a 
proposito suo fd. i. der Gründung eines Collegs in Verdun] retrahere 
Student. Doch hat er sich bisher im. allgemeinen wohlioollend und 
freigebig gezeigt. Verdun [1564] Juni 2 (postridie s. Sacramenti). 

IV fol. 164, Original. 

Adr, Eev. p. Leonardo Kessel apud Colonienses S. J. praeposito. 

355. Andreas Boccatius an Leonhard Kessel. Schtoierigkeiten, 
die sich ihm in Friesland entgegenstellen. Sneek [1564] Juli 28^. 

IV fol. 166, Original. 

Adr, Eev. in Christo patri d. Leonardo Kessel, rectori collegii S. J., Oo- 
loniae. 

10 Vere qui in monte cum Christo est, sentiat sibi bonum ibi juu 2s. 

esse prcsertim tam periculoso tempore, hoc est Jesu Societate, que 


^ Graf Peter Ernst von Mansfeld. 

2 Vgl. zur Sache Sachino II, l. 8 nr. 10 ff. Das obige Rundschreiben ent- 
hält einzelne Ergänzungen zu dieser Einzahlung. 

^ Steinhuber l. c. I, 57. 

^ Die Vorgänge in FrascoM, loo der Papst der Societas seinen dauernden 
Schutz zusagte, hatte Laynez schon am, 20. Mai in einem kürzern Rund- 
schreiben den Collegien mitgetheilt (München, Je.nätica 2 fol. 90). 

ö Im, Frühjahr 1564 loar Andreas Boccatius von Köln aus nach Fries- 
land gesandt ivoi^den; vgl. oben S. 486 ff. 

Jesuiten-Akten. 32 


498 1564. 365 

Juli 28. hodie supra montem est a deo posita, tum ut., qui in illa sunt, 
securi sint ab hostium incursu, tum etiam, ut omnibus conspicua 
Sit vereque fortis et infracta contra vitia et omnes difficultates, que 
exoriri possunt. Sensibiliter sensi in isto meo exilio et Aegypto 
dominum mecum difficultates multas et mag-nas contra multos eos-5 
que magnos et contra civitates perfringentem et animum mihi in 
adversitatibus addentem, cum neminem pene in Frisia invenirem, 
qui mihi assisteret vel consilium aut simile quid daret. Ducissae ^ 
literae commendatitiae apud civitates Frisiae non potuerunt efiicere, 
ne excluderer. Tandem d. Joachimus Hopperu.s secreti consiliiio 
consiliarius et d. Viglius ^ preses impetrarunt mihi literas patentes 
nomine regis scriptas sigillo regis appenso, que omnibus, qui in 
aliquo officio sunt, iubent, ut mihi assistant contra homines illos, 
qui mihi molestiam aliquam exhiberent, et precipiunt absolute om- 
nibus, ut sinant me scholam erigere in Frisia ubicunque mihi visum is 
fuerit, nullis contrariis consuetudinibus, pactis aut similibus ob- 
stantibus, et rationem addidit rex, quia ita nobis placet seu ea 
est voluntas nostra. 

Cum iam secundo Bruxella redirem illas literas afferens, inveni 
d. comitem de Arenberg, prefectum Frisiae occidentalis et Gronin- 20 
gensis ^. Huic erat prima et precipua commissio, ut mihi assisteret 
contra importunos, data, quare ostendi ei literas regis. Ille cum 
curia Frisiae deliberans huic supplicationi meae apposuit more iuri- 
dico apponimentum (ut vocant) nihil ad petita respondens, hec verba 
habens: 'Nos regiae raaiestatis vicarius, preses et senatus Frisiae 25 
permittimus, quantum in nobis est, ut Andreas cum suis ea exequatur, 
que regis literae illi concedunt'. Que verba adversariis (si ea vi- 
derent et scirent esse responsa) occasionem darent, se mihi oppo- 
nendi et spem adversus me i)rcva]endi. Non petieram eorum ap- 
probationem, cum regis litere mihi sufficerent, sed ut mihi assisterent 30 
contra adversarios. Itaque videns parum spei in capitibus et minus 
in primaria civitate, scilicet Leovardiensi, furori cedendum putavi 
et me contuli Snecam, civitatem eiusdem magnitudinis cum Bon- 
nensi civitate, in qua non ineptum iudicans scholam erigere, do- 
mum magnam usque ad Maiuni conduxi cum hortulo 25 aureis, 35 

Aug. 1. 28 brabanticos stuferos valentibus. Quas primo Augusti (deo vo- 
lente) incipiam inhabitare et paulo post in eisdem docebo, ut sint 
Sept. 29. pueri sub divi Michaelis melius fundati. Spero, quod hie nulluni 
mihi sint moturi molestiam, sed quia adhuc incertus sum, nullos 
adhuc peto, qui me adiuvent. Intelligara tarnen cito, ubi incepero 40 
docere. Quare ea molestia seu difficultate superata vel nulla mota, 
statim aliquem petam cum coquo seu coadiutore fidele, Julio scilicet. 


1 Herzogin Margaretha von Parma, die Statthalterin der Niederlande. 

2 Oben 's. 488 Anm. 2. 

3 Johan von Lalaing, Graf von Arenberg, tvar seit 1559 Statthalter von 
Friesland, Over -Ys.<iel, Groningen und Lingen,- 


S55, 356 1564. 499 

si vobis placet, vel Willielmo, qui aptior liic esset ob linguam, si Juli 28. 
vobis non esset necessarius. Si patres nostri scirent, quantum 
boni in sua Hollandia in diversis civitatibus d. Goudanus^ fecerit 
quamque gTatus sit, potius eum in Hollandiam remitterent quam 

5Lovanii latitare ob unam lectionem permitterent. Adeo enim eins 
consilia et conciones grate sunt Goude, Roterodami et Delphis, si- 
cut ipsimet mihi per eas civitates transeunti et alibi dixerunt nitro. 
— Primus ingressus noster in Frisiam est valde mihi difflcilis, 
spero successum bonum. Dixit mihi Bruxelle d. Joachimus Hoppe- 

lorus, vel nescio quis alius, historiam et chronica Frisiae habere, 
primos Frisiae apostolos aliquando passos repulsam et tandem autho- 
ritate Pipini regis Franciae patris Caroli Magni eos adraissos esse. 
Haec civitas habet paucas conciones, imo unam tantum diebus 
festis. Ego patribus aliquando multa scripsi de Frisiae calamitate, 

]5sed nunquam satis depinxi neque possum satis describere; quod 
nihil fere sit in ea sanum tum in flde tum in vita et moribus et 
sal hie prorsus infatuatum est. De discipulis nunquam fui solli- 
citus et audiOj iam aliquos expectare, ut incipiam. Vere video 
quotidie Societatem nostram esse securum portum et ignem in den- 

2osissimis tenebris lucentem. Snecae 28. Julii. 

356. Kölner Viermonatsbericlit über Mai bis August 1564, 
verfasst von Johann Rlietius. 41 Mitglieder. Einrichtung eines 
Probationshauses. Pest in Köln. Zahlreiche Todesfälle in der Stadt, 
jedoch guter Gesundheitszustand itn Colleg. Flucht vieler Schüler. 
Fortsetzung der Predigten in S. Ursula und in anderen Kirchen. 
Bittgottesdienste. Der Rath loeist Verdächtige aus und ordnet Be- 
gräbniss von Sacramentsverächtern auf dem JudenJdrchhofe an. Ver- 
scharrung von Ketzerleichen auf dem Schindanger. Ausübung der 
Censur durch die theologische Fakultät. Köln 1564 September 1. 

III fol. 58, gleiche. Copi'e; II fol. 50, Copie 17. JJis. 

— Degimus in hoc collegio 47 Societatis, herum 9 sunt sacer- sept. i. 
dotes, quibus mox decimus accedet. magistri non sacerdotes 8, 
baccalaurei artium 6, logici 7, humanioribus literis dant operam 
12, coadiutores temporales 5. Ut autem hi omnes et praesertim 

2r)novitii maiores in vocatione progressus deinceps facerent, consti- 
tuimus domum quandam probationis distinctam plane ab aedibus 
seniorum fratrum, in qua more Societatis nunc 18 exercentur. — 
Vier sind neu aufgenommen, davon je einer aus Holland und Jü- 
lich, zwei aus Lüttich. Von den Brüdern sind 2 nach Trier, einer 
nach Löioen, 2 nach Tournai geschickt worden. M. Johannes Palu- 
danus aus Tournai ist am 10. Juni gestorben^. — Post hunc am- 
plius quisquam infirmatus non est. Non enim erat inflrmitas con- 

sotagiosa, in quo singularis quaedam dei benevolentia erga alumnos 


1 Der oft erwähnte Nicolaus Goudanus (der 1565 Nov. 10 in Löiven starb). 

2 Reiffenherc/ I, 108. 


500 1564. 356 

Sept. 1. Societatis elncet. Etenim cum toto hoc quadrimestri tempore gras- 
sata Sit per haue civitatem pestis et in dies magis inteiidatur atque 
adeo invalescat, ut non raro uno die moriantur 150 et proxime 
250 S et ex parva nostra platea quasi quotidie 3, '4 vel 5 defe- 
rantur ad coemiterium, adeo ut hoc oollegium frequenter undiques 
septum fuerit, plura etiam monasteria haec plaga invaserit, et duo 
alia gymnasia, quae suspensis lectionibus istam ob causam occlusa 
sint, collegium quoque iurisperitorum ^, quendam etiam in schola 
theologorum corripuerit, et omnino ita saeviat, ut magnara civium 
partem urbe expulerit et lectionum atque mercatus magnam cessa- lo 
tionem attulerit — nos tamen dei gratia in haue usque diem pro- 
tecti in solitis lectionum functionibus perseveramus, sed minore 
numero studiosorum, qui magna ex parte timore contagii defluxere^. 
Pergimus praedicare apud S. Ursulara et in quadam parochia; 
concionati praeterea sumus in aliquot vicinis pagis. Augetur nu-is 
merus confitentium. — Satis ubera nunc messis, multos enim pestis 
ad deum ire compeilit. Rev™"^ archiepiscopus ad placandum deum 
circa finem mensis Julii triduanum ieiunium iniunxerat praecepe- 
ratque, ut darentur eleemosynae et preces fierent confiterenturque 

Juli 30. ac saoram eucharistiam sumerent. Atque 3. Cal. Augusti so- 20 
lemnis fuit cleri et populi supplicatio; in omnibus templis missae 
precariae habitae , venerabile sacramentum et sanctorum reli- 
quiae expositae ac tanta multitudinis devotio, ut festivitas pa- 
schalis celebrari videretur. Catholicus quoque senatus Imius rei- 
publicae quosdam primarios viros in religione suspectos a curia sr, 
A.ug. 20. removit et die 20. Augusti in concionibus publicari fecit per 
singulas parochias civitatis, quod, si quis sacramenta contemnens 


^ Die Professoren der Universität rerliessen fast alle Köln, nachdem eine 
Anzahl von ihnen der Fest erlegen ivar. Am 80. Jzdi starb Joh. Rure- 
mundensis, Lector an der Laurentianerburse ; am. 20. August Gerardus 
Ditmaj'i; am 21. August Bernhard Kremer von Aachen; am 24.' August 
Theodor Schlosgen aus Münster, Professor am Montanum; am 14. Sep- 
tember Philipp Mulman Novesius, Pastor an S. Johann in Curia; am 
2. October Johann Hinsberg ; am 19. November Henricus Bussers Ton- 
grensis, Regens des Laurentianergymnasiums ; am 12. November Eber- 
hard Geselschoff ab Holt, Pfarrer von 8. Christoph ; am 14. Noveonber 
Martin von Aldenkirchen (Decanatsbuch IV fol. BIS). 

2 Die Kronenburse (vgl. oben S. 801 Anm. 1). Der Unterricht in der 
juristischen Facultät hatte übrigens schon vorher längere Zeit aus- 
gesetzt, weil die Professoren mit ihren Gehältern unzufrieden waren 
'(Rathsprotokoll vom 10. April 1564, vol. 21 fol. 210). 

3 Buch Weinsberg ed. Höhlbaum, II, 181 ff. — Im Mai 1564 lourden 21 
Studenten zu Baccalaureen in artibus promovirt (18 Montaner, 4 Lau- 
rentianer, 4 Tricoron.). Ein Candidat des Tncoronatum, der sich 
ausserdem gemeldet hatte, Goericus Nicleopontanus, 'admissus minime 
est, eo quod repetitus Laixrentianae bursae discipulus responderit, se malle 
pati repulsam, quam visitare Laurentianum gymnasium, tametsi priusquam 
novae bursae discipulus fieret, istic duos annos aut etiam plures studuerit' 
(Decanatsbuch IV fol. 817). Vgl. zu diesem Ueberlaufen der Schüler 
obeii S. 375 Anm. 2. 


356, 357 1564. 501 

sine Ulis moriatur, sepeiiri non debeat cum christiaiiis in Joco sacro, Sept. i. 
sed sumptibus eorum, qui cum eiusmodi haeretico iiabitarunt, et eius, 
qui tali domum elocavit, eferri debeat extra civitatem in agrum 
Judaeorum sepulturae assignatum, et si quis contra hoc venerit, 
5 quod mulctae* loco 25 daleros pendet^ Item nionuit pastores, ut 
si aliquos eiusmodi refractarios inter suos liabeaut, ad senatum re- 
ferant; cuius mandati severa quoque fit executio^. Unus enini 
iuxta Rhenum prope leprosorium, duo ad patibulum publicum, alius 
in agro, ubi canes mortui excoriantur, rursus alius, et ille quidem 

10 ex nostra vicinia, iuxta locum, in quo equorum cadavera abiici so- 
lent, humatus est. Judei enim tales inter sua sepulchra ferre re- 
cusabant^. Nonnulli convertuntur, alii, spero, metu similis infamiae 
fugient, et sie Colonia suaviter expurgabitur adiutorio divino. Alter 
consulum''= continuus est auditor in concione cuiusdam patris ex no- 

15 stris. Quosdam libros perquam accomodos praesenti rerum sta- 
tui alibi iam impressos hie etiam imprimi curavimus, et quidem 
cum censura et approbatione facultatis theologicae, atque in spe 
sumus, quod mandato senatus id tandem confirmabitur, ut nulli 
hie libri excudantur, quos non prius theologi approbaverint. De 

20 convictoribus nihil inpraesentiarum scribendum occurrit, quia 
pauci, nisi quod solito meliores sint. Coloniae Calendis Septembris 
1564. 

357. Trierer Viermonatsbericlit über Mai bis August 1564, 
verfasst von Jacob Velroux. Trier 1564 September 1. 

in fol. 59, gleichzeitige Gopie. 

38 Brüder, davon 14 Priester. Pest in Trier. Tüchtige No- sept. i. 
vizen. Der Weihbiscliof'^ nimmt die Exercitien, desgl. der Abt von 
S. Martin. Wegen der Pest sind von 550 Schülern nur 200 geblieben. 
Predigten im Dom, in der Liebfrauenkirche und in S. Barbara. 
In S. Gangolf ist ein früherer Schüler der Jesuiten Pfarrer geworden. 
Grosse Beichtthätigkeit, in Folge deren viel gestohlenes Gut zurück- 
erstattet loird. Plurima, quae in tumultibus, quos marchio Branden- 
burgensis ^ in Germaniae flnibus excitavit, depopulata, divendita 
25 ac deperdita fuerant, ad veras possessorum manus patrum ope et 
consilio redierunt. Bekehrungen, Vereinigung getrennter Ehegatten, 
Erneuerung der Reliquieiiverehrung in S. Matthias. Der Erzbischof 

<* multae. 


1 EathsprotokoUe vol. 21 fol. 264. Der Beschluss erfolgte auf Antrag 
der städtischen Pfarrer. Der Judenhüchel lag vor dem Severinsthor. 

2 Dasselbe berichtet die hs. Hauschronik a. a. 1564. 

^ Diese Behauptung verstehe ich nicht; seit der Austreibung vom J. 1424 

lebten keine Juden in Köln. 
^ Bürgermeister waren damals Johann Pyll und Philipp Gail. Der 

letztere tvar ein Gönner der Jesuiten. 
ö Gregor Virneburg (S. 311 Anm. 2). 
" Markgraf Albrecht von Brandenburg im Sommer 1552 (S. 202). 


502 1564. 357—359 

Sept. i. hat de7i Jesuiten das verlassene Kloster 8. Barbara überwiesen. Cum 
illud abhinc aliquot annis desertum incultumque remanserit, varia 
in illo spectra et visa et audita fueruiit, quae ne diutius patcremur, 
accesserunt omnes nostri certo die, cum patres tum fratres, eo fine, 
ut innovatio aliqua perüceretur. Cuius rei gratia quatuor sacras 
celebrata fuerunt, quorum unum solemni ritu decantatum est. Huic 
introitu exorcismus fuit adiectus, ex quo tempore nil spectri am- 
plius apparuisse fertur. 

358. Mainzer ViermonatsbericM über Mai bis August 1564. 
Mainz 1564 September. 

III fol. 62, gleichzeitige Copie ; X a. a., desgl. 

Sept. 35 Brüder. Fortdauer der Pest, die zeitweise Ausioanderung 

in ein anderes Haus nöthig gemacht hat. 300 Schüler. Mehrere 

Schüler und Brüder sind der Pest erlegen. Verbrennung häretischer 
Bücher. Predigten. Communionen. 

359. Franz Coster an [Leonhard Kessel in Köln]. Costers 
Verhandlungen mit dem Bischof Nicolaus von Verdun über die Grün- 
dung eines Collegiums der Societas in Verdun. Verdun [1564] Sep- 
tember 24. 

VIII fol. 149, Original. 

Sept. 24. Coster hat am 18. September Trier verlassen und ist über Greven- 

macher und Bettemburg aon 21. September nach Verdun gekommen, 
quo etiam pridie illius diei episcopus ipse a cardinali Lotharingie 
reverterat. Inveni hie necdum datas episcopo fuisse literas rev. lo 
p. nostri generalis cum literis D'"^ V. et defensione censure. Ita- 
que misi a prandio d. Antoniura ^ cum literis illis et libro, qui 
denunciaret reverendi&eimo adventum meum, ut quo tempore ipsi 
commodum esset, per puerum me ad se accerseret. Audito epi- 
scopus adventu meo iussit ad cenam venire. Veni cum d. Antonio i5 
et ante cenam post salutationem porrexi literas Rev^*' V., quas me- 
cum ferebam, cum libellis istis, quos illi portabam. Dixit se nec- 
dum legere potuisse literas rev. p. nostri generalis nee Rev'^'^ V., 
que illis erant adiuncte, legit tamen me presente postremas, quas 
mecum habebam, quibus lectis cepit dicere, hanc ipsi fuisse liactenus2o 
mentem, ut Societatem in Lotharingiam introduceret, potius, ut So- 
cietati gratiflcaretur, quae quidem doctis viris egeret, quorum copia 
dei gratia abundaret. Ego conabar talem cogitationem ab illo ab- 
ducere et potius in eam mentem ipsum adducere, ut cogitaret, non 
tarn Societati ab ipso gratiam prestari, que iam multis collegiis25 
abundaret in Galliis et omnibus mundi partibus et pluribus quam 
exornandis sufficeret, quam ipsi potius a Societate maximum com- 
modum adferendum, qui licet non careat opera doctorum virorum, - 


Antonius Adami (Nr. 354). 


359 1564. 503 

non tarnen multos liabeat, quibus est pietas cum cruditione con- sept. 2<i. 
iuncta, vel si sit, non ita talentum sincere in proximorum auxilium 
expendant. Videri eniin mihi dicebain, gentem illam admodiim 
adbuc esse incultam et agrestem et pastores, qui in vicinis pagis 
sdegunt, non eos esse, qui administrando grege divino sufficiant etc. 
Non negabat. Addidi igitur, nt rev^^^ D. S. literas prius rev. p. 
nostri generalis legeret, quibus lectis uberius aliquando de nostro 
negocio agerenius. Erat iam cenae tempus et alii eenam expecta- 
bant. Itaque solutum e,st primum istud privatum colloquium. Ce- 

10 navimus pariter, et inter cenandum ex bis, qui aderant, interrogabat, 
num etiam Parisiis collegium esset Societatis et ubi ; illi affirmabant 
in commodissiraa' esse pJ.atea totius universitatis. Ego tarnen literas 
p, Oliverii ^, quas Treveri mecum attuleram, aperui et octo illi 
collegia nominavi in Gallia et pauca de Societatis incremento dixi. 

15 Cena absoluta privatim me vocavit et dixit, integrum sibi non 

fore toto die sequenti, ut mecum de collegio colloqueretur, quod 
examini ordinandorum vacare deberet, verum die sabbati postsept. 23. 
datos ordines sibi tempus futurum a meridie. Curavit mihi in 
aula sua parari cubiculum et omnem commoditatem, ego, qui di- 

2ocerem fratribus meis malle adesse, hoc deprecabar, quia plus con- 
solationis apud ipsos essem accepturus. Jussit itaque in collegio 
videri, num re aliqua egeremus, et ea liberaliter administraretur. 

Postridie, qui erat dies Veneris, vocati sumus ad prandium, sept. 22. 
d. Antonius et ego, et ante prandium quidem nihil est actum, in 

25pra.ndio vero, ubi aderant guardianus Minorum doctor Sorbonicus, 
prior Augustin ensium licentiatus theologus, et prior Predicatorum, 
episcopus Societatem common davit egregie et inter cetera dicebat, • 
se plurimum admirari, quod omues principes Societatem habere 
in suis ditiouibus exoptent (legerat iam literas rev. p. nostri gene- 

3oralis), eam vehementer crescere atque per eam heresim paulatim 
extirpari. Laudabat d. Canisium, p. Alphonsum Salmeronem, quos 
viros magnos et egregios nominabat. Ego in hoc prandio etiam 
nonnulla dixi, que aliis placuisse ex alto silentio, quod prestabant, 
existimo, dicebam de fructu, quem collegit Societas Auguste, de 

3ömiraculis quibusdara editis in fidei conflrmationem, de vaticinio 
amite d. Canisii^, de Societate, concilio et peste. 

Absoluta iam mensa, dum cum duobus colloqueretur rev"™"^, 
nempe guardiano Minorum et alio quodam sacerdote, ego Interim 
egi cum d. officiali, viro probo et docto, cui Eome probe fuerat 

4onota Societas; egi autem non quidem de collegii negocio, de quo 
cum solo rev"^*^ agere animus erat, sed de Romano collegio et si- 
milibus rebus, quibus primum familiaritas comparari solet. Ad- 
vocavit me deinde ad se rev"^"^ et literas se rev. p. nostri gene- 


1 Oliverius Manareo, der damalige Provincial von Frankreich (seine Vita 
in Acta SS. Juli VII, 578). 

2 Vgl. Biess, Canisius S. 13. 


504 1564. 359 

Sept. 2d. ralis legisse dixit et bene considerasse sibiquc animum esse, ut 
collegium instituat, quod diocesi toti posset commodare. Proinde 
se cupere, ut mentem Societatis et superiorum illi exponam, ut 
videat, quid prestare possit, quid non possit. Ego initio cepi illi 
exponere Studium et institutum Societatis et ex bulla Julii III. ^ h 
finem illi declarare. Dicebam non solum vacare Societatem pue- 
rorum institutioni, sed concionibus preterea, confessionibus et om- 
nino Omnibus illis officiis, quibus aliqua utilitas adferri proximis, 
tarn laicis quam clericis et sacerdotibus possit, nee in civitatc modo, 
in qua collegium esset erectum, sed per pagos etiam vicinos etio 
universam diocesim. Itaque futurum, ut ab isto collegio non so- 
lum studiosis utilitas adferenda sit, sed sacerdotibus, ut quae ra- 
tione concionari, confessiones excipere, doctrinam christianam do- 
cere et munere suo pastorali recte perfungi debeant, discant. Tum 
episcopus: 'Hoc', inquit, 'ego cupio, nam in hac civitate ego pro 10 
virili concionor, sed ut etiam foris populus iuvetur, vehementer ex- 
opto\ Cepit me tum bonus vir amplexari et ad pectus suum 
comprimere aspicientibus id ceteris aulicis, qui aderant, et in tali 
amplexu multo tempore mecum colloquebatur. Et inter alia multa, 
que modo non succurrunt, dicebat se in civitate sua sex fratres2o 
Societatis desiderare, quibus ipse necessaria preberet. Ego re- 
spondi, tarn exiguum numerum nulli collegio sufficere, quemadmo- 
dum facile intellecturus esset, si singulorum officia velit expendere. 
Itaque, si illi placeret, personas ipsas numeraremus et an tarn 
parvo numero contineri possint, expenderemus. Accensus vehe-25 
mentius episcopus eduxit me ex cenaculo in hortum, aliis Interim 
expectare iussis, qui ad examen ordinandorum convenerunt. In 
horto ita numerum collegi, ut dicerem, collegio necessarium esse 
concionatorem egregium, quemadmodum ipse desiderabat, et duos 
ut miiiimum temporales coadiutores, iam pro 5 aut sex classibusso 
9 aut 12 magistros, si velit, ut preter diligentem curam discipulo- 
rum aliquando ad pagos excurrant et concionibus dent operam. 
Jam porro ad hos adiungendi essent minimum sex . Studiosi, qui 
sint veluti seminarium operariorum, ut res perpetua relinquatur et 
collegium sibi ipsi providere possit nee ab aliis collegiis cum ma-35 
ximo ipsorum detrimento perpetuo emendicare magistros. Annue- 
bat rev'""^ et equa omnia iudicabat. 'Sed ego', inquit, 'tantum 
de duabus classibus cogitaveram\ Tum ego mihi videri dixi nu- 
merum Studiosorum ita accrescere, ut ad sex classes sit facile ve- 
niendum, parum enim profuturum, si due solummodo schole flaut, do 
nee nostros multum boni et fructus in tam parvo numero facturos. 
Cepit tamen dicere, se ob id potissimum Societatem in suam civi- 
tatem introducere volle, ut illum imitarentur cardinalis et dux 
Lotharingie et in Societatis notitiam venirent. Ego contra modeste 
secabam id opus non esse, ex quo tam multa essent in Galliis 45 


Die Confii^mationsbiille P. Julius III. vom 21. Juli 1550 ist gemeint. 


359 1564. 505 

erecta collegia, unde illi facile in Societatis notitiam deducerentur. sciit. 21. 
Sed couabar magis ostendere magnam in ista diocesi collegii ne- 
cessitatem, per quod fieret, ut ipse habcret bonos sacerdotes et 
fideles ministros, ut ipsi fere in utramque aurem dormire liceret. 
5 Ostendebam, ut iuventus, ut populus, ut olerus institueretur, ut 
mores omnium componerentur, ut faoiamus Colonie, Treveris, Mo- 
guncie. Eespondit ipse veliementer accensus, se paratum iam mille 
francos in annuos reditus relinquere collegio et illud a funda- 
mentis novum excitare, impensis non parcere et edificationem totam 

loarbitrio Societatis relinquere; ego animum ipsius tarn fervidum, 
quoad potui, commendavi et dixi futurum dei gratia, ut gavisurus 
Sit viso fructu, qui ex Iioc collegio colligeretur. Respondit, se ve- 
hementer desiderare diem illam atque Abraham desiderabat videre 
diem domini; consului illi porro, ut ad rev. p. nostrum generalem 

15 hoc suum desideriura scriberet. Respondit se facturum et petiit, 
ut ego illi memoriale conficerem eorum, que scribenda illi vide- 
rentur. Id feci. Ipse vero hodie literas ad rev. p. nostrum scri- 
psitS quas mihi paulo ante cenam legit et que cras summo mane 
Augustam mittentur et inde Romara. Oontinebant autem explica- 

sotius mentem ipsius, quod cuperet hie erigi collegium non solum, 
ut in eo preceptores sed etiam studiosi alerentur Societatis, quod 
amplum locum nobis dare velit et domos erigere, quod 1000 fran- 
cos quotannis designare et fere similia his, que ego ad rev. p. 
nostrum scripsi, quorum exemplar Rev^® V. mitto. In illis videbit 

2) Rev. V., quae hie studio pretermitto. 

Video hie amplissimam messem et tan tum expecto fructum, 
quantum ex collegio aliquo totius provincie nostre, et facilom 
Video rationem, si unus esset egregrius concionator, qualis est d. 
Florentius, qui Tornacum ivit, et unus auda.x rector, qui legere 

30 etiam quandoquidem aliquid in sacris velut catechismum, aut evan- 
gelia, aut quid simile posset. Ad hos si iungat Rev. V. Joannen! 
Holonium et Hermannum Slusium, relicto etiam Thoma Herviano^ 
usque ad promotionera , ad quam cum pecunia promotionis mitte- 
retur, si hoc, inquam, fiat, non dubitarem de hoc collegio, quin 

35 facile cum maximo totius provincie certaret. Hodie locutus sura 
cum quodam domino externo de modo collegii construendi, et de- 
signaviraus locum 5 amplissimis scholis, refectorio, cubiculis fra- 
trum etc. Poterunt suo tempore habitare 50 aut 60 fratres, ubi 
fuerit auctior numerus fratrum, poterit institui domus probationis, 

•io que plane seiuncta est a collegio cum suo horto. Summa summa- 
rum mira hie video, utinam solum annuat rev. p. noster generalis, 
et omnia salva erunt. Non dubito, quin ante tres annos sit schola 
hec mutanda in universitatem, si contingat hunc episcopum in 
illud tempus supervivere, et dico universitatem non parvam sed 


1 Vgl. JS. 518 Anm. 2. 

2 Vgl. die rersonenverzeiclinisse mi Anhang dieses Bandes. 


506 1564. 359, 360 

Sept. 2d. aclmodum celebrem, ad quam totius Lotharingie et Lutzciiburgie 
iuventus conveniet. Episcopus non parcet sumptibus; scio, quod 
in tota sTia diocesi nihil sine Societatis consilio faciet. Statuit 
totum concilium per nostros hie exequi, ut dixit hodie in cena. 
Nemo est, qiii audebit nobis obsistere; snnt enim omnes indocti ; 5 
si quis adferat unum 'quippe, nempe', maxime admirationi habetur. 
Ego quidem loquor latine in mensa rev^"', etiam si doctores ali- 
quot adsint, tantum prestatur Silentium, tanquam si Pithius quis- 
piam Apollo oraculum ederet. Cogitet Kev. V., quid sit. Unus 
est, qui dicitur nostris non bene favere, sed illum non magni facit lo 
episcopus, neque nos curamus, damus tarnen illi aquam benedictam 
et ad Caput illi proiicimus unum 'monsieur' et 'reverende domine', 
ita fit, ut velit nolit amare nos debeat. 

Cogitaram crastino die ad vos redire et facultatem ab episcopo 
impetraveram, sed usque adeo me molestarunt fratres isti, non tam i5 
cito illos desererem, ut illorum precibus coactus sim acquiescere, 
quod eo feci lubentius, quod facultatem habuerim a Eev. V. hie 
remanendi, quoad revocarer. Video me hie aliquid boni prestare 
posse, nam in rebus domesticis potero negocia componere orpha- 
norum, quos iam invenio nihil boni facientes. Agam cum rev™°, 20 
ut 5 aut sex illorum dimittantur et in illorum locum alii susci- 
piantur, ut ipsis de commodo loco provideatur, ut vestes habeant 
et alia quedam, que non erunt inutilia etiam Societate absente. 
Curare item potero, ut templum componatur, ut studia progredian- 
tur. Ego vespere ante etiam desiderium fratrum nostrorum pro- 25 
posui episcopo, me hac in parte ipsius iudicio committens. Vehe- 
menter gavisus fuit, cum me intelligeret ad tempus hie remansurum, 
et rogavit, ut aliquid in sacris legerem. Respondi mihi placere, 
si modo acumini Gallorum ego crassus Germanus possim satisfacere. 
Affatim risit et ita letatus est, ut toto tempore, quo adfui, non 30 
illum viderim letiorem ; itaque cogitavi legere epistolam ad Galatas 
partim propter controversias Calvinistarum partim ob pulchra do- 
cumenta illius epistole. Episcopus quotidie venturum se ad lec- 
tiones dixit. Ego istud ideo facio, ut malus desiderium excitetur 
Societatis apud omnes et ante admissionem acceptam magis inno-35 
tescat. Episcopus est vir bonus, sed cholericus, amantissimus ta- 
men Societatis, facile cum eo agi potest. Dives est et qui, quod 
semel cepit, ad finem deducet. — Incipiam his diebus dare exer- 
citia spiritualia prefecto orphanorum et, si diutius hie me contingat 
morari, dabo omnibus his fratribus et paulatim etiam externis. — 40 
Raptim, Virduni die 24. Septembris. 

360. Kölner Viermonatsher icM über September Ms Decemher 
1564, verfasst von Johann Rlietius. Dank für JEroiennung eines 
Provinciais nach der Neueintheilung. 46 Mitglieder. 7 neu ein- 
getretene, darunter ein Graf von Oldenburg. Profess des Franz Co- 
ster zu Löioen zusammen mit dem dortigen Rector Jacob Schijjman. 


360 1565. 507 

18 Novizen. Predigten in S. Ursula etc. Beichten. Pest in Köln, 
Wunderhare Genesung eines Bruders. Goster in Verdun. Katho- 
lische Haltung des Rathes. Erlass gegen die Beerdigung von Ketzern. 
Köln 1565 Januar 1. 

Orig. im Archiv des Dominikanerklosters Trans Gedron zu Venlo; 
III fol. 64, gleichz. Copie; II fol. 56'^, Copie 17. Jhs. 

— Imprimis maximas agimus gratias rev. P*' T., quod huic Jan, i. 
provincie nove^ tarn paterne de bono provinciali facta divisione 
providerit. — 

Siimus hoc tempore Colonie de Societate 46, sani corpore et 
5 spiritu alacres ; nullos quidem adhuc habemus redditus nee potentis 
alicuius hominis patrocinium, sed speramiis in dcum, qui nun quam 
hactenus nos dereliquit. Sumus autem sacerdotes 8, magistri non- 
dum initiati 4, phisici 5, logici 1, rhetores 4, grammatici 11, co- 
adiutores temporales 7. — 

Zehn Brüder sind in andere Collegien entsandt loorden: einer 
nach Verdun, fünf nach Preussen, wo Cardinal Ilosius in Brauns- 
berg ein Colleg errichtet^, vier nach Friesland^. 

10 In horum autem locum 7 alii successerunt, qui se Interim 

addixerunt Societati. Horum unus est adolescens annorum circiter 
20, comitis cuiusdam ab Aldenburch* fllius. Homo quidem est 
sine literis, sed callet danicam et sueticam linguam et in arte con- 
texendarum sacrarum vestium apprime versatus, quam artem in 

15 aulis variis didicisse se ait. Vultus pre se fort splendidum animum 
et nescio quid ingenue simplicitatis. Versatur nunc in officio culinc, 
quod optime atque frugaliter administrat. Ausserdem 2 Lütticher, 2 Köl- 
ner und ein anderer Deutscher. — Praeter hos ex Brabantia venit 
quidam sacerdos natione Gallus annorum 40, vir gravis, qui olim 

2opastorem egit prope Cameracum. Fuit etiam canonicus et, ut in- 
telleximus, egregius concionator. Is nunc relicto seculo ad Socio- 
tatem accessit deo ad animarum auxilium sub obedientia in pau- 
pertate reliqua aetate serviturus. Absolvit propemodum exercitia 
spiritualia. Eadem exercitia alius quidam parrochus absolvit, qui 

25 dispositis rebus suis aut apud nos manebit aut Carthusianorum re- 
ligionem intrabit. Computatione facta comperimus, anno hoc Co- 


^ Die 1556 gebildete Provinz Germania inferior (vgl. oben iS. 267 Anm. 2) 
tvurde im J. 1564 getheilt in Germania inferior {welcher die Collegien 
Löioen, Tournai und Gambrai, sowie die Niederlassungen in Anttcerpen 
und Dinant zugewiesen luurden und deren Provincial Eberhard Mer- 
curian blieb) und in die Provincia Rhenana (loelcher die Gollegien 
Trier, Mainz und Köln zugeiciesen wurden und zu deren Provincial am 
8. September 1564 der bisherige Trierer Mector Anton Vinck bestimmt 
luurde). 

2 Vgl. Lohmeyer in der Zs. für Kirchengeschichte XII, 360 ff. 

3 Auch der oftgenannte Trierer Jesuit Peter Fähe war nach Braunsberg 
gegangen. Ein Schreiben von ihm an die Kölner Jesuiten d. d. Brauns- 
berg 1565 Mai 7 beruht III fol. 80. 

^ Oldenburg. Die Persönlichkeit vermag ich nicht nachzuweisen. 


508 1565. 360 

Jan. i.loniae Societati iidiiinctos l'uisse 30 et hiiic ad alia loca amanda- 
tos 26. — 
Dec. 10, Dominica secunda adventus doctor P'ranciscus Costerus Mecli- 

liniensis professionem emisit Lovanii cum doctore Jacobo Scliip- 
manno^, rectore collegii Lovaniensis, atque, ut nobis refertur, ad- 5 
fuit tum in teniplo magna frequentia populi et doctorum virorum. 
Habita fuit oratio a doctore Jolianne Hesseis ^ a Lovanio rev. P'^ T. 
in concilio Tridentino familiariter noto, qua Societatem preclare 
commendabat. — 

Quod ad studia literarum attinet, in iis versamur eo fere modo lo 
ut antea, et discipulorum numerus paulatira rursum augetur bre- 
vique meditamur studiorum innovationem. Conciones publicas hac- 
tenus nun quam intermisimus, sed eas continuamus in quadam par- 
rochia et in aede sacra s. Ursule cum non poenitendo lucro ani- 
marum , fitque solito raaior ad eas populi accursus etiam ex i5 
remotioribus partibus civitatis. Conciones preterea habentur in 
quibusdam monasteriis. Sepius etiam vocati fuimus ad pagos, et 
quidem nunc tarn frequenter, ut doleamus nos semper et omnibus 
satisfacere non posse. Excipiuntur cum fructu paenitentium con- 
fessiones tum dorai tum in templo b. Marie ad Gradus et piorum 20 
numerus auctior redditui*. 

Dens isto anno hanc civltatem graviter quidem sed paterno 
tarnen flagello pestilentie visitavit^. Putantur mortui 12000 lio- 
mines et plures. ■ — Ostendit deus in ea, quantam de minima no- 
stra Societate* curam gerat. Nam vix una aliqua in hac civitatcas 
platea est, in qua diutius pestis deseviit et plures abstulit quam 
ex nostra, collegium ab omni parte hec lues circumdederat. Ago- 
nizantes vicinos domi audiebamus, in angusto loco nunquam pau- 
ciores 30 fuimus et inter nos aliqui parvuli^. Alia duo gymnasia 


1 Vffl. oben S. 75 Anm. 

2 Holzwarth, Gesch. des Abfalls der Niederlande I, 428. Hesseis loar 
Professor an der Universität Löwen. 

3 Vgl. oben S. 494 Anm. 2. 

'^ Welche Massreqeln der Orden in Pestzeiten ergriff, ergibt sich aus 
einem Erlass des Generals Laynez an Canisius d. d. Rom 1562 De- 
cember 1 (München, Jesuitica 2 fol. 79 nr. 417): Vidimus modum et in- 
structionem, quam p. magister Natalis reliquit de cautela adhibenda tem- 
poi'e pestis. Eius verba sunt haec: Ad confessiones aiidiendas nullus mittatur, 
qui timeat ; rector non eat, sive timeat sive non (hoc videtur voluisse, in qiian- 
tum interest boni communis rectoi-em incolumem esse); si quis tamen mittatur, 
sit bene niunitus, cum it et redit^ et tunc ciim redierit, separetur etc., ita ut 
qxiamvis cautela iubeatur, non prohibeat iuvari proximos, precipue si parochi, 
quorum hoc proprium officium est, non satisfacerent obligationi. Penuria quo- 
que personarum, quam in Germania habemus, cogit illos conservare quam 
maxime possumus pro servitio divino et bono communi, quia etiamsi anima 
proximi propriae vitae sit praeferenda, non debet pro consolatione unius morti 
obiicere boniim operarium, qui, si viveret, multis animabus prodesse posset, et 
hoc curae esse debet superiori, licet pro se quisque paratissimus sit pro sa- 
lute proximi mortem obire. 

5 Wohl mit Bücksicht auf die Pest .schrieb Rhetius am 19. November 1564 


36Ö 1665. 509 

pestis invasit, ex uno cTuos lectores austulit, ex altero similiter jan. i. 
duos preceptores et ex eo reg-ens quoque mortuus est^ Diu post 
alios docuimus, item ante illos intermissas lectiones resumpsimus et 
tarnen deus secundum mag-nam misericordiam suam, ut olira tres 

spueros in fornace Babylonis, ita nunc indignos suos servulos in 
medio ignis pestiferi tarn paterne tutatus est, ut ne unus quidem 
in collegio peste obierit vel ex eo morbo aegrotaverit. Quaraobrem 
mirantur omnes, sed g-audent pii Societatis fautores. — 

Quando aniplius externis discipulis non patuit ad nos aditus 

lonisi per media funera, tunc in feste Nativitatis b. Marie virginis scpt. s. 
scliolas occlusimus^. Quando autem denuo sublato dei misericordia 
omni periculo circa festum S. Ursule patrone nostre patefaciende oct 21. 
erant, tum aliquid dignum commemoratione accidit. Eioi be- 
reits sterbender Bruder lolrd durch den Empfang der Cominunion 
loieder gesund. Deinde permittente superiore de lecto surrexit 

15 et die sequenti, qui erat festus dies s. Ursule ivit visitalum ss. 
illas martyres^. Interrogatus in via, qui valeret infirraus heri in 
collegio inunctus, respondit: 'ego ipse sum', atque ab eo tempore 
recte valuit. — 

Cum lectiones essent suspenso, quidam ex nostris ad diversa 

2oloca peregrinatum missi sunt, quorum peregrinatio sperato fructu 
haud quaquam caruit. Nam, ut ceteros omittam, d. Pranciscus 
Costerus ad episcopum Virdunensem profectus ea de collegio illic 
crigendo cum S. C"^ egit, que sepius iam per literas tum epi- 
scopi illius tum nostris intellexerit rev. P. T.*. 

25 Senatus noster catholicus^, licet id multos malehaberet, per- 

rexit tarnen exequi decretum suum de non sepeliendis hereticis^. 
Quo factum est, ut multi resipiscerent, obstinat! vero passim per 
agros et vias cum canibus et equis sepulti sunt. In hoc autem 
nee ditioribus quidem pepercit. Nam cum primaria quedam fae- 


zusammen, tcas er der Societas schuldete, damit es aus seinem väter- 
lichen Erhtheil bezahlt werden könnte (VII fol. 92). Er rechnet dabei 
aus, dass er im Ganzen 445 Thlr. schidde. Davon entfallen 160 Kronen 
auf seinen Aufenthalt in Rom (1552—1556). Ausserdem rechnet er sich 
u. a. die 50 Thlr. und 80 Goldgulden an, die er bisher dem Rath als 
Abschlag auf die Miethe der JDreikronenburse bezahlt hatte (vgl. oben 
JS, 383 Anm. 3) ; die Summe hatte das Kölner Colleg aufgebracht. — Am 
3. März 1564 hatte übrigens der Rath bescMos.'ien, die Zahlung des 
ganzen Restes ernstlich zu fordern (Rathsprot. 21 fol. 195). 

1 Vgl. oben S. 500 Anm. 1. 

2 Baccalaureats Prüfungen an der Universität fanden der Pest loegen im 
November überhaiq^t nicht statt (Decanatsbuch der Arti.üen IV fol. 318). 

^ Ein Schreiben des Johann Baptista Ribera d. d. Lissabon 1564 Nov. 2 
handelt u. a. von dem Transport von Reliquien der Elftaicsend Jung- 
frauen durch die Jesuiten nach Ostindien (VIII fol. 151). 

^ Vgl. Nr. 859. 

^ Dem Erzbischof Friedrich von Wied empfahl P. Pius IV. am 30. De- 
cember 1664 beso7iders, das Kölnische Colleg in seinen Schutz zu nehmen 
(III, 69; Druck, Reiffenberg, Mant. S. 24). 

G Oben S. 501. 


51Ö 1565. 360— 36Ö 

Jan. imina sine sacvamentis ut heretica moreretur, quanttimvis pater eins 
consul Imius reipublice fuerit et ambo consules presentis anni affi- 
nitate illi coniuncti sint, sepultura tarnen pro ea obtineri non po- 
tuit vel in tumulo parentum vel alio loco sacro, cuius exemplum 
pluribus profuit. 5 

Idem catholicus senatus curavit fieri missas precarias per om- 
sept. 29. nia templa ipso die s. Michaelis et duobus diebus dominicis im- 
Oct. 1, 8. mediate sequentibus, exponi item venerabile sacramentum et saneto- 
rum reliquiaS; maxime autem civitatis patronorum, quorum et inter- 
cessiones postulari voluit; populus preterea monitus est, ut per 10 
triduum ieiunarent et confiterentur atque communicarent sicque 
pietatis operibus studerent placare iratum dominum. Obtulit quo- 
que ipse senatus cereos ss. patronis Coloniensium. Videre tum 
erat magnam civium devotionem erga deum et sanctos eius. Et 
deus ad intercessionem sanctorum, ut pie creditur, sua misericordia 15 
statim adfuit. Necdum enim ultimus supplicationum dies advenerat 
et, ecce, noctu visus est terribilis ignis ab urbe abcedere et, cum 
vehementissime tunc seviret pestis, ita repente desiit, ut qui im- 
pudentissimus esse nollet, fateri cogeretur id non naturale, sed mi- 
raculosum fuisse. Atque ab eo tempore quamquam passim adhucso 
per civitatem aliqui mortui fuerint, rari tamen et nunc vix am- 
plius Ulli. 

De convictoribus impresentiarum nihil scribendum puto, quia 
pauci etiamnum sunt. — Coloniae Calendis Januarii anno 156Ö. 

361. Trierer Viermonatsbericht über September bis December 
1564, verfasst von Jacob Velroux. Trier 1565 Januar 1. 

III fol. 66, gleichzeitige Copie. 

Jan, 1. 36 Brüder, davon 14 Priester. Pest in Trier. Der Eector An- 

ton Vinck ist Provinciäl, an seiner Stelle Hermann Thyraeus Eector 
geioorden. Ein Angehöriger des Collegs ist irrsinnig geioorden. Die 
Schüler ßnden sich loieder ein. Sie beten fleissig den Rosenkranz 
und verbrennen häretische Bücher. Ascensus am, 1. November ^' Feier- 
lichkeiten. Ausstattung des den Jesuiten überwiesenen Barbaraklosters 
mit Renten etc. seitens des Erzbischof s'^. Allgemeines Wohlioollen 
gegenüber der Societas. 

362. Mainzer Vierynonatsbericht über September bis December 
1564, verfasst von Petrus de Loppersum'^. Mainz 1565 Januar 1. 

X a. a.. Original; III fol. 67, gleichzeitige Copie. 


1 Die Ueber^weisung erfolgte durch die Urkunden d. d. Ffalzel 1565 
März 19 und Ehrenbreitstein 1565 Mai 21 (VIII fol. 158, 135; III fol. 
15 Cop.), vgl. Hontheim l. c. II, 880; Beiffenberg Mant. S. 26. Der 
Papst genehmigte die Ueberweisung am 19. September (Beiffenberg 
l. c. S. 25). 

3 Dem Mainzer Rector Latnbert Auer schrieb am 12. Aug. 1564 ein 
Wiener Jesuit über die Communio sub utraque in Wien (III fol. 113). 


362,365 1665. 511 

Das Collegmm^ hat Missionen nach Frankfurt, Erfurt «MicZjan. i, 
Speier unternommen. In Frankfurt, loohin drei Brüder abgegangen, 
sind sie vom ganzen Clerus, besonders vom Domdechant und den 
Dominikanern, loohhoollend aufgenommen worden. Nostrorura hoc 
praecipuum Studium fuit, lectionibus, quos poterant aedificare, quan- 
doquidem concionibus occasio nuUa dabitur. Praelecta est d. Pauli 
epistola ad Timotheura et libellus de casibus conscientiae. Ac- 

5 cesseruut ex diversis monasteriis religiosi, ecclesiastici quoque alii 
ex tribus ecclesiis colleg-iatis . . . , fuerunt et ex populo nonnulli. 
Die Häretiker sind aufmerksatn geworden, aber die Kanoniker er- 
iveisen den Brüdern alles WohliooUen und loünschen eine dauernde 
Niederlassung des Ordens, OflPerunt sumptus, unde in principio 
possint sustentari, et locum ubi habitent, . . . ut sola iam obstare 
videatur operariorum inopia. 

10 In Erfurt sind zwei Brüder. Hospitati sunt in monasterio or- 

dinis d. Francisci apud senem quendam patrem nobis amicissimum, 
qui solus in eo monasterio remansit. Est ea civitas sub rev™^ 
nostri arcliiepiscopi imperio, sed quae propter suam potentiam 
propemodum detrectare obedientiam videtur. Magistratus, quod 

15 diversa fere a catholicis senserunt, ab initio timuerunt, ne cum 
iam Moguntiae collegium esset institutum, ipsi quoque per prin- 
cipem suum nostros recipere cogerentur. Cui rei quasi obstaculum 
posituri scholam et ipsi novam instituerunt, professores ex Witem- 
berga vocarunt et ad imitationem nostrorum catalogum lectionum 

20 ediderunt. Die Brüder haben in einigen Kreisen WohliooUen ge- 
funden, zunächst aber doch sich loieder zurückziehen müssen. Alii 
quaerebant, quando tandem per nostros ex captivitate babylonica 
essent liberandi, alii viri graves suam operam in hac re confi- 
cienda et collegio constituendo pollicebantur. De quo nos magnam 

25spem habemus; est enim princeps noster, qui potest et vult, po- 
pulus qui desiderat, locus in quo recipiamur consensu eorum quo- 
rum interest fere destinatus. 

In Sx^eyer ist ein Mainzer Jesuit zunächst zur Erholung nach 
der Pest geivesen, ab amicis humaniter et benevole exceptus. Er 
hat mehrmals in der Jacobskirche und im Dom gepredigt, und 
zioar mit grossem Erfolg. Es sind zahlreiche Geldanerbietungen ge- 
macht loorden, die zur Gründung und Unterhaltung eines Collegiums 
dienen sollen. Vorläufig hat der Pater aber seiner Mainzer Geschäfte 
loegen nach Mainz zurückkehren müssen. 

In Mainz Fortdauer der Pest. Exorcismus. 27 Brüder. Schul- 
feierlichkeit. 

363. Aufzeichnung des Decans der Artistenfacultät ^ über den 
dem Jesuiten Franz Coster seitens der Universität und Stadt er- 


1 Am SO. December 1564 em,pfälil P. Pius IV. dem Mainzer Erzbischof 
das Jesuitencolleg in besonderem Breve (111 fol. 10). 

2 Das loar 1565 März 24—1566 März 26 Hugo von Tongern aus Zwolle, 


51^ 1565. 363-365 

theilten ■ Auf trag , ihre Interessen in Rom zu vertreten. Köln 1565 
April 14. 

Decanatsbuch der Artistenfacultät V fol. 2. 

April 14. Die 14. Aprilis fuit congreg-atio provisorum, rectoris et quatuor 

clecanorum, in qua rogatus est mag. noster eximius p. Franciscus Co- 
sterus, qui tum parabat profectionem versus Komam S ut fideliter et 
sedulö ageret causam et defensionem reipubJicae^ et uuiversitatis 
Coloniensis, purgando eam apud summum pontiflcem contra falsass 
quorundam calumnias et comminationes^, agendo quoque pro in- 
dulto huius universitatis in conferendis beneflciis trium mensium 
ad multos annos prorogando*. Id quod se facturum recepit, postu- 
lans super isto negotio aliquam instructioneni, quae postea illi 
data fuit. lo 

364. Trierer Halbjälirshericht über Januar bis Juni 1565, ver- 
fasst von Jacob Velroux. Trier 1565 Juni 11. 

X a. a. und III fol. 75, gleichzeitige Copien. 

Juni 11. 36 Brüder, davon 13 Priester, 7 Lehrer sind noch nicht Prie- 

ster. 450 Schüler. Einzelheiten über die Schule, den Ascensus, die 
Feste etc. Predigten in Trier und Umgebung. Definitive Ueberioei- 
sung des S. Barbaraklosters seitens des Erzbischofs ^. Allseitiges Wold- 
wollen gegenüber der Societas. 

365. Halbjahr sbericht der rheinischen Provinz (Collegien zu 
Köln, Trier und Mainz) über Januar bis Juli 1565. [1565 Juli Ij. 

III fol. 77, gleichzeitige Gopie; das Stück über Köln auch II fol. 58, 
Copie 11. Jhs. 

Juli 1. Hactenus literas quadrimestres nostri collegii soliti sumus 

scriberC; inpraesentiarum vero ita iubente s. obedientia semestres 
totius nostrae provinciae Eheni scripturi sumus. 

Köln. Collegiura, licet hactenus non sit dotatum redditibus, suo 
tarnen modo bene progreditur. 44 Brüder, davon 2 Doctoren der Theo- is 
logie (der dritte [Franz CosterJ nach Rom zur Generalcongregation), 
1 Licentiat und 2 Baccalaureen der Theologie, 10 Priester, 2 Diacone, 


1 Zur Generalcongregation, die durch den am 19. Januar erfolgten Tod 
des Generals Jacob Laynez nothwendig geworden ivar (ein Rundschrei- 
ben des Polanco über Laynez" Tod, d. d. Rom 1565 Januar 20, III 
fol. 68). 

2 Am, 16. Ax)ril beschloss auch der Roth der Stadt, Coster mit ihrer Ver- 
tretung zu Rom, in Sachen des Indults zu betrauen (Rathsprot. 22 fol. 18). 
Costers Credenz und Instruction vom 17. April liegen Brief buch vol. 83 
fol. 368, 366 vor. — Vgl. auch Reiffenberg 1, 110 ) 

3 Vgl. oben S. 480. 

^ Der Antrag hatte Erfolg. Pius IV. und Pius V. verlängerten das In- 
dult (s. unten S. 521, 523). 
5 Vgl. oben S. 510 Anm. 1. 


365 1565. 513 

6' Magistri, 6 Physici, 3 Logici, 5 Ehetores, 8 Humanistae ; reliqui Juli i. 
laici sunt numero 7. Ileinrich Dionysms ist aus DüUngen zurück- 
gekelirt^. Franz Coster lüar in der Fastenzeit auf Wunsch des Bi- 
schofs in Verdun^. Ablegavimiis quoqiic aliiim magistrum ad no- 

5 stros in Frisiara. Viele Anmeldungen zum Eintritt in den Orden. 
20 Convictoristen. 400 Schüler, inter quos plurirai sunt nobiles 
ex divcrsis provinciis. Verbrennung häretischer Bilclier. Anfang 
Februar haben sie eine Kapelle ad plateam in loco convenienti 
gebaut. In der Fastenzeit magi stros artium crcavimus 16, ex qui- 

lobus erant Societatis 5^. Conciones apud S. Ursulam, in quadam 
parochia et duobus monasteriis continuamus ; viel Zulauf. Ausflüge 
in die Umgegend zum Predigen und Beichtliören. In der Fastenzeit 
und zu Pßngsten Predigt in S. Maria im Capitol. Praeter duo illa 
templa, in quibus hactenus nostri confessiones exceperunt, nunc 
etiam canonici in metropolitana aede Societati sacellum assignarunt ; 
gute Erfolge. Mehrere Bekehrungen. 

^Vgl. oben S. 493. 

2 lieber Gosters erste Amoesenheit in Verdun, im September 1.564, vgl. 
oben Nr. 859. Am, 1. Februar 1,565 schrieb der Trierer Rector Anton 
Vinclc an Kessel, der Bischof von Verdien sei unziifrieden, iceil Coster 
noch nicht icieder gekommen sei; auch sonst gefalle ihm das Benehmen 
der Societas nicht (IV fol. 177). Der Bischof hatte, -wie sich aus S. 505 
ergiebt, an den Ordensgeneral .sich mit dem Er.mchen um Zidassung eines 
Collegs in Verdun geivendef, zunächst aber nur von dem Generalvicar 
Franz Borgia am 8. April 1565 die Antwort erhalten, sein Schreiben 
sei nach dem Tode des Generals Laynez in Rotn eingetroffen, die An- 
gelegenheit müsse daher bis nach der Neuwahl rulieri (III fol. 70). 
Coster, der nach seiner ziceiten Anwesenheit in Verdun, in der Fasten- 
zeit 1565, nach llom zur Gener alcongregation reiste und an der Wahl 
des Generals Borgia (Jidi 2) theilnahm, schrieb aus Rom am 4. August 
an Kessel, der neue General habe sich er.st jetzt mit Verdun beschäf- 
tigen können: spero colleginni futurum iu provmcia Galliae. Patres nostri 
inclinantur^ ut non tarn crcb)-a adiuittantur collegia. Quamobrem vellem, reyi'num 
episcopum Virihinensem intellig'ere, maximam futuram a Societate illi gratiam, 
si colleg'ium eius aclmittatur (vgl. dazu oben S. 502); non enim cogitet, se 
i'acere gratiam Societati, cum illa nuper iu congregatione una quinque aut 
sex collegia oblata reiecerit (III fol. 80). Am 18. August fügte er hinzu: 
Collegium Virclunense admissiiui est et additum provinciae Franciae (ebd.). — 
Der Biscliof ivar ärgerlich über das lange Hinziehen der Angelegenheit 
(Anton Adami an Kessel, d. d. Verdun 1565 Sept. 10, IV fol. 169). Am 
19. Noveonber 1565 .schrieb Andreas Avantianus aus Verdun an Ke.s.sel, 
der Bischof glaube, 'se a nobis illudi, nam cum expectaret multos viros 
graves et doetrina spectabiles, dicit sibi misscs esse quosdam paucos eosque 
pene pueros et in scientiis paruni vei'satos\ Am 7. .Januar 1566 konnte 
er dann mittheilen, der Provincial Oliver ins Manareo sei mit vier Brü- 
dern aus Paris gekommen; ihm sei es gelungen, den Bischof etivas zu- 
friedener zu stimmen (IV fol. 176, III fol. 87). 

3 Am. 26. Januar fand die im November 1564 ausgefallene Baccalaureats- 
prüfung in der Artist enfacullät stall, tcelche 82 Studenten (13 Moni., 
5 Laurent., 14 Coron.) bestanden. Am. 21. Februar fand die Prüfung 
der Licentiaten statt, welche 38 Candidafen bestanden (11 Mont., 7 Lau- 
rent, 17 Coron., bei dreien fehlt die Bezeichnung) ; davon wurde Con- 
stantin Lijskirchen, Zögling des Coron., Primus universitatis (Deca- 
natsb. IV fol. 319). 

Jesuiten-Akten, 33 


514 1565. 365 

Juni 24. Magistratus noster catholicus una 'nocte circa fcstum s. Jo- 

annis Baptistae compreliendit 63 aiiabaptistas, ad quoi'uni conver- 
sionem cum aliorura theologorimi tum nostrorum ctiam patriira re- 
quisita fuit opera, et dei gratia quidam conversi sunt, quid am 
vero in liaeresi obstinati poenas lucrunt, dataquo sie nobis est oc-r. 
casio, eareeres more öocictatis visitandi^ Decrcvit etiam senatus, 
quoniam iuventus claneulum a multis minus eatlioliec instituebatur, 
ut nullus deineeps seholas liabeat nisi prius cxaminatus et admissus 
tanquam catholicus fuerit ^. 

Trier. 36 Brüder, davon 1.3 Priester, 7 3fagtstri. Exerclüa 
sjnritualia. 4.50 Schüler. 12 promoti in niagistros artium, davon 
7 Jesuiten; 12 Bacccdaurei, da,von S Jesuiten. Predigten in Trier 


Sclion seit November 1564 fahndete der Rath auf diese Wiedertäufer 
(Rathsprotokolle 21 fol. 801, 828; 22 fol. 5). Die Verhöre der Gefan(/e- 
nen liegen in den Criminalacten vor. (Vgl. Bicch Weinsher g ed. Böhl- 
baum II, 189.) Die meisten von ihnen iviirden aus der Stadt vertciesen. 
Ein Verzeichniss der von 1565 Äug. 6—1585 aus der Stcult Verioiesenen 
befindet sich im Stadtarchiv, ReUgionsaläen. Herzog Wilhelm von Jü- 
lich setzte sich sofort im Juni mit der Stadt in Verbindung, um von 
ihr die Nam,en der Gefangenen und deren etioaige Verbindung mit 
Jülich'' sehen Unterthanen zu erfahren. Das zvar thatsächlich der Fall. 
Es befanden sich Unterthanen des Herzogs von Jülich und des Grafen 
Hermann von Neuenahr unter den Gefanqenen (Stadtarchiv, Or.-Briefe ,• 
Brief buch vol. 84 fol. 86, 61, 78; Rathsprotokolle 22 fol. 60, 61, 63, 66, 
75). — Vgl. auch den Erlass des EB. Friedrich von Wied gegen die 
Wiedertäufer d. d. 1565 Jidi 24, Reiff'enberg Mant. S. 26. 
Der Kölner Rath beschäftigte sich im Lauf des Jahres vielfach mit 
den Privatschiden. Am, 9. März beschloss er, ein Edict anzuschlagen, 
'das eim jeden da,s schoelhalten verbotten sein soll, "nsgescheiden partienl.ar- 
schoelen in collegien und parocliien, es werden dan die vam ratli zugelassen'. 
Am 80. April wurde beschlossen, das Edict auch von den Kanzeln ver- 
künden zu lassen. Am, 6. Mai geschah das. Am 23. Mai bestimmte 
der Rath, "das prixnarins clerus versamlet und daselbst vorgedragen werde, 
das ein rath begert, ire scholastern zu berichten, die scholen mit qnalificirten 
praeceptoren zu versehen, gleich auch in den hirspeln geschehen soll '. Die 
Kirchmeister der Pfarren erhielten am 11. Juni den Auftrag, die Pri- 
vatlehrer, die ohne Genehonigung des Raths Schule hielten, anzuzeigen. 
In der Martinspfarre wurde sofort ein Sacramentlrer, der Schule hielt, 
ausfindig gemacht (Rathsprotokolle vol. 22 fol. 5, 20, 29, 86, 52, 55). 
lieber die Knabenschiden verhandelte am 2. August 1565 auch die Ar- 
tistenfacultät : electi sunt tres doraini, ex singulis gymnasiis unus, qui ma- 
turo consilio inter se conferrent de lectionibus et reformatione scholarum puo- 
rilium in hac civitate Ooloniensi, ut aliquando interrogati et consulti de ea a 
praelatis Coloniensibus possent quocunque tempore prudenter respondere et 
consulere, Electi autem sunt d. decanus [Hugo von Tongern] ex gymnasio 
Laurentiano, m. Petrus Busaeus ex gymnasio novo, m. ITermannus Swertensis 
ex gymnasio Montane. Hi cum inter se diu multumque consultassent, postea 
non fuerunt ad consulendum reqiiisiti (Decanatsbuch Vfol. 8). Auch Jacob 
Leichius, ' der frühere Regens der D7'eikrone7iburse, der .sich seither als 
Privatlehrer in Köln aufgehalten und als solcher schon öfter Anfech- 
tungen erfahren (namentlich im J. 1562, vgl. Decanatsbuch IV fol. 306, 
Raihsprot. vol. 20 fol. 872, 898) und den Befehl erhalten hatte, als An- 
hänger der A. C. Köln zu verlassen, lüurde jetzt tvieder zur Verant- 
tcortung gezogen (ebd. vol. 22 fol. 128, 146). 


365,366 1565. 515 

und Umgegend. Wohhcollßn des ErzMschofs; cleliboravit de paupe-juii i. 
rum collcgio erigcndo, synodum provincialein cog'cre statuit. Ple- 
iiariam S. Barbarac monastcrii posscssioneni ad collegii fiinclationem 
nostris resignavit, ut iiiliil modo iiupediat, quominus omncm loci 

5 haerodltatcin, quae villas, pracdia, vincas aliaquc coniplectitur loca, 
obtineant. Wohhoollen des Welhbiscliofs (Gregor Virneburg) und des 
])omdechanten (Jakob von Eltz), soioie der städtischen Rathsherren. 
Mainz. 33 Brüder. 3 Novizen. Novitii et alii, qui in proba- 
tione suiit, simni habent praofcctuui separatum et recreationem et 
habitationeni. 14 Praeceptores. 400 Schüler. Theatevaufführung. 

lolta multi sunt, qui suos fib'us apud iiostros Moguntinos collocarc 
volunt, ut omniuni votis ncquaquam possint satisfaccrc, iique non 
Moguntini modo, ex Hassia et Misuia, TJiuringia et aliis remotio- 
ribus locis. Predigt in der Christophpfao'rkirche und in anderen 
Kb'clien. Äusßüge nach Frankfurt. Bischof (Erasmus) von Strassburg 
schrieb neulich an den Erzbischof von Mainz literas, ubi cum multum 

IT) nostrao Societatis institutum probasset, petivit sibi ex nostris mittl 
sex; cui cum omni liumanitate rescripsit et hortatus est ad plenum 
collegium instituendum. Litteras ctiam quasdam vidimus missas 
ab eo ad episcopum Spircnsem, in quibus cum pJurimum Societa- 
tcni laudet tum etiam liortatur ad collegium Societati erigendum. 

20 Dicitur Moguntiae vulgo, corum episcopum esse Jesuitarum patrem^ 
quod sive odio sive invidia hoc alii dicaut, uostri tarnen verum 
experiuntur ^ 

366. Franz Coster an Leonhard Kessel in Köln. Eingehender 
Bericht über die am 2. Juli 1665 erfolgte Wahl des bisherigen Ge- 
nercüvicars Franz Borgia zum Genercd des Ordens"^. Rom 1565 
Juli 6'^. 

III fol. 7.'5, gleiehzeitige Copie '*. 


^ Seit 1565 lourden die Jesuiten des öftern Decane der philo so2')hischen 
Facidtät in Mainz (Ilei^n, Aniudes facultatis philosophicae in universi- 
täte Moquntina (1118) S. 19 /f.). 

2 Vgl. SacUno III l. I nr. 23 ff. 

^ Aus der Provinz Germania inferior nahm der Provincial Eberhard, 
Mercurian, aus der Provinz Rheni der Provincial Anton Vinck und 
Franz Coster an der Generalconijregation und der Wahl Borgias theil. 
Weitere Schi'eiben Coster s vom 4. und 11. August enthalten interessante 
Mittheilungen über die Thätigkeit der Generalcongregation, Aufzählung 
aller Theihiehmer, u. a. auch die Angabe, dass am 28. Jtdi Eberhard 
Mercurian zum Assistenten für Gallia und Germania erwählt loorden 
(III fol. 16, 19, 80). Coster wurde in Folge desseii zuerst Vicej)rovin- 
dal, dann Provincial von Germania inferior. Im SejJtember trat er 
die Rückreise nach Köln an; am 7. October war. er in München (Rei- 
nerus Fabriciits an Kessel d. d. München 1565 Oct. 1, IV fol. 112), am 
21. October in Köln (oben >S. 242 Z. S). 

* Fi7i imbedeutendes Schreiben des Provinciais Anton Vinck an den 
Trierer Rector Hermann Thyraeus d. d. Rom 1565 Juni 12 (es han- 
delt über einen Jesuiten Jonas) befindet sich III fol. 15. Aon 4. August 
1565 schrieb der ebenfalls auf der Genercdcongregation anioesende Pro- 


516 1565. 367 

367. Gerhard Pesch an den rheinischen Provinciäl Anton 
Vinck in Mainz. Lage in JPriesland. Peschs Unzufriedenheit über 
seine Behandlung durch seinen Superior Andreas Boccatius^. fljist 
in Fi'iesland] 1665 August 16, 31. 

VIII fol. 155, Original. 

Augf. le, 31. Gerhard ist Ende 1564 von Leonhard Kessel aus Köln nach Fries- 

land entsandt worden. Sein Superior in Friesland, Andreas Bocca- 
tius, giebt wenig auf seinen Rath, weil Gerhard ihm zu jugendlich 
scheint (er zählt 29, Boccatius 42 Jahre). Johann Astensis hat Ger- 
hard gerathen, seine Beschioerde dem Provinciäl vorzutragen. Ape- 
ruimns scholam hie in Frisia prinmm Wolsendiae^, deinde Ilstac"''. 
Wolsendiae toleravimus acerrimam istam hyemem. Habuimus ali- 
quot discipulos, sed aquis torrentibusque interclusi admodum pau- 
cos. Fuimus lectores quattuor; ego rhetoricam docui, unum solumö 
discipulum ad Quadragesimam habui et tarnen quattuor in docendo 
lioras occupatus fui. Trotz seiner geschivächten Gesundheit hat ihm 
Boccatius immer mehr Arbeit zugemuthet. Im Ganzen loaren 20 
Schüler vorhanden. Pesch erkrankt: Absente m. Andrea erat profi- 
ciscendum Ilstam, in quo, ne temporis brevitate et morbi celeritatc 
opprimerer et ne Wolsendia Ilstam quasi semimortuus cum scan- lo 
dalo Societatis in populo maledicentissimo partim vollerer partim 
portarer, festinavi. In Ijlst erkrankt er schioer; nur mit Mühe 
kann er von Boccatius die Erlaubniss erhalten, den vom Arzt ver- 
ordneten Wein zu trinken^ auch erhält er unzureichende Kost. Pe- 
tebam purgationes, liberari a morbo cupiebam, me obstructum con- 
querebar. Nugae sunt, phantasiae sunt, imagines sunt. Miratus ir. 
sum hominis [Boccatii] vehementiam, et obieci, me tale nihil co- 
gnosse in Constitutionibus (in quibus non minus quam ille versatus 
sum, licet parum), nihil me vidisse in patribus bene mortiflcatis. 
In Köln sei er von Kessel viel besser behandelt loorden. Sed nugac 
non semper nugae. Postea enim necessitate urgente potiones etao 
purgationes sunt adhibitae Octo dies fere integres et continuos 
vix quicquam proficientes purgationes, tarnen purgationibus adden- 
tes (ego fortes et plures postulabam, m. Andreas tunc plures 
nummos consumi conquerebatur), tandem vix summa vi obstructam 
alvum inveterata ista sordium colluvie solveruut. Naclidem er öar. 
Wochen gelegen, hat er loieder aufstehen können. Weitere Beschwerden 

vincial von Oesterreich, Nicolaus Lannoy, an Leonliard Kessel über 
einen aus dem Orden ausgetretenen Wiener Jesuiten M. Georg Para- 
xyhis, der dem Orden Geld schuldete (IV fol. 178). 
^ Das Schreiben ist ausserordentlich uvifänglich, der Wortlazit würde 
etiva einen Druckbogen füllen. Gerhard Pe.'ich tvar es, der im J. 1574 
in einem, Wahnsinns anfäll den Leonhard Kessel, Johann Rhetius und, 
Nicolaus Faber ermordete. Das Schreiben beiveist, dass er schon 1565 
nicht geistig normal war. Von Kes.sel spricld es übrigens mehrmals 
mit grosser Hochachtung. 

2 WoM Bolsivard sw. von Leuioarden. 

3 Ijlst sw. von Sneek. 


367—369 1565. 517 

und 8crux)el. Trahi vero asinino more nee in Constitutionibiis Aug. i6, 31. 
ponitur nee lionestiiin videtur. Er lehrt jetzt wieder in der Schule. 
Abierunt tres diseipuli, tres manserunt; in his ita laboro, ut sin- 
gulis oeto diebus ad minimum et aliquando saepius habeantur 

5orationes graecae et latinae. Plus ego in tribus praesto, quam 
alii rlietores in viginti discipulis. Weitere Beschioerden, namentlich 
über die schlechte Brod- und Fleischkost, die doch keineswegs in den 
Constitutionen vorgeschrieben sei^. Non reprehendo p. Andream, 
sed quomodo se habeat, V. rev. P*^ indico, Ut a V. rev. P*® ipse 
m. Andreas admonitus, nostris viribus moderate utatur. Sunt in 

lopopulo riequissimo curationibus egente et eas repudiante pauci no- 
bis diseipuli. In his continuo nostras vires frangemus? Quare 
non aliquando laborum moderatione adhibita et cibis nostras vires 
ad alia tempora quodammodo reservamus ? — Nihil peto, sed meam 
mentem explico, instructionem peto, ad omnia paratus ero. Nam 

15 aeque mihi placet mancre, abirc, prolicisci ad Indos, Turcas, Persas 
gentes et ad quasvis. Boccatius sei ein passender Superior für 
Friesland, müsse aber von den Obern bestimmte Instructionen er- 
halten. 

368. Hermann Thyraeus, Rector des Trierer Collegs, an Leon- Sc^t. is. 
hard Kessel in Köln. Einer der Brüder in Verdun (d. Jacobus) 

ist aus dem Orden ausgetreten und ingressus ordinem quendam in- 
ordinatum. Lage in Trier. Multum timent hie Treveris, ne iterum 
pcstis (cuius subinde adhuc reliquiae quaedam hie deprehendüntur) 
20 grassari incipiat, et profecto tanta est inhumanitas hominum, tanta 
infidelium multitudo, ut mirum non esset^ si deus misericordiam 
suam avcrteret a nobis. Studiosos credo nos habere modo plures 
quam 500. Trier 1565 September 13. 

IV fol. 171, Original. 

369. Der rheinische Frovincial Anton Vinck an (Leonhard 
Kessel). Aussichten der Societas in Speyer. Mainz [1565] Decem- 
ber 4. 

III fol. 82 " , gleichzeitiger Auszug. 

Capitulum Spirense misit Moguntiam ad nos rev. d. scholasti- Dec. 4. 
25 cum expostulans, ut p. Lambertus^ ad eos veniat concionaturus in 
summo templo in locum concionatoris defuncti. Credo V. Eev*^^^ 


1 Am 11. November 1564 hatte ein allgemeiner E7'lass des Generals Laynez 
verfügt, da bekannt geworden, ' quosdam e nostris incipore niraium sibi iu- 
(lulgere in utendo omni commoditate in victu, vestitii, libris, aliis rebus', so 
sollten die Sujierioren Sorge trageii, 'ut qui sub sua obedientia degunt, 
ab lioc excessu sibi caveant, quemadmodum etiam a defectu conti-ario subtra- 
hendi sibi res necessarias ad sanitatem et servitium divinum' (München, Je- 
suitica 2 fol. 98). 

2 Lambert Auer. Dieser hatte am 11. September an Kessel über das 
Wohhüollen des Mainzer Erzbischofs geschrieben (III ßl. 80), 


518 1565. 369, 370 

Dec. 4. intellexisse, quomoclo concionator, qiii mane solitns est concionari 
in summo templo Spirae, satis mirabilitcr sil, iiitercmptus in nuptiis 
quibusdam aut Vormatiae ant prope Vormatiam, ex causa quod 
choreara duccret cnm nxore cuinsdam illius loci. Ecs apparet ex 
proposito eo fnisse instituta, ut occasioncm quaererent male tractandi 5 
concionatorem, qui dicilur nescio qua arte ductus ad eas nuptias 
et qua convictus industria, si non potius vi coactus, ut clioreas 
duceret. 

370. Heinrich Dionysius an den General des Jesuitenordens 
Franz Borgia. Tliätigkeit des Feter Canisius in Nimwegen, in 
Xanten, beim Hevzog Wilhelm von Jülich und in Westfalen. Köln 
1565 December 11. 

III foL 83, gleichzeitige Cojne. 

Dec. 11. Ex consilio rev. p. Lconardi sum 22. Novembris cum rcv. p. 

Canisio ^ Noviomagum profectus, ubi ad ooto circitcr dies liesimus, lo 
priusquam Coloniam reverteremur. — ]nprimis rev. p. Canisius 
ex sollicita gymnasiarcliae sclioiae Neomagiensis petitione coram 
iuventute verba tecit. Confluxcrant eo non solura canonici cum 
preceptoribus, sed et cives, qui latine callebant, non pauci. Abundo 
satisfactum est omnibus, qui extemporaneam et singularem in di- 15 
cendo ipsius facultatem vehementer admirati sunt. Nee destiterunt 
canonici, donec a patre duas in summo templo extorquerent con- 
ciones, ad quas tanta utriusque Status et sexus accesserat multi- 
tudo, ut aliquot milium hominum exccdat nunierum. Auditorum 
responsum est desiderio, nisi quod non omnes, partim ob linguaeso 
germanicae imperitiam, partim ob tantam loci intercapedinem, non 
admodum bene assequi potuerunt. Descendentem ex sug'gesto ita 
• oculis suis cxcipiebant, ut quo tenderet, dilig-enter veluli principcm 
aliquem observarent ^. Senatus quoque, etsi non usquequoque in 
catholica fide sincerus, lionorifica tamen salutatione et munere Iio- 20 
norare (quo preclaros alioqui vires excipere seiet) rev. patrem non 


1 Peter Canisius hatte im September in Uom, wohin ihn die General- 
congregation geführt hatte, von F. Plus IV. den Auftrag erhalten, zu 
mehreren deutschen Bischöfen zu reisen, um sie zur PubUcation der 
Trienter Decrete zu veranlassen (Riess l. c. 8. 347 ff., Boero, Canisio 
S. 283 ff.). Im September verliess er Rom, am 12. October tcar er in 
Venedig (vgl. .sein Schreiben von diesem Tage an Georg Fugger in 
Augsburg, Auction Paar Nr. 1952) ; Mitte November loar er eine Woche 
in Mainz, wo er mit grossem Frfolg predigte (Dechant Thomas Bu- 
saeus an Kessel d. d. Mainz 1565 Fee. 3, III fol. 82). Am 21. Novem- 
ber kam er nach Köln, reiste aber zunächst am 22. nach seiner Vater- 
stadt Nimtcegen (vgl. auch Reiffenberg I, 115). 

2 Am 11. März 1566 schrieb Leonhard Kessel an Peter Canisius: Amici 
Societatis, qni Noviomngi sunt, videiitur mnltum deaideraro saltem duos aut 
tres Societatis. Adnioiiuerunt sororem Rev^c V., ut agat cum decauo, ut capi- 
tulum aliquos petat, uam locum et necessaria videutur iam habere parata 
(III fol. 89). 


370 1565. 519 

est dedig'iiatus. Dcinclc ad (Idci cafcbolioae intogfitatcra cxliortantein Dec. u. 
nee moleste tulit ncc iniquo animo audivit. Tertiam preterea in 
xcnodochio liabuit concioneni ad paupernm consolatiouem, qiios 
amicorum etiam munificentia ad miiltornm aediücationem non me- 
f> diocriter confovit rccreavitque. Dum vero a concionibus feriaretiir 
aut confessionibus audiendis ant componendis inter amieos dissidiis, 
quibus ufcrinqiie pcrnitiose flagrabant animi, stüdiose vacabat eos- 
quc ad fidei catholicae constantiam adliortabatiir, quam se nunquam 
deserturos stipulata manu polliceri non dubitabant, omnes profecto 

10 in sui trahebat admirationcm. Quod ad me attinet, a canonicis 
sollicitatus bis concionatus sum et multarum virginum aliarumquc 
mulierum confessioncs excepi. Inter quas una obtulit Coloniensi 
coUegio mille circiter aureas Coronas in annuos redditus pro stu- 
diosis illic alendis expendendas. Ceterum maluimus Iioc, quicquid 

15 est, negotii nobis potius absentibus quam presentibus transigi, ut 
Societatem ab omni avariciae suspicione et studio vindicaremus. 
Dum liaec aguntur, venit ad nos p. guardianus Fratrum Mino- 
rum de Observantia, nostrao Societatis amicus, ostendens, que in 
ipsorum generali concilio conclusa essent. Inter caetera prclegit 

aounum articulum, quo fratres admonentur, ut Societatem nostram 

venerentur et diligant eique familiaritatem et liumanitatem ostendant. 

Dum vero institueremus iter Coloniam versus et paululum pro- 

gressi essemus, frater rev^"^ Leodiensis^, vir in fide sincerissim.us, 

admodum liumaniter nos liospitio excepit; venimus deinde in Zan- 

25tis'^, ubi canonici absolute utriusque nostrum sacro prandio nos 
dignati sunt urseruntque p. Canisium, ut postero die (qui erat 
divo Nicolao sacer) concionem ad populum habere non gravaretur. 
Sed propter Colonicnses nostri adventus desiderio flagrantes non 
poterat ipsorum votis et petitioni gerere morem. Caeterum cum dcc o. 

30 in feste s. Nicolai ad aliam appulissemus civitatem idque pastori 
exploratum esset, non destitit patrem importunius sollicitare, donec 
ad concionandum aninium expugnaret ; flnito vero sacro et concione 
properabamus recta Coloniam, quo pridie Conceptionis b. MariaeDec 7. 
devenimus non sine omnium fratrum singulari laetitia et benevo- 

35lentia, qua nos exceperunt. Sed quia pater comperiebat, nondum 
allata esse ex Urbe scripta, quibus senatum Coloniensem compellare et 
salutare debebat, ne res imperfecte transigeretur et non pro negotii 
dignitate, arbitratus est opere pretium esse, ut sese paulisper (donec 
scripta allata esse cognosceret) ab aspectu multorum subduceret. 

40 Postero igitur die ad ducem Julie ^ et episcopos Westfaliae''^ pro-Dcc. 8. 


1 Gerhard von Groesbeeck (1568—1580). 

2 lieber den Äufenthcdt des Canisius in Xanten handelt ein Schreiben 
des Xantener Canonicus Gerhard Busaeus vom 18. Januar 1566 (III 
fol. 87). 

•^ Wolters, Ileresbach S. 172. 

^ Ganisius ersuchte mit Schreiben d. d. Fürstenau 1565 Dec. 17 den 
Bischof Eembert von Paderborn um Publication des Ti'ienter Concils 


520 1565. 370, 371 

Dec. 11. fectus est, felicem reriim successmn et eveiitum avicle expectamus. 
Comperimus non obscure, magnam in liisce civitatibus et regionibus 
paratam esse messem et incredibile affulgere animarum lucrum, 
si nonnulii messores et operarii accommodi liuc extrusi essent. 
Sed pro dolor, tarn oscitanter et incircumspecte omnia transig'untur 5 
per iudoctos aut inhonestae vitae ecclesiasticos viros, ut innmiiere 
videantur de aeterna foelicitate periclitari animae. Die Societas 
und speciell Canisius loürclen hier grosse Erfolge erzielen können. 
— Coloniae Agrippinae 11. Decembris anno 1565. 

371. Leonhard Kessel an den Genercd Franz Borgia. Franz 
Goster und Peter Canisius in Köln. Thätigkeit des Kölner Collegs. 
Köln 1565 Decemher 17. 

III fol. 88, gleichzeitige Copie. 

Dec. 17. Ipso die s. Ursulae [Oct. 21] ad nos venit incolimiis d. Fran- 

cisciis Costerus ^, iam viceprovincialis inferioris Germaniae. Wäh- lo 
rend seiner Anioesenheit, am 5. November, ascensus colebratiis est, 
in quo dialogus liabitus est de Lnthero, Calvine et anabaptistis, 
qui omncs iusto dei iudicio a daemonibus ad infernnm pertrahc- 
bantur cum omnium applausu. Locus non capiebat omnes spocta- 
tores. Studiosos impresentiaruni numeramus ultra quadringontos. 1.5 

Nov. 6. Am 6. November d. Costerus profectus est Lovanium ad suam pro- 
vinciam ^. — Progredimur in solitis exercitiis, sod numerus conli- 


(VIII fol. 164, Cop.). Dann ging er nach Osnabrück (Sa7idho/f, Anii- 
stites Osnabricgennis ecclesiae II, 102; Iber, Gesch. des Gymnasium 
Carolinum zu Osnabrück S. 11). Am 28. December .schrieb er aus Os- 
nabrück nach Köln: Interea dum in liac aula versor, frequoiites linbeo coii- 
cioiies. Effectum est aliquid, Christo sit g-ratia. Absolvi praocipiiuin iiiiius 
Osnaburgensis (euclosiae) pastorem mihi coufiteiitem, spero multis id i^rofutiiriim 
esse. Episcopws ex meis manibus sumorc volnit .sacram eucliaristiam. Cogitat 
de fmidaiido iiobis collegio Osiiaburg'i, quemadmodvim in Urbem scripsit (III 
fol. 87 V, Copie). 

1 Ehetius bemerkt in einer Notiz zum Nove7)iber 1565: Vcnerat Imc Cle- 
bitius, sed oi:)era iiostroruin apud i'ectoros civitatis factum est, ut expcllerctur 
(VII fol. 98). Der Mathematiker Wilhelm Kiebitz (vgl. Wolters, Ke- 
formationsgescliichte von Wesel S. 252, Ennen IV, 833, lieiffenberg 1, 111) 
loar bereits an der Universität zu Vorlesungen zugelas,s'en icorden. Der 
Rath befahl seine Vertreibung, nachdem er eine Zeitlang im Thurm 
gesessen (Rathsprot. vom 28. Nov. und 3. Dec. 1565, 15. März 1566, 
'vol. 22 fol. 111, 112, 149). 

2 Ein Schreiben Costers (an Kessel) d. d. Löwen 1565 December 9 be- 
findet sich III fol. 84; es verbreitet .sich u. a. über die englischen und 
schottischen Verhältnisse ; er hält die Sendung von Jesuiten dorthin für 
angezeigt. Numerus patrum Iiuius eoUcgii (Löicen) tametsi non attingat 
numerura Colonien.sem, est tamen 30, qui omnes, exceptis sex coadjutoribus, 
vota fecerunt. — Am 25. Februar 1566 schrieb Goster aus Tournag, 
der Bischof tcerde daselbst ein Colleg errichten, cui quotannis pro initio 
assignati sunt redditus 900 florenorum, qui paulatim augebuntur tomporis de- 
cursu; am 1. Mai soll dasselbe mit zwölf Brüdeim eröffnet iverden (III 
fol. 89 V). 


371, 372 1565-66. 521 

tentiiim in sumrao templo augetur in dies, similiter et auditorium dcc. n. 
d. Elietii ad S. Ursulam. Videntur canonici summi templi desi- 
dcrare, ut iterura d. Dionysius in eodera concionetur, si possent 
invenire bonam oporlimitatem, ut unum concionatorum alio lioneste 

5 ablegarent. — Am 21. November ist Canisius eingetroffen und am 
folgenden Tag mit Heinrich Dionysius nach Nimioegen gereist. Am 
7. December sind sie zurückgekehrt, sed quia nondum literae expe- Dcc. 7. 
ditionis ad nostrum senatum venerant, altera die d. Canisius pro- 
feclus est ad ducem Juliacensem et ad reliquos principes, ad quos 
cum literis apostolicis missus erat. Spero quod Natalem domini dcc. 25. 

10 nobiscum Coloniae celebrabit. — Commensales circiter 26 nume- 
ramus, plures non admittimus propter annonae caritatem^. Populus 
Cüloniensis in, dies magis erga nos affici videtur. — Quidam ex 
aliis bursis praeceptorum videntur multum accensi esse erga So- 
cietatem, inter quos unus est frater regentis doctoris Matthisii 

15 Geldriensis. Consules nostri diligenter vigilant, ut lianc civitatera 
in fide catliolica conservent. — Coloniae 17. Decembris 1565. 

372. Vorstellung des Peter Canisius im Auftrag P. Plus IV. 
bei der Kölner Universität über die zur Aufrechterhaltung der katho- 
lischen Kirche erforderlichen Massregeln, Köln 1566 Januar 14. 

Decanatshucli der A7'tistenfacidtät vol. V, fol. 5. 

14. die Januarii attulit dominus doctor Canisius universitati ^ jan. u. 


Eine Notiz Kessels {III fol. 86) zum 1. Januar 1566 besagt: Auditorium 
d. llotliii in dies ;uiginentuin sumit tarn in Lyskircheu quam ad S. Ursulam. 
In die Circumcisionis multi fuerunt coacti abire, tantus erat numerus. Disci- 
l)ulos numeramus 405, commensales liabemiy^ 27, in domo Societatis sumus 50. 
Tantus fnit numerus contitoutium lioc Natali in summo templo et ad Gradus 
Mariae, ut nostri illis nuUo modo satisfacero potuerint, licet per aliquot integres 
dies a maue usque ad vesperam ibidem fuerint. In nostro sacello domestico 
communicarunt ultra 300 studiosi. Nunquam tantus numerus confitentium 
ibidem fuit, etiam ex aliis bursis. Expectamus reditum p. Canisii, quem spe- 
rabamus Natalem domini nobiscum celebraturum. Kecepimus catalogum scri- 
ptorum eccleslasticorum, in quo et multi patres Societatis nominantur. 
Canisius überbrachte das Breve F. Plus IV. an die Kölner Universität 
vom 19, September 1,565 (III fol. 82, gedr. mit dem falschen Datum 
4. Se2)t. bei ßeiff'enberg, Alant. S. 24; mit richtigem Datum Bianco I, 
251), in 'Welchem der Papst die vorläufige Mittheihmg machte, dass er 
das Indidtum tertiae gratiae gewährt habe (oben S. 512) und den 
Trienter Eid für die Zukunft für alle Professoren und Doctoren em- 
pfahl. — Ein Oriijinaldruck der Bidle Plus'' IV. vom 13. Nov. 1564, 
durch ivelche allen Professoren an Universitäten der Trienter Eid vor- 
geschrieben lourde, befindet sich in der Trierer Stadtbibliothek Msc. 1237 
fol. 228. Der bisherige Eid der Kölner Professoren verpfiichtete die- 
selben bereits : fidem et rcligionem s. occlesie catliolice et apostolice sub 
obedientia unius summi pastoris Komani pontificis colere et observare ac in 
eadem perpetuo durare et perseverare velle, placitis quoque et decretis liuius 
almae universitatis pro defensione eiusdem religionis nostre contra insurgentes 
hercses et scliismata initis et conclusis ineuudisque et concludeudis, sicut mo- 
rigerum membrum decet, obtemperare velle iuxta teuerem statuti desuper 
editi (Stadtarchiv, Universitätsalden). — Rhetius notirt VII fol, 98 zum 


522 1566. 372 

Jan. 14. et civitatP Coloniönsi ]iteras pontificias, quae mandabant, iit ipsi in 
Omnibus, quae proponeret, fides haberetur ; proposuit autem et po- 
stulavit hec, quae sequuntur: 

1. Inprimis ut ncque ad ecclesiac cathedras mlnistri verbi 
divini neque in scholas praeceptorcs admittantur, nisi qui probatae 5 
lidei et religionis luerint. 

2. Ut tollatur abusus excudendi et vendendi libros impuros, 
malcdicos et in quibus catholica sinceritas laeditur. 

3. Ut ne tolerentur, qui cum catholicis communicare nolunt 
in templis, saoramentis et caeremoniis ecclesiasticis. lo 

4. Ut ne locus dctur clanoulariis, qui adventant hospitibus, 
suae scctae venena spargentibus. 

5. Ut severa mandata non soluni proponantur, scd etiam 
executionem seriam habeant adversus novatores et sectarios in vita 
et post mortem eorundem. 15 

6. Ut universitas Coloniensis iuxta decreta sacri concilii Tri- 
dentini, cuius autcnticum donatur exemplar^, scse compouat ac 
reformet, praesertim vero, ut in quatuor facultatibus nulli posthac 
ad promotionum gradus admittantur, nisi facta prius profcssione 
fidei iuxta propositara et allatam formulam. 20 

7. Ut ex apostolica conccbsione beneflcia ecclesiastica non 
conferantur, nisi bis, qui velint et possint publice profiteri et uni- 
versitatis studia promovere suaque prestarc proraissa, utque maior 
habeatur ratio tum lectionum, tum disputationum praesertim in 
theologica facultate ^. 25 

Haec cum cum proponentem audissent, praemissa deliberatiouc 
brevi, maximas illi nomine pontificis gratias egerunt omnemque 
obedientiam et subiectionem in bis et similibus promiserunt *. 


14. Januar: Canisius relationem suam fecit coram uiiiversitatis rectore, de- 
caiiis et quatuor dominis eoiisularibus Suderman, Piel, Hittorp, Geyl et Betz- 
torp . . . ; ante illud tempus et etiam illo ipso die senatus illi propinavit vi- 
iium, et facultas theologica illi etiam iiropiiiavit vinnm quodam die. 

1 Vfjl. das Schreiben des Canisius an den Kölner Batli d. d. Köln 1566 
Januar 6 (Meiffenberg, Mant. 8. 28). Das Breve an den Rath wurde 
in der Sitzung vom 14. Januar verlesen. Dr. Conrad Betzdorf verhan- 
delte namens der Stadt mit Canisius und referirte am 16. Januar im 
Rath, Canisius habe ihm erklärt, 'das die pabstliche Heiligkeit sampt das 
ganze consistorium cardinalium einen grossen roem dieser stat nachgeben von 
wegen wolhaltens in religione, und derwegen der universitet und rath das 
indultum, die prelaturen, jirebenden und vicarien zu vergeben (vgl. oben 
S. 512), noch uif 12 jare erstreckt und das die bullen in maiorem gratiara 
gratis expedirt werden sollte' (Rathsprot. vol. 22 föl. 128). 

2 Canisius überbrachte aucJi dem Kölner Colleg zwei Exemplare des 
Concilium Tridentinuni Komae Impressum anno 1564 apud Paulum Manutium 
in aedibus populi Eomani cum approbatione bullae Pii IV., exemplaria auten- 
tica et signata manu secretarii et notarii eiusdem concilii (III fol. 87'''). 

3 In Februario in facultate theologica nobis procurantibtis praestitutum est pri- 
mnm iuramentitm missum a papa per quendam Dominicanum Helia nomine 
(Notiz des Rhetius VII fol. 98). 

* Canisius ging über Trier, ivo er am 28. Januar 1566 vcrioeilte (Riess, 


373, 374 1566. 523 

373. Leonhard Kessel an den Frovincial von Germania inferior, Febr. ii, u. 
Franz Ooster. De morto Cassaiiclii K — ColicgviimiSpirenseadmissum est 

et dotatum redditibus pro septein personis^. Cum magno fructu ibi- 
dem P. Lambcrtus^ hactenus concionatiis est. — Dicitur cardinalis 
Alcxandrinus electiis in suramimi pontiücem et vocari Plus Quin- 

ötiis"^. — 9. Februarii accepimus usum horti, qui Colonia duobus 
miliaribus italicis distat, pro patrum et fratriim rccreationc. — 
Accessit et domus ad collcgium, quam iam occupamus, cuius etiam 
brevi spero possessionem accipiemus. — J^raetcr b. Virginem et 
sanctos Colonienscs alios non habemus patronos nostri collegii, qui 

loibrte nolunt, ut mortalibus patronis lioc tribuatur, quod ipsi apud 
ditissimum patremfamilias impetrant elüciuntquc pro nobis, velut 
soli velint nobis manerc patroni et esse maccenates. Köln 1566 
Februar 11^ 14. 

III fol. 88, gleichzeifiger Auszug. 

374. Feter Canisius an Leonhard Kessel. Venit iH™"« dorai-Fcin-. i9. 
nus legatus et cardinalis Commcndonus a pontifice niissus"'', nostris 


l. c. S. 850) und das oben S. 510 Amn. 1 erwähnte Breve vom 19. Sept. 
1565 überreichte, durch welches die Incorporation des S. Barbaraldosters 
in das Trierer Jesuit encolleg genehmigt tcitrde, nach Augsburg, 
lielffenberg I, 118. Georg Cassander starb S. Februar (Ennen IV, 188; 
Allg. Biographie IV, 59). 

Der Versicch des Natalis, im J. 1566 ein Collegium zu Speyer zu er- 
richten, misslang ; erst 1567 kam es zu Stande (Sachino, Historia III, 66). 
Lambert Aicer. Derselbe ]')7'edigte schon seit 1564 von Zeit zu Zeit 
dort; er schrieb am 14. Januar aus Sp)eyer an Kessel (IV fol. 114) : 
Versor ininc in Spircnsi agro et messe, rev'i^» et illnfio iiostro [EB. von Mainz] 
ita annuente. — Spes est non mecliocris collegii. — Eg'O bis sing'ulis diebus 
l'estis concionor, auditorinm honcstissimum est et triplo niains solito hactenus; 
ex doctoribns, assessoribus multi conveniunt et magno amore et honove pro- 
sequuntur immcritiim. Usque ad Pascha hie manebo. Auer tuohnt beim 
Domcustos. 

Der Xantener Canonicus Gerhard Busaeus hatte am 18. Januar an 
die Kölner Jesuiten geschrieben : ' Nunciatur pontifieem mortuum atque in 
eins lociim constitutum esse Movonium.' — Fiu,s IV. loar am, 9. December 
1565 gestorben,, am 7. Januar 1566 ivurde Fius V. (der Cardinal 
Alessandrino) geiaählt. lieber Morones Steliung in die.'iem Co7iclave 
vgl. inniger, die Wahl Fius' V. zum Fapste (Leipzig 1891) S. 124 ff. 
Seine Wahl hatte eine Zeitlang in be.'ititnmter Aussicht gestanden. — 
Durch iHus' IV. Tod kam die Bulle in Betreff des Indults tertiae 
gratiae (oben S. 522 Anm. 1) nicht zur Ausfertigung. Die Stadt 
■wünschte am 14. A2yril 1566 Pius V. Glück zu seiner Wahl, betheuerte 
ihre Ergebenheit und bat ihn um Ausfertigung der Bulle. Gleichzeitig 
ersuchte sie (am 29. März) Cauisius um seine Vermittlung (Brief buch 
84 fol. 216). Am 4. October 1566 konnte das Breve Pius' F., das die 
Verlängerung des Indults für iveitere drei (nicht zicölf) Jahre gewährte, 
im Rath verlesen icerden (Rathsprot. vol. 23 fol. 42), nachdem dasselbe 
schon zioei Tage vorher in einer Universitätssitzung geschehen tvar 
(Deca7iatsbuch der Artisten V fol. 11). 

Als päpstlicher Legat auf dem Reichstag. Atn 11. Februar kam Com- 
mendone nach Augsburg (Schwarz l. c. J, 4, 1). — Vgl. auch Reiffen- 
berg, Mantissa S. 30. 


524 1566. 374—376 

Febr. 19, acldictissimus. Brevi sequetur rev. p. Natalis, qni theologns erit 
clicti legati cum d. Ledesma^ idemque visitator quatuor provincia- 
riim Germaniae. — Caesar catholici priiicipis excmplum praebet 
Omnibus ^. In templum abit, conciones et rem divinam audit. Ca- 
tholicos amplectitur, quantumvis id videre et audire molestum sits 
adversariis. — De novo pontiiice magnus esset scribendi campus, 
sed adiunctae literae rem satis ostendent^. Faxit deus, ut Optimum 
sanctissimumque pastorem diu retineamus, qui non sine miraculo 
electus, in eximia semper virtute versatus, singulari defendendae reli- 
gionis zelo tot annis instructus, ardenti reformandae ecclesiae desi-io 
derio inflammatus, assiduo rei bonae gerendae usu praeditus, omnium 
fere animos sibi nunc conciliavit et summa de se iubet expectari. Nee 
ullus fuit aetate nostra pontifex, qui mclioribus auspiciis suum offi- 
cium consecravit: vir est ad iuvandam ecclcsiam nobis dcstinatus 
et aptus maxime, qui de Societate quoque nostra cupit praeclare 15 
mereri'^. [Augsburg] 1566 Februar 19. 

III fol. 89 «, gleichzeitiger Auszug. 

Febr. 27. 375, [Leonliard Kessel an den General Franz Borgia.j Rhe- 

tius hat am 25. und 26. Februar- in Capitolio concionatus est 
passionem cum magno auditorio, qualo antea nunquam fuit, pro 
mcrcatoribus, qui postca" Francfordiam ad nundinas proiiciscuntur. 
— Ibidem d. Ilenricus ^ concionari cupit diebus Mercurii in Qua- 20 
dragesima. Item ad S. Gertrudcm ^ diebus Jovis, quam concionem 
impctrarunt rustici et desidcrarunt, qui sua olcra toti civitati vcn- 
dunt. Cupiebant enim iieri hanc concionem ad Apostolos, Ut eam 
onmcs coramode audire posscnt. Aedilibus .et decano bcne place- 
bat, sed capitulum non vidcbatur volle permitterc, et sie ad S. 2.5 
Gertruden! non longo inde locum impctrarunt. Köln 1566 Februar 27 . 

III fol. 89, gleichzeitiger Auszug. 

376. Feter Canisius an Leouhard Kessel. Vollmachten. lieiclis- 
tag. EB. Friedrich von Wied. K. Alaximilian II. Aussichten der 
Societas in Bagern, Nimwegen, Köln. Augsburg 1566 März 29, 
April 1. 

III fol. 90, eigenhändiger Auszug Kessels. 

1 Sachino l. c. III S. 53, 55. 

2 Maximilian -war seit 20. Januar in Augsburg anwesend. Am 28. März 
wurde der Reichstag eröffnet. Die Berichte der stadtkölnischen Ge- 
sandten (es waren der ßecretär Laurenz von Hagen, der ÄltMlrger- 
meister Constantin von Lyslcirchen und der Syndicus Peter Schulting 
von Steiniüich) behandeln fast nur die Frage der Türkensteuer und 
einen Froccss der Stadt mit dein Herrn von Ilarff; auf die Religions- 
frage gehen sie nicht ein (Stadtarchiv, Reichssachen). 

^ Dieses Schreiben liegt nicht vor. 

^ Vgl. S. 526 Z. 11. — Ayn 21. März schrieb Canisius an Kessel: Pontifex 
iiuiximiis animum adiecit. eoUegiuin Societatis lioiiiae dotancliim (III fol. 90). 

5 Heinrich Dionysius. 

6 Dominica nesse7ikloster in Köln. 


376 1566. 525 

Quod ad clandestina matrimonia spectat, sentiunt fidedigni, ^^^^'?j 'f^ 
quod irrita sint illa, etiam in locis, ubi concilium Tridentinum non 
est publicatum. — Non est opus liuc mitti sacerdotes, putat rev, 
p. Natalis visitator. Circa simoniam Labetis potestatem absolvendi. 
5 Si autem indig-ent " praeterea dispensatione et rehabilitatione, non 
propterea tantis laboribiis ac siimptibiis sunt onerandi, sed satis 
erit, nos per literas de casu adraonere, ut apud rev™"™ legatum 
impetremus gratiam illi convenientem. — De archiepiscopo Colo- 
niensi hoc unum dicam, quod inviserit dictum rev"'"'" legatum ^ et 

loadmodum submisse se gesserit, confirmetque signa omnia, quae 
oatholicum, liominem decent. — Sittardus^ catliolicum se praestat 
adraodum in munere concionatorio, nee desunt illi et mihi frequentes 
auditores. — Caesar incorruptum se praebet catholicis hactenus. 
Pontifex egregie pergit Komanam ecclesiam reformare. Ut huic 

i5vel illi beneficia impetremus, non est nostrae professionis, neque 
vellem hanc praeberi spem alicui quantumvis probo et idoneo. — 
Versamur inter lupos. Vicinus nobis est princeps Virtembergensis 
cum suo Smidelino^. Gras expectatur Palatinus elector'^ De reli-Aprii2. 
gione adhuc nihil. Turca nobis ingentes turbas dabit. Dominus 

soadsit Germaniae, cui niaguum imminere discrimen iudicant sapien- 
tes. Orationibus incumbamus, ut digni simus fugere mala, quae 
sunt prae foribus. Fabricam collegii promovemus Dilingae'', ubi 
tranquille schola procedit. Lauingae schola dissolvitur, ut audi- 
mus. — ßediit heri d. cardinalis noster cum p. Aloisio, suo con- müi-z si. 

25fessario, multaque proraittit Dilingensi coUegio. — Noviomagenses 

utinam digni forent , qui a nostris etiam paucis adiuvarentur. 

Messis illic multa suppctit, sicut et Daventriae alibiquc in Belgica. 

De successu et progressu collegii vestri non possumus non 

praeclara. sperare. Vincetis procul dubio, favent vobis patvoni apud« 

30 coelites probatque vos dominus super terram. 

« "indicent, '. 

^ Comonendone. Auf seine Veranlassuncj ersuchtQ Plus V. am 23. März 
den Kaiser, den EB. Friedrich von Wied (der am 15. März nach Augs- 
burf/ gelwmm,en u^ar) zu bestimmen, das Tridentinische Gkmhensbe- 
kenntnlss abzidecjen und die 'päpstliche Confirmation nachzusuchen 
(Reiffcnberg , Mant. S. 31 ; Schtoarz l. c. I, 16). Der Erzhischof hatte 
am 25. Eehruar in einem, Erlass an seinen Diöcesan-Klerus hestimmi, 
dass Messen dargebracht ivilrden, dam.it 1) der neue Papst sno ponti- 
ficatni euraequB p.'istorali nervös onines animi ingitur iiitondat, 2) Gott den 
K. Maximilian dignetnr suae gratiae radiis illuininare, qno sie divornm pa- 
rentuni, avomm et, proavorum vestig'iis iiisistat,, intropidas deleiisor eeclesiae 
christianorain adversiis impios Turcae et, liereticovuin conatus, 3) Gott die 
Fürsten auf dem lleichstacj in ähnlichem. Sinn erleuchte (Trierer Stadt- 
bibliothek Msc. 1237 fol. 231). 

~ Der oben S. 440 Anm. 2 erwähnte Hofprediger Mathias Sittardus (ein 
Brief desselben an P. Pias IV. d. d. Wien 1564 A^ig. 3 über den Tod 
K. Ferdinands befindet sich III fol. 174). 

^ Dr. Jacob Andreae. 

* Kf. Friedrich von der Pfalz traf thatsäcJüich am 2. April in Augsburg 
ein (Kluckhohn, Briefe I, 651 Anm. 1). 

^ Vgl. Pachtler l. c. I, 357. 


526 1566. 37&-^378 

Müi'^- 29, Paramus confessionem Auß'ustinianara (ex Aua'ustini sentcntiis 

Apvil 1. " \ » 

contextam) aclversus Aug'ustanani. Pergimus liic concioDari. Prin- 
cipes Consultant serio, caesari snppctias fercnt advorsiis maximiiin 
Turcae iiiipctum. De rcligione sitnc tractandum hoc tempore dubi- 
tatur, sed brevi cognoscemus. Augnstac 29. Martii, Cal. Apr. 1566.r. 

April 18. 377. Leonhard Kessel an [den Deehanten inNhnwegenJ. Cives 

Colonienses in dies magis videntur ad anteriora tenderc et ca, 
qiiae propriac salutis sunt, diligentius pcndcrc ^. MeJir Beichten 
als je. Sendet den Katechismus des Canislus, cui ultimani maiium 
imposuit, quando iani in Januario nobis adfuit ^. — Loh P. PiiisV.\o 
Nee uUus l'uit aetate nostra pontifcx, qui melioribus auspiciis suuni 
officium consecravit. Vir est ad iuvandam ecclesiam nobis desti- 
natus et aptus maxime, qui de Societate quoque nostra cupit prae- 
clare mereri. Miiiheilungen über den Kaiser und den lieichsfag 
nach Nr. 376. Nachrichten über die CoUegien in 3£aij}c, 7riev, 
Dillingen, Speyer, Verdun, S. Omer (das im Mai eröffnet iverdcn 
soll)^. Canonici Francfordienses tandiu institerunt pro aliquibusi.-) 
Societatis; spero, quod brevi compotes voti fient. Episcopus Ar- 
gen toratensis spero aliquot brevi Societatis habebit. Köln [l^^ßO] 
April 18 (feria quinta post Pascha. 1565 !). 

VII foL 95, Concept 

378. Bischof Gerhard von Lüttich an [Johann Rhetlus'^]. 
Bittet um Sendung eines Jesuiten ziCr Bekämpfung der Häresie im. 
Bisthum Lüttich. Lüttich 1566 Juni 9. 

III fol. 91, gleichzeitige Coj^ic-. 

Juni 9. Net'arii conatus adversariorum ecclesiae dei ad seducenduni 

m errores gregem nobis tametsi indignis ab ipso deo commissumso 
in dies gliscentes, idque potissimum versus eas nostre diocesis 
partes, in quibus prope flumen Mosam sitis Tcutonici idiomatis usus 
est, nos a P*® T. auxiliuni peterc cogunt, quo buic calamitati in 
temj^ore obviam iri possit*''. Quanquam enim iam inde ab initio 
huius nostre tunctionis episcopalis in animo liabuerimus, ad hos 25 


^ ßhctius notirt VII fol. 98 zu Äp7'il 28: Publicatum .senatusconsultum de 
.scholis pi-caesente diice Jnliae [auf der Durchreise von Augsburg nach 
Hause], et tum inhibitum n senatu, ue quis andiret Calviiiistam, (jni cum 
duce Jiiliae venerat. Die Publication geschah wohl ivi Anschluss an die 
Morge7isprache von diesem Tag. Der Worflaut liegt nicht vor. 

2 Braunsberger l. c. S. 80. 

3 Die Eröffnung erfolgte erst 1567 (Sachino l. c. III, 124, 280). 

^ Die Adresse fehlt, vgl. aber Nr. 380. lieber die Thätigkeit der Kölner 
JcHuiten in MoMstricht, Tongern und Lüttich vgl. die hs. Ilistoire et 
lettres annuelles du College de Mae.'stricht et de tongres 1565—1095 im 
Archive du Royaume zu Brüssel. 

5 Die Beioegung in den Niederlanden sjnelte eben jetzt stärker nach 
Lüttich hinüber. Mitte Juli 1566 fand die bekannte Adelsversammlung 
in S. T'rond statt. 


378,379 1566. 527 

adversariorum conatus reprimendos fidemque catliolicam tutandam Juni 9 
et conservandam collegiura Societatis vesfcre in nostra liac civi- 
tate Leodiensi iiistitiierc (quod etiamnum cogitamus atque anniti- 
mur, iit quampriraum fiat), tarnen summe difficultates et incredi- 

5 biles negotiorum molestie sub liis administrationis nostre initüs 
omni ex parte nobis obiecte liactenus non sunt passe, nos bonam 
hanc nost]'am intentionem atque institutum exeeutioni demandare. 
Quare velimus P**^'" T. summopere rogatam, ut ex tua Societate 
aliquem nobis probum, doctum et teutonice lingue illius, que facile 

10 ab inferioribus Teutonibus intelligi queat, gnarum in eaque facun- 
dum atque in erroribus herum temporum confutandis bene exerci- 
tatum sacerdotem concedas, quem nos ecclesiaste officio auctori- 
tate nostra functurum domi nostre habere, et ubi usus inciderit, 
ad illa diocesis nostre loca, que id potissimum postulare videbuntur, 

15 raittere possimus. Sendet zur näheren Besprechung seinen Secretär 
Dominicus Lampsonius. — Datum in civitate nostra Leodiensi nona 
Junii 1566. 

379. Köhler Jahresbericht^ über August 1565 bis Juli 1566, 
verfasst von Sibertus Bronchorst. Ueber das Kölner Colleg und seine 
Insassen. Tliätigkeit in der Schule und Seelsorge. Bischof Gerhard 
von Lüttich. Haltung der Stadt Köln. Köln 1566 Juli 1. 

II fol. 60, Copie 16. Jhs., ausserdem Copie 16, Jhs. auf einem lose 
eingelegten Bogen, gleichlautend. 

In mense Augusto anni 1565 misi rev. P*^ V. literas se-Juiii. 
mestres provincie Rheni; inpresentiarura vero, sie iubente obe-^ 

sodientia sancta, mitto arinuas collegii Coloniensis, quod, licet adhuc 
nullos habeat redditus, tarnen Christo domino suaviter disponente 
in hac annone caritate, que raaxima fuit, nihil nobis defuit nee 
deerit spero. Nam quorundam animos deus excitat, ut rebus no- 
stris opem ferant. — 

25 Collegium in tres distinguitur partes. Prima continet seniores 

patres et fratres cum scholis, que sex classibus constant, ornate 
imaginibus. Altera continet domum probationis et sacellum, in 
quo omnes nostri studiosi quotidie audiunt sacrum, estque illud 
reliquiis sanctorum pulchrisque imaginibus ad devotionem presen- 

30 tibus excitandam accommodatum. Tertia pars continet convictores, 
qui divisi sunt in duos ordines; nam seniores simul habitant, iunio- 
res vero in alia domo, que hoc anno collegio accessit. 

Cum iis, qui in domo probationis versantur, inpresentiarum 
sumus 33, quorum 2 sunt doctores s. theologie, licenciatus unus, 

35 baccalaurei 3 (quorum 2 i-esponsiones suas ad licentiam absolve- 
runt) sacerdotes 9, magistri artium 10, studiosi Societatis 11, coad- 
iutores temporales 3. — 

Omnes videntur futuri boni concionatores, ad quod munus fere 


^ Ea ist der erste Kölner Jahresbericht, 


528 1566. 379 

jwii 1. omnes preclara habent dona. Quare instituta est lectio certis tem- 
poribus germanice lingue, ut eaiii omnes et tonos bene formarc 
discant. 

NuUus hie est ampjius rumor pestis, sed in circumiacentibus 
locis et civitatibus hereticorum sie satis grassatur. — Gute Hcd-& 
tung der Brüder. — 

Singulis septimanis exhortatio habetur omnibus presentibus de 
iis, que nostrae sunt vocationis, de modo procedendi Societatis 
cum declaratione regularum ac constitutionum, quae ad presentes 
pertinent cum omnium edificatione. Non parum utilitatis et con- 
solationis spiritualis attulit nobis rev. p. provinciab's in componendo lo 
Fei)!-. 27. domum novitiorum et alia bene ordinando. Ipso die Cinerum in- 
cepiraus modum orandi iam constitutum in Socictate. Aliquoties 
hoc anno renovata sunt vota et confessiones generales facte et 
poenitentie cum omnium in domino consolatione. Neu aufgetiommen 
sind 2 Braunscliioeiger, ein Lütticlier, ein Löioener und ein aus 
Essen Gebürtiger. Hie adolescens a tribus annis desiderio Socio- m 
tatis flagravit excitatus exemplo doctoris Johannis Astensis^ qui 
iam in Prusiam missus est, cuius lectiones sacras audire solitus 
erat, dum ille suum decanatum Neomagii reliquit et institutum So- 
cietatis amplexus est. Hoc anno sex Societatis absolverunt cursum 
lectionum artium et magisterii gradum adepti sunt et externi de- 
cem2. Tres ordinil)us sacris initiati sunt, quorum unus est ministoi" 
nostri collegii. 20 

Hoc anno decem ad divcrsa collegia missi sunt: vier nach 
Mainz, vier nach Braunsberg (darunter Johann Jacob von Asten), zwei 
nach Dlnant, einer nacJi Trier. — 

Quidam, quia ad institutum Societatis non videbantur accom- 
modi, dimissi sunt cum bona pace. Quidam instabilitate tentatus 
maximo dolore pcdis et dextcrc nianus a domino correptus est; 
qui ad se reversus totus tremefactus joutans se a deo puniii mul- 25 
tum iJoenituit mali propositi et superiori suo omnia indicavit ani- 
mumque dei gratia stabilivit denuo flrmiter, et sie dolor cessit et 
tentatio j^lane evanuit. 

In nostris scholis 12 habemus preceptores. Studiosos visitantes, 
qui ex variis sunt nationibus, et plurimi nobilium filii, numeramusso 
558 et eo amplius, quia plures in dies accedunt. Ita se gerunt, 
ut de illis nullas audiamus querelas. Facile omnibus innotescit, 


1 Aus Friesland zurückgekehrt (iS. 516), war er in den Niederlanden thätig 
gewesen, im Decemher 1565 in Deventer (III fol.86). Er tcurde der 'lüec- 
tor des Ende 1564 gegründeten Collegs in Braunsberg (vgl. Sachino l. c. 
111,85,119; Lohme'yer in Briegers Z's. f. KirchengescMchie XIII, 360 ff.). 

2 Das Baccalanreatsexamen in der Artist enfacultät bestanden im No- 
vember 1565 im. Ganzen 66 Candidaten, von denen 2S auf das Mon- 
tanum, 12 auf das Laurentianum, 18 auf das Tricoronatnm entfallen ; 
bei 8 ist das Gymnasium nicht bezeichnet. Das Licentiatenexamen be- 
standen im Februar 1566 im Ganzen 50, davon 14 Moni., 11 Laur., 
14 Cor.; bei 11 fehlt die Angabe (Decanatsbuch Y fol. 4, 6). 


379 ■ 1566. 529 

eos nostros esse discipulos, ut nobis refermit honesti cives. SatisJuUi. 
libenter et alacriter nostris intersimt litaniis, qiie ter singnlis septi- 
maiiis clicuntur pro statu ecclesie contra Turcam et liereticos. Qno- 
tidiaiio quoque sacro devote intersimt, flexis genibus, non quaeren- 
f. tes sustentacnla. Neminem liorum putamus liabeve librnm lieresi 
infectum, et si quando novitius, ut saepe conting'it, accedat, alii 
discij)u]i eins libros inspiciunt et si quos suspectus inveniant, ad pre- 
ceptorem delerunt ad examinandum vel comburendum. Plurimi ex iis 
frequenter confltentur et communicant, reliqui statutis temporibus. Dle- 

10 bus vero dominicis absolutis declamationibus, que carmine, soluta ora- 
tlone et grece babentur, classes oranes ordinc sc mutuo consequentes 
cum suis preceptoribus ad aedem sacram d. Ursule sesc conCerunt, 
ubi unus patrum Söcietatis Coloniensis conoionem catecliisticam ad 
populum liabet, bono cum fructu, quem partim magna populi f re- 
in quentia declarat (inter quos plurimi sunt homines non iniime con- 
ditionis, qui libenter cum audiunt), partim frequcntes confessiones, 
que inde sequuntur. Sepo enim dum a concione rcvettitur domum, 
in platea aliqui eum accedunt confitendi gratla. 

Scholastici nostri videntur sancto quodam zelo accendi iuvandi 

20 ecclesiam et convertendi liereticos ; quare lectiones sacras, que in 
collegio nostro fiunt, in quibus controversie liuius temporis trac- 
tantur, et diligenter visitant et notant singula. Ad eas etiam multi 
aliorum collegiorum accedunt. 

Duabus vicibus hoc anno renovata sunt nostrorum studia. In 

25 prima, que celebrior visa est, preter declamationes habitus est dia- 
logus cum omnium satisfactione a quodam ex nostris compositus, 
cuius summa erat, Martinum Lutherum, Calvinum et anabaptistas 
iusto dei iuditio a demonibus ad inferos delatos. 

In celebrioribus festivitatibus porta et parietes collegii multis 

üoet variis ornantur carminibus. 

Commensales nostri ad modum Germanici collegii Romani in- 
stituuntur et bene sese gerunt. Qui in domibus coramensalium 
liabitant sunt numero 34, ex quibus plerique octavo quoque die 
confltentur et communicant, ad Söcietatis institutum multum pro- 

3r)pensi, aliqui iam determinati. 

Adfuit nobis Petrus Canisius. — Exhortationem quoque habuit 
coram studiosis nostris^ ad quam multi externi confluxerunt ^ Tra- 
didit universitati concilium Tridentinum. 

In facultate tlieologica iuramentum iam prestatur missuni a 

4opontifice maximo per dictum Petruni Canisium ^. 

Civitas in flde constans permanet. Senatus probibuit omnes 
particulares scholas exccptis coUegialibus et parocbialibus^, quibus 


1 Aon 7. Januar 1566 (Notiz des llhetius VII fol. 98). 

2 Vgl. oben S. 521 Anm. 2. 

^ Vgl. oben S. 514 Anm. 2. Der Bath icar im Lauf des J. 1566 in seinem, 
Vorgehen gegen die Privatsclmlen (und speciell auch gegen Leichius) 
Jesuiten-Akten. 34 


530 1566. 379 

Juli 1. ordo datus est instituendi iiiventutem, qiiia magna suspitio erat, 
ne iuventiis in iis, que ad fidem catliolicam pertinent, minus recte 
a quibusdam institueretur. Similiter commissum • est typographis, 
ne in posterum aliqiiid imprimant, quod priiis non sit examinatum 
et approbatmn et certmn liabeat auctorem. Expulsns est hinc qni-5 
dam Clebitius Calvinista, qui sua hie venena spargere conabatiir 
inter discipulos lectione sua mathematica ^ 

Confessionibus audiendis non poenitendus colligitur fructus. 
Variis enim in iocis nostri confessiones audiunt, precipue sexta feria 
et sabbato toto die singulis septimanis et aliquando tota septimana lo 
in sumrao templo. In alio quoque canonicorum templo b. Marie 
audiuntur. In nostro etiam sacello studiosi et cives confitentur et 
aliis in locis. 

Puto hoc anno dei beneficio effectum esse, ut plures quam 
centum heresim abiuraverint et ecclesie sancte reconciliati sint^, 15 
Quorum aliqui venerunt ex vicinis hereticorum locis; tres etiam 
ex publico litpanari conversae bene proficiunt in via salutis. 

Vix preterit dies, in quo non aliqui libri nobis adferantur exa- 
minandi aut comburendi. Generales confessiones plurime facte 
sunt, et qui ante simul male vivebant, vinculo matrimonii iam con- äo 
iuncti bene se gerunt. Contentiones et lites multe sopite; multi 
quoque pauperes inedia pressi nostrorum intercessione a divitibus 
adiuti; restitution es facte, usurarii et simoniaci contractu» impediti. 
Per spiritualia exercitia eciam aliqui consolati sunt;, qui iam vltam 
in melius commutarunt. 2-, 

Fei)r. 25, 2fi. Duobus ultimls diebus ante Quadragesimam, quando homines 

raundani maxime bacchanalia vivunt, quidam ex nostris patribus circa 
forum in templo b. Marie virginis de passione Christi domini con- 
cionatus est, partim ut mercatores, qui in hebdomada sancta in 
nundinis Francofordiensibus esse solcnt, passionem audirent, partim 30 
ut populus a dissolutione et peccatis, que in carnisprivio passim 
committuntur, amarissima Christi passione retraherentur. Et preter 


fortgefahren (vgl. die ProtoJcolle vom 5., 7. 10., 17. Juni und 8. Jtdi, 
vol.' 22 fol. 184, 185, 186, 190; vol. 23 fol. 6). Zum 2. Augu.st 1566 
notirt Iihetiu,S: Statiitum fiiit a facultate artium, nt in oninibiis scholis paro- 
cliialibus et collegialibus legeretair catechismiis Canisii (VII fol. 98). In der 
Montanerhurse, d.eren Regens Mathisiu.s früher mehrfach als Gegner 
der Jesuiten aufgetreten ivar (vgl. S. 398 Anm. 3), aber im September 
1565 publice in mensa sna coram praeceptoribns lauclavit institutum Societat.is, 
lourde seit September 1565 der grössere Katechismus des Canisius be- 
nutzt (ebd.). Ein Rathsprotokoll vom, 9. September 1566 besagte: "Die 
praeceptoren der trivialscholen klagen über die Jesuiter, das die auch kleine 
kinder zu leren annemen, also das ire scholen und kirchengesenge abnemen. 
Sol die klagsclu-ift den Jesuitern zugestelt und antwort doruff gefordert wer- 
den' (voh 23 fol. 32). 

1 Ueber Wilhelm Kiebitz vgl. oben S. 520 Anm. 1. Das Decanat.shuch der 
Artisten (V fol. 4) berichtet eingehend über .seine Vertreibung. 

2 Ueber eine Anzahl dieser Bekehrungen enthalten die Aufzeichnungen 
des Ehefizfs (VII fol. 98) nähere Angaben ohne besonderes Interesse. 


379 1566. 531 

opinionem tantns co liominnm concursus factiis est, ut concionator Juii i 
non recorcletur, se unquam antea in co templo maius habuisse 
auditoriiim. Novitas illa magni boiii occasio l'uit. 

Concionibus boiins hie colligltur fructus, que iam in quatuor 

r, principalioribus partibus civitatis a nostris habentur. Qua in re 
nniltuni sibi gratulantur cives Colonienses, nam in quacmnqne parte 
civitatis morentur, nostroruni concionibus interesse j)ossunt. 

Sexta feria et diebus festis ss. Apostolorum con'cio liabctur a 
nostris in Capitolio^, que una est ex precipuis et antiquioribus ec- 

10 clesiis et prima ex pluribus hie beatissime virg'ini dedieatis. Haee 
ecelesia in meditullio est civitatis, ubi nobiliores et ditiores Colo- 
nienses morantur. Ad haue concionem faciondam rogati sumus a 
quodara prelato ecclesie Colonicnsis decano collegiate ecclcsie s. 
Andree^, amico Societatis, ex qua non poenitendus colligitur fruc- 

15 tus. Nam quidam ex nobilioribus sepius saeramenta poenitentie et 
communionis frequentare incipiunt. 

Est hie ecelesia parrochialis nautarum prope Rhenum anti- 
quissima^. In hac etiam quidam ex nostris diebus dominieis fe- 
stisque coneionatur cum magno auditorio et fructu. 

20 Preterea rogati sumus a quodam consiliario ducis Clivie, ho- 

mine doeto et divite''^, Societatis amico, ut aliquis ex nostris con- 
cionaretur ad S. Jacobum, que etiam parrochialis ecelesia est, quo 
et illa pars civitatis aliquid eonsolationis acciperet a nostris et 
magis in fide confirmaretur. Concio fit seeunda feria matutino 

2.-. tempore, auditores templum vix capit, licet operosus dies sit. In 
trilnis ]nonasteriis nostri etiam conciones habent. 

Rev'""^ Leodiensis ad nos secretarium suum misit, ut ei auxilio 
esse vellcmus, nam heretici circa Traieetum ad Mosam sie satis 
insolescere ceperunt-''. Rev""'''^ ille videtur meditari serio de colle- 

.sogio Societatis Leodii fundando, quemadmodum ex ipsius rev^"^ lit- 
teris cognovimus. Unus ex patribus nostris visitaturus matrem 
senem et aliquot alias civitates, ut ad maiora disponantur, Leodium 
primo profeetus est, ut et rev'^^ petitione aliquo modo satisfaciat 
et ut concionibus et aliis modis per dei gratiam eompescat malorum 

35 eonatus, brevi ad nos reversurus. 


1 S. Maria im Cajntol. 

2 Dechant von S. Andreas icar 1560—1^)92 JoJiann Schicolcjen, von dem 
noch oft die Hede sein loird. 

•^ S. Maria Lyskirchen. 

^ Vgl. die Notiz des lihetius zii.m 22. Ajjril 1566: A pastore S. Jracobi per 
(loctorem Vissel [der jülich'sche Eath Dr. Wilhelm Wissel, vgl. oben 
S. 479 Anm. 1] et. uxorein eins petitum est ft nobis, ut flie lunae per aninim 
praeclicaveinus apnd S. Jacoljiim, doctore illo et nxore eins offerentil)ixs se ad 
sumptus faciendos in siistentando conciüiiaii. Sed recnsavimus nllmn snmere 
pveniiuni laboris eins. Caepinius coiicidiiem illani 29. Aprilis (VII fol. 98). 
Wis.^el icar Kirchiiieisfer von S. Jacob (Buch Weinsberg, ed. Hühlbaum 
II, 119, 178). 

•' Vgl Nr. 378. 


532 1566. 379,380 

Juli 1. Hoc anno ostense sunt Colonie in variis ecclesiis sanctorum 

reliquie, sicnt singnlis septcm annis fieri consuevit, nee solum Co- 
lonie sed etiam Aquisgrani, TreA^eris, Traiecti et aliis in locis 
Juni 29. magna cum populi devotione. Ipso die Petri et Pauli apostolorum, 
quando hie summi templi reliquie ostende bantur, puto aliquot miliaö 
hominum adfuisse et ex Ungaria plurimos. Ungaros senatus aclmo- 
duni liumaniter tractari iussit, parando illis locum proprium, ubi 
iis quotidie bis necessaria administrabantm^ diebus aliqaot. 

In festis sanctissimi sacramenti et per sequentes dies magna 
liic fuit populi devotio et maior solito. Est hie moris, quando ve- lo 
nerabile sacramentum circa hoc festum deportatur, ut etiam depor- 
tontur reliquie et precipue sanctorum statue pulclire ornate, tum 
ex parochialibus tum ex adiunctis ecclesiis, cum cantu et ingtru- 
mentis musicis, que res non parvam adfert cliristianis devotionem 
et hereticis moerorem. ir> 

liec civitas plurimas habet ccclesias , quas oinnes nondum 
potui numerare. Dicuntur, tot esse quot sunt dies in anno, nee 
una est, que non sit ornata sanctorum reliquiis. 

Vere de hac civitate dicitur: "0 sancta Colonia, postquam 
lidem suscepisti, civitas prenobilis, recidiva non f'uisti, sed in irdeso 
stabilis'. 

Post Pascha singulis annis admodum solemniter defertur hie 
sanctissiraum sacramentum per circuitum exteriorem murorum ci- 
vitatis, et paucis diebus sequentibus cum toto senatu honorlfice 
defertur caput s. Silvestri pontiflcis per antiquam civitatem inte- sr. 
riorem. Diebus vero rogationum solemniter hie defertur baculus 
pastoralis s. Petri apostoli, cuius superior pars hie servatur, altera 
Trcvcris. — Coloniae, Galen dis Julii 1566. 

380. Biscliof Gerhard von LütUcli an Johann RheMus. Un- 
ruhen in den Niederlanden. Bildersturm. Bemühungen des Bischofs 
für die katholische Sache in seinem Bisthum. Bitte um Sendung 
eines Jesuiten als Prediger. Maastricht 1566 August 26. 
III fol. 104, gleichzeitige Cojne. 

Aus?. 20 — Non dubitamus, quin istic magno omnium piorum dolore 

intellectum sit, quam turbulentes per omnem Brabantiam et Flau- so 
driam motus in plebe quorundam haereticorum concionatorum con- 
ciones superioribus diebus excitarint. Idem malura huic nostro 
oppido Traiectensi accidit. Idem enim apostata et haereticus, qui 
non ita pridem in pago dicto Eecken^ non procul a dicto oppido 
nostro heresura suarum virus concionando spargere coeperat; nudius-ss 
tcrtius et aliquot etiam ante diebus idem facinus loco dicto oppido 
nostro viciniore denuo andere coepit, concurrentibus illuc maxima 
frequentia eiusdem oppidi nostri subditis Flandrorum et Brabanti- 


^ Reclcum. (Beckhem) unterhall) Maastricht. Der Prediger hie.ss Johann 
Sclieitzhahencr. 


380, 381 1566. 533 

norum cxemplo ad id. incitatis. Qiiare relictis Leodii oinnibus nc- Aug. 26. 
gociis et speciatim illo, in cuius cogitationem tmic serio incumbc- 
baiiius, de Societatis vestrae collegio in dicta nostra civitate fun- 
daudo, ad dictum oppidum nostrum Truiectense, quanta potuimiis 
.5 diligentia, properavimus, remedium aliquod gravissimo huic incom- 
modo allaturi. Quod quidem superveniente c Brabantia faustiore 
nuncio de populari illo furore, qui plebem ibi ad eiKOVOKXdö'TUJV ^ 
usque in quamplurimis templis temerario auso perpetrandam im- 
pulerat, atque insolentia sedata singulari dei misericordia perfectum 

10 est. Ita enim exulceratos et tanquam contagione qiiadam illius 
Belgici furoris afflatos liuius nostrae plebis animos composuimiis et 
j)raesentia nostra demulsimus, ut dictus apostata ipsis auditoribus 
posthac non sit concionaturus. Itaque inter nos convenit, ut nos 
pro ca iurisdictione atque auctoritate, quae nobis a deo data est, 

isaliquem iudicio nostro probatum concionatorem in dicto oppido 
nostro constitueremus, cuiusmodi tametsi non desunt, tarnen quia 
monastici sunt instituti et aegros plebis animos arte tractare non 
norunt, plebi ipsi ingrati sunt. Qua in parte rebus ita se habenti- 
bus, ut in praesentia passim se habent, nobis imbecillitati humanae 

20 et presertim imperitae et affectionibus suis obnoxiäe plebi ignoscen- 
dum est. Quare considerate illud etiam dictis nostris subditis non 
illiberaliter concessinms, ut iis inter ipsos, quos de re aliqua per 
concionatorem nostrum in suggestu tractata vel ulla plane alia du- 
bitare contingeret, citra reprehensionem absoluta concione eum 

göadire et consulere cum eoque placide et modeste conferre liceret. 
Bittet um Sendung eines brcmchharen Jesuiten, in erster Linie des 
Heinrich Dionysius. — Datum in oppido nostro Traiectensi 26. 
Augusti 15662. 

381. Peter Canisius an Leonhard Kessel in Köln. Bilder- 
sturm in den Niederlanden. Oebhard Truchsess. Confessio Augu- 
stiniana. München 1566 October 2'^. 

IV fol. 179, Original. 


1 


^i 


im 14. August hatte der Bilderstur7n in Flandern begonnen. — Vgl. 
auch Buch Weinsberg ed. Höhlbaum II, 152 f. 

2 Am 14. September schrieb Bischof Gerhard tviederum (aus Lüttich) an 
lihetius. Er bedauerte, dass er durch die Unordnung nach dem Tode 
seines Vorgängers verhindert loorden, ein Colleg der Societas in Lüttich 
zu begründen, äusserte aber die bestimmte Absicht, es jetzt zu, thuen. 
Er dankte für die Sendung des Heinrich Dionysius, der bereits in 
Maa.'itricht predigt und bat, icenn möglich, noch einen Jesuiten zu, 
senden (III fol. 105). 

3 Canisius icar in Innsbruck mit dem Visitator Hieronymits Natalis und 
dem neuernannten Rector des l?i?isbrucker Collegs Nicolaus Lannoy 
(vorher l'rovincial von Oesterreich) zusatnmengetroffen und befand sich 
jetzt auf der Rückreise nach Auqsburq (vgl. Lannoys Schreiben an 
Kessel d. d. Itmsbruck 1566 October 7, IV fol. 112). 


534 1566. 381,382 

Oct. 2. Speramiis, Colonienses pro siia veteri et constanti pietate fac- 

turos, Uli nihil detrimenti accipiauü a tbedissimo exeraplo iconocla- 
starum, qui in teniplis beJgicis furiose grassantur. Et ex liis qui- 
dera raalis magnmn et publicum comraodum consecuturum multi 
arbitrantur, cum rex catliolicus has turbas nonniiiil composuerit r> 
coram. — 

jjgyinus caudinalis^ brevi mittet suum nepotem, qui inter ca- 
nonicos templi primarii comraoretur. Petit autem maiorcm in nio- 
dum, ut eidem consilium praebere et adcsse velitis, ut rectius gerat 
sese, quam solent id genus alii. Deinde postulat, ad sc vel ad lo 
nostros a vobis perscribi, quae in illo ipso nepote poteruut desi- 
derari aut reprehendi. Qua in re doctorem Henricuni ^ rogo, ut et 
cardinalis piae expectationi et domini Gebhardi prof'ectui faciat 
satis pro sua diligentia et charitate^. — 

Nunc Dillingae confessionem Augustinianam edimus, scd quae i5 
ante mercatum Francfordiensem in lucem non pi-odibif^. Adver- 
sarii blaterent ac nugentur contra nos quantum volcnt. Nolumus 
in refutandis illorum calumniis bonas horas pcrdcrc male; solidio- 
rem fructum in melioribus studiis ponenius. — Monaci postridie 
Cal. Octobris 1566. 20 

382. Heinrich Dionysius an [Leonhard Kessel in Köln]. Ge- 
fahren und Erfolge seiner Predigt in Maastricht. Nimicegen. 
[Maastricht] 1566 October 4^ 

III fol. 105, Auszug von Kessels Hand. 

Oct. i. Eev. p. d. Costerus a rev"^° nostro accersitus concionatur 

Mercurii, Veneris, dominico die in Hasselt. Secunda abliinc nocte 
Calviniani (quorum hie non est exiguus numerus) armis instructi 
erant, ut templa diriperent et me ac decanum*^ cum tota farailia 
sua trucidarent. Ceterum inierunt nunc cum prooeribus huius. ci-25 
vitatis concordiam quandam, nempe, ut ipsi servent templum s. 
Mathie (quod ante octiduuni vi occuparant) ac me ceterosquc vires 
ecclesiasticos sua sinant peragere ofiicia. Sed quis credet istis? 
Vehementer in me exardescunt, quod tam uberem videant 


1 Cardinal Otto Truchsess von Augsburg. Sein Neffe ist Gebhard Truch- 
sess (vgl. Nr. 885 und Nuntiaturberichte aus Deutschland 1572—1585, 
II, 609 Anm. 1). 

2 Heinrich Dionysius. 

3 Ganisius empfiehlt im Folgenden .^eine verwitticete Schwester WendeKna 
von Triest. Ein Brief an sie d. d. Aiu/sburg 1566 Oct. 8 befindet sich 
IV fol. 181. 

^ Vgl. oben S. 526. Der Verfasser icar Hieronymus Torrensis (Sachino 

l. c. III, 119). Ein Exemjylar erhielt Kessel am 3. März 1567 durch 

Gebhard Truchsess (IV fol. 184). 
^ Vgl. A. F. Haakma7i, Levenschets van Henricus Dionysius, ajjostel van 

Maa.Htricht (1871), S. 12 ff.; Publications de Limbourg XI, 849 ff. 
'• Der Dechant der Collegiatkirche U. L. Frau., liichalt von Merode, ist 

gemeint. 


382—384 1566. 535 

fructum et suorum clefeotionem. Catliolicorum quidem numerus oct. 4. 
. crescit, et noii medioeriter mihi appJaudunt. 

Ccrto rumore accepi Noviomagenses cives se admodura stre- 

nuos exhibuisse scptimana elapsa, qua exturbarunt extra civitatem 
5 concionatorem iilum Calvinianura cum quibusdam aliis civibus eius 

l'actioni precipuc patrocinantibus. Preterea ex senatu eiecerunt 

propemodum 10, qui suspecti fidei erant, aliosque synceros fidel 

surrogarunt^. — 

383. Heinrich Dionysius an Leonhard Kessel in Köln. An- 
feindungen seitens der Calvinisten. Maastricht 1566 Octoher 18. 

III fdl. 106, Auszug von Kessels Hand. 

Tanta est hominum lioruin ferocia, ut nee principes nee leges oct. is. 

10 nee privileg-iorum abolitionem, imo nee deum ipsum raetuant. — 
Dicunt, se non posse suarum reruni successum habere, nisi me 
eiiciant aut oceidant. Interim tarnen semper crescit catliolicorum 
numerus, qui me non mediocri benevolentia et honore prosequun- 
tur, qui cum intelligerent ipsos mihi interminatos esse, sub pal- 

isliis suis gestabant arma, quibus Calvinianos impetere decretum 
erat, si quicquam adversum me molirentur. Inter omnes istorum 
minas non desisto a munere concionandi, ut catholicos (quorum 
certe magnum experior in audiendo verbo divino ardorem) in ve- 
teri fide confirmem^. 

384. Heinrich Dionysius an Leonhard Kessel. Sein Eückzug 
aus Maastricht nach Lüttich. Aussichten auf ein Colleg in Lüttich. 
Lüttich 1566 Octoher 23. 

III fol. 106^ Auszug von Kessels Hand. 

20 Augente numero catliolicorum et deficiente numero Calvini- oct. 23. 

starum (nam 300 in eorum cathalogo desiderabantur), putabant non 
posse se habere progressum nisi exploderent me^. In profesto 
s. Ursulae prosignant se ad arma, ut ecclesias diripiant aut plura 
templa ad sua vota nanciscantur ; consulibus mortem comminaban- 

25 tur, nisi ipsis templum coneederent et me eoneionantem prohiberent. 


t Die Nachricht ist zutreffend (Francisci Dorpii annales 1566—1616, ed. 
Fruin) S. 15. 

2 Franz Coster schrieb atn 14. Octoher aus Hasselt über die Predigten 
des Heinrich Dionysius an Leonhard Kessel: De concionibus d. Henrici 
jipud catholicos omnes opiuio, quod sua opera civitatem labautem iu fide ca- 
tliolica contineat et erigat et totius civitatis salus ab ipso dependeat. Aritver- 
piae 5 extniuntur auditoria haereticoriim lapidea eorum sumptibus. Coiifessio- 
iiistae Calvinistas magnificentia structurae superant. Verendum est, ne taridem 
hie fumus in flammam erumpat, quae aegre posset extingui (III fol, 106). 
Ein längerer Bericht über die Jahre 1566 und 1567 m. d. T.:' Com- 
pendium eorum quae in inferiori Germania a Geuseis acta sunt', der in den 
Jesuitencollegien zu Köln, Mainz, Trier und Würzburg circulirte, be- 
iludet sich in der Trierer Stadtbibliothelc Msc. 1237 fol. 63—72. 

^ Bezieht sich auf Maastricht; vgl. Haakman l. c. S. 14. 


536 1566. 384, 385 

oct. 22. A rev'"'' revocor Leodium 22. Octobris^ Pro Leodiensi colle- 

gio iam stabiliti sunt 1200 daleri. 

385. Leonhard Kessel an Franz Coster, Provinzial von Germania 
inferior. Schulfeier. Vorgehen des Stadtraths gegen die Anhänger der 
neuen Lehre. Wiedertäufer. Gehhard Truchsess. Frömmigkeit in 
Köln. Lage der Schule. Köln 1566 November 7. 

III fol. 106, gleichzeitige . Copie. 

Nov. 7. — Quarto huiiis celebravimus ascensum et, mihi videtur, satis 

solemniter. Auditorium fuit maximum et locus pro media parte 
non sufficiebat. Post orationes graecas et latinas exhibitus est 5 
dialogus d. Henrici^ quibusdam immutatis, nam personam Guisia- 
norum mutavimus, ne irritaremus crabrones. Summa dialogi fuit, 
quomodo studiosi canonici relicta omni pietate, militari habitu, 
derelictis studiis vagentur et omnia consumant, tandem facti la- 
trones spolient mercatores, a quibus accusati ad iudicem liberantur lo 
a rectore bene puniti, tandem inedia confecti preceptoribus bene 
monentibus obtemperare incipiunt, quos antea spernebant. Tandem 
unus conversus convertit et reliquos socios suos. Omnes multum 
fuerunt hoc dialogo aedificati. Nee defuerunt etiam cantores, qui 
sua melodia honorarunt nostrum ascensum. In examine puto nos is 
habere 39 futuros physicos et amplius^. — Porta nostra ita est 
ornata carminibus in honorem omnium sanctorum ut nunquam 
antea, nam plures studiosi 8 aut 9 aut plura folia repleverunt car- 
minibus. Henricus Dionysius* fere mille carmina affixit parietibus. 
Tres aut quatuor fuerunt, quorum quilibet mille affixit carmina. — 20 

In bona pace sunt hie omnia. Senatus diligenter vigilat et 
aliquibus commissura est, ut diligenter visitcnt omnes parochias et 
inquirant, an alibi adhuc lateant hcretici, ut cxpellantur-''. Hisce 


1 Am 29. Oetoher schrieb Heinrich DionysiuS aus Lüttich an Kessel: 
27. et 28. Octobrls presente revino et pvaelatis et canonicis non paucis et po- 
puli multitiidine, quam locus non capiebat, concionem habui in capitulo summi 
templi. Supplicant Traiecten.ses, nt revevtav Traiectum. Kev"*"« et clucissa 
vehementer interininati sunt iis, quemadmodum dncissa niinata est Ruremun- 
densibus, ut nisi mittant suum Calvinianorum praedicatorem perdituros sua pri- 
vileg-ia; deinde so curaturam, ut nioenia solo aequentur et ex civitate efficiatnr 
pagus. Multum eommendatur praefectus Gelriae et Neomagenses, qui 300 lie- 
reticos exturbarunt. Jvumor hie adliuc perstat de regio adventu (III fol. 106). 

2 Wo7il Heinrich Dionysius. 

3 Die Artisten facultät, deren Decan vom 26. März 1566 bis 24. März 1367 
der Jesuit Peter Busaeiis ivar, loies im November 1566 im Ganzen 87 
Baccalaureen auf, davon 39 Mont., 13 Laurent, und 35 Coron. (Deca- 
natsbuch Vfol. 11). Einige nähere Angaben über die Schüler des Coron. 
enthält ein iveiteres Schreiben Kessels an Coster vom 18. November 
1566, III fol. 107. 

* Ein Neffe des gleichnamigen Jesuiten. 

•^ Der Kölner Rath wandte um die.ne Zeit den religiösen Frayen erhöhte 
Aufmerksamkeit zu. In die Morgen.'iprachen, welche jährlich im Ajjril 
verkündet icurden, hatte er schon seit 1556 ausser Bestimmungen gegen 


385 1566. 537 

preteritis cliebus anabaptistae sie satis solemniLcr portarunt cadaver Nov. i. 
sui concionatoris ad campura, quem habcnt extra portas. Puto 
belle ceiitum fuisse, qui bini seqiiebantur, inter quos duo erant 
doctorcs iuris, sed senatus animadvertit in cos, et sie sperainus tale 

5 aliquid nunquam futurum publice ac medio die amplius, sicut istud 
factum fuit. 

Heri visitavit nostrum collegium nepos cardinalis Augustani ^, Nov. 6. 
qui factus est canonicus summi templi, residentiam suam iam in- 
coepit. Ab aliquo ex collegio nostro Iiabebit unam aut alteram 

lolectionem quotidie-, bene erga nos videtur affectus. 

Preteritis diebus erant pi'omulgatae indulgentiae 2. Magna fuit 
liic populi devotio et confitentium numerus maximus. Multi sacer- 
dotes apud nos fecerunt generales confessiones. Cives, qui die 
constituto non potuerunt communicare, communicarunt in feste Om- 

isnium sanctorum aut dominica sequenti, et sie hae duae septi- 
manae visae sunt septimanae sanctae. In feste Symonis et Judae oct. as. 
facta est supplicatio cum sanctissimo sacramento ad Capitolium. 
Nunquam visus est in aliqua supplicatione maior populus cum 
magna catholicorum consolatione, licet aer esset multum ingratus. 

20 Quidam anabaptistarum concionator videns talem populi devotionem 
tanto merore est confectus, ut post paucos dies sit mortuus. 

— Ludimagistri scholarum videntur impresentiarum quiescere. 
Adiunximus classeni grammaticam, quam antea Imbuimus divisam, . 
cui preest m. Alardus cum m. Slusio-''. — Coloniae 7. Novembris 

23 anno 1566, 


Sacramentirer und Wiedertäufer auch den Befehl an die Büvf/er auf- 
genommen, Wohnunfien nur an solche Fremde zu vermiethen, icelcfie 
gttte Zetcf/nisse von ih7'er Heimathshehörde besassen, und alle Freinden 
dem liath anzuzeigen. Aon 80. April 1565 lourde dieser Befehl auf 
das aus den Niederlanden einwandernde Volk zugespitzt und dahin 
verschärft, dass die Anzeige heim llath jeden Ah end erfolgen müsse. ImDe- 
cember 1566 erliess der Math ausserdem ein Edict gegen die eingetvan- 
derten Niederländer und gegen die Bürger, loelche ' Vivent les Gueux " riefen 
und son.<,-t sich verdächtig machten (illfol.lH; Trierer Stadthihl. Msc. 
1237 fol. 48; vgl. auch Jipr. vol. 23 fol. 66 d. d. Dec. 9). Conrad Betz- 
dorf versuchte auf Grund dieses Edictes auch die Universität zu ern- 
sten Schritten zu veranlassen; es zeigte sich dazu auch die Willfährig- 
keit, die Sache rourde aber ver.schleppt (vgl. die Ausführungen des da- 
maligen Decans der Artistenfacultät Peter Busaeus S. J. im Decanats- 
buch V fol. 12). Am 26. April 1568 fügte der Bath der Morgensprache 
noch das besondere Verbot an die Bürger bei, den in der Nähe der 
Stadt .stattfindenden Predigten der Prädicanten beizuwohnen (Stadt- 
archiv. Vql. Ennen IV, 832 ff-, Buch Weinsberq ed. Höhlbaum II, 152 ff.; 
Reiffenberg I, 112 f.). 

^ Gebhard Truchsess (vgl. Nr. 381). 

2 Buch Wein-Hberg II, 156 Anm. 1, 157. 

^ Vgl. über die Schide die Notiz vom 18. November 1566 (III fol. 101) : 
Scliolji iiostra videtur bene compoait.a, luim omnes fere plenae sunt discipulis, 
et jjreceptores bene suo funguntur officio. Antiqui physici, qui in festo Puri- 
iicationis b. virginis examinabuntur ad inagisteviuni, sunt 18, quibus preest 
magister Petrus consuoto moro, inter quos 3 sunt Sociotatis, Joannes Julia- 


538 1566. 386 

386. Franz Coster, Provincicd von Germania inferior, an Leon- 
hard Kessel. Thäticjkeit versdiiedener Mitglieder des Ordens im Bisthum 
Lüttich. Reformijläne des Papstes. Die Calvinisten in den Nieder- 
landen. [HasseltJ 1566 November 19 K 

III fol. 107, gleichzeitige Copie. 

Nov. ly. Pcrgimus ego et socius mens in concionibus cum maximo po- 

puli concursu, et dicuntur multi ad saniorem rcdirc meutern. — Epi- 
scopus Leodiensis obuixe a me petit adhuc imum concioiiatorem pro 
S. Trudone ^ aut Maysej^ck. Concessi illi p. Amol dum ^, nam odor 
Societatis per ditionem Lcodiensem in dies magis magisque diffun-5 
ditur. De d. Hcnrico nihil scribo, per quem gratia dei infinitas 
animas convertit. 

M.Henricus Somalius* Pluymultum bonum operatur, gratissimus 
est et clero et populo, qui, nisi venisset Huyum, actum iam esset 
de clero vel templo illius civitatis. M. Christianus tantum nomen lo 
nactus est in patria (sicuti mihi retulit d. Henricus de Boulland), 
ut nunquam auditus illic sit talis concionator, qui doctius verbuni 
dei proponat et dilucidius hereticorum technas aperiret. Miror dei 
bonitatem, que per vilia Societatis membra populum suum ad me- 
liorem mentem videtur reducere velle. Recepi his diebus literas, 15 
quibus negotium collegii Leodiensis committitur rev. p. Natali, 
quem ego iubeor per literas sollicitare, ut maturet adventum. Magna 
pars fratrum Tornacensium illuc commigratura est. Non vult enim 
rev. p. generalis, ut Tornacense collegium admittatur amplius citra 
novum a se consensum. — Fertur in aula episcopi Leodiensis, 20 
summum pontificem in negotio reformationis ccclesiae^ uti con- 
silio rev. p. generalis nostri, item generalis Predicatorum et Fran- 
ciscanorum et cuiusdam archiepiscopi in regno Neapolitano atquc 
hos 4 velle assumerc in numerum cardinalium. 


ceiisis, Lambertus Melen et Nicolaus Faber; iiOA'elli pliysici, quibus preest ma- 
gister Arnolclus, sunt numero 38, inter quos 2 sunt Societatis, Mathias et Ste- 
plianus Leen ; logicis preest magistei* Hasius cum magistro Georgio, cliscipulos 
uumerant 59, inter quos unus Balkenburch Societatis, qui reinansit. In media 
vero logica magister Joannes Micliael numerat (j2. Magister Bolland preest 
classi humanitatis, in qua numerat 82. In classi grammatices numerat ma- 
gister Alardns 174. Hi omnes actu visitant, nam absentes non numeramus 
aut in patriam profectos. In singulis classibus aliqui etiam remanserunt, 
qui non ascenderunt. 

1 Ein iceiteres Schreiben Costers d. d. Hasself 1566 December 9 macht 
Mittheilungen über die Fortschritte der Calvinisten in dieser Stadt; 
kurz darauf niusste Coster aus Ilasselt fliehen und sich nach Lilttich 
zurückziehen^ icas er am 1. Januar 1567 nach Köln mittheilte (III 
fol. 109). 

a ;S'. Trond. 

^ Wohl Arnold Hezeus hi Löwen. 

* Er gehörte don Collegium zu Dijiant an. 

'^ Dietrich Canisius schrieb am 28. October 1566 aus Innsbruck an Kessel : 
Summus iiontitex totus est in i-eformanda familia sua, iiude ecclesiae totius 
reformationem ait inclioandam esse (III fol, 107), 


386,387 1566. 539 

Meohliniae bis diebus quiclam siispensus fiiit, qui in Waelhem, Nov. i9. 
dum saccrdos sanguinem dominicum in raissae sacriftcio sumeret, 
clamarat: 'Der koniuck drinckt'. Alosti ctiam quidam ex predi- 
cantibus suspensus est ^ (ipso feste Omnium Sanctorum supra sugg'e- 
5 stum fuerat), qiiia concionatus lucrat, omnes dies esse aequales nee 
unum alio sanctiorem. Paulafcim melius se habet negotium reli- 
gionis in istis partibus. Antwcrpiae magnis sumptibus compara- 
runt lieretici iundum pro 5 templis et magna festinatione ediiloarc 
incoeperant et aliquot ex illis ad teeta fere perduxerant, sed iani 
joopere frigent nee ullum adhue est templum, quod habcat tectum. 

— 19. Novembris anno 1566. 

387. Heinrich Dionysius an [Leunhard Kessel]. Guter Er- 
folg seiner Predigten. Äbnalime der Volkserregung. [ Maastricht]^ 
1566 November 19. 

III fol. 108, gleichzeitige Copie. 

Persto in munere coneionandi maiore cum sccuritate quam Nov. 19. 
antoa. Videntur cnim sibi Calviniani metuere et poenitet ipsos 
subscriptionis. Nam rc nunc melius perspccta videntur sua nomina 

15 principibus prodidisse. Comperiunt etiam, suos deücere paulatim. 
Ilesterno die mihi quidam dixit, se audivisse a quodam fide digno Nov. is. 
viro, iam intra quatuordecim dies plus minus 50 ab iis defecisse 
ac meas conciones frequentare. Dixit et alius (ut mihi quidam ex 
consulibus retulit), se audivisse a Calvinianis (qui iam meas audire 

20 coeperant conciones), quod dixisset optare sibi utrumque crus 
rumpi, si contingeret ipsos ad Calvinianum concionatorem redire, 
sc nunc tandem advertere Calvlnianorum imposturas et prestigias. 

— Elsi pax et concordia inter alios Calvinianos sit unita, ego 
tamen cum sapiente arbitror amico reconciliato credendum non 

25 esse facile. — 

In Brabantia circa multas civitates dicuntur considere milites. 
Impetus et phanatici illi furores Calvlnianorum videntur paulatim 


1 


Annales Francisci Dusseldorpii ed. E. Fruin S. 4-1. 
2 Dionysius tcar nur loenige Tage in Lüttich (oben S. 586 Änm 1.) geblieben 
und dann auf Bitten der Katholiken vo?i Maa.^tricht dorthin zurück- 
gekehrt , quem cjitliolici magna cum benevoleutia et gaudio receperunt et 
armata manu in feste Omnium Sanctorum (Not'. 1) ad suggestiim iterum duxe- 
runt et reduxerunt. Commota est tota civitas et omnes ad arma fugerunt tam 
catliolici quam Calviniste, emissae etiam fuerunt aliquot bombardae, sed nemo 
laesus, et sie armnti manserunt tota nocte sequenti et medio die usque ad 
prandiuin in die Animanim (Nov. 2), quo tempore inter sese convenerunt, ne 
Calviniani amjjlius aliciii ecclesiae nocerent aut personae ecclesiasticae aut 
concionatori catliolico et ipsi sibi servarent unam ecclesiam, quam liabent us- 
que ad adventum regis et similia. Dominus Henricus iam sine periculo manet 
cum maximo auditorio, ad quem in dies magis etiam Calviniani confiuunt et 
convertuntur. In dies populns magis erga ii)sum afficitur. Pararunt illi vestem 
pelliceam et pararunt illi novum suggestum (Schreiben, nnscheincnd, von 
Coster, an Kessel d. d. November 26, III fol. 108). 


540 1566—67. 387—389 

Nov. 19. defervescere, presertim cum nulJuni habeant capiit aut principem, 
qui ipsorum causam serio tueatur. — 19. Novembris 1566. 

388. Heinrich Dionysius an Leonhard Kessel. Weitere Er- 
folge des DionysiiLS. Der Decliant von 8. Servatius Gönner der 
Societas. Maastricht 1567 Januar 2. 

III fol. 109, gleichzeitiger Auszug. 

Dcc. 25. — In festis his Natalitiis amplissima fuit liic messis. Multorum 

aclmodum confessiones excepi, multos communicavi. Quinque illis 
diebus novies concionatus sum usque ad raucedinem, tanta populi.'-, 
frequentia, ut nonnunquam templum homines non caperet. Mirati 
sunt pastorcs tantam communicantium fuisse turbam. Interim rin- 
gebantur Calviniani et novas excitarunt turbas, dum leg'atum curiae 
Brabantinae excludunt. Me tarnen infestatum relinquunt. 

Persuasi d. decano S. Servatii^ (qui videtur ad apoplexiamio 
propensus), ut quod superest in testamento eins distribuendum 
detur collegio nostro Coloniensi ad sustentandos studiosos. Egi 
etiam cum eo, ut Patrimonium suum in similes expenderet usus. 
Qua in re voluit secum deliberare. Semper propemodum habeo 
eum meae concionis auditorem, et quemadmodum hodie, ita et fre-i5 
quenter ad me venit. Experiar, ut ab eo vivo adliuc aliquid possim 
corradere^. Habeo quedam indusia et alia ex liberalitate donata 
mihi, quae utinam vobis istic commode transmittere possem. — 

Semel flnivimus parvum catecliismum d. Francisci^ in publicis 
concionibus per adolescentes recitando per modum interrogationum 20 
cum maxima populi admiratione et applausu. — 

389. Heinrich Dionysius an Leonhard Kessel. Bemühungen 
der Galvinisten in Maastricht. Maastricht 1567 Januar 7. 

III fol. 109, gleichzeitiger Auszug. 

jau. 7. Insanire potius quam vivere eos dicas, ita per plures noctes 

et dies discuri'unt, iurant, clamitant, iuramentorum prestitutorum 
et sponsorum factorum pro arbitratu suo habent rationem. Foelix 
Colonia, foelix Noviomagium, foelices civitates, que in initio malunt 25 
cum huiusmodi hominibus certamen inire quam perpetuo belli dis- 
crutiari raetu, in quo cives isti semper mecum versantur. Calvi- 
niani istis diebus non quieverunt, nisi omnes opiflces (quorum ge- 


^ Dechant von S. Servatius war Dr. Nicolaus van der Straeten. 

2 Das gelang in der That (Haakman l. c. 19; vgl. auch S. 23). 

3 Franz Coster. 

* Am 20. Januar schrieb Diony-üus iciederum nach Köln (III fol, 115) : 
'Interim sjjes metu injijor est; comperio haue eivitatem totam, paucis exceptis 
pervicacibus (qui iam doininica elapsa diabolicam coenam hie celebrarunt nu- 
niero circiter 100 vel paulo maiori) facile posae reduci ad fidem catholicam. 
Dictu minim, quantus frnctus spiritiialis dimaiiet ad einlies ex publica illa 
in templo catecliismi recitatione. — In i)lateis se mutuo provocaiit ad cate- 
chismi recitationem, ' 


389-391 1567. 541 

nera sunt 26) convoeassent. Caeterum domiiio deo ita disponente Jan. 7. 
coinperti sunt ultra 1000 ah illorum sententia defecisse. Interim 
tanto niagis insaniunt, et nescio quibus furiis exagitentur. — 

390. Lucas DieJem, DecJiant zu Ilerfogenhusc/i, an Johann 
JihMlus in Köln. Bittet ihn, die Fastenpredigt in Hertogenbusch zu 
übernehmen. Tlertogenlnisch 1567 Februar 7. 

III fol. 115, gleichzeitige Copie. 

IndJg'emus summopere, praeeipue liac Quadrag-esima pi'oxima, Febr. 7, 

nverbi divini praecone, qui Imius civitatis cives pabulo verbi dei 

pascat. Satis autem nobis superque constat, dig-nitatom tuam 

liuic mmieri esse aptissiraani, quae egreg'ie sciat et veram religio- 

neni docere et liaereses redarg'uere oranesque suos conatus in 

Christi honorem proximique utilitatem et amorem impendere. Rog'at 

loproinde capitulum Buscoducense et ego, salteni hac Quadrag-esima, 

si ultra non concedatur, digneris nobis subvenire ac verbum dei 

evang'elisare. — Die Kosten will das Kapitel decken, das Nähere wird 

der Ueberbringer des ScJireibens, der Köhier Bürger Georg van Ären, 

qui etiam a clarissimo domino cancellario Brabantiae hoc nomine 

ifi fuit in terpcl latus, mündlich mittheil en'^. 

391. Peter Haupt ^ an den rheinischen Provincicä ÄntonVinck 
in Alainz. Seine Thätigkeit beim Herzog Heinrich von Braunsclw^eig- 
Wolfenbüttel, in Halberstadt und Hildesheim. Lage der katholischen 
Kirche in diesen Gegenden. Wolfenbüttel [1567] März 7^. 

Trierer Stadtbibliothek Msc. 12S7 (603) fol. 41; Origincd. 

Adr, Insigni pietate et erutlitione viro domino Antonio Winck, s.ic.ros.inctae 
tlieologi.ao doctori, Mognntiae apnd Jesuitas con)moranti, domino et 
pvaeceptori siio cavissimo. Mentz. 

s 

— Principem habemus fautorem et aniicum, inter reliquos März 7. 
omnes nescio, an unum; dicunt hactenus se pertulisse diabolum 
(antecessorem meum catholicum virum intellig-entes, qui tarnen le- 
nissime egit, forte etiam pacis causa raulta dissinmlavit) ac nunc 
20 eins matrem diabolorum procreatricem venisse. Lutheri cätechismus 
e scholis, que nunc in' Wolffenbeutel habentur, omnino exulat, spero 


In seiner Antwort vom 17, Februar entschidcUgte Rhetius sich: Vos 
ipsi iiidicate, sing'itlis seiitimanis qiiater in temj^lis praedico et confessiones in 
maiori ecclesia audio, actibns magistrorum hoc tempore occujior (ut domesticos 
labores praeteream), vix quicquam otii tota hebdomada datnr; qixomodo sine 
scandalo et gravi civium nostrorum oftensione haec omnia tarn subito omittere 
vel in alios reiicere possem ? Rhetius loill sich aber anderiueitig umhören 
(III fol. 115 V). 

Der Schreiber des Brief s unterzeichnet 'Petrus Haupt Colonie7isis\ Aus 
dem Schreiben ergiebt sich, dass er zwar Geistlicher und Schüler der 
Jesuiten war, aber nicht zum Orden gehörte. Mit dem weiter oben oft 
genannten Jesuiten gleichen Namens ist er demnach nicht identisch. 
Das Jahr ergiebt sich aus einer gleichzeitigen Registraturnotiz. 


542 1567. ?M 

März 7. suhstitiiendiim Canisii. 26. Februarü profectus siim Hanjerstadiura, 
quod oppidtim 6 miliaribus distal; a Wolffeiibeutel. Est ibidem 
concionator catholiciis, qui in summo temiJlo concionatiir. Sed he- 
retici liabent concursnm populi. Noincn huiiis est Gregorius llicli- 
terus Stolpensis, forte vobis cog-nitus; quibiisdam disciplicent eins 5 
mores, ego tarnen nihil liabco, quod possem corto reprebendcre. 
Rev'""^ Ilildisseraensis cpiscopus ^ vir valde catholiciis, expulit a 
sacerdotibus concubinas, vir per omnia laude dignissimus. Visitat 
ipsemet chorum. Mirura est, posse bonum senem aliquid in Baby- 
lone. Misit suuni sacellanum ad me rogans, quod, si possem ei lo 
concionatorem aliquem procurare, id se vehementer exoptare. Ile- 
retiei Hlldissemenscs ex quadam cathedra!! ecclesia deiecerunt 
imagines, quos compulit, ut i'eponerent metu imperatoris, qui Hil- 
dissemensibus imposuit mulctam decem milliura dalerorum; aliquid 
coramittent in 7 templa episcopi subiecta adhuc in civitate. Ha- is 
betur in metropolitana ecclesia concio, sed in sacello, nam in ipsa 
ecclesiac navi non potest nisi episcopus, suffraganeus vel theologiae 
doctor concionari. Senatus punit cives decem daleris, qui ad hanc 
catholicam concionem audiendam iverint. Itaque solum sacerdotes 
et eorum familia adest. Sed spero me brevi episcopo affuturum, so 
ut liuic nodo cuneum inveniaraus, quo ipsum decretum rescindatur. 
Non satisfacio meo desiderio, nisi et scriptis lacessam haereti- 
cos. Hie non alios quam haereticorum libros, ut islurimum, in 
manibus habent. Bonorum librorum nomcn apud vulgus est in- 
cognitura. Hie nonnisi de tumultibus bellicis sermo simul et mili-25 
tum delectus habetur, qua in re magnae expensae ilP"° principi 
nostro fiunt, ut non hac vice mihi detur locus petendi subsidium 
pro libris; necesse est, patienter feram hanc inopiam usque ad 
proximura mercatum Francofordianum. — Sum in ea vinea, quam 
ego arbitror divinitus mihi assignatam, quam deserere non possum, so 
neque ausim facere mentionem apud principem de discessione, qui 
eiusmodi petitione non posset non putarc, se illudi ab archiepiscopo 
Moguntino. — Neminem habeo, a quo possem certum subsidium 
postulare, nisi principem ipsum, virum catholicum et per omnia 
i3onum, de quo multa mihi essent in eiusdem laudem scribenda, 35 
si per ocium licuisset. Si ego non fiam pro lide catholica in ista 
regio[ne] martyr, erit aliquid mirabile. Tantum meis est dicendum, 
ut licet nondum illis scripserim, quare non revertar, tarnen ut lia- 
beant patientiam mecum et hanc meani causam suscipiant, quod 
puteni divinitus ad vexandos liaereticos me illo missum. Sed hoc 40 
necesse est, ut viva voce et scriptis fiat. Praeterea est mihi que- 
rela cum Joanne Wackerhagen ^, quod scripserit preter veritatem, 
me esse de Societate Jesu, cum id veritas non admittat neque ipsi, 


1 Burgliard von Obere/ 1557—1573. 

2 Das war ein in Mainz als Erzieher einiger Adligen lebender Lehrer (ivie 
sieh aus dem hier nicht abgedriicMen Anfang des Briefs ergiebt). 


391—393 1567. Ml 


qui sunt de Societate, hoc testabunt. — Hoe eodera die, cum liasMarzv. 
scriberem, audivi principis catholicissimam confessionem indig'niis. 

— Rog-o propter deum, ut mihi scribatis, an dux Bavariis iam in 
suo ducatu admiserit pnblicatione commnnionem sub utraque ^, et 

5 an pontifex toti Germanie, ant oranibiis ilJis, quibus id electores 
concedcrent ^. Rogo amore Christi, nc me consllio destituatis, sed 
si hoc vobis faciendiim statuistis, tum in j)osterum non amplius 
petam, sed deo me commendabo. Datum in WoKfenbeutel Nonis 
Marti i. 

392. Lambert Auer, Rßctor des Mainzer Cölleglums, an Leon- April i5. 
harcl Kessel. Finanzielle Bedürfnisse des Mainzer Collegs. Sclml- 

\Q erfolge^. In pagis egregie laborant nostri, ita ut heretici invideant. 

— Spirae brevi incipient. Mainz J567 April 15. 

IV fol. 189, Original. 

393. Gerhard Busaeus, Canonicus zu Xanten, an Leonluird 
Kessel. Erlass des Herzogs Wilhelm von Jülich gegen die Fronleich- 
na.m.spo'ocession. [Xanten] 1.567 Mai 30. 

III fol. 117, gleichzeitiger Auszug. 

Quod per totam Cliviam et Juliam aliasve principis nostri Mai so. 

ditiones demandatum sit, puto vos non latere'"'. Quibus quoque 

rationibus subnixa fuerit epistola, quam ex aula pastores omnes, 

capitula, abbatiae receperunt. Exemplar epistolae hoc est: 

(Folgt der Wortlaid des Erlasses von Herzog Wilhelm vom 19. Mai 
1567, durch den er die Fro7ileichnaonsproces.non untersagte, gedr. h. 
Wolters, Konrad von Heresbach /S. 266 ; Ati,<izug bei Keller, Gegenrefor- 
mation I Nr. 58.) 

15 Finis epistolae principiura destruit, ut experientia docet. Nihil 

autem miror mag'is quam quod lineas attigerit vestes, cum David 
in Stola bissina accinctus Ephod lineo saltarit ante arcam doraini 
ncque lineae vestes ad pompam quidquid faciant secularem. Ego 
interim meo non defui officio heri, tota concione in eo argumento 

aoversatus: 'Translata est gloria ab Israhel, quia capta est arca dei'. 
Explicavi, quomodo per arcam figuratum fuerit venei-abile sacra- 
mentura, in quo verum est raanna, vera virga Aaronis, que fron- 


1 Die PidMccdion loar Anfangs des J. 1565 erfolgt. Anfangs 1571 er- 
folgte das Verbot des Laienkelchs (Knöpfler, Die Kelchbeivegting in 
Bayern S. 148, 213). 

2 Das Kelchindidt vom 16. Apfril 1564 ivar den Erzbischöfen von Mainz, 
Trier, Köln, Salzburg, Prag, Gran und den Bischöfen von Naumburg 
und Gurk ertheilt icorden (ebd. S. 138). 

^ Eine Mainzer Schidordniing aus 1567 (auf Natalis' Veranlassung ver- 
fas.ü) ist bei Pachtler l. c. I, 205 gedruckt. 

^ Im Januar 1567 icar die Kirchenordnung für die Länder des Herzogs 
von Cleve erlassen loorden (Wolters, Heresbach S. 176 ff.; Keller, Ge- 
genreformation I, 16). 


544 1567. 393—395 

Mai 30. duerat, hoc est virtus crucis Christi, in quo non tabulae veteris 
testamenti, in qiiibus erant scripta verba foederis decem, sed cor- 
pus et sang'uis novi testamenti ac proindc verbum illud aeternum, 
quod caro factum est, continetur, super quo non tan tum duo Che- 
rubin, sed cui cliori angelorum i:)racscntes sunt, ut Chrisostomus n 
loquitur, in quo verum propitiatorium, quia, dum eucharistiam no- 
mino (inquit idem ille liomilia 24 in 1 ad Corinth.) oninem beni- 
gnitatis dei thesaurum aperio. Postea consolatus sum populum, 
cogitaret brevi restituenclum honorem ipsi sacramento, quemadmo- 
dum arcae. Ihi indicabani satis intelligent! deportationem quoque lo 
restitucndara. Postremo docui et admonui, ut interim fortes in 
fide maneant raaiorum nostrorum, quandoquldcni illa fuerit fldes 
veteris ecclesiac, quod non solum in usu, sed etiam in raanibus 
sacerdotis verum fuerit corpus, in manibus populi verum fuerit 
corpus, ipsura corpus doraini de uno loco in alium sit deporfatum if) 
vel ad infirmos vel alios. Haec ideo diiigentius tractavi, quia hoc 
agitur (quamvis epistola potius Cassandrianam lidcm sapiat), ut Iai- 
theranorum sententia invehatur. Postridic sacramenti anno 1ÖG7. 

394. Heinrich JDionysitis an Leonhard Kessel. Aussieht eoi auf 
ein Collegiuvi in MaastricJit. Verbesserte Lage der katholischen Kirche. 
Maastricht 1567 Juni 1. 

III fol. 117, gleichzeitiger Auszug. 
Juni 1. Per totam octavam concionor in templo s. Servatii de vene- 

rabilis sacramenti raysteriis, spero non sine magno fructu. — Traiec- 20 
tenses non cessant in fundando collegio incumbere '. Progressum 
saue faciunt in pietate maximum viri et potissimum muliercs, quae 
frequenter communicant. Comes de Oberstein, capitaneus militum 
(qui et confessionista dicitur), deportavit cum alio comite de Valken- 
burch ardentem taedam ante venerabile sacramentum ipso die saera- an 
menti. Quae res Calvinistas torsit et catholicos animavit exhilaravit- 
que. Ter interfuit concioni meae. Nondum exercetur sed expec- 
tatur brevi iustitiae executio. 

395. Jahreshericht des Kölner CoUegiuins über 15661 1567. Ge- 
trennte Wohnungen für Patres, Novizen und Convictoristen. 42 Mit- 
glieder. Zugang aus den Niederlanden. Entsendungen nach ausser- 
hcUb. Besuch Nadais. Gesundheitszustand. Andachten gegen die 
Ketzer. Gebete um Regen. Jahresfeier. Schenkung eines Stiftsherr eii. 
76 Convict07'isten, 520 Schüler. Anfeindungen durch andere Schul- 
vorstände. Predigten und Volksandachten. Beichten. Bekehrungeoi. 
Berufungen durch Fürsten und Städte. Erfolge in Deventer. Heinrich 
Dionysius in Maastricht. Massregeln der Stadt Köln gegen die Ketzer. 
Beschlagnahme Luther scher Werke in Köln. Breve an den Rath. Ver- 
wandte des Rhetius im Rath. Köln 1567 Juli 17. 

1 Das CoUegium lüurde erst im J. 1573 begründet (Publications de Lim.- 
bourg 31 S. 82). Vgl. für die Hindernisse Haakman l. c. S. 22 f. 


395 1567. 545 

II fol. 62, EntiL'iirf mit Correcturen. 

Tres sunt in colleg'io prorsus ab invicem distinctae habi- Juli i7. 
tationes: prima patrura et soniorum tVatrum, altera novitiorum et 
tertia con^ictorum. 

Sinml de Societate sumns 42, inter qiios sacerdotes 9, doctor 
5 theolog'iae unus, ilcentiatus item iinus et 3 tlieolog-iae baccalaurei. 
Praeterea magistri artium 10 et 3 alii, qni cnri'icuium artiiim ab- 
solverunt. Reliqiii in domo probationis versantur, eoram tarnen 2 
physicam, unus rhetoricani; 5 humaniores leetiones audiunt ex or- 
dinatione superiorum. Qui externa officla in rebus temporal ibus 

lofaciunt, sunt 8. 

Superiori Septembri propter perturbationem Belgicae miserunt 
Lovanio ad nos 10 novitios, qui propemodum omnes sunt ex col- 
leg'io Tornacensi ^, ut hie tanquam in loco tutiore nobiscum ad 
tenipus maneant^. Venerunt etiara huc ex Frisia menso Aprili tres 

ir. magistri cum uno coadiutorc temiDorali, relicto ibidem uno patre 
cum socio. Ita enim superioribus pro temporum conditione vlsum 
fuit3. — 

Hie quatuor ad probationem recepimus, tres sartores et unum 
vletorem: unus eorum est ex Livonia, rcliqui Colonienses. Quatuor 

20 alii se etiam ad Societatem dcterminarunt, sed adliuc versantur in 
cursu pliilosopliico ; quo absoluto recipientur ad probationem. Hinc 
ad alia ioca missi sex, quoruui unus est doctor Henricus Dionysius, 
qui rogatu rev™^ episcopi Leodiensis raissus est Traiectum ad Mosam ; 
duo ad studia continuanda Moguntiam; unus ad collegium Ti'eve- 

2.-, rense; duo ad provinciam Belgicae valetudinis recuperandae gratia. 

Kev. p. Hieronymus Natalis in principio Martii ad nos venit 

et mansit usque ad mensem Aprilem, a quo multa bona audivimus, 

vidimus ac in scriptis recepimus. Omnes examinavit, et singulorum 

confessiones audivit. Primus celebravit officium feriae sextae in 

so septimana sancta in nostro domestico sacello, fecimusque ibidem müiv. 28. 
scpulchrum dominicum et j^er vices uocte et interdiu quatuor le- 
gerunt psalterium, quod fratribus et studiosis nostris excitamentum 
fuit devotionis. Singularem charitateni collegio exhibuit et multa 
in meliorem modum reformavit. Accuratius nunc domus seclusae, 

nöUt nulli pateat transitus. Novitii suum praefectum et exei'citla ha- 
beut et bene proficiunt ^. 


Das üolleg zu Tournay 'wurde dnmals für einiqe Zeit aufijelüst (Sa- 
chino l. c. III, 60, 123, 184). 

Die Zahl der BaccaLaureen im November 1566 ist oben S. 686 Anm. S 
angegeben. Das Examen pro licenMa in artihus bestanden im März 
1567 im Ganzen 52 Candidaten : 25 Mont., 10 Laur., 14 Goron.; bei S 
fehlt die Angabe des Gymnasiums (Decanatsbuch V fol. 12). 
Für das Aufgeben der kölnischen Mission in Friesland im J. 1561 vgl. 
oben iS. 488 Anm. 2. Ende 1566 hatten die Ca.lvinisten dort die Ober- 
hand, geivonnen (Annales Francisei Dusseldorpii ed. E. Fruin S. 68) . 
Die Anwe.^enJieit des Hieronymus Natalis (als Commissarius yeneraUs 
in utraque Germania et Gallia) benutzte Uhetius, um am, 18. März der 
Jesuiten-Akten. 35 


546 1567. 395 

Juli 17. Omnes patres et fratres dei gratia prospera utuutur valetudine. 

Sed qiiidara aliquoties aegrotarunt. Unus cum ad portas mortis usque 
pervenisset, sumpto sacramento extremae nnctionis convaluit, dei 
singiilari beneficio. Nullus hoc anno mortuus. 

Singuli moriificationi sui ipsius impense smdent, et in summa 6 
pace viventcs maiores in dies in obedientia et vocationc progressus 
Dec. 25. faciunt. Vota pro more renovarunt in Natali domini et in festo 
Juni ao. apostolormn Petri et Pauli, previis confessionibus generalibus et 
poenitentiis. 

Cum liereticorura furor velut saeva tempestas Beigicam per- lo 
vadcret, omnia in templis vastans et innumeras animas in errorum 
baratrum trahens, ieiuniis, discipJinis, et aliis poenitentiis, litaniis 
privatis ac publiels cum nostris studiosls, et aliis precibus iram dei 
placare et tain dirmn flagellum avoi'tere pro viribus nostri co- 
li ati sunt. ir. 

Diutunia terrae lue fuit siccitas, ut rustici aquam in plaustris 
ad agros irrigandos veliere cogerentur. Quod videns p. rector, 
misericordia motus, litanias dicere pro pluvia obtinenda instituit. 
p]t quod mirabile, ut primum litaniae in sacello nostro decantatae 
iuerunt, sequenti statim die pluviam desideratam deus donavit. 20 
Continuamus liunc litaniarum cantuni cum discipulorum nostrorura 
devotione, accensis taedis et lumiiiaribus ante reliquias sanctorum, 
ut deus mittat fideles operarios in messem suam. 
Fcbv. 9. Soleraniter celebratura i'uit festum Purificationis dciparae vir- 

ginis Mariae dominae nostrae, et ea in quibus proprietas aliquaas 
aut sensualitas occultari j)otuisset, sive illa scripta sive rosaria, sive 
imagines et qualiacunque demum essent, in manibus rectoris patres 
et fratres obtulerunt. Anniversaria enim illa est i'estivitas Colo- 
niensis collegii ^ Quo tempore etiam omnes nostri discipuli con- 
fessi sunt et plurimi communicarunt. — Mortalis hactenus fundatorso 
nobis deest. Prostat tamen deus victui necessaria servis suis. 

Quidam canonicus sexcentos daleros, quibus una nostrarum 
habitationum erat gravata, Societati donavit, [ita ut] ab illo onere 
nunc liberi simus. Speramus quod eins exemplum alii sequentur ". 

Convictores et qui cum Ulis babitant, exceptis fratribus, qui 35 

n Dieser Absatz am. Bande; speramus —sequentur v. anderer Hd. 
IG. Jhdts. 


Socieias alle RecMe abzutreten, die ihm. durch den Ankauf des Hauses 
Romunde (1558, Nr. 215) tmd des Hau.ies zur Lilie {156S, Nr. S24) er- 
icachsen tvaren, tind. ebenso .meinen Anspr^ich auf eine Summe von 720 
Thalern (zahlbar in 12 Raten zu 60 Tklr. jlUirlich. nach dem Tod .sei- 
ner Mutter), die ihm iiemäss Vertrags mit seinen Vertcandten vom. 11. 
September 1566 als Erbe zustand, (Copie beider Verträge vom 17. Sept. 
und. 18. März im Stadtarchiv, Je.ni.itenakten). — Ein Brief des Je.miten 
Ca.'ipar Hoywodus Anylus in Dillingen an Natalis in Köln d. d. 1567 
März 7 betrifft die Vermögensverhältnisse des erstem (VIII fol. 161; 
vgl. IV fol. 192-194). 
Oben S. 286 Anm. 3. 


395 15G7. 547 

ipsorum curam gerunt, sunt 76, nunc in tres classes distributi, in juii 17. 
niaiores scilicet, medios et minores, ut sie faeilius regantur et pro- 
flciant. Alle führeM sich gut. Viele fasten Freitacjs freiwillig; eine 
Anzahl vMnscht Aufnahme in die Societas. Ein Theil communicirt 
wöchentlicli, ein anderer alle 14 Tage. Cum ante doniuni ipsorum 
r» soleranis circumlatio venerabilis sacramenti fleret, parietes tapetibus 
et pictis tabulis exornati et elegans ara constructa fuit, cui duo 
pueri in ornatu angelico assistentes, qui faces tenebant accensas, 
Christo quem poterant lionorem exhlbuerunt. Hoc antea nunquam 
a nobis actum ipsa novitate turbam populi excitavit. 

10 525 Schüler. Gute Haltung derselben. Plures solito confitentur 

et communicant singulis l'ei'e licbdomadibus. Bis hoc anno reno- 
vata sunt studia; in priori et solemniori renovatione lepidura et 
iuventuti accomodum dialog'um exhibuerunt. 

ünius gymnasii regens male contra nos commotus fuerat, sed 

15 deus pacem dedit ^ Magistri quarundam trivialium scholarum bis 
contra nos supplicarunt, primum senatui, postea universitati ^. Sed 
et hie deus nobis astitit, qui dat cum tentatione proventum. 

Conciones nostras continuamus, praecipue in quatuor ecciesiis^, 
ad quas frequentes auditores conveniuntj etiam pastores, doctores, 

aoconsules, et alii viri primarii. Itaque lit, ut in flde catliolica con- 
firmentur. Multi autem seducti ab ei'roribus suis convertuntui-, et 
in multis magna couspicitur vitae mutatio et solito maior in rebus 
ad religionem et mores pertinentibus Cervor. 

Quidam patrum aliquanto tempore ante Quadragesimam adhor- 

sj tatus fuerat populuni, ut oi'arent, quo deus impediret, ne peecarent 
liomines, quemadmodum solcnt et foi'to vellent; fralres in collegio 
preces et disciplinas etiam non omittebant. Duas conciones fecit 
de bacchanalibus et tres alias de passione Christi, ad quas ultimis 
Ulis diebus tanta multitudo hominum convenit, atque lieri solet in 

30 die Parasceves, quando passio praedicatur. Id observatum l'uit, quod 
hoc anno in diebus i 11 is Quadragesimam antecedontibus'* admodum 
nu^destus iuit populus et tam quietus, maximc circa coUegium, 
noctu et intcrdiu, ut non bacchanalia sed .soptimana sancta ac Qua- 
dragesima esse videretur. 

H;-) Confessarii sunt quinque. ITi ordinaric in sacello collegii et 

unus in maiori ecclesia confessiones audiunt, nonnunquam etiam in 
aliis templis. Fuerunt autem hoc anno admodum multae exceptae 
confessiones, complures genei'ales, alic^na aliqua restituta, et non- 
nullae abductae a vita meretrlcia et aliis gi-avibus peccatis. 


^ Es tcar wieder der Bege.ns des Montnmtins, Gerhard. MathisiMs; vgl. 

Kessels Notizen IV fol.' 185: 15ü7 Mal 22 'videnfiir Mnntani nescio quid 

(leviuo contra nos moliri'. 
2 Vgl. oben S. 52.9 Anm. ü. 

^ In S. Ursida, Maria im Cnpifol, Maria Lyskirclien und >S. Jacob. 
* Also in den Tagen des Carneval. 


548 1567. 395 

Juli 17. Quidam nostrorum confessarioriim observavit, quod hoc anno'' 

triginta quatuor liaereticos ad obedientiam Eomanae ecclesiae re- 
diixerit et quod receperit libros malos ac liaereticos circiter du- 
centos aut ultra, praeter eos, quos ipsimet confitentes combusserunt. 
Multo plures aniinas iuverint caeteri patres et libros liaereticos 5 
plures receperiut. 

Bene auditur Coloniae et in circumiacentibus tei-ris Societas. In 
gravibus causis ad nos capiendi consilii g'ratia veniunt. Kev'""^ 
episcopus Leodiensis plures ab hoc collegio concionatores petiit, 
j.gyinu.s episcopus Monasteriensis et Osnaburgensis similiter concio- 10 
natorein unuin, ducissa Meckelburgensis prope Daniam diios \ Ultra- 
iectini similiter, Buscoducenses et Venlonenses ad reducendos suos 
a gusianisnio nostrorum praesentiam implorarunt. Utinam oranium 
votis potuisset satisficri; non dubium, quin multae animae luissent 
conservatae. Daventriae a bonis dicitur, quod nisi ante tumultus 15 
istos gusiticos p. Joannes Astensis aliquoties ibi fuisset concionatus, 
longe plures homines per istos pscudopraedioantes ab ecclesia et reli- 
gione catholica luissent abducti. Verum inessis multa, operarii pauci. 
Bolus episcopus Leodiensis, qui primus fuit, inipetravit doctorem 
Henricum Dionysium, qui propemodum toto hoc anno Traiecti ad 20 
iMosam concionatus per dei gratiam in inedio incendio civitatem 
lillam conservavit, non tamen sine vitae suae periculo et inimensis 
laboribus, In quibus, Christo vires suppeditante, sanus et fortis per- 
mansit. llunc speramus brevi ad nos reversurum ''^. 

Tumultuantibus Belgis, dictu iniruin, quantum et hie ab hae-25 
reticis attentatum sit, sed deo adiuvante et sanctis intercedentibus 
Omnibus ipsoruin consiliis et pravis conatibus summa senatus pru- 
dentia et vigilantia occursura est et pro conservatione orthodoxae 
religionis multa salubriter constituta. Quando periculuin aliquod 
imminere videbatur, cives armati et portas et templa et vicos cu-so 
stodiebant. Ter etiam deportationi venerabilis sacramenti armis ful- 
gentes interfuerunt, quasi pro ea fide depugnaturi, si necesse ibret. 
Cum singulae opificum curiae a senatu ■' rogarentur, vellentne in 

« Folgt durch, 'itrichen: circiter quater niille et, quinquag-int.a coufessiones 
findiverit, in nifviori templo et qnoil 


Ueher die Beziehum/en nach Mecldenhurg Icann ich nichts ermitteln. Her- 
zoginnen von Mecklenburg toaren damals Anna Sophie (Tochter Hz, 
Alb rechts von Preussen), Gemahlin Hz. Johann Albrechts I. von Meclden- 
burg-Schicerin, und Eli'iabeth (Tochter K. Friedrichs I. von Dänemark), 
GemaMin Hz. Ulrichs III. von Mecklenburg-Güstroio. 
Heinrich Dionysius blieb bis zu seinem Tode (1511) in Maastricht. 
Der Stadtrath forschte im Januar nach einem Prädicanten, der .^ich 
in der Stadt aufhalten sollte (Rathsprot. vol. 28 fol. 11); im Februar 
und März .schritt er gegen Wiedertäufer und .solche ein, die ihr Kind 
hl Bachern (b. Frechen) durch einen ketzerischen Prädicanten hatten 
taufen lassen (ebd. fol. 81, 82, 84); am 16. März beunruhigte ihn, dass 
am l^aye vorher 'vil burger n<a Kodenkirchen in eine ketzerische predig 
gelauffen' (ebd. fol. 91); der Prädicant hatte vorher schon mehrmals im 


395 1567. 549 

avita et catholica fide permanere, responderunt, se pro patrum JuU i7. 
siiorum religione et bona et vitam paratos profundere. 

Mercatoribus Antwerpiensibus tres tomos homiliai*um Lutheri, 
(juae sumptibus ipsorum hie ad multa railia pro gusitis oeculte 

öimprimebantur et propemodum iam absolutae erant, senatiis ab- 
stulit, fuga sibi consulente typographo^. 

Profiierunt literae a pontifice inaximo ad senatum et universitatera 
missae. Coramendationibus enim eiusmodi et beneficiis Colonienses ex- 
eitantur. Admodum soleraniter indulgentiae pontificiae publicatae fue- 

10 runt. Supplicationi tarn ingens homiuum multitudo interfuit, ut dieant 
raultis annis siraile non contigisse^; duabus septimanis ita ad con- 
fessionem et eucharistiam concurrebant, ut septiraana sancta et 
Pascha esse videretur ''. Quidam haereticus non infimae conditionis 
id adeo indignc tulit, ut ex invidia et maerore mortuus feratur. 


NieMer Feld unterhalb Köln Predigten gehalten. Der Rath stellte dem 
Erzbischof und dem Herz, von Jülich die Gefahr vor und ersuchte um 
Gegenmassregeln (Brief buch vol. 85 fol. 147 ; Buch Weinsberg ed. Höhl- 
baum 11, 162). In den folgenden Monaten bilden Verhandlungen über 
einzelne Anhänger der neuen Lehre, über verdächtige Schulmeister, eine 
stehende Rubrik der Rallisprotolcolle. Am 12. Mai tourde beschlossen, 
die in Menge zuströmenden Niederländer in allen Kirchspieleii zu ver- 
'^eichnen, und clio keinen bescheid ires absclieids von Jindereri orten wiseii 
können, sollen sy ansagen inwendich dreien tagen sich us der statt zu ver- 
seilen (Rpr. vol. 23 fol. 111). Der Statthalterin der Niederlande, Marga- 
rethe von Parma, die im März ihren Kämmerer Franz Haleivin Herrn zu 
Siceveghem nach Köln schickte, versprach die Stadt am 31. März, dass 
sie den von ihr geworbenen Truppen den Durchzug gern gestatten und 
etwaige Werbungen der Gegner verhüten wolle. Am, 8. Juni .Hchrieb 
sie derselben, dass die niederländischen Flüchtlinge, die nach Köln ge- 
kommen, 'pald von hinnen in andere ort verreist seind', nachdem der Rath 
entsprechende "furseliung tliun lassen. Also das unsers wissens disser zeit 
von sollichen frenulen obangeregten freveis und rebellion verdechtigen por- 
sonen in diser unser stat nimantz gegenwurtig, wir auch dieselbe freveler und 
aufrurer bei diser unser gehorsamer und catholischer burgerschaft nit leidoji, 
vil weniger gestatten konden, in unser stat einiche sorgliche praktiken wider 
königlicher Majestät zu Hispanien Erbniderlande furgenomen oder getriben 
werden solten' (Brief buch vol. 85 fol. 155; Concepte). 
Philijjp Wesenbeck aus Antwerpen, ein Bruder des Jenenser Professors 
Mathäus Wesenbeck, hatte bei dem Kölner Drucker Gottfried Hirzhorn 
eine niederländische Uebertragung der Lutherischen 'Postilla' mit dem 
fah-chen Druckort Frankfurt drucken lassen. Die ganze Auflage wurde 
vom Rath im Sommer 1566 mit Beschlag belegt. Hirzhorn floh in die 
Niederlande. Am 27. August 1566 verwandte .nch Graf Ludwig von 
Na,ssau, Anfang October der Landgraf Philipp von Hessen, am 25. Oc- 
tober Kurfürst August von Sachsen beim Roth in dieser Angelegenheit, 
letzterer u. a. mit der Begründung, dass er gehört habe, ' das sonsten d. 
jNlartini Lutheri postilla lateinisch und deutzsch ohne schew und gefhar bei 
euch feil gehabt und verkauft werde' (Akten im Stadtarchiv), 
hn Februar fand auch unter dem Vorsitz des damaligen Rectors der 
Universität, Mauritius Seidel, eine Besprechung der Universität statt, 
'ne ortliodüxa religio propter furores tumultuantiuni hereticoruni in Ancinis 
regionibus in periculuni raperetur' (RectoratsbucJi V fol. 21). 
Der früher in Köln thätige Theodor Fabricius, damals Prediger zu 


550 1567. 895-397 

Juli 17. Nunc consules creati p. Joannis Rhetii sororius et avunculus S 

ut copiosa messis expectanda sit, ni peccata et iiegligentiae iiostrac 
impediant. Coloniae 17. Julii anno 1567. 

396. Trierer Jahresbericht über das Jahr 1666167, verfasst von 
Adrian Loeff^. Trier 1667 August 24. 

X. a. ct., Original. 

Aii{,'. 21. 3:1 Brüder, davon 11 Priester. Jacobus Tilanus, Andreas Falcken- 

bnrgitts, Martinus Goudanus und Petrus lornaceoisis sind gestorben. 
Ilieronymus Natalis ist als Visitator in Trier gewesen^. Ad Spircnscni 
novam coloniam missi sunt hoc anno ex collegio Treverensi qua- 5 
tuor, ad ducem Brunswichcnsem concionator ''^. Wunderbare Hei- 
lungen tind sonstige ivunderbare Vorgänge. Gitter Geist der Schüler. 
Fest, von 600 Schülern bleiben nur 60 in Trier, nachdem 14 plötzlich 
gestorben sind. Viele Beichten; am 15. August 600 Communicanten. 
Bekehrungen in umliegenden Städten und Klöstern. Der Erzbischof' 
[Johann VI.] ist gestorben [1567 Febr. 9j. Successit in Lac sancta 
et semper catholica sede via divinae inspirationis electus ecolesiac 
motropolitanae decanus^, vir praeter famiiiae nobilitatem erga col- 
Icg-ium nostruni et reiigionem christianam mirifice affectus . . . , lo 
deus pastorem dedit, qualem et liorum temporum necessitas et huius 
ecclesiae revcrentia postulabat. Inter initia administrationis non 
est postremo loco numeranda catholicae fidci professio ex formula 
et constitutione Pii IV. statini edita. Id quanti sit lacienduni in 
principe electore, nemo ignorat nisi qui rerum Gennaniae sit igna- is 
rus. Dem Jesuitencolleg ist er besonders tcohhvoUend. Ein lleforma- 
tionsversuch in Neumagen ist durch Hermann Thyraeus vereitelt 
worden ^. 

397. Leonhard Kessel an [Peter Canisius]. Schriften Peter 
Fabers. Predigten in Köln, Einkünfte. Vorbereitungen zur Abdan- 
kung des Erzbischofs Friedrich von Wied. [Köln 1567 August '^J. 


Zerbst, schrieb am 6. Juli 1567 an den Kölner liath, er solle sich bei 

dem bevorstehenden Zusammenbruch des Papstthmns endlich der Auf/s- 

burgischen Confession zuioenden (Or. im Stadtarchiv; Auszug mit 

falschem Datum bei Ennen IV, 800). 
^ Philipp Gail und Heinrich Kannengiesser waren Bürgermeister (ersterer 

war Schwager, letzterer Oheim des Rhetius). 
^ Aus obigem Bericht ergiebt sich, dass bereits im Jiäi 1566 ein Trierer 

Jahresbericht erstattet worden war. Derselbe liegt nicht vor. 
^ V(fl. oben S. 545 Anm. 4. 
■' Vgl. Nr. 391. 
Jacob von Eltz (1567—1581) wurde am 7. April zum Erzbischof von 

Trier geioählt. Er leistete den Trienter Eid gleich nach seiner Wahl 

(Lossen l. c. I, 8). 
« Vgl Sachi7io l c. DI, 122. 
■^ Ein Heft mit allerlei Notizen Kessels (1567 März bis November) beruht 

IV fol. 184 ff. 


397, 398 1567. 551 

IV fol. 175, Concept. 

Maguntia recepiiims hanc sarcinam mittenclam ad V. llcv^'", August. 
cui inclusa sunt etiam scripta p. Petri Fabri piae memoriae, quae 
mihi V. Rev. reliquerat. Alia, quae liic Coloniae sunt, nondum 
adieci, quia folia distracta et male scripta multa erant. — (M. Ar- 
5 noldus incepit concionari in templo b. Materni, in quo doctor Ehe- 
tius diebus dominicis mane concionari solebat; videtur civibus 
gratus^) Hisce diebus misimus aliquot fratres Moguntiam, quo- 
rum aliqui erunt pro collegio Herbipolensi 2. — (In hoc versamur 
impraesentiarum, ut redditus aliquot comparemus nostro collegio, 

10 et spero, quod dominus aderit bonis conatibus ^). Coloniao omnia 
sunt in bona pace. — Commissarii imperatoris agunt cum capitulo 
sumnii templi et rev"^** Coloniensi (quia inter se non convenit) tam- 
quam mediatores ^, ut rev™"^ relinquat officium suum et aliquam 
habeat suppetentiam, unde vivat relicto episcopatu. Et videtur, 

15 quod res tota brevi expedietur. Imperator cum summo pontilice 
videtur desiderare, ut rcv*""^ Augustanus* sit episcopus Coloniensis, 
et eo videtur res tota dirigi, nam per viam electionis minime ha- 
berent (in capitulo tantum) idoneum, qui eligi possit. — 

398. Franz Coster, Provlncial von Belgien, an Leonhard Kessel. Dixi t öept- 2. 
30 secrotariiis ducisAlbani patribus nostrisLovaniensibus, cum ipsum visi- 
tarent, ilP""»" duccm in animo habere, ut advenienle rege collegia ali- 
quot in hac Belgica Societatis erigantur, potissimum vero Duaci et Lo- 
vanii""'. Videre enim se sine Societatis auxilio vix superesse spem 
jntegrae reductionis huius patriae^. Et sane de Duacensibus facile 


1 Gestrichen. 

2 Für die Gründiimj des Würzbwf/er Collegs vgl. Sachino l. c. III, 120; 
Wegele, Gesch. der Universität Würzburg J, 109 ff'. Der Würzburger 
Bischof Friedrich von Wirsberg hatte auf dem Augsburger Reichstag 
1566 tnit Feter Canisius die Angelegenheit verhandelt, nachdein er dem 
Papst gegenüber schon 1565 die Absicht geäussert hatte, die Jesuiten 
nach Würzburg zu berufen. 

^ Diese Verhandlungen begannen im Juli 1567 (Lossen, Kölnischer Krieg 
I, S. 9; Schwarz, Briefe und Akten zur Geschichte Maximilians lt., 
I S. 66). ^ 

* Der Cardinal Otto Truchsess (vgl. Lossen a. a. 0. S. 18 ff.). 

^ Aus Löwen schrieb am 21. September 1567 der liector Jacobus Schip- 
man nach Köln: Modo lue versamur in multa (j^uiete. Gusei miro modo 
lugent suam infelicitatem, inaluut tarnen mori plerique quam ad aauatn meu- 
tern redire. Mirutn est, quaiita cum pace llisparii quidquid voluut libere agunt 
in liostes fidei. Spero rem promovoudam a domino deo, qui malos cupit liis 
paucis militibus refrenare (III fol. 120; vgl. auch Sachino l. c. III, 6S). 

^ Ein Schreiben des Franz Coster d. d. Gent 1567 Deeernber 14 berichtet 
über diese Angelegenheit Näheres: Cum liuc Gandavum venissem, intellexi 
adt'uisse duos consiliarios ducis Albani, et alterum eoruni (doctorem Loduviciim 
del Kio) fratri suo, abbati in Baudelo, dixisse, omnino esse duci Albano con- 
stitutum, ut sedatis bis tumultibus serio adiiciat animum ad erectionem colle- 
giorum in praecipuis civitatibus buius inferioris Germaniae. Agendum enim 
esse de reformatione ; de quo cuidam praolato huius regionis datum esset ne- 
gotium conscribendi, quae sibi occurrerent. Haec res si progresstim habeat. 


552 1567. 398—401 

Sept. 2. crediderim, quae universitas, nisi aliter provideatur, facile collabetur. 
Löwen 1567 Septemher 2. 

III fol. 120, gleichzeitiger Äuszuff. 

Sept. 21. 399. jU(>r Provincial Anton Vinck an Leonhard Kessel. Rev™"^ 

Hei'bipolensis expectat magno desiderio venturos ad novura eoUe- 
g'iiim, qui ubi literas rev. p. ii. praepositi generalis legerat, de 
quibiis certior reddebatur de admissione sui collegii, nianiis in coe- 5 
iura levavit, deo omnipotenti universaeque curiae coelesti, rev. p. 
n. praeposito generali et toti Söcietati immensas gratias egit etc. 
Pollicetur advenientibus nihil defuturum. Est apud eum d. Chri- 
stianus et Joannes Fabei' qnondam vester, hie ut culinae eiiram 
iuiboat, ille ut concionetur, gratus fuit eorum adventus^. [Maiiisw 
1567] September 24. 

III fol. 120, gleichzeitiger Auszug. 

Sept. 28, 21). 400. Heinrich Dionysius an Leonhard Kessel. Die dominico 

et feste s. Michaelis concionatus sum Leodii in magna populi fre- 
quentia. Video hie populum quemadmodum et Traiccti ductilem, 
alacrem et attentissimum esse ad audiendas couoiones. Conspicio 
ubique uberrimam paratam esse messem, modo digni reperirentur i5 
messores et operarii. 

Capitulum Leodiense tandem in hoc consensit, ut rev"*"*^ exe- 
queretur concilium Tridentinum ^, de quo non mediocriter gauden- 
dum est; nam hie omnia adeo exulcerata sunt, ut magnam egeant 
reformationem ^. LütMch [1567] September 29. 20 

III fol. 120, gleichzeitiger Auszug. 

Oct. 2. 401. Feter Canüi'us an Leonhard Kessel. Rev"^"^ d. cardinalis 

Augustanus fortasse brevi vester archiepiscopus nominabitur. Pon- 
tifex et Caesar hoc cupiunt consentienter, canonicorum expcctatur 
consensus''^. Augsburg 1567 October 2". 
III fol. 121, gleichzeitiger Auszug. 

ut dicitur habitura, .spero haue nostram pruviiiciam, qviae liatiterins sati.s tenuia 
et exigua fuit, ad diviui uumiiiis gloriam numero et merito locupletandani 
(III fol. 122 vj. 

1 Am 17. November wurde der Unterricht itn Würzburger Colleg be- 
gonnen (III fol. 121), nachdem am 27. Juni die förmliche Stiftung 
.seitens des Bischofs Friedrich erfolgt tvar (Wegele l. c. II S. 55). Die 
Studienordnung von Würzburg ist gedr. bei Pachtler I, 208. 

^ Der Bischof Gerhard von Groesbeeck hatte schon W66 den Trienter 
Eid gelei.'jtet (Lossen l. c. I, 715). 

3 Am 18. October schrieb Dionysius aus Lüttich: Utor rev»"" admodum fa- 
luiliariter. Singulis diobu.s dominicis et festis cum magna populi frequentia 
concionor et confessiovie.s audio. Dixit hi.sce diebus revim's, civitatem Leo- 
diensem sibi debere 16 000 floi'.. ([uos adliuc praeter alia libentor vellet adiicere 
(III fol. 121). 

'* Ein Brief des Canisius an Kessel d. d. 1567 April 29 behandelt Fa- 
milienverhältnisse und fügt hinzu: Gratias agimus deo, qui tranquillat 
graves motus in Belgio. Apud Saxones dedidit sese Gotha (Grumbachsclie 
Händel), et severe puniti sunt, qui rebelles erant imperio. Dominus in suam 
gloriam prosperet adventuni regis Pliilippi sanctosque conatus Pii V. (IV 
fol. 190). 

ö Am 2.5. October dankte EB. Friedrich von Wied ab (Lossen l. c. I, 3; 


402, 403 .1567. 553 

402. Der belgische Provincial Franz Coster an Leonhard Kessel, oct. 4. 
Hispani inceperunt agere cum p. Natali de principio alicuiiis coUegii 
Antwerpiae. Faxit cleus, ut res sortiatiir prog'ressum, quod spero adve- 
nientc rege, quem tarnen hoc anno non expectamus. Faxit deus^iit anno 

5 sequenti veniat. Hugonistae Franciae dicuntur exercitum conscri- 
bere in Normandia et iam ferunt 10 000 convenisse. Nostri gusii 
copias adimigent, ut vereor, et expectamus cruentum bellum. Dens 
dissipet consilia eorum, qui adversus ecclesiam in sua feritate con- 
fidunt*. Antioerpen [1567] Octoher 4. 

III fol. 120, gleichzeitiger Auszug. 

403. Hermann Thyraeus, Rector des Trierer Collegs, an Leon- 
hard Kessel. Kirchliche Haltung des EB. Jacob von Trier. Sein 
Wohlicollen gegenüber den Jesuiten. 'Trier '■^ [1567] October 6. 

III fol. 120, gleichzeitiger Auszug. 

10 Habenms Treverensem archieijiscopum catholicissimum et eccic- oct. ü. 

siasticis maximeque nobis deditissimum, apud quem Palatioli vixi 
20 aut 30 dies. A pontifice et cardinalibus, facta catholicae fidei 
amplissima professione, in archiepiscopum Treverensem iam con- 
lirmatus est. Brevi etiam consecrari vult atque Qomposito ne- 

lögotio civitatis Trevirensis collegium Societatis construere ac aediii- 
care pei'petuisque redditibus fundare. Dixit quoque mihi, se habere 
modum commode fundandi, quem tarnen ab ipsius Rev. non fui 
ausus interrogare s. Intellexi tamen ab alio quodam eius consiliario 
summo, quod collegiatam ecclesiam (cuius praepositus duxit uxorcm 

20 et alii ad haeresim propensi) nostris cum consensione summi pon- 


Sch'warz l. c. L 74 ff'.). Am 28. December erfolgte die Wahl Salentins 
von Isenbitrg, loorüber eine gleichzeitige Notiz (III fol. 121 "v) besagt : 
Electus est in episcopum Coloniensein Salentinus eomes ab Isenbvirg, qui hac- 
teiius fuit docaniis S. Gereoiiis et siibdecanus summi templi, vir niultis dotibus 
ornatvis, cum omnium applausu; nam omnes sibi gratulantur de tali episcopo, 
de quo optima in vulgo sparguntur : exterius refert egregiam personam, dicitur 
vir prudens et doctus, castissimus, ad regeiidxim aeeommodus, gravis in acti- 
bus et totns catholicus, in exterioribus admodum aedificativus. Speramus illum 
futurum nostrnm patronnin, ut plus fructns adferamus in horreum Christi do- 
mini, Spiritus sanctus singulariter videtur adfuisse in liac electione. Der 
Decan der Artistenfacidtät Marcus Tilanus notirte im Decanatsbuch V 
fol. 16: Comes Salatinus incrodibiii populi laeticia et admirando huius Colo- 
niensis patriae statuum applausu a dominis capitularibus concordibus suffragiis 
in episcopum et principem electorem electus est. Utinam benignus deus in 
posterum, quemadmodum huius episcopatus laetum et exoptatum principium 
concessit catholiei.s, sie et progressum et secundum ac prosjjerum exitum 
elargiatur. 

Am 25. September hatte Coster nach Köln geschrieben: Die 23. Septem- 
bris comes Egmondanus et Hornensis deducti sunt Gandavum ad castrum, ut 
sint extra periculum (III fol. 121). Die Verhaftung Egmonts und Hoornes 
hatte am 9. September in Brüssel stattgefunden. 
Die Hs. hat 'Moguntiae^ loas aber tuohl irrig i.<tt. 
Vgl. dazu Reiffenberg I, ISO. 


554 1567. 403—405 

oct. ü. tiücis velit incorporare. — Certuni eius proposituin quoque est 
iuvare diocesim suam visitationc ^ — 

404. Heinrich Dloni/sius an Leonhard Kessel. Aussichten auf 
ein Colleg in Lüttich und in Maastricht. Die Anhänger der neuen 
Lehre in Frankreich und in Jülich. Lüttich 1567 October 20. 

III fol. 121, gleichzeitiger Auszug. 

Oct. 20. Non est dubium, quin progressum sit habiturum collegium fu- 

turum. — 

Senatores Traiecti vehementer apud curiam Brabantiae instant 5 
pro collegio Traiecti fundando. Ego sino eos agere. Videnlur 
gratitudinem anirai sui veJIe testiflcari pro officio et benevolentia 
sibi per Societatem nostram exhibito. 

Gallici tumultus dicuntur esse sedatiores quam goesiani spar- 
serunt. Accingit se rex, ut turbam Calvinianorum dissipet. Fertur 10 
dux Albanus ipsi misisse in praesidium equites 1500 2. Coeperunt 
arrigere aures goesiani, sed nunc rursum diraittunt auriculas. Dux 
Juliae ex petitione legati regis Hispaniae relegavit goesianos ex 
suis ditionibus^. 

405. Ein Jesuit in Trier an [Leonhard Kessel]. Mittheilungen 
über die Ilugenottenkämpfe in Frankreieli. K. Maximilian II. Con- 
verslonen. Bischof von Strassburg. [Trier 1567 Ende November.] 

III fol. 122, gleichzeitige Copie. 

Ende Nov. De rebus Gailiae scripsit cardinalis Lotharingiae rev"'° nostro 15 

arcliiepiscopo Treverensi, in prelio illo 17. Novembris inter Pari- 
sios et S. Dionysium* commisso e Condianis cecidisse ad tria milia, 
captos ad sexaginta, partim princeps (!), partim nobiles; e regiis 
interfectum comitem stabuli regii seu (ut vocant) conestabilem -^ 
cum secretario rego Aubespino. Miraculo datur, quod in urbe Pa-20 
risiorum et frequentia homiuum admodum copiosa et commeatu nun- 
ciuam in futurum magnopere instructa, preterea repentino liostium 
furorc undique interclusa atque centum viginti molis corruptis non 
modo non fuerit inopia rerum necessariarum, sed ne Caritas quidem 


1 Am 20. October schrieb Cornelius Orschot (aus Trier) nach Köln: 
Kev^nus Trevireiisis constituit tres viros, quoruin unus est rector noster, ;ilter 
flomiiiiis officialis, tertius d. liceiitiatus Pompeius, iit formain et modum coiici- 
pere possent, quo visitationein pviino tempore iiistituere possit suae diocesis. 
I3revi etiam proniulgare vult concilium Tridentinuin (III fol. 121). Die dem 
Erzbischof geioidtnete Anleitung zur Diöcesanvisitation (aus 1567) be- 
findet sich in Msc. 1531 der Trierer Stadtbibliothek. Für die Visitation 
vgl. Nr. 410. 

2 Eingehendere Nachrichten darüber enthält ein Schreiben des Franz Coster 
aus Tournay vom 16. November 1567 (III fol. 121 "). 

3 Keller, Gegenreformation I, 19 ff.; Lossen in der Zs. des Bergischen 
Gesch. Ver. XIX, S ff. 

* Die Schlacht bei S. Denis hatte am 10. November stattgefunden. 
<> Der Connetable Montmorency. 


405 1567. 555 

Ulla annone. Facto prelio rex scripsit duci Guisiano, qui cum Ende Nov. 
decem milibus erat circa Rhemos, riibil esse, quod ad se veniret, 
putabat enim se posse sine maioribus copiis resistere conatibus adver- 
sariorum. Itaque Guisianus Metis adiuvantibus Lotharingis, (quibus 
ödux certum per oppida et pagos armorum et militum [numerum] in- 
dixit) Geriuanis, qui iiiitio liuius mensis Renum traiecturi diceban- 
tur, sese opponit. A tergo sequuntur equites Germani stipendio 
regio descripti, partim ducibus Riffenbergae ' et P. ab Eis 2, archie- 
piscopi nostri familiari et cognato. In summa, ut scribit rector 

locollegii Virdunensis^, rex est optimo animo paratus totis regni sui 
viribus et sanguine catholicam religionem propugnare, quare gratiae 
sunt agendae deo, qui ex tot malis et tanta rerum desperatione, 
dum sese iactat effrenis et sanguinaria hereticorum amentia, tantum 
Studium et conatum ac consensum regum et principum terre ex- 

15 citavit, cum videant se contra latrones istos non minus pro vita 
et fortunis quam pro religione pugnare debere. 

Imperator Noremburgensibus mandavit, ut templum suum ca- 
tholicis rcddant, Franckfordiensibus , ubi libellus famosus . . . "• 
contra principes catholicos impressus erat*, ut auctorem et im- 

20 pressorem ad se vinctos mittant, alioqui scirent se privilegia omnia 
amissuros. Impressor •'* missus est Viennam, et ad triremes, ut 
audivimus, condemnatus. Auetor Clebitius ^ elapsus Franckfordia e 
Palatinatu dicitur missas, sed quid sit in eum statutum, nondum 
intelleximus. 

25 Comitem ab Elffenstain '^ non ignoras iamdudura ad ecclcsiac 

fidem et obedientiam rediisse. Item fecit doctor quidam medicus 
Tigurinus apud Helvetios. Tertius item hereticus, magni nominis 
apud suos et famae ob editos libros, scribit canonico cuidam Franck- 
fordiensi, se Romae, dum videt pontiflcem coram venerabili sacra- 

3ümento orantem viso quodam commotum, ut catliolicus fieret; nani 
animadvertisse se, a pontilice supplice et orante veluti pucrulum 
quendam prodiisse et ad ipsum locum sanctissimi sacramenti ac- 
cessisse. Cuius rei miraculo et specie ita se toto cordc commotum, ut 
veritatem ^ crederet religionis esse apud pontiticios, et id, quod hac- 

35 tenus sensisset, pro heresi et errore abiiceret et damnaret. Episcopus 

'^ Lücke ivi hs. Text. '> 'veritati'. 


Friedrich von lieiffenherg. 

Ge7neint iat tcohl A/ito?i von JMtz (Marx l. c. I, 892). 

Vfjl. über diese französischen Angelec/enheiten den Bericht in der 

Trierer Stadtbibliothek Msc. 12S7 fol. 92. 

Das bekannte, 1567 in Frankfurt gedruckte Gedicht über die Gruni- 

bach'schen Händel m. d. T. Die Nachtigall. 

Caspar Weidling (Janssen^ Gesch. des deutschen Volkes IV, 236). 

Der Theologe Wilhehn Kiebitz (Koch, Quellen z. Gesch. Max. IL, II, 

165). 

Graf Ulrich von Ilelffenstein (Eiess, l. c. S. 359 ff.). Ein langer Be^ 

rieht über seine Conversio7i, d. d, Aicgsburg 1567 Juni 20, befindet sich 

III fol. in ff. 


556 1567—68. 405,406 

Ende Nov. Argenloratensis ^ ex decreto concJlii Tridentini synodum celebravit. 
Sciiatus Arg'cntoratcnsis cdicto vctuif,, nc quis tabernariiis Iiospiti- 
bus coquat aut apponat cariics diebiis Vcncris, sabbati et per 
Quadragcsiniam, quaiiiquam alii hoc politicuin soluni putant. Quic- 
qnid tarnen est, non tcmere videntur dies, qiios ecclesia catholicas 
observat, expressisse. 

406. Kölner JahreshericM über 1567J68, verfasi<t von Johann 
Miiinertzhagen ^. Dreitheüung des Collegs, MiUjliederzalü. Ileinridi 
Dionysius in Lüttich und Maastriclit. Entsendungen an auswärtige 
CoUegien. Pestgefalir. Religiöses Lehen. 570 Schüler. Promotionen. 
Sdiuldrama und Versübungen. Die Ilauska^jclle. Predigten and 
Beichten. Bekehrimgen. Fastnachtsandachten. Zulauf von ausser- 
halb. Schriftstellerische Thätigkeit. Der Kölner Math gegen die 
Ketzer. Wahl Salentins von Isenburg zum Erzbischof. Verhand- 
hingen init auswctrtigen Fürsten und Städten. Anfeindung. Ver- 
mögenslage. 70 Convictoristen. Deren Lebensioeise. Köln 1568 
August 24^. 

II fol. 64, Entwurf mit Correcturen. 

All};. 2t. — Qui de Societäte modo sunt Coloniae, partim morantur in 

collegio Societatis, partim in domo probationis, partim cum convic- 
toribus, quorum curam gerunt. Sic enim in tres istas partes col- 
Icgium distributum est. Sumus autem Societatis 30 numero: 3 pro-io 
fcssi quatuor votorum, sacerdotes 9 et magistri artium non sacer- 
dotcs 5. Ex liis unus est doctor theologiae, unus licentiatus et 
baccalaurei 4. Sunt praeterea iicentiati artium 4 et rlietoricae 
classis Studiosi 3, et unus Immanitatis (qui cum tribus prioribus 
adhuo in 2. anno probationis versatur) et 3 coadiutores temporales, is 
Adliuc 6 alii sunt, qui Iioc anno accesserunt ad Societatem, ex 
quibus 2 sunt licentiati artium, quorum alter natus in ducatu Wir- 
tenbergensi, patria Fayhingen; alter vero Coloniensis patrem habet 
civcm honestum et bonum, qui pro eo locum apud nos petiit et [cum]" 
ad collegium postea duxit. — Eecepti sunt praeterea 3 coadiutores 20 
temporales. — 

Plures admitti cupiunt, inter quos aliqui nobiles et duo phy- 
sicac classis, quorum votis brevi, spero, iiet satis. Hisce ctiam 
dicbus admissus est ad probationem quidam sacerdos Wcstphalus 
hoc anno promotus in alio gymnasio, ad Societatis munia aptus, as 
latinae et graecae linguae peritus. 

Doctor Henricus Dionysius nunc Leodii, nunc Traiecti ad 
Müsam agit, non sine fructu. Traiectenses videntur agere cum 

«■ Band abgerissen. 

' Erasmus von Eimhurg (1541—1608). 

- M. Johann Meinertzhagen .•itammte aus Köln. Er starb am 81. Oclobcr 

1.569 (vgl. die hs. Historia ggmnasii fol. 118). 
^ Anfangs August 1568 fand die erste rheinische Provincialcongreyation 

in Köln statt (Reiffenherg I, 126 und hinten S. 562), 


406 1568. 557 

duce Albano, ut et ipsi co]]eginm liabeant ^, sicnti episcopus Leo- Aug. 24. 
diensis brevi videtur habitiirus. 

Ad diversa loca lioc anno ex coUeg-io Cülonieiisi missi sunt 13: 

2 sacerdotes, 5 mag'istri artium, 2 Studiosi liuraanitatis et 4 coad- 

n lutores temporales. Ex quibus 5 ad uovum colleg'ium Herbipolense, 

1 in superiorem Germaniam, 2 ad provinciam Belgieani, Mogun- 

tiam 3 et 2 Treveros. — 

PeM in Trier und Köln noch nicht ganz erioscJien. Missae, 
orationes, et disciplinae i'actao sunt pro iiegotiis nobis comniissis 

loa rev. P'^ T. Recepinius quoque regulas diversoruni officioruni 
domesticorum impressas Roniae, quas deo iuvante in usum conver- 
tinnis. Hoc anno continuatae fuerunt litaniae, disciplinae et aliae 
poenitentiae pro ecclesia, et maxime pro regno Frauciae, pro Tre- 
verensibus ^ et inferior! Germania, neque adiiuc ab iisdem operibus 

if) desistimus pro bellicis tumultibus liisce in locis. 

— Erneuentng der Gelübde. Praeccdenti anno in Aug'usto inAug'ss. 
l'esto s. Augustini doctor Joannes Riietius Coloniensis emisit pro- 
i'essionem quattuor votorum Coloniae in ecclesia Undecim [milium] 
vii'ginum ad manus p. d. Leonard! Kessel ii ^. In eadem ecclesia 

20 hoc auuo [mense] Augusti in manibus quoque eiusdem p. rectoris 
prof'essionem fecit quattuor votorum p. Petrus Busaeus Novioma- 
g-ensis, licentiatus s. tlieologiae et lector sacrarum lectionura in 
collegio. Gute Haltung der Brüder. — 

Quod ad scholas attinet, tarn insig'nem iuventutem habemus, 

25 qualem ab initio collegii non habuimus unqijam. Numeramus 
nunc discipuloB 570 et- ultra actu visitantes, et plures in dies ac- 
ccdunt, praeter eos, qui in satis magno numero ad lectiones sacras 
conveniunt. Liter quos sunt mag'istri, sacerdotes et etiam iuris 
Studiosi. Sunt potissimum nostri discipuli Germani optimae indolis, 

30 ex quibus aliqui brevi abierunt ad diversas religiones^ potissimum 
Carthusianorum, s. Dominici, s. Fraucisci, s. Benedict! et alios or- 
dines. Mult! ex scliolis et terris haereticorum ad nos confluunt, 
et liaereses deponunt et libros suos offerunt comburendos aut corri- 
gendos. Bona est de doctrina pracceptorum nostrorum et optima 

35 institutione collegii ajmd vicinos populos et liic Coloniae apud 
aliorum gymnasiorum non tantum discipulos, sed etiam ipsos pro- 
iessores existimatio, quorum nonnulli in sacello nostro confitentur 
et communicant. 


1 Haakman l. c. S. 23; oben Nr. 404. 

2 In 'Trier fanden dmncds die Kämpfe den Erzbincliofs Jacob mit der 
Bürger.Hcliaft .'itatt (Marx l. c. 1, 390 ff'. ; Weinnberg II, 178; Sachino 
l. c. III, 183; Ileiff'enberg I, 123). Auch ein iindatirfe.H (aber sicher in 
den Juli 1.568 geJiörige.'i) Schreiben IV fol. 200 handelt darüber. 

^ /Schon etwa..s früher war davon die Hede gewesen, daa.'i Bhetius ProfesH 
der vier Gelübde werdeii .sollte; «.s umr beabsichtigt gewesen, dass er 
in Mainz 'taclat suam professinnGm, nani Ci)loniensp,s taiitae g'ratiae adhuc 
non videntnr capaces' (IV fol. 173). 


558 1568. 40C) 

Ang. 24. In Quadrag-esima preterita promovimus ad baccalaiireatiim in 

artibus 28 discipulos, ad licentiam vero 24, inter quos o sunt So- 
cietatis ^ Curavimus autem, ut in scholis artiiini, antequam discl- 
puli nostri et aliorum colleg-jorum cxaniincntur pro gradu liecntiae, 
edant publice proPossioncni fidei catholieae iuxta formulani a Pio IV. 5 
prescriptam. 

In autumnali studiorum innovatione praeter latinas et g'raecas 
oVationes dialogus quoquc exhibitus est a quodani c nostris compo- 
situs. Duobus Iiic eonstabat actibus. In primo actu prodibat 
daemon aniraabus aliquot liaeretliicis gusianis onustus, quae misere lo 
deplorabant damnationem suani; daemon vero sibi gratulabatur de 
ea praeda, nmltum connnendans Galvinum, qnod sibi praedae illius 
auctor esset. Egreditur Beza visurus, quis ita Galvinum magistrum 
suum laudaret, et miratus liominem tarn deformem indignatusque 
contendit cum eo gravitev; quem tandem animadvertens esse daemo- 15 
nem deseruit. Daemon minitabundus recedens sarcinam suam ibidem 
reliquit, quam cernens Beza mercatorls cuiusdam esse suspicatur et 
accedens plenam reperit animabus gusianorum, quarum una exur- 
gens lacrymabiles emittere voces coepit et conqueri adversus gu- 
siauos etLutheranos ac inter caetera Calvine et Bezae aspere male- 2) 
dicere. Beza post multa, omnia diabolica esse figmenta dicit, se 
Calvinistam esse et permansurum, petulanter invehens in Lutherum; 
adversus quem egrediens quidam Lutheranae hereses sectator, acriter 
Lutherum suum ad verbera usque deCendit, donec simul ambo in 
pugna a daemonlbus abripiuntur in inCernum. Ilis finitis cantatum 25 
est secutusque sccundus actus: prodit angelus lugens, deplorans 
afflictum ecclesiae statum, cjui post multa iinplorat auxilium divi- 
num et sanctorum et praeclpue s. Michaelis. Egi'editur s. Michael 
cum alio angelo, qui euni bono animo esse iubet, promittendo l'oi*e 
perbrevi; ut res ecclesiae se melius habeant, et refert, (|uain prae- so 
Clara viderit plurimis in locis, ut in Gallia, Germania, Hispania, 
Ttalia, Signa restaurandae ecclesiae proptei' iuvcntutem, quae illis et 
aliis in locis optime instituitur. Tandem se, convertens ad prae- 
sentem iuventutem de ea affirmat se praeclara sperare, quam lior- 
tatur, ut summa vlgilantia in literarum et virtutum studia bonos- 35 
que mores addiscendos incumbat; se quoquc cum omnibus sanctis 
illis fore subsidio. Multi tunc externi adi'uei'unt, et viri celebres, 
et inter eos legatus archiducis Austriaca, et plurimi se a lacryinis 
abstinere non potuerunt. Quantum autem postea intelligi licuit, 
omnes eam actionem comprobaverunt. 40 


Nach den Decnnfdsnlde.n der ArtiHtenfactdUU, bestanden im. November 
1561 im. Ganzen 94 fütudenien das Baecalaiireaf.sexa.7ven: 50 Mont., 
11 Laur.^ 26 Coron.; bei einem, fehlt der Zxisatz (der Fromotionsakt 
fand rm März 1567 statt). Bas Kxamen pro licentia bestanden im 
März 1567 im. Ganzen 64: 23 Mont., 9 Lanr., 21 Cor.; bei 11 feldt der 
Zusatz (Decanatsbuch V fol. 15, 17). 
Um icelchen Gesandten es sich handelt, kann ich nicht angeben. 


406 1568. 559 

In quaestionibiis etiam quocllibeticis (ut vocant) tres ex coUegio Dezember 
cum bona gratia declamarunt. 

Discipuli circa solenniora festa ingressmn eollegii passim exor- 
nant versibiis, in eoque tarn diiigentes sunt, ut circa vernani 
5 lenovationem stuclioruin, quae minus tarnen celebris esse solet, in 
pai'ietibus numera(ta) fuerint plura quam 5000 carminum. Mense 
Maio aliis lectionibus adiecta est iectio una sacra in scliolastica 
tlieologia, quae fit aliquotles in hebdomada. 

In sacello quoque nostro crevit hoc anno devotio et extej'iuis 

10 ornatus. Krippe um WeihnacMßn, h. Grab in der Passionsv)oc.]ie. — 
Ordinarii confessarii in sacello nostro sunt quinque. 

Quoad ilJa, quae extra collegium in aliis ecclesiis facta, concio- 
nati hoc anno nostri sunt in templis 4 sicut et anno superiore. Sed 
in Quadragesima huius anni duae novae conciones accesserunt^ in 

if) duobus aliis templis, quarum alteram usque ad Pentecosten conti- Jmii c. 
nuavimus, quia a nobis ita erat petitum. In die Palmarum duobus April u. 
in Jocis in collegio fuit praedicata passio latine, propter loci angu- 
stiam, ut omnibus satisfieret. Tantus enira erat numerus auditorum. 
Confessiones etiam audivinius in cathedrali ecclesia et nonnun- 

20 quam etiam in templis aliis. Messis copiosa est, nee omnibus, praeci- 
pue in maloribus festis, satisfteri potest. Qui multis annis male con- 
l'essi erant, per nostros instructi ad i'ectam viam redierunt et totius 
vitae suae peccata confessi sunt. Multi a gravibus erroribus et hae- 
resi liberati. Multi admodum libri mali et haeretici ad nostros confes- 

35 sarios fuerunt adlati. Quidam etiam huiuscemodi libros combusse- 
runt priusquam ad conCessioncm venirent. Non paucis occasionem 
dedimus, ut catholicos et pios Jibros emerent, quibus partim in fide 
adversus haereticos coniirmarentur, partim ad sanctius vivendum 
Inflam marentur. 

30 x\ turpi vita abductae fuerunt aliquae, inter quas duae annis 

circiter sedecim ibidem haeserant, quae iam apud honestas matro- 
nas vivunt, conciones frequentant et aliquoties confitentur atque 
communicant. Quaedam mulier in eam desperationem venerat, 
ut saepius se et proles suas interimere voluerit er, in aeternum 

sr. potius perire, quam adversariis von iam dare; quae dei gratia ab 
ea desperatione abducta est et adversariis suis veniam dedit et 
peccata sua confessa est magno cum dolore. Alia mulier quaedam, 
quae etiam ex desperatione saepius se ipsam interficere voluerat, 
postquam uni ex nostris confessa est, valde consolata recessit. 

40 Quidam praeterea, qui inagica sectatus fuerat, scripta sua 

magica ad collegium detulit et confessione peccata totius vitae suae 
expiavit. 

Ultimis diebus bacchanaliorum passionem Christi domini salva- 
toris quidam ex nostris in Capitolio prope forum concionatus est. 

45 Toto anno nunquani frequentius ibidem liabuit auditorium, quam 
duobus illis ultimis diebus et die Cinerum summo niane, unde Miirz 3, 
colligere erat, eos pridie sero non magnopere bacchatos fuisse. 


560 1568. 406 

Aug. 24. In colleg'io nostro iisdeni diebiis fiiit Jectio sacra facta manc, iit et 
Juventus pia illa oceupatione a vanitate niundi abstraheretur. 
Multi per urbem a choveis et sirailibus vunitatibns abstinuerunt. 
Cum quldani a quodam cive rog'ai-et, quare Colon ionscs essent 
tarn raodesti, respondit: 'Jesuitae nos ita tcrrent suis coneionibus, r. 
ut non audeanius insolescere/ — 

Multi ex terris civcumiacentibus ad nos pro consilio et con- 
solatione et confessionis gratia veniunt. In prlncipio Quadragesimae 
publicatae fuerunt indulg-entiae jubilaei per dioeceslm Coloniensom. 
Magna turn fuit populi devotio. — lo 

Quidam ex nostris f'amiliaribus sesc ad scrlbendum transtulerunt, 
ut pro talento, quod accepernnt, etiam ipsl iuvent ecclesiani, ut hoc 
anno prodierint germanlce Dubitantius Lindani in germanicam 
versus e latina lingua et Über germanicus exemploruni de virtutibus 
et vitiis, adniodum gratus et utilis iuturus populo. • Conscriptus m 
quoquc est libellus germanicus de i'requenti communione suinpta 
materia ex libro p. Madridii, sed nondum excusus. Plurcs ad 
similia inflammati. 

Hoc anno Colonienses strenue sc gesserunt^. Vigilatum fuit 
d lügen ter, saepius in armis fuerunt civcs, passim armati per vias so 
constituti erant, quando deportabatur venerabile sacramentum -; si 
quis tum pileum ante venerabile sacramentum non deponeret, bene 
fustigatus, timens ne graviora pateretur, abibat. 

Aliquoties magistratus per ministros publicos gusiös^, qui 


Auf ein erimmterndes Schreiben^ das am 8. Juni 1567 der Cardinal 
Sfanislaus Hoaius an den Kölner Eafli ijerichtet hat, erwiderte dieser 
a.m n. März 1568 mit eifrigen Gelöbnissen der Treue (I7ebersetzun<.i 
beider Schreiben bei Hij)ler, Die deutschen Predicjten und Katechesen 
von Hosius und Kromer S. 140 ff'. ; die tat. Briefe befinde?}, sich im 
StaxUarchiv) . 

V(/l. das Raths2)rotolcoll vom 12. April 1568 (vol. 24 fol. 41). 
Für das Vorgehen des Raths gegen die eingewanderten Niederlünd.er 
vgl. oben S. 548 Anm. 2. Am 13. December 1667 schrieb F. Fius V. an den 
iiath, da.ss viele Häretiker in die Stadt gezogen seien; 'eos non .sino 
gravissinio scandalo non modo per urbis plateas, seil per ecelesias ipsas, dum 
«acra ofiicia celebrantur, sine ullo nietu deambulare. Vix credere hoc potni- 
nins'. Der Iiath solle mit Entschiedenheit eingreifen (Or. Breve im 
Stadtarchiv, praes. 1568 Jan. 19). Der Iiath toandte den Eingewan- 
derten seine besondere Aufmerksamkeit zu. Von den Bestimmungen 
der Morgensprachen in dieser Hinsicht war schon die Rede. Am 28. 
Juli 1567 lüurde eine besondere Commission mit der Aufstellung eines 
Verzeichnisses der Häuser, in denen sich verdächtige Fremde auf- 
hielten, betraut; dasselbe tuurde am 31. März 1568 loiederholt (R^yr. 23 
fol. 143, 24 fol. 34). Die leisten icurden mit Hülfe der Tirmherren 
tmd der Pfarrküster aufgestellt und am 27. Sejitember 1567 bezic. 
.9. AijHl 1568 im Iiath erörtert (ebd. 23 fol. 170, 24 fol. 39). Beide 
Verzeichnisse liegen im Stadtarchiv vor ;, sie sind nach Pfarren geord- 
net. Nach ihnen waren an Häusern, in ivelchen ,nch vei-dächtige 
Fremde (d. h. solche, die die kath. Kirchen Glicht besuchten) -^nach- 
weisbar in den Pfarren Alban 1567: 0, 1568: 10; Aposteln 8, 7; Bri- 
gida 11, 3; Christoph 7, 0; Columba 6, 8; Cunibert 6, 14; Jacob 


406 1568. 561 

Coloniam coiifug'erant, expiilit, semel satis raultos, certis in locis Aug. 24. 
praesidio armatormn constituto, ne quid contra tentare auderent^ 
Multa salubriter contra liaereticos statuta fuerunt. Ita prudenter 
et moderate actum fuit, ut difficillimis Ulis temporibus summa quies, 
f. ne timor quidem tumultus hoc anno Coloniae fuerit; irao in tanta 
perturbatione Franciae et Belg-icae- hie catholica religio aucta sit. 
Observatum enim est in pluribus parochiis, plures hoc anno in 
Paschate communicasse, quam annis superioribus. Et quod plus est, 
pluribus in locis 8. et 15. quoque die communicatur, ac in niultis 

losolennibus processionibus maior solito visa est et populi frequentin 
et devotio. — 

Electus est novus archiepiscopus, comes ab Isenburg ^, cui 
dominus sua gratia adsit, ut bene suo fungatur munere, nam prior 
nitro cum benevolentia et summa pace officio decessit. HP""« 

15 cardinalis Augustanus plurimum ei nostrum collegium commendavit, 
queniadmodum et summus pontifex misso brevi apostolico'*, quod 
ei obtulit Moguntinensis rector; promisit autem nobis per officialcm 
et cancellarium oranem suam operam et benevolentiam. 

Multi ex aulicis vicini principis Clivensis bene erga Societatem 

soaffocti videntur, qui filios suos nobis erudiendos tradunt. 

Ex Traiecto inferior! nobiscum actum est de quibusdam Socie- 
tatis, ut illic essent. Kemisimus eos ad provincialem Belgicae. 
Egit etiam nobiscum episcopus Monasteriensis^, ut haberet concio- 
natorem Societatis, cupiens brevi Monasterii collegium erigere. 


2, 3; Johann Baptist 5, 14; Johann in curia 0; J^aurenz 6, 18; Jjiqnii^ 

1, 1; MariaLysldrchen7,2; Maria AhlasH 12,9 ; Martin 5, 6; Mauritiii,H 

2, 2; Paul 10, 1; Peter 22, 28; Severinl,8. Ausserdem iverden 1567 4, 
1668 11 verdächtige ßchiilmeistev, lö68 als im Geheimen predigende 
Prädikanten 28 Personen, dazu 12 Täuf'erfamilien und eine Anzahl 
von Sacramentirern namhaft gemacht und ausdrücklich darauf hin- 
geiüiesen, dass auch viele Bürger sich nicht um die Kirche kümmerten. 
— Seine Politik den Andersgläubigen sprach der liath in einer In- 
struction für seinen Secretär Nicolaus Linck d. d. 1568 Mai 4 aus: 
'wii* solteu ungeruc einigen biirger oder itigesesscii, der sich in stille und one 
g'esclirei seines gemnts zu verhalten wiste, mit nickten etwas anmuten, daher 
er sich seiner conscienz halber zu hescliweren ursach g-ehaben mocht' (Brief - 
buch). Zu entschiedenem Eingreifen, besonders zur Ausiceisung, ging 
er trotz aller Ilecherchen im allgemeinen nur über, ivcnn jemand 
sich öffentlich zu einer andern als der katholischen Confession bekannte 
oder Aergerniss erregte (vgl. z. B. Rpr. 23 fol. 194, 198, Nov. 1567). 

1 Das geschah am 5. Mai 1568 (Buch Weinsberg ed. IJöhlbaum II, 176). 

2 Der Herzog von Alba setzte sich mehrmals mit dem Itath in Verbin- 
dung. Am 12. November 1567 informivte ihn dieser auf seinen Wunsch 
über Kriegsvolk in der FÄtener Gegend, und am 81. Augu.st 1568, als 
Alba sich nach clen Kämpfen, in Friesland Maastricht näherte, erklärte 
er, dass er den Gegnern des sjjanischen Königs keinen Vor.^clmh leisten 
zcerde (Brief buch fol. 84; Peiclissachen). 

2 Vgl. oben S. 552 Anm. 5. 

^ Das Breve vom 21. Mai 1568 ist gedr. bei Reiffenberg, Mant. S. 47. 
•' Bi.schof von Münster ivar 1566—1574 Johann von lloya (der zugleich 
Osnabrück und Paderborn verwaltete). 

Jesuiten-Akten, 36 


562 1568. . 406 

Aug. 24. Cuiiis desidcrio satisfieri non potuit propter personarum penuriam. 
April 18. Ems suffraganciTS cum ante Pascha vocatus esset Coloniam ad ordi- 
Aprii Kl. lies sacros conferendos', ipso die Parascevcs nos invisurus ad sa- 
celliim accessit ihiqiie a nostris, divino officio peracto, iionnullis 
convictoribus et externis contulit saeramentum confirmationis, ton- 5 
suram clericalcm et minores ordines. In prandio quoque nobisciini 
mansit portionc communi contentns. Ac domuni idem episcopiis 
Monasteriensis iam proxime elapsis diebus, cum quidam Senator liuius " 
civitatis ox parte reipubiicae Coloniensis et quarundam aliarum 
civitatum ad ipsuni esset missus, cum illo eadem de i'e sermonem lo 
contulit, af'firmans sc omnino iam perficcre velle, quod de colleg'io 
Societatis erig'endo diu in animo liabuit^. Quare sing'ulariter eidem 
senatori coiumisit, ut reversus nobiscuni ag-eret ut ne gravaremur, 
quando nos vocabit ad ipsuni venire, ut corani commodius nobis- 
cum illud negotium pertractet et aninium suum cxplicet; quam- m 
obrem putamus brevi aliquem mittendum. 

Nemo magnopcre hoc anno nos molostavit, nisi vilis quidam 
homo, qui a daemonc, ut videtur, concitatus, aliis qui plus nocero 
possent qulescentibus, nos exercero non desistit^, ne prosporitate 
nimia credo insolescamus, scd speramus .brevi finem, nam slbi maglsao 
obest quam nobis. 

Quoad temporalia colleg'ii, quidam doctor thoolog'iao canonicus 
Gandensis habuit annuüm rcdditum 24 dalerorum super nostro colle- 
gio, quem iam delevit atque donavit nobis. Sublcvatuni quoque 
est colleg'ium a redditu 8 aureorum. Sic sporo paulatim colle-25 
g'ium sublevatuni iri. — 

De convictoribus adiiciam pauca. Accedunt hi ad nunierum 
70, inter quos multi nobiles, quorum aliqni a parcntibus Societati 
offeruntur, si illis dominus g'ratiam dcderit. Ihre gute Haltung. 
Unter ihnen sind fünf Neffen von Peter Canisiiis. — Hisce proximisso 
diebus venerunt Coloniam rcv. p. rector Mog'untinensis colleg'ii''^ et 
rev. p. rector Herbipolensis collegii^' cum rcv. p. Limborg-io ad 
congregationem provincialem, quac Coloniac cclcbrata est; in qua 


^ Der oben S. 388 Anm. 8 erivähnte Johann Kriclt. In Köln ica.r seit dem 
Tode Johann J^ennars 1563 Sept. 13 (S. 298 Anm. 2) kein Weihbi.^cJiof. 
Schon am 10. A2)ril 1566 hescMoss der Stadtrafli: Naclulem iiuho diss 
nrzstJl't Ooln eine lange weile one weibiscliof gewesen nnd der bnrger liinder, 
HO sie ordines 7a\ nenievi begeren, n.adi Mninz. Tvier^ Lnttich und Munster uli" 
grosse kosten ziehen müssen zu nit gei'ingcr beswernnss, one das es dem erz- 
stii't zu geringem rolim gereichen doit, so ist befohlen den beiden hörn Pyll 
und liern Lisskirclien, bei den furnemen capitularlicrn des domstiftz auvegung 
zu tun, das ein erw. domcapittel doran sein wolle, das ein weibiscliof gesteh, 
werden möge (Rpr. vol. 22 fol. 158). Aber erst im, J. 1514 ka.m es dazu 
(Mering l. c. S. 68). Vgl. Nr. 407. 

2 Vgl. oben S. 440. ' 

•^ ]<Jr behauj)tete, die Jesuiten schuldeten ihm, Geld. Die Ilistoria gym- 
nasii und die Ikaischronik erzähle?i den Fall eingehevd, (vgl. S. 573). 

^ Lambert Atier. (Vgl. S. 556 Anm. 3.) 

.^ Georg Bader, der erste Beetor des neuen Würzburger Collegs, 


406,40? 1568—69. 563 

p. rector collegii nostri vices rev. p. provincialis teniiit, nt illi com- au??. 2i. 
inissnm erat; iiam rev. p. provincialis propter obsidionem civitatis 
Trevereiisis egredi illinc non potiiit^. — 

Coloniae ipso die s. Bartholomei apostoli anno 1568. 

407. Darlegting über die einer Reform, bedarf tigen Verhälf- 
nlsse in der Di.öcese, Universität und Stadt Köln, von Kolner Katho- 
liken nach Rom gesandt''^. [Köln li)69 c. Februar]^. 

Rom,, Vatikanisches Geheimarchiv, Armarium 64 vol. 7 fol. 1G6. 

5 Ej)itorae corum, quae in diocesi, nniversitate et civitato Colo- Februar, 

niensi necessario reformanda sunt, a catliolicis missa. 

Ab annis Septem proximc decursis nullus in Iiac ampla diocesi 
fiiit vicarins in pontificalibus scii suffraganeus''^. • Quo factum, ut lii 
qui sacris ordinibus initiari voluerunt vcl debuerunt coacti sint 

loLeodium vel Monasterium se conferre et ibidem non sine gravibus 
cxpensis ordiues suscipere. Singulis quartalibus anni, quando sa- 
crum ieiunium servatur, solcbant infantes et adulti per dominum 
suflraganeum in hac civitate Coloniensi sacramento confirmationis 
muniri. Cum autem multis nunc annis nullus in hac diocesi suffra- 

mganeus fuerit, et qui a bona memoria rev'"*' domino Adolpho^ fuerunt 
electi archiepiscopi se consecrari non fecerunt, hinc factum, ut 
paucissimi huius amplac diocesis incolae hoc salutifcrura sacramen- 
tum susceperint et plerique non confirmati c vivis excesserint. 

Nulla ab eo tempore, quo dictus quondam dominus Adolphu's 

20 ecclesiae Coloniensi praefuit, habita visifcatio ", estque proptcrea om- 
nis disciplina ecclesiastica plane nunc collapsa. 


Darüber handelt das oben S. 5o7 Antn. 2 emoahnte Schreiben. 
Das Schriftstück stammt zwar^ soviel sich erioeisen lässt, nicht un- 
mittelbar aus jesuitischer Quelle; sein Inhalt beiceist aber zweifellos, 
dass die Kölner Jesuiten von Einfluss auf seine Abfassung getvesen 
.sind. Es lässt sich Nr. 248 und 341 an die Seite .stellen. Seine Auf- 
nahme unter unsere Akten dürfte um so iceniger einer besonderen 
Rechtfertigung bedürfen, als die Jesuitenakten grade für das J. 15ü9 
so besonders sjyärlich erhalten sind. 

Für das Datum vgl. besonders Anm. 4, 564 Anm.. 7 U7id S. 666 Anm. 1. — Was 
die Entstehung dieses Akten.stücks betrifft, so muss berück.nehtigt toerden, 
dass P. PiusV. im Sommer 1568 einen ersten Ver.such gemacht hatte, in Rom 
eine Congregatio Germanica unter dem Vorsitz des Gardinais Otto 
Truchsess von Augsburg einzurichten. Diese Congregatio trat sofort 
nach ihrer Begründung mit Peter Canisius in Verbindung. Die Ver- 
midJiung liegt nahe, dass das Aktenstück auf seine Veranlassung durch 
Vermittlung der Kölner Je.näten ausgearbeitet und nach Rom gesandt 
icorden ist. Die Congregatio Germanica gewann damcds noch kein 
rechtes Leben; erst im Januar 1578 wurde sie wiederbegründet (Schtcarz, 
Briefe und Akten zur Gesch. Maximilians IL, II Eint. S. 12 ff'., Nnntia- 
turberichte 1572-85, 111 Einl. S. 18 ff. und unten Nr. 489). 
Vgl. S. 562 Anm. 1. 

Erzbischof Adolf von Schaumhurg f 1556. 

Die Visitation unter Erzbischof Adolf hatte in den Jahren 1548 und, 
1549 stattgefunden. Die Akten dieser 'Visitatio per civitatem et diocesini. 


564 1569. 407 

Februar. Quaiituiii autcm ad syuodos diocesanas attinet, etsi hae veteri 

instituto bis siiigulis aiinis, videlicet in Quadragesima altera Invo- 
cavit et altera divi Remigii, servatae sint', tarnen niilla desuper 
snbsecuta est leg-itima inquisitio, multominus aliqna eorrectio et 
reformatio; synodns autem provincialis ab obitn eiiisdem quon-5 
dam d. Adolph i penitus intermissa^. 

Quantum vero ad praelatos et cononicos illustres maioris eccle- 
siae attinet, liorum maior pars a nostra vera avita et catliolica 
religlone descivit. 

1. iSTjun si orcline omnes praelat.i et canonici capitnlare.s illustres recen- 10 
seantur, d, Georgiiis a Seyn comes in Witgenstnin praepositus'^ Calvinianae seetae 
adeo addictus est, nt iinnqnam temphiin ingrediatnr, sed cum geiisianis suani 
conversationem iiabeat illisqne expense faveat. 

2. D. decanns Henricns comes aSejii'* simulat se qnideni catlinlicuni, sed 
neqne liabitu ecclesiastico incedit, neqne diornni frequentat neque ordine 15 
presbiterii, pront dig-nitas sna et iuramentuiu ab eo praestitnni reqnirixnt, se 
iiisigniri facit. 

3. Subdecanatnm (quae dignitas etiam presbiterii ordinem exigit) d. rev'""''* 
electus adhnc detinet^ simnl cnni arcliiepiscopatn, de quo non est parva snspitio 
ol) negligeutiani snae coniirmationis et profeusionis fidei. 20 

4. Clioriepiscopus d. Cono coines a Manderscheid^, et 

5. D. scliolasticTis Johannes comes a Mandersclieid , qni nnnc episcnpns 
Argentinensis electus est^, ambo Augustana e Confessioni addicti sunt. 

G. Kaynardus comes a Sohns senior diaconus catliolicus quidem, sed no- 
torius concnbinarins est. 2f) 

7. Hermannus comes in Sein i\iuior diaconus praeterquam qnod latine vix 
legit, militiae magis quam diaconum decet deditus est et militari habitn iiicodit, 

8. Ludovicus comes ab Isenbnrg in ]iudingen calvinizat. 

9. Guilielmns comes in Salm dominus in lie^'fi'erscheid catliolicus quidem 
est, sed prudentia in eo desideratur. 30 

10. Cliristophorus Ladislaus comes in Nellemberg dominus in Thengen so- 
lebat antea Augustanam Confessionem approbare. Verum postquam cum ill'^^^ 
et rev^i'^" domino cardinale et episcopo Aixgustano Eomam profectus fuit et 
summi pontificis pedes deoscnlatus est, linc reversus plane catliolicum se declarat^. 

Coloniensem' befinden sich z. Th. in der Ilofbibliothek zu Darmstadf, 
fSammlung Alfter vol. 21 fol. 238 ff\ Erat im Juni 1569 begann auf 
VeranlasHimci des EB. Salentin von Isenburcj eine, neue Visitation^ 
luelche von dem designirten Weihbischof Theobald Craschel, dem. De- 
chanten von S. Andreas Johann Schtvolgen und dan Dechcmt von tS. 
Ajjosteln Johann Gyr (Obersiegier beim erzbisch. Oßcialat, f 1572 Oct. 20) 
axisgeführt wurde. Au.Hzug aus dem Visitationsjjrotokoll, Stadtarchiv., 
Gelenii Farragines vol. 24 fol. 160 ff. Ebd. Geistl. Abth. 147 einschlägiger 
Erla.s-s EB. Salentins an das Stift S. Cunibert d. d. 1570 März 17. 

1 Vgl. Nuntiatm-berichte aus Deutschland 1572—1585, I Einl. S.49 Anm. 1. 

2 Die letzte Frovincialsynode in Köln tcar die oben S. 149 Anm. 2 er- 
wähnte aus dem J, 1549. 

^ Georg von Sayn icar Dompro2).'it 1567—1588 (reo er abgesetzt wurde). 

Er war vorher von 1559—1567 Subdecan und ruird im Tagebuch des 

Ji'hetius (IX, 1 fol. 29) zum J. 1659 als Gönner der Jesuiten erwähnt. 
^ Heinrich von Sayn loar Domdechant 1565—1574 (er resignirte dann 

und, heirathete). 
'* Salentin von Isenburg tcar seit 1567 Sid)decan. 
^ Kuno von Mander scheid- Sclüeiden tcar seit 1567 Chorbi-Hcliof. 
■^ 1569 Januar 26 hatte die.ne Wahl .'itaft gefunden. Johann von Mander- 

scheid war .seit 1562 Domscholaster. 
8 Vgl. Lassen, Kölni.scher Krieg I, 315, 


407 1569. 565 

11. Hennannus Aclolplius comes rle Solms tottis Calviniaiius est. Februar. 

12. Hermarinus comes de Holstein et Scliaweiiiburg- electu.s eeclesiae Min- 
densis catholicam protessioiieiii iecit, au eam oxacte übservet ig'uoratvir. 

13. Joha)me.s Daniel lil)cr banj. in Winnenljorg' catholiciun se esse dicit, 
5 sed mores qtii ecclesiasticam pensonam deceut in eo deslderantur^ 

14. Pliilippns comes in MandorscUeyd dominus in Keill catholicu.s est, sed 
de causis capitulari))us iiarum se intromittit. 

15. Johannes über baro in Winneuberg- oliin catholicus, verum nunc ad 
LuterauLsmum descivit. 

10 16, Antonius comes in Holstein et Scliaumbur«^ catholicus est, in habitu 

ecclesiastico incedit et cliorum i're([uentat. 

17. Ernestus liber baro in Kriecliingeu catholicus quidem, sed vita eccle- 
siastica in eo desidoratur. 

18. GebliardusTruclisess liber baro deWaldhurg-, nepos domini cardinalis Augu- 
1.5 stani, domini patrui sui vestig-ia insequendo catholicus est et per gratiam dei manebit. 

Plures capitulares non sunt ex iliustribus, sed sunt alii octo canonici etianx 
capituinres ex doctoribus,'" qui in olectionibus habent vocem tantum activam. 

Nisi igitur brcvi bona reformatio Hat, timendum est, paueos 
inter illustres canonicos fuluros, quibiis aclininistratio buius diocesis 

20 et maiores praclatiu'ac (ad quas soli canonici illustres assurauntur) 
secure comraitti possint '^. 

Solebant antea praelati ecclesiarum in dcccnti habitu ecclesia- 
stico in publicum prodirc, cliorum frequentare, a deambulationibus in 
templo abstinere et in suos canonicos et vlcarios, qui in bis exce- 

25 dcrcnt, canonica pocna animadvertere. Nunc autem ipsi praelati 
ac canonici maioris eeclesiae, quando maiorem ecclesiani ing-rediun- 
tur, in habitu ecclesiastico iucedunt; tarnen antequam maiorem 
ecciesiam ingrediuntur et statim postquam candem oxierint, per 
plateas et alia loca publica iu habitu militari accinctis gladiis 

•M procedunt, et nedum sub divinis. officiis immo etiam quando tre- 
mendura misterium summao missac celebratur, plerique canonico- 
rum illustrium in ipso templo deambulant et vcl inter se vel cum 
aliis confabulantur, et quando ad elevationem sacrosanctae eucha- 
ristiae pulsatur, vix caput inclinant. 

3.5 Et cum layci haec a praelatis et canonicis summi templi videant, 

ipsi quoque sub summo sacro deambulant et suis cont'abulationibus 
tantum strepitum concitant^, ut quae in choro canuntur vix audiri 
possint, quod sane horrendum est. 

In diocesi Coloniensi, etiam in ipso territorio ubi archiepisco- 

■iopus omnimodam jurisdictionem habet et merito exercere deberet, 
plerique nobiles iurisdictionem ecclesiasticam abrogarunt et execu- 
tores mandatorum ecclesiasticorum pessime tractarunt, ipsis archie- 
piscopis tacite conniventibus. 

In multis opidis et pag'is, eiectis veris pastoribus catholicis, 

45 praeficiuntur concionatores haeretici, permittitur quod templa sacratis 
vasis, vestibus et aliis ornamentis spolicntur, imagines et statuac 

1 Vf/l. LosHcn, Kölnischer Krief/ I, 21. 

^ Für die Haltung der Domherren vgl. noch liathnprot. vol. 25 fol. 814 

und Schwarz l. c. I, 167. 
3 Vgl. dazu oben JS. 407 Anm. 3. 


666 1569. 407 

Februar, sanctoruin combiii'antur et concnlcentur et decimae per vim diri- 
piantiir, quemadmodiim in Obervvinter per comitem Theodoriciira a 
Manderscheyd et Lutheriira Quad coniiinctim, et per ipsum, qiiod 
in pago Meyl dudum factum est in grave dispendium rev. d. prae- 
positi Bonnensis et abbatissae b. Mariae virginis in Capitolio, ordi- 5 
nariorum collatorum praedictarum diiarum ecclesiarum. Et licet 
quondam d. Frederico electo supplici libello porrecto haec cxposita 
fuerint, nulla tarnen subsecuta est restitutio vel emcndatio, immo 
in dicto pag-o Oberwinter, qui in territorio Golonicnsi situs est et 
ubi jurisdictio ecclesiastica desuper viguit et per defunctos b. m. 10 
praepbsitos Bonneuses et archidiaconos in ecclesia Coloniensi mag- 
nis sumptibus et expensis res iu.dicata obtenta, sacci suspensi 
sunt ad deterrendura omnes notarios, ne sub poena submersionis 
aliqua mandata ecclesiastica ibidem exequantur. 

Quanivis d. prior pro tempore conventus Praedicatorum in hac 15 
civitate Coloniensi ab immemoriibili tempore fuerit et sit inquisitor 
apostolicus liereticae pravitatis per Moguntinensem, Treverensem 
et Coloniensem provincias, illiquc per rev"""" pro tempore archic- 
piscopum Coloniensem Ordinarius inquisitor adiunctus fuerit, qui 
simul contra hereticos processerunt et sententias diffinitivas tule-ao 
runt, quae etiam executioni demandatae fuerunt, tarnen longo 
nunc tempore nullus Ordinarius inquisitor per rev'""^" deputatus 
fuit, et ita officium istud inquisitionis conquievit in catholicae reli- 
gionis grave dispendium. 

Vicecomes alti judicii Melchior a Brauwiller^ (qui sententias 25 
capitalcs per scabinos alti iudicii contra facinorosos latas exe- 
quitur) dicere audet, sc nuUam sententiam contra hereticos feren- 
dam, etiarasi anabaptistae vel saci'amentarii sint, exequi volle. Et 
cum olim consules et seuatores huiüs civitatis apud eundem quon- 
dam d. Fredericum electum institissent, ut postquam ipsi aliquosso 
propter crimen heresis carceribus niancipassent et hi per suos 
parochos et theologos informati a suis erroribus desistere nollent, sed 
eisdem ut hereticorum mos pertinaciter inherere pergerent^, sca- 
bini ipsos absque solemni processu proscriberent, ipseque vicecomes 
huiusmodi sententiam exequeretur, tarnen idem electus (etiani pe- 35 
tente capitulo maioris ecclesiae), malis consultoribus usus, induci 
non potuit, ut petitam commissionem suis vicecomiti et scabinis con- 
cederet. 

Universitatis defectus. 

Quamquam singulis collegiis huius inclitae civitatis Coloniensis -lo 
sint duae praebendae, quarum altera (quam de prima gratia vocant) 
per dominos rectorem et provisores universitatis, altera vero (quae 
de secunda gratia appellatur) per capitula solum doctis et in hac 
universitate promotis et graduatis conferri deberent, ac insuper 

1 Der Grefe Melchior von Brauioeiler le<)te am 28. Juli 1509 sein Amt 
nieder (Buch Weinsberg II, 196, 201). 

2 Vfjl. oben /S. 476. 


407 1569. 567 

in apüstolico indulto iiuivcrsitati Coloniensi dementer conccsso Februai-. 
disertis vcrbis cautuni est, qiiod ad pracbcndas in tribiis cxpressis 
mensibus apostolicis vacantcs hi solimi noininari debeant, qui vol 
sacras litteras vel jiira eanonica in scholis profiteri aufc in suggcstis 
5 ad populum in catliolica rc]igiono continendura pie instruerc et 
docere possent, ea poena adiecta, qiiod si intra certum determina- 
tum tenipus sua officia non cxercerent, quod tunc praebendis suis 
privai'i debeant ^ attamen etsi in gymnasiis et biirsis artes liberales 
et literae politiores feliciter tradantur, nullac tarnen lectiones in sacra 

10 tlieologia nullac quoquc in jure canonico per eos, qui huiusmodi 
praebendas de prima et secunda g-ratia possident et quibus vigore 
dicti indulti provisum est, praeleguntur, quod tanien hoc tempore 
maximc nccessarimn foret, ut praeter disputationes, quae adluie 
utcunque servantur, ctiam publicae praelectiones interpretandis sacris 

15 literis ücrcnt. 

Civitatis defectus. 

Permittitur rebellibus, qui ex inferioribus regionibus regis 
catlioliei ob illorum comniissa sacrilegia et excitatas seditioncs 
proCugerunt, in liac civitate contra edictum antea proniulgatum 

20 nioram tralicre et aedes quas iuhabitant ad longum tempus condu- 
ccre, ipsorumque numerus in dies augetur. 

Non permittebatur antea quibuslibet liuc confluentibus domicilia 
l'overc, nisi professi fuissent, so iuxta ritum catholicum aliis civibus 
catholicis se conforinare volle, sed nunc laxatis habenis quotquot 

25 adveniunt irapune tollerantur, permittitur illis emere et conducere 
aniplas et splendidas aedes et facere quae velint. Comes a 
Culcnborch'^ etianmum liic licret, quemadmodum et domini a Berg- 
lien coniunx, principis Arauciae soror-"^; uxor autem principis 
Arauciae''^ cum huc nuper advenisset, munere vini senatorii hono- 

30 rifico excepta est, inliabitat amplas aedes ad fratres Moye merca- 
tores spectantes prope ipsura Capitolium in corde civitatis, habet 
suum concionatorera hcreticuni; qui in eistlem aedibus commoratur 
et sua venena spargit, ipsa nunquam templum ingreditur^ nulla 
servat ieiunia, quotidie carnibus vescitur, quemadmodum et alii 

3» profugi, quorum magna nunc hie copia est, faciunt in nostrae avitae 

religionis conteraptuni, et raultos bonos, proch dolor, misere seducunt. 

Fei. rec. Plus papa IV. tempore concessionis sui indulti voluit 

per miiversitatem et senatum huius civitatis articulos adiunctos" 

firmiter observari et adimpleri, verum tantum abest, ut hi articuU 


Für die Prabendan und Indulte der Universität Vfjl. oben S. -180 Anm.2. 
Floris von Pallant, Graf von Culenbergh. 

Wilhelms von Oranien Sdiicester Maria loar Gemaldin des Grafen Wil- 
helm de Berghes (von Heerenberg). 

Willielms von Oranien Gemahlin Anna von Sachsen (vgl. Ennen IV, 
85S ; Buch Weinsberg ed. Höhlbaum IL 208). 
Vgl. unten S. 668 Anm. 5. 


Ö68 1569. 407,408 

Februar, observentiir, ut plane contrarium fiat, idque impune. Plerique 
catholici liaec C(3rnentes ingemiscunt et deplorant, sed emendare 
non possiint, et sane tiraendum est hiiic catholieae civitati magniim 
periculmn iraiiiinere, nisi per g'ratiam dei et summorum orbis 
christiani monarcarura et inpriinis s"" d. n. in tempore hisce rebus> 
prospiciatiir. Si istis malis semel recte consuli debeat, necessariüra 
videtur, quod s'""*^ d. n. hoc turbulentissimo tempore (quo layci si 
unquam antea clericis admodum infesti sunt) ipsum rev"^""' d. eJec- 
tum sui pastoralis offioii adnioneat ac ad dominos rectorem et 
provisores universitatis et aniplissimum senatum serio scribi faciat, lo 
ne Indulte illis clementer concesso abutantur, sed in tuenda catho- 
lica relig'ione et extirpatione heresuni (ob quas causas huiusmodi 
indultum paterno affectu concessum est), profligatis hereticis et 
rebellibus, se diligentes et strenuos exhibeant, quodque idem sun> 
mus pontifex fidelem aliquem nuncium Luc mittat S qui diligenteris 
omnia inquirat et dcinde bonam reformationera faciat, quemadmo- 
dum praeteritis temporibus per quondara d. Nicolaum de Cusa 
cardinalem^ et nuntiuni apostolicum Branda-* nuncupatum provide 
factum est, prout ex statutis ecclesiae Coloniensis relucet. Si enim 
hac vel alia meliori via procedatur sperandum erit, Jianc civitatem 20 
in catholica fide immobilem permansuram, et verum prosam seu se- 
quentiam, quae in fcstis patronorum istius civitatis in templis canitur, 
nunquam ex libris missalibus delendam esse, videlicet: Postquam fidem 
suscepisti civitas praenobilis, decisiva non fulsti, sed in fide stabilis, 
in qua dcus opt. max, nos omnes conservarc dignetur. 25 

Haec ill™*^ et rev^"° domino cardinali Augustano communicanda'S 
ut tamquam protector Germanicae nationis de omnibus s'"'"" d. n. 
informet ac opportuna et necessaria remedia procuret, ne tam in- 
signis archiepiscopalis ecclesia ita miserc pereat cum summa iactura 
catholieae religionis non solutn Coloniensis dioeesis et civitatis sed 30 
totius superioris et inferioris Germaniae-''. 

Juni 18. 408. Feter Canisms an Leonhard Kessel in Köln. Christo 

gratias agiinus, senatum istic pro veteri zelo rem catholicam pro- 
pugnare et profugos religionis ergo excludere diligcnter''. Conser- 


Der Wunsch nach der Amoesenheit eines Nuntius in Köln tritt hier 

zuerst auf. 

Nicolaus von Cusa ivar in den JJ. 1451 und 1452 als Cardinallecjat in 

Köln thätig (Uebinger im Historischen Ja7i7'buch VIII, 660). 

Vgl. die JStatufa seit decreta provincialium et diocesanarum synodorum 

ecclesiae Coloniensis (1554) S. 246. 

Vgl. oben S. 563 Änm. 3. 

Es folgen nun noch u. d. T. 'Sequuutur articuli s. poutificia Pii IV. utl 

ahnam universitatem et amplissimiim senatum ColonJensem' die 7 A7'tikel, 

Kelche am 14. Januar 1566 Peter Canisius im Auftrag des Papstes 

nach Köln überbracht hatte (oben Nr. 372). 

Vgl. oben S. 560 Anm, 3. Am 6. April 1569 hatte der lidth iviederum 

einen besonderen Krlass gegen die fremden Einwanderer veröffentlicht 

(Rpr. 25 fol. 4 und gedr. Edicte). Von März bis Mai wurde ausserdem 


408—410 1569. 569 

vet Ulis Christus hanc immortalem gloriam, quam cum paucis im- Juni is. 
pei'ii civitatibus iiabent communem. — Dilingense praelum catholicis 
non sine IVuctu sudat. öperamus, Coloniae quoque libros utiles edi 
pro relig'ioue, et pacata vobis esse omnia dei benignitate. — Lubens 
f)Videro catechismum in rithmos redactum, quem audio pueris ad 
cantandura proponi. Utinam Coloniensis ecciesia sie synodum Tri- 
dentinara sicut Trevorensis amplecfcatur habcatque confirmatum 
antistitem. Dülingen 1569 Juni 18. 

IV fol. 201, Original. 

Adr. Kev. in Christo p. Leonardo Kessel, praeposito eorum qui sunt So- 
cietatis Jesu, Coloniae in Collegio trium Coronarum. 

409. Aufzeichnungen des Decans der ArlistenfcicuJtät Arnold 
Havensius S. J. ^ Geusengefahr. Köln 1669 April 18. 

Decanatshuch V fol. 26, eigenhändige Eintragung. 

Congregata universitas apud Minores cum clcro secundario April is. 
lopetiit a provisoribus et iis, qui ex parte senatus ibi praesentes 
eranfc, ut senatus edictuni illud, quod de Geuseis et externis liae- 
reticis expeMendis superioribus diebus promulgasset, diligenter ex- 
equeretur propter periculum, quod liuic reipublicac impenderet. 
Eesponderunt, sc ad senatum lioc relaturos^. 

410. Trierer Jahresbericht über das Jahr 1568169, verfasst 
von Guido Masboras. Trier 1569 September 1. 

X. a. a., Original. 

41 Brüder, davon IS Priester, 8 Magistri, 23 Novizen. In Sopt. i. 
diesem Jahr ist die_ domus noviciorum in Trier eingerichtet 'worden ; 


durch die Ti7-7mnei'iter und Pfarrküster ein neues Verzeichniss der 
fremden Familien und Personen, die sich in Köln eingemiethet hatten, 
aufgestellt. Dasselbe loeist auf in den Pfarren Alban 6, Aposteln 8, 
Brigida 5, Christojyh 0, Golumba 7, Gunibert 6, Jacob 5, Johann Baptist 15, 
Johann in curia 2, Laurenz 14, Lupus 8, Maria Lyskirchen 0, Maria Ab- 
lass 8, Martin 30, Mauritiiis 3, Paid 2, Peter 15, Severin 4. Eine An- 
:>ahl von diesen Fremden lourde im Mai verhört; es ergab sich, dass 
sie nicht katholisch lebten. — Am 2. December 1569 schrieb Alba an 
den Rath, er habe zu .meinem Erstaunen gehört, dass die Stadt viele 
Feinde des spanischen Kö7iigs bei .nich beherberge-, er erwarte, dass 
sie sich so verhalten werde, loie es treuer Nachbarschaft entspreche. Am 
16. December 1569 forderte der Rath wieder lAsten von den Küstern 
ein (Rpr. 25 fol. 144 ; Religionsakten im Stadtarcliiv). 

1 Er icar Decan vom 24. März 1569—18. März 1570. 

2 Die Rath.sprotokolle vom 18. April (vol. 25 fol. 9) erweisen, dass dieser 
Anregung entsprechend der Rath sich noch an demselben Tage mit der 
Angelegenheit beschäftigte und die Befolgung seines Edicts streng zu 
überwachen beschloss. Für das Vorgehen des Ratlis gegen die Geusen 
vgl. bcsondei's die Acten zum J. 1570. Aus den Jahren 1569—1572 be- 
sitzt das Stadtarchiv eine grössere Anzahl von Fascikeln, welche die 
Correspondenz der Geusen mit dem, Rath, Verhöre it. s. w. enthalten. 
Hier können nur die Hauptmomente hervorgehoben werden. 


570 1569. 410,411 

Seilt, i. aus Köln sind in Folge dessen 9, aus Mainz 6 Nooizen, aus Würzburg 
1 Novize nach Trier gekommen. 1.70 Schüler, darunter Priester und 
Mönche; häufige Beicht und Communiun, Verbrennung häretischer 
Büclier. Ein Pfarrer der Umgegend, früherer Jesuitenschüier, hat 
in seinem Dorf 74 LiUheraner bekehrt. Sowohl der Uector der Uni- 
versität, als die Facultätsdecane leisten bei ihrer Wahl den Trienter 
Eid; von allen neu aufgenommenen Professoren toird eine entspre- 
chende Erklärung verlangt. Jährlich zwei grosse Schul feierlichkeiteii. 
l^redigten in zwei Kirchen und in der Hauskapelle, desgleichen in 
umliegenden Ortschaften. 7700 Communicanten in der Jesuitenkirche. 
Schwere Beichtfälle icerden gewohnheitsmässig von dem übrigen Clerus 
den Jesuiten überioiesen. Wunderbare Heilungen. Exercitien. Be- 
sonderes Wohlwollen des Erzbischofs, der das Collegium öfter besucht. 
Seine Consecratiooi zum Erzbischof ^ ; grosse Feierlichkeit, iibi oratio 
ab iiiio ex j)atribiis nostris habita est, qua reformationis necossitas 
et cpiscoporum aliorumqiie ecclesiae praelatorum hac in parte luu- 
]ius prolixe declarabatiir ; qiiae quantum placuerit, liinc iion igiio- 
tuiu esse potest, quocl noii patici tum ex abbatibus tum aliis prac-s 
latis summis precibus, imo etiam prccio, apud patrera contendcrint, 
ut illius describendae faeeret ipsis potestatem. Recitata oratione 
Omnibus qui aderant praelatis coneilii Tridciitini (quod rev™"^ ai'- 
cliicpiscopus suis sumptibus excudi iusscrat) exemplaria sunt dono 
data, monente eos eiusdem rev"" sacellano, ut diligenter illud cvol- lo 
vcrcnt, et si quid forte difficultatis circa reformationera occurrereL, 
tuturis postea visitatoribus aperirent. Interea tarnen omnia, quae 
de iide, matrimonio clandestino et sacrorum ordinum collatione in 
concilio statuta sunt, ab omnibus exactissime et religiosissime ob- 
servari praecepit. Instituta quoque est ab eodem generalis quae- 15 
dam ecclesiasticorum omnium visitatio ^, dioecesi propter nimiam 
eins amplitudinem in duas partes distributa, quarum altera decano 
Wesaliensi et rev. p. rectori nostro visitandam assignavit. Der 
Erzbischof hat sich in dieser Angelegenheit oft des Raths der Jesuiten 
bedient, in eorum etiam, qui ad sacros ordines promovendi sunt, 
examine nostros (licet de admittendis aut reiiciendis sententiam 20 
suam non ferant) Interesse voluit ^. 

411. Mainzer Jahresbericht über das Jahr 1568169, verfasst 
von Peter Thyraeus. Mainz 1569 September 16. 
X. a. a., Original. 


1 


Die Consecration fand am 17. AjJi'il 1569 statt (Brower-Masen l. c. II, 
405). 

Vgl. oben S. 554 Aiim. 1. Die Visitation fand im J. 1570 statt; ihre 
Protokolle befinden sich in mehreren Ausfertigungen in den Acten des 
Trierer Generalvicariats (vgl. auch Brower-Masen, Metropolis II, 271). 
Für das Wohlwollen des FB. Jacob von Eltz gegen das Trierer CoUey 
vgl. seine Urkunde d. d. Trier 1570 April 19, durch welche er dem- 
selben das Trierer Fra')iciseanerkloster überwies (Ilonthcim l. c. III, 26; 
Ueiffenbery I, 130 und Mant. S. 48). 


411,412 1569. 571 

Veränderungen in der Provinz : Habet haec provinoia collegia sept. lo. 
5, Moguutinum, Trevirensc, Coloniense, Hcrbipolciisc, Spirense. Ita- 
quc qiiac in siiigiilis antca promiscue collegiis fiebaiit, ca nunc 
in quenclam mcliorera ordinem reclacta sunt, ita iit licet adliuc 
f) sing'ula in singulis collegiis flant, novitiormn tarnen domus ad Trc- 
virenscs sit translata^, ad humaniorcs litteras perdisccndas Ilerbi- 
polim huius provinciae Studiosi fratres mittantur, apud Moguntinos 
vero Studium philosopliiac et ss. tbeologiae positum sit. 

In Mains 42 Brüder, davon 14 Patres. 80 Commensahs (di- 
niissi sunt ii, qui diificilioris ingenii vidcbantur), aiis allen Gegen- 
den Deutschlands ; zwei Alumnen des Erzbischofs haben die Priester- 
weihe erhalten und Pfarrämter angetreten. Die Schule umfasst neun 

\ü Klassen, die Zahl der Schüler ist unverändert: bis praesunt 14 Icc- 
torcs — theologis 3 ut etiam philosopbis, bunianioruni littcrarum 
studiosis ceteri. Frommer Sinn der Schüler: pietatis argumenta sunt 
crebrius repetitae confessiones totiusque anteactae vitae datae ra- 
tiones, in tcmplis assiduitas, rosariorum usus frequens, Studium et 

lözclus pi'o tuenda prisca religione, haereticorum librorum exustio, 
nionasticae vitae assumptio, a carnibus inhibitis diebus contra suo- 
rum voluntatem abstinentia. 7 sind Baccalaurei der Theologie ge- 
worden (davon 3 Alumnen des Erzbischofs), 2 Licentiaten der Theo- 
logie, 14 Magistri artium, 22 Baccalaurei in artibus. Ne vero in 
liis promotionibus ab antiqua religione apo'statae et alienl aliquem 

üülocum Iiaberentj omnium consensu hoc anno effectum est decretum, 
ne quisquam in philosophia vel theologia ad gradum assequenduni 
admittatur, , nisi publice secundum tenorem bullae fidei a Pio IV. 
pont. max. factae solemnem praestet iidei catliolicae professionem. — 
Coenae item ipso die promotionis haberi solitae, multarum dissolu- 

25tionum causae, non parva cum corporis et anirai incolumitate sub- 
Jatae sunt. Schulfeierlichkeiten, Declamationen etc. Entgegenkommen 
der Bürgerschaft. Viele Beichten in Stadt und Umgebung. Geister- 
vertreibung. Conversiooien. Predigten. Ipso Christi corporis festo 
die exhibitus est dialogus, qui tumultuantium Israelitarum contra Junis. 
Aaron, deo manna pluente, historiam contineret. Dici vix potest, 

30 quanta hominum animos tenuerit admiratio. Res profecto tantum 
civibus animi attulit, ut dicerent, si quem venerabili sacramento 
honorem negare cernerent, in eum non verbis sed verberibus anim- 
adversuros. Freigebigkeit und Wohlwollen des Erzbischofs. 

412. Bericht über die 'Thätigkeit des Kölner Collegiums im 
J. 1569'^. Verminderung der Insassen des Collegiums, Bemühun- 


Vgl. iinten S. 07 S. 

Der JahreshericM für dieses Jahr fehlt. Da auch sonstige Aden für 
dieses Jahr nicht vorliegen, so ist der Bericht der hs. Geschichte des 
Gymnasiums an seiner Stelle hier abgedruckt. Die Lücke wird durch 
ihn icenigsfens in etwa ausgefüllt imd der 2^icsammenhanq mit den 
sjy eiteren Akten geivaJirt, 


572 1569. 412 

gen, die Lehrt hätigkeit mit den (Jonstitutionen des Ordens in Ein- 
klang zu bringen. Novizenhans in Trier begründet. Ende Iö69. 

Historia (fjjvina.sil novi Triiüii Coronarum (in Kendenich, vgl. die 
FAnleiiung) p. 187 ff. 

Ende i5(i'j. Decrcverat lioc anno familia nostra a tot annoruni superioruni 

numcro ad capita 20, sie iiü iis modo c personis collegiiuu (ere 
constaret, quac gymnasii munia sustincbant, pauculis in rem dome- 
sticam et neeessariis omnino reJietis, reetore nimirum, ministro uno- 
i[ue et altero confessario. 5 

(Folgt die Aufzählung der Brüder, vgl. den Anhang dieses Bandes.) 

Keeiderat ad tam paueos sociorum Coloniensium frequentiu, 
nccessario iis temporibiis provincialis ^ consilio. Qiii cum angustam, 
uti erat, tcntiemque offendisset rem familiärem Coloniensium, eo ad 
extremiun, non suppetentibus aliunde mediis adductiis est, novitios 
uti Trcverim transferrot, e quibus maior fan)iliae pars constabat^. lo 
Iluius vero consilii ratio paulo altius est repetenda. 

Sectabatur Soeietas iam inde a tradito gymnasio metliodum 
docendi aliquanlulum a communi aeademiae (exotica sane parum- 
que idonea) diversam; quod cum annis superioribus semel itcrum- 
que, tum boc maxime anno infestos nobis eos reddidit, qui perti- 15 
naciter maiorum, uti prae se ferebantj insistere vestigiis gloriosum 
inprimis ducebant. Unum potissimum obiiciebant, quo incommodari 
rationibus suis querebantur, minerval a nobis nullum exigi eo con- 
silio, ut gratuitae institutionis quasi illecebra plures ad disciplinas 
uostras pcrtraheremus^. Quod cum alicnum instituto nostro con-ijo 
stanter hactenus recusasset SocietaS; aliaque potius omnia putarct 
subeunda; senatus insuper annuum elocatae habitationis 30 aureo- 
rum censuni exigeret, eam tandem inivit viam rev. p. provincialis, 
ut utrisque, quanquam non sine incommodo nostro, fieret satis, 
penderentque minerval discipuli et censum inde socii. Externes as 
iudicavit tantisper ad profitendum adliibendos, quoad ii motus subsi- 
derent, non tarnen proraiscue ad docendum idoneos, sed qui aut 
Societatem ambirent aut ambituri sperarentur — sin minus, utiles 
ecclesiae ministri crederentur futuri; qui tarnen, ne quam tenerent 
diversam a sociis disciplinae rationem. cuidanl e Societate in so 
scholasticis parerent, a quo uniformem omnes et morum et erudi- 
tionis metliodum acciperent. Huius item in arbitrio statuebat stipen- 
■ diura a discipulis uti caetera gymnasia solent admittere, e quo et 
sustentatio jDraeberetur istis professoribus censusque senatul pende- 
retur. Verum ut prinmm consilii illius factum est periculum ad- 35 
missique sunt ad docendi raunus exteri duo, m. Albertus Snecanus 


Anton Vhick. Die hs. Hcmschronik enthält einen kurzen Berielit, der 
inhaltlich. mit den folgenden Ausführungen überein.stimmt. 
Für die Einrichtung der dovius noviciorum in Trier vgl. Nr. 410. 
Der oft erioähnte Streitpunkt. Zum folgenden vgl. besonders das Schrei- 
ben des lihetius vom 27. September 1570 (Nr. 417). 


412 1569. 57B 

Friso et m. Petrus Stralensis Gelder^; apparuit, non eos quos spe- Ende iögs. 
rarent socii successus liabituros. Discipuli ut eraiit non modo iam 
ad habitmn usumqno nostrorum assuefacti, scd virtutis etiam doctri- 
naeque corum fama capti, non eodem istos loco numerabant, quo 
5 eos quibus succcdebant, ncc adduci promissis poterant minisvo, ut 
imperata facerent, quoad ex eventu consilium smiin damnans pro- 
vincialis, Societatis illos liabitu donavit, quo suscepto iam tandem 
nactos sc professores credebant, quibus obedientiam subraissionem- 
que deberent. Rev. etiam p. n. generalis, quamquam retinendae 

10 seniel academiac occupatae erat studiosissimus, omnia tamen alia 
experiri socios maluit et quicquid aerumnae ferendum oecurrerot 
modice ferre, quam profitendi provinciam a nostris ad cxteros qua- 
cunque spe alia proposita derivare. lila itaque prope extrema 
sublevandae familiae ratio cum non succederet, nollet insuper 

15 aCflictos socios non percipere fructum aliquem praesentiae suae, 
provincialis Treviris probandis tyronibus domum comparavit, quo 
dimissis iis haud exiguo domus onere vldebalur sublevata. Socii 
deinde ad tam paucos redacti, ut commodius aliquanto et ad dome- 
sticum ordinem opportunius habitarent, cum convictoribus liabitatio- 

sonem commutarunt iisque illam cessenmt, quam ipsi hactenus ad 
plateam S. Maximini spectantem incoluerant, inque Orientalen! , quae 
plateam S. Joannis respicit, sacelli annexi propinquitatem usibus 
domesticis aptiorem commigrarunt. 

Verdruss, den der 'calumniatQr Theodorus Appelman, pomorum 

25 vere putridorum venditor' den Jesuiten verursacht durch die fcdselie 
Behauptung, dass sie ihm einen grossen Geldbefrag schuhlen'^. 

Paul Kuchoven, Regens der Laurentianerhurse, verlegt diese 
Burse aus der ScJimiersfrasse in die Nähe des Minoritenkl osters und 
der (juristischen) Kronenhurse ^\ 

Streitigkeiten zioischen Bürgern und Studenten. Decan der j^hiloso- 
jJhiscJien Faculiät ist Arnold IJavensius 8. J.*, Quodlibetar ist Petrus 
Busaetis S. J.-\ 

Laurentiani inceperunt actus magistrales 5 (8, Martii), Montani 
4, gymnasium Coronarum 5". 


Aggaeus tüicrde im Februar 1570, Petrus im Mai WIO (als Professoren am 
Tricoronatum) in die Artistenfacidtät aufgenommen (Decanaishvch V 
fol. 28, S8). 

Vgl. oben S. 562 und Sachino l. c. III, 229. 

Die Verlegung fand, im März 1569 statt (Buch Weinsberg ed. HöMbaiim 
II, 191; Decahatsbuch V fol. 24; Ilectoratsbueh V fol. 31). 
Sein Bericht (1569 März 24- 1570 März 18) liegt im Decanaisbuch der 
At'tü'tenfaculfät V fol. 25—31 vor. 
Kr wurde am 1. September geivählt (ebd. fol. 27). 

Nach den Decanat,^aMen (V fol. 22 ff.) tourden im November 1568 im 
Ganzen 83 Baccalaureen: 25 Moni., 12 Laur., 39 Coron, 7 ohne Be- 
zeicJimmg. Im Februar 1569 icitrden 64 Licentiaten : 35 Moni.. 11 Laur., 
18 Coron. (von ihnen erivarben im. März die Magisterivürde 18 Mo7it., 
9 Laur., 15 Coron.). Im Nove^nber 1569 wurden 84 Bacccda'iireen : 
36 Mont., 14 Laur., 34 Coron. 


574 1569. 413 

413. Aufzeichnung des Decans der ArUstenfacuUät Arnold 
Tfavensius *S'. J. ^ über die Verliandluncjen der Universität und des 
Klerus in Sachen der Geusengefahr. Ihre VorsteUungen heim Stadt- 
rat h. Dessen Zögern. Köln 11^69 December 31—UuO Januar 2. 

Decanatshuch der ArtiHtenfacidtUt vol. V fol. 28 '>'. 

Dec. ai. Congreg'ata fnit uiiiversitas pridic Calendas Jiiiiuarii uiia cum 

secnncUirio clero in conventu Pracdicatornin, ut qiioiiiain liaec rcspu- 
])lica Coloiiiensis in magno discriminc versari videroUir propt.or 
oxternorum Iiacreticorum ot genseorum liic degcntium niultitudincni, 
qnorum et aiidacia indies cresccrct et numerus, tractaretur de modo 5 
ag'endi cum senatu, quo isfci expelli possint. Ob quam etiam cau- 
sam certi aliquot deputati saepius antca ibidem convenerant^. Reci- 
tatae fucre eadem hac de ro litterae arcliiepiscopi nostri Colonien- 
sis electi Salentini ad uniVersitatem missae, quibus operam suam 
Januar2. et consiliuui iu iioc negocio offerebat■'^ Die igitur secundo Januarii lo 
universitas in magno numero congregata apud Minores et sceun- 
dai"ius clerus cum Imius civitatis postoribus in celebri frequentia' 
petierunt a dominis provisoribus et consulibus- et veliementer urse- 
runt, propositis variis maximique momenti et ponderis rationibus, 
ut quoniam magna liuc externorum liaereticorum multitudo contlu- ir> 
xisset, quae nilnl aliud quam interitum et eversionem liuius catliolicae 
ac florentissimae rei publicae moliretur, resque in id discrimen 


1 Er icar Decan 1569 März 24-1.570 März 18. 

2 Der Bector der Universität, Mauritius Seidel, verzeichnet dar}d)er im 
Jiectorat.Hhuch V fol. 38: Per totum Decembrem proptor neg-otium o'eu.sicnni 
quinqnies ad Praedicatoves conventwm seiiiornm dp sing-nlis Incultatilms liabui, 
ultimo etiam totius nniversitatis niia cum dominis provisoribus, ot per rev. d. 
Gropperum, decanum ad Gradus, proposita et copioso commemorata sunt i)eri- 
oula, quae catbolicae eeclesiae atque adeo toti reipublicae impendent pro])tor 
praesentiam et cobabitationem istorum profngorum Calvinistarum et seditiosu- 
rum scismaticorumque liominum. Eesponderunt provisores, so diligenter velle 
referre negotium ad totum senatxini et postea dare resi>onsum, quod in liodior- 
uum diem adhuc expectamus. 

■' Das Schreiben des EB. Salentin icar durcJi die Universität veranlasst nor- 
den. Als nämlich am 9. December 1569 im Bath der Stadt da.s Schreiben. 
Albas an die Stadt verlesen wordeii, in ivelchem Massretjeln gec/en die 
Geusen verlangt ivurden (S. 568 Anm. 6, Bpr. vol. 25 fol. 140), wandten, 
.nich Bector und Universität, soicie die .städtischen Pfarrer an den EB. 
Scdentin als Ordinarius loci mit dem Ersuchen, er möge Weihnachten 
nach Köln kommen und mündlich mit dem Stadtrath verhandeln, da, 
trotz des Edicts die Geusen noch in der Stadt seien, Winkel])redi(jicn 
.stattfänden u. s. to. (VII fol. 105). Scdentin antwortete am 25. Decem- 
ber aus Kaisersicerth, es befremde Hin, 'das man diesem werek in solclion 
scliweren geierlicbeu zeiton so lang zusieht'. Er habe im November seine 
Bäthe Ktfc Verhandlungen mit der Stadt darüber nach Köln geschickt, 
der Bath. habe .sich 'anfenglidi entschuldigt, das sie umb solche ding nit 
wisten', clami aber versprochen, tcachsam. zu .sein und. Massregeln zu 
ergreifen. Sollte er das unte7'lassen., so tcolle Salentin nochmals ein- 
greifen (VII fol. 106). 

* Vgl. Buch Weinsberg II, 202; Ennen IV, 840. 


413 15G9. 575 

adducta esset, ut diutiiis differri non posset aut debeat, amplissiraiis dp.c 
senatus tempcstivc liuic civitati, quam hacteniis in pace et catholica 
regione conservasset, prospiccret omnemquo operani, Studium atquc 
laborcm in istud malura propulsanduni et g'euseorum exturbationcm 

r, conf'crret. Et no senatus existimaret Jcvis momenti rem esse quantoque 
in periculo liaec civitas versarctur, exactius intelligeret, exbibitus 
fuit cathalog'us satis copiosus, qui in specie ac sing-illatim aedos 
coniplectebatur sing'ularum parochiarura, in quibus externi isti 
liaeretici habitarent suaque occulta conventicula et conciones liabc- 

lorent diversi generis sectarii, non modo Lutlierani, scd etiam Calvi- 
nistae, saeraraentarii et anabaptistae^ Ostensae etiam fuerunt 
varii generis picturae in catl]olicorum et ecclesiasticorum contemp- 
tum editae, quac publice vendebantur. Petiitque universitas ac 
clerus a consulibus et provisoribus, ut liaec ad senatum referre 

lävelint. Uli actis primum g-ratiis se senatui proposituros responde- 
runt ac senatus decretum et responsum oportuno tempore ad clerum 
et Universitäten! relaturos promiserunt. Sed responsum adliuc ex- 
pectatur. Quamvis inteJligo, diserte banc causam senatui j^ropositam 
esse^ et communi consensu statutum, ut omnes externi liaeretici et 

sogusaei expellantur aut ad ecclesiam catholicam redeant et resipi- 
scant seseque in omnibus veteri religioni et Roraanae, quae liic 
semper floruit, conforment atque accommodent et certos senatores 


Dieses Verzeichniss liegt in den lielif/ionsakien des Stadtarchivs vor. Es 
stimmt in sehr vielen Fimkten mit den oben S. 560 Anm. 3, 568 Anm. 6 er- 
toähnten Vei^zeichnissen aus 1567, 68 und 69 üherein. Ketzerische Schulen 
erwähnt es an 11, Prädicanten an 25, Sacramentirer an 10, Wieder- 
tihtfer an 14 Stellen in der Stadt. An Häusei'n, in denen tcohnen 
'Geusen und andere frembde und .insgewiclien, so dieser zeit alliie in Colu 
sich erhalten und nit in ir kirspelskirch komen, vil weniger biditen oder 
cnrnninniciren', .S'mrf ericähnt in Alhan 10, Aposteln 8, Brigida 2, 
Columha 8, Cunihert 14, Jacob 8, Johann Baptist 14, Laurenz 11, 
Jjupus 1, Maria Lyskirchen 2, Maria Ablass 9, Martin 6 , Mauritius 2, 
Paul 1, Peter 25, Severin 8. Ausser dem schlimmen Einfltcss auf die 
Haltung der Bürger in religiöser Hinsicht -wird den Geusen zur I^ast 
gelegt, dass 'sie alles, was /iliiie zu velem kauf kumpt, verthetiern, den hans- 
zins zu hohe steigern und in iren gehurten heuseru ire eigen arheitsvolk 
liaben, welclis sie niitgel)raclit und geprauchen zu grossem nachteil der 
hurger'. 

In der Rathssitzung vom 4. Januar (eingehendes Protokoll Itpr. 25 
fol. 154—157). Auf den Vortrag 'hat ein erljar rat für gut angesehen; das 
solliche ermannng nit zu verachten, und derohalb den alten hern und rechts- 
gelerten befelh geben, in der schicicung sich furderlich zu bedencken \\m\ die 
wege zu beratslagen, damit disse löbliche Stadt in freden und eindracht bei 
der alter warer catliolischer religion bleiben und der clerus vind universitns 
und zuforderst auch der herzog von Alba bequemblich iind notturflich zu be- 
antworten sein möge'. Die Niederländer tcandten sich im Januar mit 
einer Supplication um Dxddung an den liath (ebd. fol. 159). — Zu 
ern,sten Schritten des Paths kam es zunächst noch nicht, tvenn auch 
der KB. Salentin seine Warnung toiederhoUe und einzelne Eathsherren 
die Krage tüieder anregten. Am 2. Blärz beschloss der Bath allerdings 
ein neues scharfes Edict gegen die Geusen zu erlassen, es geschah aber 
zunächst noch nichts Weiteres (lliyr. 25 fol. 185). 


576 1569—70. 413, 4l4 

Dec 31. clesignatos quiclem esse ac huic negotio praofectos, setl nonduiu 
fteri Gxeciitionem. 

Res necdum transacta est, qiiarc siiigula acta copiosius non 
persequor, quae siiccessorcin nienni singillatim descriptiiruni arbitror. 

414. Kölner JaJirefihßvlcJit ühar .h')69l70. Personalien. Seel- 
sorge und ScliultliäUgkeit. Vorgehen des Rcdhs gegen die Geusen. 
Ediet des 'Herzogs von Alba. Conviciorisien. Finanzlage. Köln U)10 
August 16. 

II fol. 08, Copie n. Jhs. 

Ain?. 10. — Siimus in hoc collegio niiraero 21, patres 6, fratrcs 15, r. 

atque ex iis 7 in nostris scholis partim pliilosopliiam et rlietoricani, 
partim linmaniores literas et grammaticam profttentiir. Reliqui vel 
studiis dant operam vel in rebus externis occupantur. — Gestorben 
ist m. Johann Meinertzhagen^ . — NacJi Trier sind 3 Brüder und ei')i 
Novize, nach Lüttich ein Bruder gegangen. Aus Würzburg und Mainz 
ist je einer nach Köln gekommen. Am 1. Januar und am 29. Juni 
sind die Gelübde erneuert icorden. — Duobus liebdomade, diebus casus, lo 
ut vocant, conscientie praeleguntur, quo melius confessarii suo officio 
fungantur. Caeterum non exiguus animorum fructus partim per 
concionos, partim per confessiones ad externos quoque manavit. 
ITabemus enim sacellum quamvis necdum consecratum et angustius 
quam [ut] omnes siniul studiosos nostros capere possit; in quo disci- m 
puli, facta in duos ordines distributione, quotidie rem divinam 
audiunt et ad minimum singulis mensibus confitentur. Pleriquo 
enim octavo quoque die vel certe decimoquarto id prestant et saiic- 
tissimi corporis Christi participes efficiuntur. Quorum exemplo 
permulti diversarum facultatum Studiosi, viri etiam saeculares ac an 
cives, permoti confessionis causa nostrum sacellum adeunt ac 
letaniis, que pro catholice ecclesie afflictionibus sextis feriis canuntur, 
intersuut. Alii, quos vel gravis necessitas aliqua presserit vel peri- 
culosus morbus invaserit, saepc communes collegii preces flagitant, 
quorum nonnulli ita a deo opt. max. voti compotes fiunt (sicuti sr. 
ille eoruni saluti novit cxpedire), ut subito aut ex morbo evadant 
aut remissius laborent, Cernere est liic studiosorum tantam devo- 
tionem, tam crebras sacramentorum pocnitentie et eucharistie per- 
ceptiones, ut in nullo quamvis magnifico et splendide huius amplis- 
sime civitatis templo existimeni esse frcquentiores. Difficile i'oret, so 
numerum eorum, qui boc anno in sacello nostro confessi sunt (etiam 
de tota vita) et communicarunt, recenscre. — 

In summo et primario templo huius civitatis a quodam patre 
confessiones audiuntur, et quidem hoc anno in eo loco audite sunt 
3393, quarum 23 fuerunt generales, ex -quibus haud contemnenda.'sr. 


1 Johann Meinertzhayen aus Köln war erst im Mai 1509 in die Ar- 
tistenfacidtät aufgenommen icorden ; (Decanatslntch V fol. 20, 27). Vgl. 
oben iS. 650 Amii. 2. 


414 1570. 577 

animarura utilitas et profectus spiritualis consecutus est. Nani cum Aug. le. 
plurimi alii detectis sceleribiis ex flagitioso vivendi geuere ad Chri- 
stiane virtutis honestique Studium traducti sunt," tum una que in 
publico lupanari vitam eg-erat. Deinde 22 abiurata lieresi ad ca- 

5 tholice ccclesie gremium concordiamque redieruut, qui perversis 
opinionibus imbuti fuerant et partim inter Iiereticos educati erant, 
partim aliquot annorum curriculis cum eis coniunctissime vixerant 
ac saepius sacrilegam coenam sectariorum more sumpserant. Plu- 
rimi vero perniciosus hereticorum libros eidem patri tradiderunt. 

10 Sunt quoque restitutiones quedam facte. Gravis preterea inter san- 

guine iunctos dissensio dei beneflcio composita est, et nonnulli ci- 

viuni filii suis parentibus, quos graviter offenderant, recouciliati sunt. 

Duobus preterea in locis singulis hebdomadis ab eodem patre 

conciones liabentur: in templis nimirum s. Ursule diebus dominicis 

15 et festis precipuis, in Capitolio vero diebus Veneris concio conti- 
nuatur. Aliis autem in templis toties nostrorum conciones expetite 
fuerunt, ut petentium desiderio satisfieri semper non potuerit. Inte- 
rim in pagum quendam vicinum ^ circa festum Pasche conclonandi März 26, 
causa excurrebatur, cuius loci pastor in iis, que sui muneris sunt; 

20 institutus est actumque est cum eo, ut oviculis sibi commissis 
propter hereticos, quibus circumsepti sunt, doctrinam christianam 
una hora post meridiem diebus dominicis explicaret. Idcm etiam 
libros, quos habebat ab hereticis editos, nostris tradidit, eui vicissim, 
quo facilius sibi munus impositum obiret, dati sunt quatuor tomi 

25 catechisticarum authoritatum, quas in catechismo Petri Canisii citatas 
colJegit p. Petrus Buseus. 

Multa incommoda, que huic civitati impendebant, nostrorum 
Opera sublata sunt et iinpedita, cuiusmodi est illud gravissimum 
periculum, quod huic reijjublice Coloniensi immiuebat propter 

30 externes hereticos geusios, qui ex Belgica proscripti huc confluxe- 
rant'"*. Sed iam omnia, dei gratia, bonum tlnem sortiuntur. Nam 

« sivit. 


1 Den Ort kann ich nicht nachweisen, 

2 Vijl. oben ,S. 574. Am 22. Februar 1510 hatte P. Pnis V. der Stadt 
e.rn.Hte Vorioürfe icegen der Begünsticiung der Geii.sen yeinacht (Lader- 
eJmis, Annale^ ecclesias-tici XXIV, IUI; v(/l. für die Sfhnommcj des 
Fa.j).Htes, Schwarz l. c. I, 166). Das Schreihen icurde sclion am B. Aprit 
im Rath verlesen (lipr, vol. 25 fol. 203), aber erst am. 20. Juni er- 
iciderte die Stadt in einem Ulngern Schreiben, dass sie die Ge^isen 
keinesiceqs bec/ün.s'ti</e (Brief buch vol. 89 fol. 28). Der liath machte dann 
kurz dar atif 'wirklich Ernst onit .meinem Vorgehen (jegen die Geusen. Nach- 
dem. FjB. Scdentin am 9. März ein Fdict gegen die Anaba,ptisten tind 
Sacram.entirer erlassen (VII fol. 108, 108) und der liath in der Morgen- 
.sprache vom 3. Ajjril .sich tciederum gegen die Anhänqer der neuen 
Lehre ausgesjirochen hatte (VII fol. 104, HO; für das Datum vgl. fol. 
135), .sf eilten am. 18. Juli Abgeordnete des IDomkapitels (das sonst in 
diesen Verhandlungen nicht hervortrat), des Secwndarklerus ^md der 
Universität dem Math die seitens der Geusen drohenden Gefahren vor 

Jesuiten-Akten, 37 


578 1570. 414 

Juli 23, 25. postridie s. Marie Magdaleiie et ipso die s, Jacobi ap. ac dominica 

Juli 30. subsequente ex decreto senatus in templis cdictum promulgatum 

Aug. 13. est, quo, nisi ante 13. diem Angusti urbe omnes excesserint, gra- 

viter in eos se animadversnrnm sensitus minatur. Itaque non me- 

diocris metus liereticis iniectus fiiit, qui ab eo tempore hinc disce- 5 

Aug. 14. dere coeperunt. Die autem 14. et sequentibus eos, qui supererant, 

magistri violentiarum, ut vocant, a senatu deputati armata manu 

eiicere exorsi sunt nee desistent, donec totam Coloniam ab hac faece 

repurgaverint. 

Quod ad nostras scholas attinet, vigent in iis studia non tanlum lo 
literarum, sed etiam morum et pietatis. Et quam vis aliqui per 
edictum regis catholici, quo ex aliis universitatibus S. M** non 
subiectis Studiosi revocantur^, tam ex convictoribus quam aliis di- 


und ersucMen ihn, seine Edicte icirMich auszuführen. Am 19. Jidi tcurde 
im Roth darüber verhandelt, tvobei der Syndicus Peter SteiniüicJi refe- 
rirte, er habe durch Johann Funk (vgl. S. 579 Anm.) erfahren, dass ' der 
lierzog von Alba nf diese stat ganz verbittert sei ' (vgl. VIT fol. 110). Es tcurde 
eine Gommission mit der Abfassung eines netien Edicts betraut und der 
Wortlaut dieses Edicts am 21. Juli gebilligt und .'strenge Anweisungen 
für seine Ausführung getroffen (Rpr. vol. 25 fol. 268 ff.). Nach diesem 
Edict sollten alle seit vier Jahren eingeic änderten Fremden (auch wenn 
sie inztvisehen bereits Bürger geioorden) sofort beweisen, 'das sie mit 
gutem willen von irer obrigkeit gescheiden und das sie alliie zu Collen alle 
die zeit, .so lang sie hie gewest, der alter warer catholischev religion sich ver- 
halten'. Wer das nicht thäte, sollte vor dem 13. August die Stadt 
räumen. Die Hausbesitzer iciirden bei einer Strafe von 50 Goldgidden 
verpflichtet, die Fremden zu melden (VII fol. 149; vgl. Ennen IV, 858). 
Das Edict tvurde am 28., 25. und SO. Juli von allen Kanzeln verlesen, 
■und in den folgenden Tagen bestätigte der BatJi noch mehrmals, dass 
er auf der Ausführung des Edicts bestehen icerde (Rx)r. 25 vol. 275— 
290). Nach dein 13. AuguM ging der Rath thatsächlich mit der Aus- 
treibung energisch vor. 

Dieses im Namen des K. Rkilipij IL vom Herzog von Alba erlassene 
Edict, das für die Ent.schliessungen der Stadt zweifellos von grosser 
Bedeutung war, datirt vom 4. März 1570; es erldärte, dass die Uni- 
versitäten zu Löwen und Douay für die Unterthanen des spanisclien 
Königs ausreichten, und da.'is die Gefahr der Ketzerei auf den übrigen 
Universitäten zu gross sei. Ausser der römischen wurde den niederlän- 
dischen Studenten daher nur der Besuch der Universitäten L^öwen und 
Douay gestattet (Orig.-Druclc in der Trierer Stadtbibliothek M.hc. 1237 fol. 
101; vgl. hs. LIisioria gymnasii fol. 197 ; Reiff'enberg I, 189; Holzwarth, 
Abfall der Niederlande 11^, 367). Für die Kölner Universität, deren 
Sttidenten sich zum grossen Theil aus den Niederlanden ergänzten, war 
das eine sehr bedenkliche Mas.'iregel. Vom 28. März bis 22. Mai fan- 
den viele Be.'iprechungen der Universität, des Raths und des Secundar- 
clerus statt, um derselben zu begegnen (Rectoratsbuch V fol. 34 ff., De- 
canatsbuch der Arti.s'ten V fol. 32 ff'.; vgl. auch Buch Weinsberg II, 
205). Man beschloss, eine gemeinsame Gesandtschaft an Alba zu richten, 
und bestimonte dazu den Professor Theobald Craschel (namens der 
Universität und als Wortführer), den LJcentiaten Johann Helman (na- 
mens der Stadt), den Canonicus an S. Gereon Adam Ferber (namens 
des Secundarclerus). Am 26. Mai erfolgte die Abreise dieser Gesandt- 
schaft, nachdem am 7. Mai EB. Salentin und am 9. Mai die theolo- 
gische Facidtät sich noch besonders bei Alba vericandt hatten (VII fol. 


4l4 1570. 57Ö 

scipulis coacti sint clisceclere, tarnen sludiosos aclhuc plures 500 Ang. ig. 
hoc anno nunieramns, preclaris tum animi tum corporis natureque 
dotibus preditos et plerosque ex iis nobilium filios talesque prorsus, 
qui non vulgarem rerum prcclare in eccJesia geren darum opinio- 

nnem de sc excitare videntur, propterea quod haud poenitendos in 
studiis atque virtute progressus faciant. — Ex iis, qui superiori 
Quadragesima Philosophie artiumque curriculum emensi sunt; 31 in 
artium licentiatos promoti sunt, et ad magisterii gradum evecti 30, 
quorum 3 sunt Societatis^ Difficillimum foret subducta ratione nu- 

lomero comprehendere eos libros, quos aut suspectos et ab hereticis 
conscriptos aut honestis moribus pernitiosos nobls vel exurendos vel 
examinandos quotidie fere offerunt. Multi preterea, qui male alibi 
instituti erant et errores quosdani imbiberant, hie per nostros ad 
catholicam religionem reducti sunt, qui etiam fidei professionem 

isiuxta formulam a summo pontifice Pio IV. prescriptam fecerunt 
atque heresim abiurarunt. Em früherer Protestant ist als Alumnus 
des EB, Daniel von Mains im Kölner CoTley. — 


112), und am 9. Mai ausserdem noch die Universität den Viglms van 
Z'ioicliem und den spanischen Jiath Johann Funk (der Propst an S, 
Beverin und Mariengraden in Köln war) um ihre Vermittlung ersucht 
hatte (VII fol. 111, 118. Die Instruction der Gesandtschaft d. d. Mai 21 
und ihre Credenz d. d. Mai 24 hefinden sich VII fol. 114, 119, 131, 124). 
Anfangs Jtmi trugen die Gesandten dem Herzog von Alba ihre Wer- 
hmig vor (VII fol. 1.88). Albas Antwort vom 10. Juni ging dahin, das."; 
u-ulirend. des niederliindi.^chen Aufstands Miser Nidei-laiKlea iirniersclm 
undertlianen nncl verfulger gemeines Yatterhinds- zu Cola aiiffenborlioli aii.s- 
miil iugerit.teu und darselhst. iren undor.se.lileirt' uiul andere iinttiirft bekomBiien 
1111(1 willer ire ordent.liclie obrig-lseit, gesterkt worden, nn<l (das noeli ))e.scli\ver- 
liclier i.st.) so tinm sicii eliiolie dersellien rebellen, iingeaclit \\\y getreu licli die 
von Cohi derwegen znni ofternialeii naclibarlicli erinanei;, . . nocli lieutigs ta'i's 
daselbst zn Coin mit ireni weib und kindern lionsslio.li ontlialleir. Nur, ivenn 
das geändert werde, könne Alba 'auf ferner ansneben' dem König den 
Wunsch der Kölner empfehlen (Or. Stadtarchiv, Universitlitsakfen; Cop. 
VIL fol. 129, 154). Die Ge.umdten eririderten darauf sofort, dass die 
Stadt und der Erzlmchof Ediete gegen die Ge.iinen erlassen halten und 
baten, 'si modo lioc tempore edicti i-egii in genore rcdaxatio imitelrari minime 
poterit, uti salteni illis, ((iii ante edicti Imiiis jn'omnlg'ationem stiidia sna i'eli- 
r.iter Coloiiiae anspieati snnt, permanere concedntiir' (Vll fol. 136). Khe 
die Anticort darauf ertheilt uar, kehrten die, Gesandten nach Köln zu- 
rück und berichteten am, 21. Juni über ilire erfolglose Bemühung (De- 
canatsbuch V fol. 8H). Am 0. Juli icurde dann die Antwort Albas 
d. d. Juni 19 auf das zweite Kr.suchen verleben, in w(4.eher der.^elbe er- 
kh'irie, 'umi ]>otuisse baeteniis inteliigere, edicta liir allegata debitnni i'nisse 
sortita efü'ectani'; er könne also nichts concediren (Vll fol. 13U). 
J Am 23. Februar 1670 wurden .07 Licentiaten in arlibus: 21 Moni., 
6 Laurent., 31 Coron. — Im November 1570 wurden 57 Baecalaureen : 
9 Mont., 14 Laurent., 27 Coron., bei 7 fehlt die Angabe (Decanafsbuch 
V fol. 29, 35). Bei der Zahl der Baecalaureen äussert sich der Ein- 
ßuss des Albaschen Edicts, der übrigens nicht so gross war, als be- 
fürchtet wurde. Nach der Matrikel der Universität (V fol. 27 ff.) wur- 
den ionmairieiüirl 1566: Studenten 189, davon Niederländer e. 50; 
1567: 191, c. 65; 1568: 164, c. 51; 1569: 140, c. 62; 1570: 118, c. 16; 
1571: 93, c. 6; 1572: 150, c. 25; 1573: 131, c. 22; 1574: 107, c. 82. 


580 1570. 414, 4l5 

Axig. 16. Alteram collegii partem ab edibus Societatis distinctam inha- 

bitaiit nostri convictores, qui fuerunt hoc anno 70, qiiorum 40 sunt 
plus minus g'eneris nobilitate clari, reliqui mercatorum et honesto- 
rum civium filii, cum quibus ex nostris 6 commorantur. IJire from- 
oneoi Uebungen, besonders in der Zeit des Carneval. — 

Aedes, quas inhabitamus, bactenus gravate fuerunt sat multisö 
redditibus annuis, quos ex parte hoc anno conati sumus redimere, 
et in illum quidem finem non paucos daleros rev. p. rector con- 
tulit atque exposuit^ — Coloniae 1570, 16. August!. 

415. Johann llhetius an den PvovÄncial Anton Vinck. Er- 
wirkung von Schreiben der katholischen Fürsten an den Kölner Rath, 
um. diesen in seinem Vorgehen gegen die Geusen zu bestärken. [Speyer 
1570 c. Mitte September] . 

VII fol. 141, von der Hand des Rhetius, 

Aufschrift: Scriptum rev. p. provinciali, datiim »Spirae pro Colonia contra 
geuseos. 

Mitte Sept. Paucae civitates imperiales permanent in fide catholica, ideoque 

tanto maiori studio connitendum, ut saltem paucae illac non defi-io 
ciant. Grande damnum foret, si Colonia Confessionem Aug'ustanam 
susciperet. At plurimas hactenus illi tetenderunt insidias. Et 
mag-no certe in periculo fuit propter guseos. Non desunt, qui 
putent uoB levem immutationem futuram, si paulo diutius illud 
hominum genus Coloniae permansisset. Cacterum miserante deo 13 
per consules et senatores presentis anni amoti sunt^, multis obsi- 
stentibus. Legati quidam protestantium, nonnulli etiam principes 
protestantes pro guseis ad senatum Coloniensem etiam minaces 
literas scripserunt. Sed in tanta diligentia adversariorum nuUus 
adhuc, quod quidem sciara, inventus est princeps catholicus, qui 20 
Colonienses scripto aliquo in proposito confirmaret. 

Rogo ergo amore Christi pcrpendat rev. P. T., anne expediat, ut 
patres hispani cum imperatrice, Rev. autem T. et ego cum archiepis- 
copo Moguntino agamus, ut imperatrlx et episcopus tales aut similes 
impetrent ab impei'atore literas ad consules et senatum Coloniensem: 25 
Male ad tempus ipsos reipublicae prospexisse, summo in discrimine 
catiiolicam illam civitatem versatam, dei tarnen benignitate a prae- 
senti periculo liberatam. Ut in posterum melius prospiciant. Re- 
cordentur, quid patri Ferdinando, quid pratruo Carole promiserint. 
Retineant locum, quem hactenus in conventibus imperii inter catho- 30 
licos obtinuerunt. Venienti malo in i^rincipio statim obsistant, ne postea 
velint et non valcant etc.; rem gratam catolico regi in expulsione 
et ipsi fecisse, i^ropterea aliquando sentirent datis occasionibus affec- 
tum et amorem. Tale quid desideratum et expectatum scio Coloniae. 

1 VII fol. 162 liegt eine augenscheinlich für EB. Salentin bestimmte Aus- 
führung des lihetius vor, dass der EB. 'rem sno loco cliguam facturus vi- 
detur', tcenn er das Jesuitencolleg in Köln unterstütze. 

2 Vgl. oben S. 577 Amn. 2. 


415,416 1570. 581 

Perpendat ctiam rogo proptcr clemn rev. T. P., anne expediat, Mitto Sept. 
ut rev"""^ nunciiis apostolicus ^ rcv'"- archiepiscopi Moguntinus, Trcve- 
rcnsis et Coloniensis^ et legatl ill"^i ducis Bavariae scripto aliquo 
Coloniensibusgratulentur, qiiod a periculo liberati sint ; moneant autem, 
5 ufe in posterum raature magis caveant permaneantque ii, qui liactenus 
semper fuerunt, nempe sancte roraaiiae ecclesiae lideles filii. 

Dici non potest, quantum scripta eiusmodi non modo tantura, 

sed annis etiam sequentibus prodessent, quando mali aliqiiid adhuc 

timendum erit. Et aequum profecto erat, iit non minus principcs 

10 catholici praestent catholicis quam protestantes praestiterunt guseis. 

Caeterum si liaec scripta impetrari nequeunt, saltem verbis 
animent eos, qui nomine Colouiensis rcipublicae huc venturi sunt. 
Sed sie non conflrmabuntur caeteri. 

416. Johann Rhet'ms an Peter Canisius. Ersucht ihn, die 
katholischen Fürsten und Staatsmänner zu Ermuthigungsschreiben 
an den Kölner Rath zum Ka'mjjf gegen die eingeioanderten Geusen 
zu veranlassen und selbst In diesem Sinne nach Köln zu schreiben. 
[Siyeijer 1570 c. September 25] ^. 

VII fol. 164, f/leichzeitige Copie. 

Multo tempore Coloniae et nunc etiam Spirae in hoc laboravi, sept. 25. 

15 ut ßdes catbolica conservetur Coloniae. Deus spero in caelo mihi 
mercedem reddet. Quot enim periissent animae, si in ampla illa 
civitate locum obtinuissent haeretici impietates suas exercendi. 
Sathan et indefessi ministri eins multas sanctac illi civitati hactenus 
struxerunt insidias. Sed nunquam putatur maius deiectionis fuisse 

20 periculum, quam ultimis hisce temporibus per prolugos ex Belgica 
geusios. Non de fuerunt, qui timerent magnam et pessimam mutatio- 
nem, si paulo diutius illis Coloniae mancre licuisset. . Verum laus 
Sit deo et sanctis eins, per consules et scnatores praesentis anni 
nocentissimi illi hospites expulsi sunt. At, bone deus, tu ex alto illis 

25 auxilium presta, quot et quales viri sese illis intra et extra Colo- 
niam opposuerunt! Legati multi protestantium, nonnulli etiam prin- 
cipes protestantes in geusiorum favorem ad senatum ausi fuerunt 
scribere minaces quoque literas''. Diligentiores sunt filii tenebra- 


1 V(jl. Nr. 416. 

2 Für Salentins Haltung itnd Beurtheilung in Spexjer vgl. Schicarz l. c. 
I, 166. 

3 Das Schriftstück ist andatirt, hat aber auf der lUlckseUe von gleicher 
Hand die Notiz: Exemplar epistolae, <(ii;un Spirae suripsi ful rev. p. doctovem 
Petruin Caiiisium (in mense Octobri, durchstrichen) anno 1570 pro Colonieu- 
sibus. lihetius selbst fügt hinzu: An verba aliqua mutata fuerint, tion satis 
recorclor. 

* Gegen das Edict des Raths vom, 21. Juli (oben S. 577 Anm. 2) hatten 
sich im Namen der Fremden "Euer Gunsten gutwillige gehorsame ein- 
gesessene grafflichen und adlichen Stands, so vor disser zeit aus den burgun- 


582 1570. 416 

Seilt. 25. rum filiis lucis in generatione siia. Nisi catholioi principes et 
respiiblicac ad perseverantiam in fiele se invicem deinceps exliortentur, 
nostra socordia et pusillanimitate audaciores facti, quid non tenla- 
bimt hostes ecclesie! Uli interim, quos aggrediuntiir minis et fui- 
minibus eorum territi, dum ab aliis non animantur, nimium forte 5 
de catliolici hominis zelo remittunt. Eogo itaque rev. P*^*^'" T. 
supplex propter Christum, ecclesiam et paucas catholicorum reliquias, 
quo adhuc sunt in Germania, ut rev. P. T. impetrare velit a cardinale 
Augustauo^, archiducibus Austriae, ducibus Bavariae, administratore 
Frisingensi et a quibuscunque aliis principibus catholicis potest, lo 
literas exhortatorias ad consules et senatum Coloniensem, quibus 


ilischen Erbiiiderlantleii und suiLsteii der hispanischer in(iuisition und Albnni- 
schei' unchristlicher Verfolgung halber aus ir selbst gebieten und landen in die 
stat Collen vor 2 oder 3 jaren gewichen, angenommen und erduldet seind', 
mit einer längern Eingabe an den Rath (Stadtarchiv, Heligionsakten) 
und auch an die ■protestantischen Stände auf dem am 13. Juli eröff- 
neten lieichstag zu Speyer geicendet (Iläherlin, Neuestfi teutsche Reichs- 
geschichte VIII, 491; Koch, Maximilian IL, II, 88; Kluclchohn, Briefe 
Friedrichs des Frommen II Nr, 632). Am 9. August .schrieben in 
Folge dessen die Räthe und Gesandten der Stünde Augsburgischer 
Confession nach Köln, und Ende August verioandten sich ausserdem 
rfalzgraf Reichard von Simmern, Kurfürst Friedrich von der Pfalz, 
Pfalzgraf Hans Georg, Landgraf Philipp von Hessen und Markgraf 
Karl von Baden beim Rath der Stadt (Rpr. vol. 25 fol. 306). Vorauf- 
gegangen war bereits (von Dillenburg aus) Wilhelm von Oranien, dessen 
Gemahlin in Köln lebte. In seinen Antworten vom 25. Augu.Ht und 
11. September erklärte der Rath, er habe drei Jahre auf die Befolgung 
seiner Edicte geivartet, die Fremden hätten sich aber immer vermeht-t, 
und so müsse er jetzt strenge vorgehen (Brief buch 89 fol. 93). Der 
Rath nahm übrigens auch jetzt noch mancherlei Rücksicht (Rpr. 25 
fol. 300—308). Am 1. October erliess er allerdings noch eine Warnung 
an die Hausbesitzer, keine Fremden aufzunehmen, ehe der Rath die 
Erlaubniss dazu ertheilt (VII fol. 111). — Die A.-C.-Stände auf dem 
Reichstag richteten am 9. December an den Kaiser eine Supplication, 
er möge den Kölner Rath von seinem Vorgehen gegen die niederlän- 
dischen Emigranten abhalten (Stadtarchiv, Reichstag.sakten). Diese 
Supplication lourde den Kölner Jesuiten am 20. Februar 1511 bekannt. 
Rhetius meint in seinem 'Tagebuch dazu: Nescio an protestantes isti cere- 
brum amiserint an potius catholicos stultos existimant, quod ita nobiscuni agant 
(Tagebuch). 

Cardinal Otto Truchsess von Augsburg, der Protector Germaniae. — 
Auf das Schreiben der Stadt vom 26. Juni (oben S. 511 Anm. 2) hatte 
P. Pills V. am 21. August der Stadt seine Befriedigung über ihre sorg- 
fältige Wachsamkeit ausgesprochen (Laderchius l. c. XXIV, 132). Die 
Stadt erwiderte darauf am 14. November, sie stehe im Begriff, ihr 
Edict gegen die Geusen mit aller Schärfe durchzuführen ; gleichzeitig 
bat sie um iceitere Verlängerung des Indidts tertiae gratiae, damit sie 
stets für gute Lehrer Sorge tragen könne (Brief buch 89 fol. 141; vgl. 
Ennen IV, 831). Mit ihrer Vertretung in dieser Sache betraute sie 
wieder den Auditor der Rota Ka.'ipar Gropper. Am 16. Novernber 
.schrieb .sie in dernselben Sinn an den auf dem Speyrer Reichstag an- 
wesenden Nuntius am Kaiserhof, Melchior Graf von Biglia (Brief buch 
89 fol. 145 ; Vatik. Archiv, Nunz. di Germania 61 fol. 261 ; für dessen 
Persönlichkeit vgl. Schwarz l. c. /, HO), 


416 1570. 583 

gratulentiir illis, qiiocl a maximo periculo, in quo fuerunt, libcrati sept. 25. 
sunt^ iit in postcruni matiire mag-is cavcant pcrmaneantqiie ii, qui 
haotenus semper fuerunt, ncmpc sanctae Romanac ccclcsiae fidelcs 
lilii, non timcant advci'sarios, custodiant civitatcm mundam ab omni 
.oprava döctrina ctc''*. Ab Hosio etiam obtineatur qucso, Cromero, 


Das Edict Albas (oben >^. 578 Amn. 1) emj)fancl 'nliquantulum {icndemia, 
modice admocluin g'yiniinsiuin iiostrum', wie die hs. IHstoria f/yjnnasü Trium 
coronarum fol. 198 erwähnt; es scheint von den Niede^'ländern nur 
z. Th. (erwähnt tcerden Nimicegen und Zütphen) befolgt worden zu 
sein. An den Herzog von Alba richteten Siadt, Universität und Secun- 
darclerus am 5. August ein gemeinsaines Schreiben, in welchem sie 
anführten, dass sie durch seine Mittheilungen (S. 579 Anm.) 'grnvitei- 
coiiimoti JVC pei't.u)-bjitr seien, und ihn versicherten, dass das städtische 
Edict mit Strenge durchgeführt würde; von den Geusen 'pernniUi partim 
discessonuit, partim in procinctu iam simt, ut abeant'. Sie baten ihn daher 
um Entgegenlcommen (VII fol. 159, 160). Mit derselben Bitte wandten 
sie sich am 8. August an die Braut König Philipps IL (Anna, Tochter 
K. Maximilians IL), die auf der Heise von Speyer nach den Nieder- 
landen vom 7.— 10. August in Köln verweilte (VII fol. 165 ; Ili.üoria gyni- 
nasii fol. 198; vgl. Buch Weinsberg II, 209; IIäbe?'lin l. c. VIII, 437), 
U7id die Universität schrieb im gleichen Sinn am 5. August an Viglius 
van Zwiechem (VII fol. 158). Alba antwortete am 14. August, Viglius 
«m 22. August, er werde die Angelegenheit dem König empfehlen (VII 
fol. 167, 168; Stadtarchiv, Univer.sitätsaJcten). Es blieb aber bei dem 
Verbot. Noch am 4. December 1570 stellte Rhetius Vorschläge zusam- 
men, um die 'relaxatio edicti regii' herbeizuführen (VII fol. 181 ; vgl. 
auch lipr. 25 fol. 801, SOS). Dieselben gingen dahin, dass der liector 
der Universität eine Bestimmung erlasse, wonach 1. alle, die der Uni- 
versitätsprivilegien theilhaft werden loollten, den Trienter Eid leisten 
sollten; 2) Ut nemo libros in eatholica ecclesia proliibitos legat sen aliquid, 
quod haeroöim sapiat, docerc presuinat (niilhun enim liaoreticnm seu de liae- 
resi susjjectum in catbolica hac uiiiversitate tolerabimus). 3) Ut demum qtiisqiie 
catholicus permaueat et ita diviiio implorato auxilio vivcrc studeat, \\i singulis 
annis a kuo x''i«tore et ab liospite catholico et i;)robo privatiun testimonium 
ostendere possit, quod pie, catliolice bumaniterque domi et fori«, in schola ot 
ecclesia sese gosserit; neque enim alitcr cuiquam vel studii vel promotionis 
testimonium daturi sumus. Si talo quid publicetur et observetur, band dubie, 
amotis etiam gcuseis, rex Hispaniarum cum cetcris catbolicis principibus eivi- 
tatem et miiversitatem coiiaudabit et subditos suos studiorum gratia huc venire 
permittet (vgl. unten Nr. 421). 

Eine Anzahl von Briefen des lihetius an den spanischen Gesandten 
(S. 587 Anm. 3), an den Nuntius Biglia, an die Jesuiten Jacob Avella- 
neda (den Beichtvater des Königs Philipp II.) und Franciscus Antonius 
(den Ilofprediger der Kaiserin) d. d. Speyer 1570 Sejytember 28, Oc- 
tober 2, um diese zu veranlassen, selbst den Math der Stadt in seinem 
Vorgehen gegen die Geusen zu bestärken, bezw. entsprechende Briefe 
des Kaisers und des spanischen Königs an den liath zic erwirken, be- 
finden sich VII fol. 178 ff. — Der kölnische Stadtsecretär Laurenz 
Weber, der die Stadt auf dem Reichstag zu, Speyer vertrat, hatte von 
dort am 8. August an den Bürgermeister Heinrich Kannengiesser ge- 
schrieben, der Kaiser, die kath. Kurfürsten und Fürsten hätten gehört, 
dass die Stadt gegen die Geusen vorgehen wolle, glaubten aber Glicht, 
dass es ihr Ernst ' damit sei. Nachgiebigkeit der Stadt würde ihnen 
sehr missfallen, ' und ist bei vilen wunder, das meine beren den saclien so 
lange zugesellen und vil dinge inwurtzeln lassen, die villeiebt nit bald ixszu- 
rotten sein werden' (Stadtarchiv, Reichssachen). 


584 1570. 416, 417 

Sept. 25. Edero ^ et aliis viris doctis, ut ea ad Colonienses scribant, que 
possint ipsos contra minas liaereticorum in fide orthodoxa patrum 
siiorum conflrmare. In hoc rev. P. T. deo optimo maximo gratum 
obseqtiiura et sanctae Coloniae, piae nutrici • tuae, summum presti- 
teris beneficium, presertim si etiam ipse ad Colonienses tuos, qui-5 
bns operam contra Bucerum et eins socios olira non denegasti, 
nunc literas, prout tempori et negocio convenire videbitur, dare 
dignatus fueris, nos Interim et catliolici omnes toto tempore vitae 
nostrae pro te deiim et sanctos Colonienses orare debebimus. 

417. Johann Rhetius an den GeMaral Franz Borgia. Be- 
denken gegen die Uebergahe der Breven an die Stadt und die Uni- 
versität, durch ivelche P. Plus V. das Kölner Collegium hat fördern 
lüollen. Versuche, das Kölner Collegium in Einklang mit den Or- 
densconstitutionen zu bringen. Speyer 1670 September 27. 

VII fol. 173'o, Concept; ebd. fol. 175, gleichzeitige Copie'K 

Seilt. 27. Brevia apostolica recepimus^, cum adhuc Coloniae essem. Ve-io 

rum cum nonnuUa dubia occurrerent et, licet saepius conveniremus, 
non tarnen satis comniodam Solutionen! eorum reperiremus*, visum 
fuit rev. p. rectori et consultoribus eins, ut Spiram ad rev. p. pro- 
vincialem proficiscerer et cum illo conferrem". Ibi autem intellexi, 
rev. p. provincialem ad rev. P*^^^ T. scripsisse, quare brevia apo-i5 
stolica senatui et universitati non viderentur esse tradenda: quod 
videlicet videbamur senatum et Universitäten! apud S*"'" S. accu- 
sasse vel denunciasse, et quia continebant, nos expetiisse non semel 
a rectore et universitate studii generalis Coloniensis, ut liceret 


1 Cardinal Stephan Ilosius, Mariin Kromer Bischof von Ermland, und 
Dr. Georg Eder aus Freising, der bekannte kaiserliche Hofrath und 
katholische PainjMetist, dessen Schriften z. Th. in Köln bei Gencin 
Calenius gedruckt toaren (vgl. IV fol. 195, VIII fol. 162 : 1567). 

'^ Ein in der Form etivas abweichender Text dieses Schreibens (ebenfalls 
eigenhändig) beruht VII fol. 178. 

3 Gemeint sind die beiden Breven vom 8. Jidi 1570, tcelche F. Fius V. 
an den Stadtrath und an die Universität schickte, um dieselben zu ver- 
anlassen, das Kölner Jesuitencollegium zu unterstützen. (Das Breoe 
an die tjniversität ist gedruckt bei Reiffenberg, Alant. S. 50 und bei 
Laderchius XXIV, 183; das an die Stadt beruht in Cojne im Stadt- 
arcJiiv, Jesuitenakten, gedr. bei Laderchius l. c). Die Breven gingen 
dem Kölner' Rector Leonhard Kessel am 7. August zu (VII fol. 70)'. 

^ Im Änschluss an diese Berathungen richtete Rhetius an den Provincial 
Anton Vinck ein längeres Schreiben (undat. Concept VII fol. 170). Er 
empfahl darin zunächst, die Breven den Adressaten nicht zu übe?'reichen 
'doueu 51 geuseis civitas sit repurg-ata, quod propediem futurum est, ne ab 
actione conti'a eos ad nos transferantur animi, et volentes utrumque obtineve, 
et expulsionem g'eusiorum et bonuin collegii, neutrum consequamur. — Haec 
autem a mente superiorum et pontificis discrepare non arbitror. 8i enim geusii 
non pellantur, uietuo quod post tres annos Colonia liaeretica erit. Gratius 
autem deo et summo pontifici ac superioribus, integram civitatem in catholica 
religione conservare, quam pro collegio uno modicum quid velle impetrare'. 

5 Der Provincial Anton Vinck ivar zum Reichstag nach Speyer gereist. 


417 1570. 585 

nobis iuxta Societatis institutum scliolares gubcraare, nullam merce-Scpt. 27. 
. dem ab iis accipere, disciplinas illas proiiteri, quae viderentiir ütilio- 
res fore et aptiores discipulis etc. QUod tarnen non fecimus nee 
ausi fuimus^. 
5 Doleo ex anirao et mihi ignosci suppliciter peto, quod inconsi- 

derate suscipiendo cöllegium^ rev. P**^'" T. aliosque patres et supe- 
riores meos in has coniecerim difficultates. Sed contra in domino 
]aetor et gratias quam possum maximas ago, quod rev. P. T. et 
rev. p. provincialis sedulo in id incumbunt, ut ea, quae male per 

10 me coepta sunt, bene corrigantur. Caeterum, quod ad modum 

V attinet, quo haec commode emendari queant, nullus videtur conve- 
nientior quam is, qui premissis orationibus et consultationibus 
anno praeterito occurrit, cum rev. p. provincialis Coloniae nobiscum 
esset. 

15 Si tarnen rev. P. T. nos prius alia tentare velit, rogarem rev. 

ptcm rp^^ quod breves hac de re dignaretur ad me mittere literas, 
quas aliis, si opus foret, exhiberem: quod videlicet collegium cum 
tali vel tali onere suscepissem, quod Societas hactenus tolerasset, 
sed nunquam probavisset, ut cum senatu et universitate agam, 

ao anne inveniri queat ratio^ ut istic ea, quae Societatis sunt, secundum 
constitutiones a Sede Apostolica approbatas sine aliquo gravamine 
Jiberc exerceamus. 

His habitis peterem a senatu et universitate designari aliquos, 
cum quibus hoc negotium tractarem. Indicarem illis, quam rece- 

25pissem a rev. P*° T. commissionem, tentaremque diligenter, quid 
impetrari possit. Laboren! non subterfugerem, at non spero, quod 
multum sie impetrabimus, cum alia longe sit ratio universitatis 
Coloniensis quam Moguntinae et Treverensis, que ante nostrorum 
adventum quasi penitus collapsae erant. Et forte nulla invenietur 


^ Das Bi'ece an die Stadt besagte: 'Quia patrum Societatis Jesu collegium 
apiul vos esse accepimus, quod et iiistituevidis civibus vestris et ad christiauam 
pietateni morumque iiitegritatem forniandis uiagnopere civitati vestrae utile 
esse dicitur, iddrco illud vobis maiorem in modum eommeiidantes Dilectiones 
Vcstras liortamur atque ab eis vehementer requirimus, ut praedicti colleg'ii so- 
dales in sui instituti ratione et libertate conservauda vestra autoritate et opera 
tueamiiii. Audivimus enim, eos exijeiiisse non semel a dilectis filiis rectore et 
universitate studii generalis istius civitatis, ut sibi liceret iuxta suum institutum 
scliolares gubernare, nullam inercedem ab eis accipere et, ut semel dicatur, 
rationem sui instituti et libertatem docendi, ([uam in aliis collegiis Germaniae 
liabent, apud cos habere posse, quod hactenus tarnen obtinere non potuerunt\ 
Das Bi'eve an die Universität enthielt einen ähnlichen Passus, lihetius 
hemerlct dazu in seinem S. 584 Anm. 4 ertoähnten Schreiben an Anton 
Vinck: 'Quid, si congregata universitate rogentur singuli, an recordentur hoc 
a rectore et universitate petitum, et responderent omnes : Non, iubeanturque 
inspici annales et nemo decanorum id in illis inveniat, interrogent quoque nos, 
quid dicemus? Actum quidem fuit cum regente Montano [Gerhard Mathi- 
siusj sed nunquam (quod quidem sciam) ab universitate istud est expetitum. 
Si autem hoc a rectore et universitate atque senatu ad pontificem rescribatur, 
metuo ne nobis noceat\ 

^ Bezieht sich auf die Verhandlumjen des J. 1556. 


586 1570. 417,418 

Sept. 27. floreiis univci'sitas, in qua iiostri liuiusmodi cxercitia, qualia nos 
hactenus Coloniae, sine impedimento liabeant. 

Verum ciiimvero, si deus iuverit, ut aliquid obtincatur, vehe- 
menter tamen timeo, quod facultas artium et magistri scholarum 
parocliialium et collegiatarum ecclesiarum non desinent nostriss 
molestias exhibere. A quibus molestiis omnibus liberi spero eri- 
raus, si modus ille, de quo supra, teneatur: videlicet ut ego collc 
giuni rcsignem, impetrem autem pro aliquo alio, qui iilud ex con- 
silio Societatis regat. Discipuli porro, ut prius, apud nos sacriti- 
cium missae audiant, confiteantur et communicent; catecliismura lo 
etiam aut alias lectiones sacras nostri legant, profaiias vero et con- . 
victorum directionem solum ad tempus retineant, donec paulatim 
exteriii idonei preceptores introducti fuerint — breviter, ut Societas 
potissimum spiritualem fructum colligat sccundum constitutiones 
suas, possentque successu temporis Coloniam etiam transferri novitii^ u> 

Quicquid porro in hoc negotio tractandum est, putatur his con- 
sulibus^ a feste Paschac üsque ad Nativitatem s. Joannis peragcn- 
dum. Si enim ante festum Omiiium sanctorum incipiamus, qui in 
aliis gymnasiis sunt, metuo valde, quod discipulos nostros a bac- 
calaureatu excludent. Si autera ante Purificationis festum et Qua- 20 
dragesimam, excludent a licentia et niagisterio, ut mc novissc 
ipsos puto. 

Quod mea imprudentia Iioruni mulorura causa sum, itcrum vc- 
niam peto, et quodcunque rev. P. T. ordinavcrit, diligenter et fidc- 
iiter cxequar per dei gratiam. — Spirae 1570; die 27. Septembris. a5 

418. Johann Rheüus an den Frovincial Anton Vinck in 
Speyer. Verhalten des Kölner Raths gegen die Geusen. [Köln] 
1570 October 17. 

VII fol. 180, Concept. 

Oct. 17. Coloniam veni 14. Octobris; statim sollicitus fui, ut cognosce- 

rem, an in tuto nunc esset ibi religio. Invenio consules et sona- 
tores strenuos propugnatores fidei catliolicac. Sed audio, quod Se- 
rn el parum abfuit, quin executio mandatorum senatus (nescio per 
quos) impediretur. At vicit pars sanier, pergunt exequi mandataso 


1 In dem S. 584 Ä7i77i. 4 erwähnten Schreiben an Vinelc hatte lihetias 
eine Anzahl von Vorschlägen für die erforderlichen Verhandlungen mit 
dem Bath und der Universität gemacht. Er dachte u. a. auch daran, 
einen Weg ausfindig zu machen, 'quo in reliquis g-ymnasiis gratis quoque 
(locere queant . . . .; sine eo metuo ne cliciatur: Probamus studia vestva iiec 
recusamus ea promovere, ut possumus. Sed si vos gratis doceatis, reliqua 
gymnasia intereant necesse est. Ad vos enim onnies conflueiit. Ceteri regeutes, 
iiisi a discipiilis mercedis aliquid recipiant, iiude praeceptores alenti* Alia 
gymnasia civitati luiic utilia et moduni instituendi, quem servant, bonum esse 
experti sumiis. Nam propemodum nos omnes in aliis hisce gymnasiis rocto 
instituti sumus; quare non patimur illa iuterire' (vgl. unten Nr. 497). 

2 Bürgermeister ivareoi damals Philipp Gail und Heinrich Kannengiesser, 
beide Verioandte des Uhetius, 


418, 419 1570. 587 

sua contra g'euscos^ Verum sectarii et fautores corum iion dcsi-Octn. 
mint bonis facessero negotium. Metuo, ne omnia tcntent, ut in 
proposito senatum defatigent. PJures certe eorura adliuo Coloniae 
esse Video, quam credideram. Siquidem longe sunt liaerctici dili- 

ögentiores catholicis et in dolis exercitatissimi; mille norunt fallendi 

. niodos. Valdc tarnen senatores aniniati fuerunt, quando ex quorun- 
dam epistolis intellexerunt ea, quae pro ortliodoxae religionis con- 
servatione cum mnltorum offensione faciunt, a catliolicis principibus 
probari 2. Heri autem in senatu lectae fuerunt literac comitis Oct. ig, 

loMontacutani, legati regis catliolici^, et tantum profuerunt, ut hodie 
extra ordincm senatus habitus sit ad consultandum, quomodo nlte- 
rius contra geusios procedi debeat. Quid decretum fuerit, in opere 
mox apparebit spcro. Principes proinde catlioiici et eorum legati 
rem deo gratissimam et Coloniensi reipublicae utilissimam fecerint, 

15 si ad consules et senatores Colonienscs dent literas, qiiibus ipsorum 
zelum commendent, utque pergant, liortentur. Scripta namque prote- 
stantium niandata non erant et tarnen nocuerunt. Rogo itaque 
propter Clu'istum, antliorem fidci nostrae, ut quicquid potes, impc- 
trarc digneris ad confinnationem Coloniensium in religione catliolica. 

20 Dens erit nierces tua magna nimis. Vale, 17. Octobris 1570. 

419. Paul Hofj'aeus, Frovlncial von Germania super ioi; «71 Nov. 2. 
Johann llaslus in Köln. Quod contidis, etiam vos brevi patronum 
habituros, qui bibliotliecam vestram rcliquasque aedes vestras in- 
struat; ego item sperO; talem iam in itinere esse, cui ncgotia et 
Cciusam vestri collcgii studioso commendavimus, qui etiam recepit 
ü5 sc facturum quicquid poterit. Is vos tandcm consolabitur. Estque 
jipiiu« pi-iiiceps Ernestus, qui vos Iiuic provinciae devincict'^. Pro- 
xiniis nundinis cxibit opus conturialc rev. p. Canisii'\ Wünscht 

^ Im Octoher 1570 ersuchte die Universität den Ruth wiederum, entschieden 

f/egeii die Geusen vorzugehen (Decanatshuch der jh'tisten V foL 35 "). 

^ Vr/l. die Antjahen aus dem Schreibe>i von Laurenz Weher ß. 583 Anm. 2. 

3 Vf/l. liathsj^rot. vol. 25 fol. 330. Das Schreiben des Franz Hurtado, Graf 
von Monte Acuto (des .^panischen Gesandten am kaiserlichen Hof) d. d. 
Speyer 1570 Octoher 7 war auf/enscheinlich durch Ehetiiis veranlasst 
worden. In seiner Antwort vom 20. Octoher erldärte der liath, dass 
er die Austreibung der Geusen vorcjenommen habe, nachdem 'niiUu 
spes uobis app;u'ci'et., digrossos a catliolica ecclesia ad saiiam doctriiiam et 
meiitem revocari posso'. Er bat dann den Gesandten, die Aufliebunfj des 
Flaeats (jegen die Universität beim sjyanischen Köni(j zu erwirken 
(Briefbuch 89 fol. 117). Die Aufhebung erfolgte nicht. 

4 Herzog Ernst von Bayern kam am 12. November 1570 nach Köln, um 
seine Residenz als Canonicus am Dorn anzutreten und die Wege für 
seine Bewerbung am das Erzstift zu ebnen. Er blieb bis zum 2. Mai 
1571 (Lassen, Kölnischer Krieg I, 106 ff.). 

5 Canisius hatte am 8. und 15. Januar 1570 aus Augsburg an Feter 
Busaeus und Leonhard Kessel in Köln über den Druck verschiedener 
Werke geschrieben (VIII fol. 168, IV fol. 203). In er.sterm Schreiben ev- 
wähtite er auch: Veiiiot istiic nepos rev»" iiostri cardiiialis (d. i. Gebhard 
Truchsess) et promittit A'itam correctioroiii, quam iitiiiam praestet adiutnö 
opera vestra (vgl. oben S. 534 Z. 7, S. 537 Anm. 1, S. 565 Z. 14). 


588 1570. 419-421 

Nov. 2, Glück zur Austreibung der Geusen. Edam in Bavaria intogra opplda 
ad religioncra catholicam lacte redeiint. Brcvi ctiam Landshuta, 
precipuum fere Bavariae oppidura, novum colleg-ium Jiabebit, et 
iam tota facultas artistica Ingolstadii nobis est tradita^ Alit 
etiam nos princeps liberaliter in hac difficili annona, singulis annis 5 
ad consuetos redditus addens 500 fiorenos, idqiie ad triennium 
durabit. — Augsburg 1570 November 2. 

VIII fol. 173, Original. 

Nov. 0. 420. üeformvorschlag des Johann Rhetius für die theologische 

Facultät an der Kolner Universität, den beiden Syndici Dr. Konrad 
Betzdorp und Dr. Peter Steimueg überreicht ^. Köln 1570 November 9. 

Druck 1) Bianca l. c. I, Anl. S. 335 ff.; 2) Paddler l. c. I, 215. 

421. Entiourf für eine vom liector der Kölner Universität, 
Konrad Orth ab Hagen, zu erlassende Bestimmung über die Leistung 
der Professio fldei Tridentina seitens aller Angehörigen der Univer- 
sität, redigirt von Johann Rhetius ^. Köln 1570 December^. 

VII fol. 185, gleichzeitige Gojne. 

Deecmber. Statuimus atque ordinamus : primo, quod omnes reg'entes, docto- 

res, professores et magistri, qiii ordinarie seil cxtraordinarie, pu- 
blice vel privatim quamcunque artem vel facultatem, etiam prima lo 
grammatices rudimenta, quocunque modo docent, professionem ftdei 
catbolicae edent secundum formulam a Pio IV. pontifice maximo ex 
decretis oecumenici concilii Tridentini prescriptam. 

2. Quod examinatores et promotores nullos quantalibet eru- 
ditione preditos ad ullum gradum in ulla facultate suscipienduni 15 
recipient et admittent, nisi iuxta eandem formulam üdem catho- 
licam professi fuerint. 

3. Quod doctores, magistri et scliolares ad electionem alicuius 
in rectorem universitatis aut gyranasii nunquam procedent, nisi 
eligendus seu assumendus prius üdem suam iuxta formam predic-2ü 
tarn conflteatur. 

4. Quod nemo gradum aliquem palam vel privatim recipiet, 


1 Vgl. dazu Prantl, Geschichte der Ludwig- Maximilians- Universität I, 232. 

2 Der Vorschlag führte zu keinem Residtat (vql. Nr. 431 Anm.). Dass 
der Vorschlag 'offenbar auf Bitte'' erfolgt ist, icie Pachtler annimmt, 
trifft danach nicht zu. 

3 Vgl. oben S. 683 Anm. 1. Rhetius bezeichnet durch eine eigenhändige 
Notiz das Schriftstück als: Capita orclinntionis, mandati seu commonitionis 
per ni. tl. rectorem, .si ceteris ita visum fuerit, promiilgandae. 

* Anno 1570, 8. die Decembris dedi d. JacoLo Middendorpio, coUegae in hac 
re, iit in optimam formam redigat. Exhibui autem rev. p. Leonardo, p. Buhco, 
p. Arnoldo examinanda, num sat bene collecta et conscvipta a nie fuerint 
(Notiz des Rhetius). — Middendorp arbeitete seinerseits eine in der 
Fassung etwas abweiche7ide Formel aus, icelche VII fol. 186 gleichfalls 
vorliegt; es fehlen in ihr die Bestimmungen 3, 4 und 5. 


421 1570. 589 

nisi examinatores et promotores prius eandem catholicara fldeni Decemiier. 
iuxta eiusdem formae tenorem confessi fuerint. 

5. Quod super his mstruraeutum publicum de quolibet confi- 
cietur et de processu seu informatione et fidei professione in privi- 

5 leg'io doctoratus vel alterius gradus liuiusmodi specialis et de verbo 
ad verbum meutio et relatio flet. 

6. Denique quod mandatum summi pontificis Pii IV. in bulla 
super ordinatione et promotione doctorum et aliorum cuiuscunque 
artis et facultatis professorum compreliensum per onmia observail 

10 debet. 

Omnes itaque et sing'ulos, qui privilegiis almae universitatis 
Coloniensis gaudere volunt, monenius atque hortamur, ut omnia 
et singula in dicta bulla summi pontificis et in hac nostra ordi- 
natione contenta, quatenus quenquam concernunt, primo quoque 

15 tempore implere studeant, ne in censuras, poenas et damna in 
pontificis maximi literis expressa, quod absit, incurrant. 

7. Ultra haec monemus et hortamur quoque omnes, ne libros 
in catholica ecclesia proliibitos legant seu aliquid, quod haeresim 
sapiat, docere presumant. NuUum enim hereticum seu de haeresi 

sosuspectum in catholica hac universitäre tolerabimus. 

8. Ut cuncti, qui studiorum gratia hie commorantur et in 
matriculam almae universitatis nondum sunt inscripti, primis statini 
diebus nomina sua dent et fidem proflteantur. 

9. Denique ut quisque catholicus permaneat et ita divino 
25 implorato auxilio vivere studeat, ut singulis annis a suo pastore et 

hospite catholico et probo privatum testimonium ostendere possit, 
quod pie, catholice humaniterque dorn! et foris in schola et eccle- 
sia sese gesserit. Neque enim aliter cuiquam vel studii vel promo- 
tionis testimonium daturi sumus^ 


1 Die Universität in iJirer Gesammtheif war nicht zu dieser Erklärung 
zu beicegen. In Folge dessen Hessen am il. Januar 1571 die Professo- 
ren des Gymnasium Tricoronatum (1. Petrus Busaeus Neomagensis, 
s. theologiae licentiatus, 2. Arnoldiis Havensius Buscoducensis, s. theo- 
logiae haccalaureus^ 3. Johannes al) Eynatten Boidandus, artium ma- 
gister, 4. Hei^mannus Schlusius Leodiensis, artium magister, 5. Petrus 
Calibius Stralensis, artium. magister, G. Everhardus Hoekesthaven Co- 
loniensis, artium magister, 7. StepJianus Lonus Neomagensis, artium 
magister, 8. Andreas Vermatius Ärnemiensis, artium magister), nachdem, 
der Regens Johann Rhetius schon am 2. Januar die Professio fidei 
Tridentina abgelegt hatte, ein Instrument darüber aufne.hm.en, dass sie 
an diesem. Tage 'quonijun in nostra iion est potestate efficere, ixt summi pon- 
tificis Pii IV. transmissa bulla super ordinatione et promotione doctorum ce- 
lerorumque onniium artium professorum per omnia observetur', 'omnes et 
singiiii iuxta formam praescriptiun et in dicta bulla contentam professioneni fidei 
catholicae edimus' (VII fol.189). Die Erklärung fand die Billigung des desi- 
gnirten Weihbischofs Theobald Craschel, dem Rhetius sie vorlas (Tage- 
buch). Zum 16. Januar 1571 notirt Rhetius : Efteci in collegio Laurentiano, 
quod etiam edeut professioneni fidei (ebd.). Zum Mai 1571 verzeichnet er; 
Circa festum Pentecostes examinati et admissi sunt ad baccalaureatum adoles- 


590 IblÖ. 422,40.^ 

422. Johann Rhetlus an den Provincial Anton Vinck. Der 
Kölner Ratli und die Geusen. Köln 1570 Decemher 5. 

VII fol. 182, Concept. 

Dec. 5. Fervent nostri senatores ot in sancto proposito perg-unt. Mi- 

nistri iustitiae mandata seiiatiis exequuntur. Gusei A^el conver- 
tantur vel liinc discedant iiecesse est. Quando in senatn lectum 
est responsum ad literas snmmi pontiflcis^, serio rursum actum est 
de prosequenda executionc contra guseos et civitate ab eiusmodi 5 
boniinibus perpurganda. Sed. multura nocet, nullius adhuc pvinci- 
pis Germaniae catholici allatas esse literas. Quam avide illae ex- 
pectantur, praesertim imperatoris! Si quid potes, adiuva precor. 
Quantum prodcssent causae principum catholicorum tcstimonia et 
collaudationes, non solum nunc sed etiam futuris terapuribus! Ni- lo 
hilne rev. p. Franciscus Antonius cum rcv. p. confessario- per impc- 
ratricem potest? Gratias dico rev'"*^ nuntio apostolico et omnil^uis, 
qui vobiscum in sancta liac causa laborarunt^. — Coloniac 1570, 
5. Decembris. 

423. Johann lihetms an den General Franz Borgia. lieber 
die Thätigkeit des Kölner Mectors Lennhard Kessel'^. Köln 1670 
Decemher 6. 

VII fol. 183, Concept 
Dec. fi. Jam diu ad rev. P*'^'" T. scripsisse debui de reclore nostro is 

rev. p. Leonardo Kesselio propter consultoris officium. Sed negli- 
gentiae meae veniam peto, in posterum rectius officium facturus 
per gratiam dci. Neque tarnen vel nunc satis occurrit aliud quod 
sci'ibam, quam quod rev. p. rector bene et sc gerit et collegium regit, 
plurimumque et in spiritualibus et in tcmporalibus nobis prodest, -^o 
ut optandum plane sit, ut deus pro sua bonitate sanam et diuturnam 
vitam illi donare dignctur, quo diu domui huic prneesso possit. Si 
quid minus bene factum est, meam culpani puto, quod monitoris et 
consultoris officium non sat bene fecerim ''. Coloniae 1 570, (5. DceombiMS. 

centes 24, quonim 8 Moutani, 6 Lanrentiaui, 10 iiustri o'yatnasii. l'niCe.ssioiieiu 
lidei edidernnt a Pio IV. praescriptani. Hoc introdnxit, d. Joanne.s Eplireii, 
lector gjniina.sii Laurentiaiii, pro tempore facnltati.s artiiim decaim.s (ebd.). 
1 Das oben S. ö82 Anm. 1 ertcähnte Schreiben von 14. November. 

P. Franciscus Antonius (der Rector des Wiener CoUegiunis) war der 
Prediger, P. Franciscus Cordidjensis der Beichtvater der Kaiserin. 
Am 26. Decemher 1570 schriet) Rlieti^in an den liector des Trierer 
Collegs Hermann Ttiyraeus, er möge enfsprecJiende Schreiben des KB. 
von Trier und des FB. von Mainz an den Kölner RatJi auswirken 
(VII fol. 187). In den ersten Monaten des Jalires 1571 wiederholte er 
diese Mafmung mehrmals; .vie hatte scfdie.sslich Frfolg (s. unten). 
Dieser Brief wurde offen an den Provincial gesctiickt und von diesem 
an den General weiterbefördert. Rhetius liatte als Con.wltor Ke.s-sels 
die Pßic/d, reqelmUssicj über Um zu bericiden (vcjl. IX, 2 fol. 202: 1574 
März 11). 

Am 14. December begannen die Di.^pidcdiones quodlibeticae an der 
Universität (cgi. oben S. 285 Anm. 2). Quodlibetar tvar der Jesuit Ar- 
nold Havensius, der die Disjnäationen eröffnete, indem er 'loco facetiamm 


'j 


424,425 1571. 5Ö1 

424. Leonhard Kessel an den Provincial Anton Vinck^. i?/ie- Jan. 25. 
Ulis icird sich loegen der vom höhviischen Kanzler Wratisläv von 
Bernstein geicünscMen Reliquien an den EB. Sal entin tuenden. . Se- 
iiatus (Coloniensis) recepit litteras ducis Bavariae, quae adinodum 
gratac fuerunt'^. Reliquiae gnsiorum, quorum tcrminus finitus est 
Coloiiiae mancndi, brcvi hinc mig'rabimt. Puto aeris inclementiam 

in causa esse, quominus scnatus eos urgeat, Expectamus literas 
5 rev'""^"'" Moguntini et Treverensis ad senatum, qua de re p. Rhe- 
tius aliquotius scripsit ad p. Herraannum-'^, scd nihil responsi adhuc 
habemus. Köhi 1571 Januar 25. 

1 V fol. 205, gleichzeitige Copie ; VII fol. 191, Concept. 

425. Der Provincial von Oermania superior, Paul Iloffaeus, 
an Leonhard Kessel in Köln. Geusen in Köln. Herzog Ernst von 
Bayern. Lage der Societas in Bayern. Augshurg 1511 März 13. 

IV fol 214, Original. 

— Nos in liac provincia convictores non habemus nisi Dilin-März i3. 
gae'S ubi sunt ad 130 phis minus. Sperabamus vero, gusios ve- 


totam de liaeretico M. Luthero historiam recitavit eumqne antichrlstum fuisse 
apertissime asseruit, et coniprobavit' (Decnnatshuch V fol. SO). Bei den 
Dispidationen tvar Herzog Ernst von Bayern mit seinem Gefolge an- 
tvesend. 

Vinck war bis zum. 19. Januar in Speyer und- kehrte dann nach Mainz 
zurück. Es liegen von ihm Schreiben an Kessel d. d. Januar 1, 8, 12, 
28, Februar 5, 16 vor, in denen mehrfach über die Eeliquien, welche 
der Baron Bernstein wünscht, und über die bevorstehende Provincial- 
congregcdion die liede ist (vgl. Beiffenbery I, 141). Daneben schreibt 
Vinck am 1. Januar: Abhas Fulrlensis videtur valde serio agere de coUeg-ü 
fnndatione, ita vit, licet, diiferat consecrationem suam ad tempus, seribit, se 
nolle differre negotium c.oUegii. Aehnlich am. 12. und 23. Januar (IV 
fol. 204, 206, 207, 208, 210; VII fol. 192). 

Nach den Bcdhsprotokollen vol. 26 fol. 5 wurde dieser Brief des Her- 
zogs Albrecht von Bayern am .3. Januar 1571 im Bcdh verlesen. Es 
war lediglich eine Empfehlung des Hz. Ernst von Bayern. 
Hermcinn Thyraeus, Uector des Trierer Collegs. Rhetius schrieb ihm 
noch mehrmals in dieser Angelegenheit. Er.nt Mitte April traf vom 
EB. Jacob von Trier ein entsin-echendes Schreiben an den ItcUh ein. 
(Für ein verwandtes Schreibe.)!. Ka.spar Groppers aus Rom s. Ennen IV, 
838.) Auch bei der Universität und Stadt brachte Rhetius die Geusen- 
frage seit Januar 1571 immer wieder in Anregung und ersuchte (Jan. 5) 
Ernst von Bayern und seinen Hofmeister Dr. Andreas Fabricius, den 
EB. Salentin zum Einyreifen zu veranlassen. Am 29. Januar be.'ichloss 
auf Veranlas.'iung des Rlietius aucli die Universität und. der Secundar- 
klcruH ein entsprecliendes Gesuch an den EB.; dasselbe tvurde von 
Dr. Gottfried Gropper verfasst und am 1. Februar dem Kanzler Dr. 
Franz Burkard übergeben. Am 2. Februar schrieb Rhetius noch be- 
sonders an den EB. (Tagebuch). 

Aus Dillingen sclirieb am 5, Februar Peter Canisius an Peter Busaeus 
in Köln: Gratulamur aixgeri vobis niimerum stndiosonim et niessem spiritua- 
leni , quae Coloniae postularet integrum esse ac bene dotatum collegium 
(VIII fol. 2'"). — Im Februar bestanden 48 Studenten das Examen 


592 1571. 425,426 

Mtirz 13. stros radicitus esse evulsos e virginea Colonia, et evellet sane illos 
deus et ad Imnc rem utetar spero idoneo iiistrumento suo tempore 
domino ill'"'' Ernesto, quem qui vobis faveat liic scire avemus. 
In hac Germaniae parte valemus sie satis bene, nee desunt, qui 
nobis bene quique male velint, sed fertilior tarnen est vestra messis, 5 
et tametsi nos superiores Germani siinus, inferiores tamen cliristiani 
sumus. In Bavariae ducatu feliciter ag-itur, ubi omnia oppida, 
quod sciam, suo se principi in religione subieeerunt faeile. Hie 
princeps post Lusitanum potissimus nostre Societatis benefactor, 
qui 4 collegia habere de Societate nostra avet, eui est beneficen- lo 
tissimus. In bis partibus heretici novi nihil moliuntur; nam prin- 
cipes sunt catholiei dei gratia. — In Ingolstadiana aeaderaia nuper 
autoritate prineipis nobis tradita est pene tota faeultas artium cum 
redituum auctione, sed non sine difficultate quam tamen dominus 
niitigavit^ Lanshutanum collegium nostrum etiam uti spero habebit 15 
brevi sua initia. — In magna Societas opinione est in bis partibus, 
scholae et eonciones satis frequentes nee infrequentes in commu- 
nione, utpote Oeniponti^ proximo Natali die ad 1000, Monachii 
supra 1000, sed modicum hoc ad Rhenura, ubi omnia affluunt uber- 
rime, ut etiam exundcnt. Augustae 13. Martii 1571. 20 

426. Johann Rhetius an den Provincial Anton Vinck. Reli- 
quienbesorgung. VerhcmcUung mit EB. Salentin über die Geusen 
gefahr in Köln. Köln 1571 Mars 19. 

IX, 2 fol. 1, Concept. 

März 19. Hat loegen des Wunsches des bölimischen Kanzlers Ladislaus 

von Bernstein'^, Reliquien aus Köbi zu erhalten, zuerst mit dem 
Kanzler des Erzbischofs gesproclien ('multis cum eodem loquutus 
fui de conservatione religionis catholicae in civitate Coloniensi et 
de eadem re illi scriptum memoriale prolixum satis reiiqui, quod 
Pgymo domino placuisse opinor, cum sit ferventer catholicus') und 
dann am 12. März in Poppelsdorf mit dem, EB. selbsf^ verhandelt 
(mit Hälfe des dort anioeseoulen Dechanten'' von St. Andreas, singu- 25 
laris noster amicus). Der Erzbischof genehmigt die Bitte. Egi pre- 
terea Uli gratias, quod admonendo senatum Öoioniensem (quosdam 


9 


pro licentia in artilms: 22 Mont., 3 Laur., 21 Coron., 2 ohne nähere 
Bezeichnung (Decancitshuch. V fol. S7). Nach dem. l'acjetnich war von 
diesen beiden 1 Laur. und 1 Coron. 

1 Vgl. oben S. ö88 Amn. 1. 
Aus Innsbrtick ,'ichrieb der Rector Nlcohms Lannoy am 20. März an 
Kessel; er empfahl ilrni den Grafen Scliweikart von Ilelfl'enstein, einen 
besondern Gönner des Innsbriicker Collecjs, der seine Güter in Henneqau 
besichtigen ging (IV fol. 219, vgl. 223)'. 

3 Rhetius .spricht über diene Angelegenheit auch in .meinem Tagebuch. 

■* Rhetius £.rivühnt, dass er 'ininquaiii aiite.a cum rev"i<J doiiiino loquutus 
fueivim'. In sein Tagebuch hat Rhetius über diese Besprechung eine 
z. Th. icörtlich Hbereinstimmende ISotiz aufgenommen, 

^ Es ist Dr. Johann Swolgen. 


426—4^8 1571. 593 

enira ex suis Coloniam miserat ad tractandum de amovendis iiide mutz i9. 
geuseormn reliquiis) nos in causa religionis iuverit^ — Ita mo 
audivit et respondit, ut pludmum aedifiearet. Me admisit ad suum 
cubiculum seu Iiypocaustum, semotis omuibus aliis, de sede suurexit 

5 et veiiit ad me, et stans ita amiee et liumiliter mecura locutus est, 
quasi frater vel socius fuisset, non princeps. — Si suaviter et dex- 
tre iuvaretur, egregius et ecclesiae valde utilis princeps esset. Uti- 
nam saepius mihi daretur occasio, cum conveniendi in causis gra- 
vibus; nam in re levi non videretur interpellandus, est enim liomo 

10 gravis. — Coloniae 19. Martii 1571. 

427. Peter Canisius an Leonhand Kessel in Köln. Audio Miirz 25. 
de principe Bavaro in arcliiepiscopum istic eligendo bonam esse 
spem^. Fiat doraini voluntas, ut patronus vestro etiam detur colle- 

gio, quod certe percupimus videre fundatum. DiUngen 1571 März 25. 

VIII fol. 2v, Auszug des 11. Jhs. 

428. Franciscus Antonius 8. J., Ilofprediger der Kaiserin, an 
den rlieinisclien Provincial Anton Vinck, Türkenliga, Siebenbürgen. 

1 Vom 13. März 1511 liegt ein toeiteres VerzeicJiniss der Häuser, in luel- 
chen sich Geusen aufhielten, vor (Stadtarchiv, lieligionsakten). Danach 
gab es solcher Häuser in Alban 4, Ax>osteln 4, Brigida S, Columba 1.5, 
Cunibert 8, Jacob 2, Johann Ba2')tist 11, Johann in curia 1, Laurenz 2, 
Lupus 2, Martin 7, Mauritius S, Peter 9, Severin 8. Die Häuser .stim- 
men z. Th. mit den älteren Verzeichnissen überein (vgl. oben S. 619). 
Das Verzeichniss war auf Veranlas.sung des lihetius aufgestellt tcor- 
den, der zum 13. Februar notirt: Nulla amplius fit executio contni gu- 
seos, und in Folge dessen eine fieberhafte Thätigkeit entfaltete, um- 
auf den liath eimvirken zu lassen. Zum 20. März notirt lihetius (am 
6. März hatte eine Verhandlung zicischen liath und Universität statt- 
gefunden, bei 'Welcher Bhetius Wortführer der letztern gewesen urir): 
Intelligo, seiiiitum Coloiiiensem ita coepissc rursum actiouem gusiacam, qnocl 
qiiidara forte sua sponte iliscedcnt, uou faeile alii gns'n liiic liabitatnm veiiient 
(Tagebuch). 

2 Auf der Durchreise von Köln (das er am 2. Mai verHess, oben S. 587 Anm. 4) 
nach München tcar Ernst von Bayern am 15. Mai in Mainz Gast des 
Erzbischofs. Der Rector des Mainzer Collegiums Lambert Auer em- 
pfahl ihm bei dieser Gelegenheit die Kölner Jesuiten (Auer an Kessel 
d. d. 1511 Mai 19, IV fol. 218). — In seinem Tagebuch notirt Rhetius 
(der Beichtvater Ern.sts von Bayern war) zum 11. Januar 1511: Eg-i 
cum Fabricio de iiivanda liae ecclesia et Frisingensi pvomoveiido ad episco- 
patum Coloniensein ; nisi enim id fiat, metuo no non solum hie sod per totain 
Germaniam intereat tandem catliolicisniiis. Und zum 26. Januar: Spero, 
qiiod per eura Coloniensis ecclesia aliquando consolabitur. Sed daemon malus 
non desinit illi insidiari. Quid patiatur d. Fabricius, mihi conqueritur et videtur 
cum velle relinquere. Sod liortor illum, ut maneat propter bonum commune 
ecclesiae. Endlich zum 6. Februar: Data occasione conor agere, ne ad 
praelaturas in primario clero assumantur heretici et ne ad episcopatum, si 
revinws d. Salentinus resignet. Timeo valde, ne aliquid mali contingat, nimis 
multa mala audio de plerisque illustribns canonicis. Im April, kurz vor der 
Abreise Ern.sts , überreichte Rhetius diesem eine von ihm verfasste 
Denkschrift: De officio episcopi. . Vgl. Reiffenberg I, 153 und den An- 
hang des vorliegenden Bandes. 

Jesuiten- Akten. 38 


594 1571. 428 

Haltung K. Maximilians IL gegenüber der Societas und der katho- 
lischen Kirche. Prag 167 1 April 3. 

VIII fol. 114. gleichzeitiger Atiszug. 

April 3. Maxima oranium christianorum letitia ictum est iam et con- 

clusura foedns intcr siimiiium pontificem, regem Hispaiiie et Ve- 
netos ^. 

His etiam diebus inita est pax et concordia iiiter cesarem et 
Joannem Vayvodam Transylvanum^, promissa illi in matrimonmm 5 
filia ducis Clivensis, sed eo die, quo Glivensis advenit consensiis, 
tristis afifertur nmitiiis de obitu ipsius Transylvani, sed quoniam iiiter 
pacis conditiones, quas omnes Transylvanie proceres comprobarant, 
ea una erat, ut defuncto sine liberis Joanne Vayvoda tota eins 
ditio ad cesarem dcvolveretur, futurum speramus, imperatorem toto lo 
iilo regno sine sanguine potiturum. Etsi enira timemus, ne irrita- 
tus ea pace tyrannus Turca bellum Hungeris inferat, tamen cum 
eo bello cesarem ad ineundum foedus cum Venetis impellat, non 
est dubium, quin malus sit damnum passurus quam daturus. Res 
est digna, que sedulo domino deo commendetur. Ser"^"^ Imperator is 
noster strenuum se prebet fidei defensorcm, nam publico decreto 
sub gravissimis paenis inhibuit, ne lieretici libri in hoc Boheniie 
regno imprimantur vel aliunde importentur, sicque multi sunt bi- 
bliopolis ademptl libri. Preterea duobus vel tribus concionatoribus 
hereticis, qui clam in aulicorum domibus concionabantur (uti moris 20 
erat) interdixit, ne id amplius facercnt. Insuper Italum quendam 
apostatam nomine Paleologum, cuius statua Rome eombnsta fuorat 
et hie Frage nidiflcaverat et cristas erexerat, in teterrimura con- 
iecit hisce diebus carcerem^, maximo omnium bonorum applausu; 
multa denique alia prestitit et praestat, quibus hereticis oranibus25 
admirationi est et terrori catholicosque magna afficit letitia. Oran- 
dus est dominus, ut sua in illum dona conferat et augeat indies. 
Pest in Prag. Neue CoUegien in Przemysl, I'osen und Graz. — 

Cesarea Maiestas benigne nobis restituit lectionem universitatis 
Viennensis, quam petcbamus, et amplissimam concessit exemptio- 
nem ab hospitum quorumcunque susceptione.. Ab altero vero privi-30 
legio"^ abstinendum sibi nunc temporis putavlt, ne aliquorum jprin- 
cipum protestantium aiiimos ad aliquid molienduni irritaret. Pro- 
misit tamen cesarea Maiestas, se id Privilegium potius alicui partl- 


1 Beaieht sich auf die Liga gegen die Türken {Schivarz l. c. I, 179). 
Dieselbe kam erst am 25. Mai deßnitiv zu Stande. 

2 Häberlin l. c. VlII, 436. 

3 Vgl. über diesen früheren Dominikaner Jacob Massülara (mit dem 
Beinamen Palaeoloqus) Maffei, Annali di Gregorio XIIL, II, 251 ff'., 
NuntialiirbericMe 1572-1585, II, 411 ff'. 

^ Am Bande: Hoc privilegin m postulabat a S. M'e, ut approbaret, pnblico instru- 
niento institutum Societatis inceretque potestatem per totnm imperinm So- 
cietati munera sua exercendi etc. 


428-430 1571. 595 

cTilari collegio, iibi eo opus esset, concessuriim. Videat ig-itur Rev. Apni 3. 
V.; quonam potissimum privilegio et qiiod istius provincie colleginm 
indigeat, et id mihi clare signiflcet. Dabo enim operam, ut qiiod 
vobis inserviendi desiderimn animo gesto, opere demonstrem. — 

429. Johann ZantJiaeus an Leonhard Kessel in Köln. Fort- 
schritte der Societas: Graz, Fulda. Rom 1571 April 19. 

IV fol. 225, Original. 
5 — Fuerunt nostri tempore Paschae occupatissimi in excipiendis Apvii i9. 

confessionibus, ita ut neque nunc tertia pai^s Iiominum in Urbe et 
advenaruni sit confessa, quia facta est reformatio a sanctissimo do- 
niino nostro, ut nemo nisi coram cardinali Sabello et aliis exami- 
natus et approbatus Iiuic officio tanti sacramenti vacaret. Ita fac- 

10 tum est, ut etiam mihi indigno imponeretur non solum, ut confes- 
sarius sim transalpinorum in Collegio Germanico ordinarie et auli- 
corum cardinalium Hosii et Augustani, sed etiam ut, licet non 
satis peritus italicae linguae, tamen non paucorum etiam italicas 
confessiones audierim. Neue Collegien in Polen. Zanthaeus loird 

15 fm Herbst nach Deutschland kommen. Archidux Carolus instat 
saepius pro collegio in Stiria, et abbas Fuldensis idem optat in 
quadam sua civitate. 

430. Johann Zacharlas an Leonhard Kessel. Seine Thätig- 
keit in Ingolstadt. Haltung Herzog Albreclits von Bayern. Ingol- 
stadt 1571 Mai 24. 

IV fol. 233, Original. 
— Redii nuper ex urbe Romana in qua ante triennium s. Mai u. 
obedientia iubente profectus philosophiae cursum absohi. Quanta 

2oautem cum mea consolationc illic egerini, non attinet dicere; bestia 
enim non homo sit, necesse est, qui in archicollegio Societatis 
intcr tot sanctos patres et fratres in urbe tarn i'cferta omni 
sanctitate, quo mater est totius ecclesiao catholicae, si versetur, non 
tantain iiidc consolationem capiat, quantam possibile est liomiiiem 

snposse capero. Id solum dixerim, rae deum optinium maximum assi- 
due precari, ut si s. obedientiac placeat, illuc redire aliquando et 
vitam meam transigere liceat. Bcatum enim et foclicem me arlii- 
trarer, si hoc meuni corpusculum sacratissima illa terra tot sanc- 
tissimorum martyrum sauguine conspersa coopcriri contingeret. 

30 Sed forfcasse non deecbat corpus lioc tot peccatorum sordiJuis con- 
spurcatum sacra illa humo contegi, et ob id afflicta satis valetu- 
dine in Germaniam sum remissus et impraesentiarum IiigoJstadii 
vivo una cum p. Reynero Fabritio. — Doceo in hac Ingolstadiana 
academia (quae nuper ab ill™° duce nostro, quoad artisticam facul- 

astatem, Societati commissa est) humaniores literas, auditores habeo 
satis frequentes optimae spei adolescentes. Grosse Theuerung in 
Bayern. — Princeps noster religiosissimus, ut in omnibus, sie etiam 
in hac temporum difficultate pietatem suam et in deum fide'ni 


596 IbU. 430,431 

Mai 24. egregie commonstrat, supplicationes enim solemnes per totam Bava- 
riam singulis sextis feriis haberi iussit, liomines etiam certos in 
civitatibns et oppidis singulis provinciae suae constituit, qiii ostia- 
tim pecunias in pauperum sustentationem coUigant, Gravem etiam 
mulctam in eos constituit, qui ita Jeviter iurant, gravissime in r» 
liaereticos animadvertit et id genus alia inulta instituit^, que optimi 
principis religionem testantur nobisque promittunt. deum sua miseri- 
cordia Bavaris adfuturum propter se et propter Albertum servum 
suum. Ingolstadii ipso die Ascensionis 1571. 

431. Aufzeichnung des Decans der Artistenfaeiiltät Johannes 
Bremai'us Efferensis ^. Verlängerung des Indadts tertiae gratiae. 
Tadel des Papstes über die 8tadt Köln und die Universität. Köln 
1671 Juni 12. 

Decanatshuch der Ärtistenfacultät V fol. 48. 

Juni 12. Conventus praecipuorum membrorum der Universität im Mino- lo 

ritenkloster. Die Provisoren Philipp Gail, Goddert Hittorf und Con- 
stantin LysJcirchefi lassen durch (den Vicekanzler der Universität) 
Konrad Betzdorf vortragen, dass der Rath heim P. Pius V. die Ver- 
längerung des Ihdidts tertiae gratiae erioirkt häbe^. Schwierigkeiten 
habe verursacht, quod pontifex rempublicara et Universitäten! de 
bis quinque defeetibus baberet suspectum: 

1. quod, cum istae gratiae potissimum concessae sint ad pro- 
movendum Studium theologicum et religionem catholicam, vel nullae 
vel rarae admodum in theologia hie fiant Jectiones'^; ir, 

^ Üben damals verbot er die Communio sub utraque in seinen Ländern 
lüieder (Knöpfler l. c. S. 214 ff.). Ueber AlbrecMs Persönlichkeit vgl. neuer- 
dings Riezler in den Abhandlungen der Münchener Akademie XXI, 65 ff. 

2 Decan 1571 März 24—Dec. 12, wo er starb. 

2 Die betr. Bulle wurde durch Konrad Betzdorf im Namen der Stadt 
und Universität am 3. Jidi dem Klerus insimiirt (Decanatsbuch V 
fol. 45). Die Verlängerung des Indidts erfolgte wiederum auf 3 Jahre. 

* Rhetius verzeichnet darüber in seinem Tagebuch: Qnoninm instanratio 
facultatis theologieae apud d. Betztorpium et Steinweg tentata (Nr. 420) nou 
■successit^ alia via eam aggressus sum. 15. Maji egi cum Jacobe Midtlendorpio, 
nt dignaretur legere Magistrum sententiarum et Gratianum; respondit se non 
posse, quamdiu capitulo ad Gradus astrictus est servitio, cupit aliud beneficium. 
liogavi eodem die Jacobum Schonhoviuni, qui canonicatum habet apud S. Se- 
vei'inum cum tali onere, ut doceat; liunc rogavi, ut legat evangelistas et Acta 
npostolorum, et iste se excusavit. Die 16. in eadem hac causa tractavi cum 
Hermanno Swertano, et is epistolas Pauli paratus est legere. Die 17, locutus 
sum cum Joanne Episcopio Vucbtano, et vult interpretari psalterium. 22. Maji 
egi cum Wilhelmo Trago, paratus est legere, sed vellet sibi concedi lectionem 
epistolariim Pauli etc. Die 8. Junii Jacobus Sehonhovius resi^ondit mihi, se 
paratum docere. Habeo igitur hunc pro evangelistis. Eodem die egi cum lic. 
Joanne Tongrensi de legendo Moyse et historiis veteris testamenti. Imi^etravi, 
incipiet Genesim, sed prout labor successerit, ita videtur velle pergere vel de- 
sistere (vgl. ebd. Juni 12, 18—20, Juli 3). Am 10. Jidi erklärte .nch die 
theol. Facidtät tnit den Vorschlägen des Rhetius einverstanden. Ob- 
tinui etiam, quod professio fidei Pii IV. describetur in libro decani et a pro- 
movendis praestabitur. Ersteres geschah am 16. Augtist, am 23. Se2)t. 


431 1571. 597 

2. qiiod similiter ius canonicum et decretum, ad quod docen- juni 12. 
dum beneficiati sunt obligati, negligatur; 

3. quod quidam actu haeretici hie proflteantur; 

4. quod, cum tota universitas obligata sit ad professionem 
sfldei edendam iuxta decretum concilii Tridentini et Pii IV., ne üll 

quidem hoc faciant, quibus huiusmodi prospicitur beueficiis^; 

5. senatum in eo delinquere innuit pontifex, quod cum proximo 
anno geusianos et rebelies eiecisset, nunc plcrosque eorum patia- 
tur urbem repctere. 

Auf Veranlassung der Provisoren ersuchte Betzdorf darauf die 
10 Versammlung , ut ipsi domini de universitate cum professoribus 
certos viros deligant, qui tempore oportuno conveniant et de medils 
corrigendi quatuor priores defectus ad academiam spectantes raa- 
ture deliberent^. Addunt senatum quantum ad quintum attinet 
non commissurum, ut quis merito de sua negligentia conqueri 
ispossit; edicta promulgata de geusianorum eiectione executurum se 
promittit ^. 


tandem impetravimus, iit promovendi in theologia edant professionem fidei 
iuxta forinam. Dagegen gelang es Rhetms zunächst nicht, die Univer- 
sität zu einer Sitzung pro instauratione faciiltatis theologicae zu betvegen. 
Gottfried Gropper, dessen Hülfe sich Rhetius in solchen Fällen zu be- 
dienen pflegte, imirde krank und starb am 10. August (8. 608 Anm. 1) ; 
Konrad Betzdorf an den sich Rhetius am 8. Aug. loandte, cnrabit, ubi 
[Coiistantitius] Liskircliius ad conveiitum Francofortensein profeetus fuerit. 
Schliesslich karn tuohl die Sitzung, aber nicht die instauratio zic Stande 
{Tagebuch). 

1 Vgl oben S. 589 Anm. 1. 

2 Nach dem Tagebuch des Rhetius tvurde dieser von Seiten der theolo- 
gischen Facultät deputirt. 

'■^ Vgl. oben S. 598. Der Rath konnte sich augenscheinlich nicht schlüssig 
'werden, wenn er auch in der Morgensp7'ache vom April 1511 die 
früheren Erlasse erneuerte. Rhetius sagt in seinem Tagebuch, dass 
einzelne Rathsherren patroui Guseorum seien , er erwähnt namentlich 
(Constantin) Lyskirchen (April 25, Juli 26). Am 16. Juni 1571 lief 
ausserdem ein Schreiben der Kurfürsten von der Pfalz, von Sachsen 
und Brandenburg d. d. Ap^'il 24 ein, durch loelches der Rath von 
schroffem, Vorgehen gegen die Geuse^i abgehalten werden sollte. Der 
Rath verwies in seiner Erioiderung auf seine früheren Antworten und 
erklärte sich bereit, ivegen seines Vorgehens gegen die Geusen (mitleid- 
liclie bescheidenheit, die wir wider die Niderlender gebruiclit, und die eliehafte 
uiul unvermeidliche Ursachen des ausweisens) vor dem Kammergericht zu 
Recht zu stehen (Stadtarchiv, Religionsäkten) . Vgl. Ennen IV, 840, 
845 ff. limine Uebertreibung ist es jedenfalls, toenn Rhetius in seinem 
Tagebuch zum Ende Juni bemerkt, der Rath habe im Anschluss an 
dieses Schreiben der Kurfürsten revocavif; edictum suum contra Guseos. 
Am 29. Mai ersuchte EB. Daniel von Mainz den Rath, den Geusen 
gegenüber standhaft zu bleiben (Stadtarchiv, Reich.'isachen). Der Rath 
ertviderte am 27. Juni zustimmend, sandte aber Cojne des Briefs der 
drei protestantischen Kurfürsten mit und bat den EB., sich Kölns an- 
zunehmen, falls Weiterungen entstehen sollten (Briefbuch vol. 90 fol. 
19). Aehnlich schrieb er am 29. Juni an K. Maximilian (ebd. fol, 28). 


598 1571. 432 

432. Leonhard Kessel an den Provincial Anton Vinck z. Z. 
in Trier ^. Äntioort auf dessen Schreiben vorn 18. Juni '^. Perso- 
nalien. Ueher einige dem Wahnsinn verfallene Jesuiten. [Köln 
1571 Ende Juni.] 

IV fol. 197, Goncept 

Ende Juni. Johann Berkelius und Älardus sind gestern von Trier angekom- 

men und iverden ihre Reise nach Nimwegen, Herzogenhusch, Änt- 
tcerpeoi fortsetzen. Freiet sich, dass P. Hermes (Halbaverus) mit 
seinen Genossen gut in Trier angekommen ist ^. Näheres über P. 
Hermann Slusius (in Dinant) und P. Gerhard Pesch (in Köln) 
wird Berkelius bei seiner Rückkehr nacJi Trier dem Provincial münd- 
lich mittheilen. Kessel hält es für das Beste, den 8lusius aus der 
Societas zu entlassen, nam ab aliquot annis qnodam vitio occulto 
laborabat, qiiod non voluit indicare suis superioribus, et est idem illud 
Vitium, quo laborabat Rodolphus Auglus'^, propter quod Moguntiae, 
cum ibidem essemus, dimissus est, et cum eodem iam contractus 
est habitus et melancolia quasi incurabilis. — Quoad p. Kempen- 5 
scm {Gerhard Pesch) ^ heri mane 7. hora clam exiverat colleg'ium 


Vom 23. bis 30. April hatte in Mainz die 2. rheinische Provincialcongre' 
gation. stattgefunden, an ivelcher von den Kölner Jesuiten Leonhard Kessel, 
Peter Busaeus und Johann lihetius theilnahinen (Tagebuch 18. April; 
IV fol. 224; liei/fenberg I, 141). Auf dieser Congregation wurde der 
Trierer Eector Hermann Thyräus als Procurator der rheinischen Pro- 
vinz bestimmt, der sich zu der vom General Borgia auf den Juni be- 
rufe7ien Versamndung der Procuratores jyrovinciarum nach Rom be- 
geben sollte (VII fol. 206). Am 9. Mai icaren die Kölner Jesuiten 
wieder zu Hause. Am 16. reiste der Provincial Vinck nach Trier 
(VII fol. 228, 231, 229). 

Die,ses ScJireiben liegt IV fol. 235 vor. Vinck theilte u. a. mit, da.ss 
Hermann Thyräus, Nicolaus Lannoy und Martin Stevordianus (d. i. 
die Procuratores Rheni, Germaniae superioris und Aicstriae) am 17. 
Mai von Innsbruck nach Rom gereist seien. Gamleo Juliam et Cliviani 
purgari hereticis ac perniciosis liomiiiibus. Spero, qiiod apostolicuin breve 
iiivabit Coloiiiensem senatiiin, ut et reliquias geuseorum expellant et in theo- 
logica congruas lectiones procureiit. 

Am 13. Juni; am 6. Juni verliess er Köln (Tagebuch); am 17. Juni 
schrieb er aus Trier an Kessel u. a. über seine Krlebnisse auf der 
Reise in Koblenz: Cunfluentiae sabbato quatuor temporum (Juni 9) 2b aut 
2G saccrdotii dignitate ornati sunt, inter qnos decani, officialis, abbas; pvilchre 
omnia secunduni Trideiitinnm concilium. Et uti antea visitati sunt nomine et 
inssii vevi"' nostri eeclesiastici (obenS. 570), sie iam praesertim Confluentiae 
cives, qui aut catholici esse debent aut autoritatem archiepiscopi experiri. 
Laus deo (IV fol. 234). 

Darüber handelt ein Sehreiben des Provinciais Vinck an Kessel d. d. 
1571 März 23 (IV fol. 221). Das 'vitium ' ist hier nicht klar bezeichnet, 
doch ist gesagt, dass cum vitio illo non convenit in Societate servare tales, 
nisi magna darent periitentiae signa et speni niagnam cmendationis. Slusius 
wurde imi September aus der Societas entlassen (IV fol. 259). 
lieber Gerhard Pesch vgl. oben Nr. 367. A?iton Vinck schrieb über ihn 
in dem Anm. 4 erwähnten Schreiben: Doleo de p. Gerardo Kempensi; 
verum quia ille uti vercor in hoc malura dobilitutis ineidit ex laboribus, quos 


432,433 1571. 599 

neinine sciento cum vcste sua longa clomestica. Circa meridicm Ende Juni, 
est reversus . . ., aperfca porta rccta venit ad cubiculum mciim 

clamans, quod stultus esuriret et deberet comedero P. 

Berkelius valdc miratur de eins stultitia .... In dies fit dcbi- 
5 lior in capite. — P. Ilasius und P. Arnoldus sind hei den übrigen 
Professoren der Artisten facid tat am beliebtesten, ita ut iam omnes 
sie satis affecti videantur erga Societatem. — P. Lambertus (Kupe- 
lius) .... est corpore admodum fortis et robustus, videtur san- 
g'uino abuudaro, ex qua abundantia puto venisse capitis debiü- 
10 tatcm. 

433. Georg Bader, Pector des Cullegs in Würzburg, an Leon- 
hard Kessel in Köln. Würzburg 1571 Juli 31. 

IV fol. 246, Original. 

Res colleg'ii mediocriter eunt'. — Mox nie l^\ildain conferam, juii si. 
ut videain, quac sit spes collegii futuri'^. — Rector Viennensis dici- 
tur esse Graecii^, quac est metropolis Stiriac et sedes archiducis 
Cavoli, ut cum eo de collegio ibidem erigondo constituat. Provin- 
15 Cialis Austriae Icgatus ad regem Poloniae a summo pontificc mis- 
sus ^ — Der Bischof von Eiclistädt hat dem Würzburger Colleg einen 
Besuch abgestattet. 


fecit in Societate, niag-na [jatienti;i cum illo liabenda est. Er iciederholte 
das am 9. April: Ego multiim illi contlesceiiclentlum puto; uam debilitatera 
capitis puto ipsum acqui.slvi.s.se laboivuirlo et studenclo iuortlinato in Societate 
(IV fol. 224, 244, 247). In seinem »Schreiben vom 18. Juni (S. 508 
Anvi. 2) kommt Vinclc noch einmal eingehend auf Slusius und Fesch 
zu sprechen. 

1 Vgl. für die Lage Wegele l c. I, 127. 

^ Für Fidda vgl. oben Nr. 429. Der Abt Bcdlhasar von Fcdda halte 
zwar am 27. Juli 1570 seinen Landständen geloht, ohne ihre Ge- 
nehmigung Iceinen neuen Orden einzuführen, aber unter dem Einflicss 
.seiner beiden liäthe Dr. Friedrich Landau und Adam Mangold, die 
bei den Jesuiten in Trier sttodirl hatten, fasste er gleich darauf den 
Fmtschluss, den Jesuitenorden zu berufen. Das Domkapitel, dessen De- 
chant Hermann von Windliauseu und dessen Propst Schott ebenfalls 
von den Trierer Jesuiten ihre Ausbildung empfangen hatten, erklärte 
.sein Kinverständniss, und so wandte Balthasar .sich an Georg Bader 
in Würzburg und an den Provincial Anton Vinclc in Mainz. Am 8. März 
1571 veräammelte sich dagegen die Ritterschaft von Fulda zu Ilünfeld, 
verlangte die .Geioährung der A. C. und das Fernbleiben der Jesuiten 
(vgl. Heiff'enberg I, 132 ; Ileppe, Die Eestauration des Katholicismus in 
Fulda S. 24 ff.; Komp, Die zweite Schule Fuldas und das päpstliche 
Seminar S. 7 ff.; Komp, Balthasar von Fulda und die Stiftsrebellion von 
1576, Ilist. pol. Blätter 56 S.Off'.; Egloff'stein, Balthasar von Dermbach 
und die katli. Restauration in Fulda S. 4 ff.). — Der oben mehrfach er- 
wähnte Dr. Mauritius Winkelmann wurde Kanzler des Abts Balthasar. 

'■^ Der Rector des Wiener Collegs hiess Franz Antonius. Ueber das Je- 
suitencolleg in Graz vgl. Krones in den Beiträgen zur Kunde steier- 
onärkischer Geschichts quellen XXII, 6 ff'.; Nuntiaturberichte 1572— 1585, 
III, Einl. S. 50). 

* Der Provincial hiess Laurenz Magius. Er wurde als ausserordentlicher 


600 1Ö71. 434, 435 

434. Johann Zantliaeus cm Leonhard Kessel. Politische An- 
gelegenheiten. Personalien. Rom 1571 August 10. 

IV fol. 252, Original. 

Aug. 10. Kev. p. generalis praepositus cum rev. p. Polanco etMiron et aliis 

2 patribiis et 2 fratribiis a ponfcifice ad regem Franciae, Portu- 
galliae et Hispaniae est missus ante niensem ob imionem foederis 
conflrmandam contra Tiircam^ Frater regis Philipp! ^ classibus 
trireraibus et milite instructus iam Neapolira appulit. — ßev. p. 5 
Natalis est vicarius, et p. llermannus^ videtur iam vester provin- 
cialis designatus. — 

P. Franciscus Hcmeroliis ex febri et fluxu sanguinis [mortuus 
Aug. 2. est] postridie Vinculorum S. Petrl^. Forte ego cum p. Astensi post 
2 menses Rev"^'" V. videbo^. lo 

Missus est p. Toledus cum cardinali Commendono ad impera- 
toreni et duces electores a papa ob eandem unionem^. Missus est 
provincialis Austriae a pontiflce ad regem Poloniae et hanc ob cau- 
sam et alias secretas. Rex Poloniae donavit collegio Vilnensi 
celebre et magniflcum templum d. Joanni Baptistae sacrum''. Etis 
quia concionatorem Germanuni istic desiderant, invitat me istuc 
provincialis Austriae. Templum nostrum hio Romae exurgit in 
altum. Dux Bavariae tertium collegium desiderat in Lansut, et 
archidux Carolus in Graetz, metropoli Styriae vel Carintiae. Alia 
corara, speramus initio Septembris nos discessuros ex Urbc. 20 

435. Mainzer Jahresher icht über das Jahr lölOJll, verfasst 
von Johann Busaeus. Mainz 1571 August 13. 

X. a. «., Oricjinal. 
Aug. 13. 42 Brüder, davon 9 Priester, 19 Magistri, 6 Studiosi, 8 Coadiu- 

iores. Gestorben sind Ilermannus Alfonsus, Petrus Sylvius^ und 

päpstlicher Nimtvus an Kg. Sigmund August von Polen geschickt 
(Wierzboicslci, Synopsis legaturum, nuntioruni etc. in Polonia) S. 60. 
Am 9, August kam er nach Wien zurück (vgl. sein Schreiben an Leon- 
hard Kessel d. d. Wie^i 1571 Aug. 19, IV fol. 258). 

1 Das hatte schon am 21. Jidi der Provincial Anton Vinck aus Trier an 
Kessel geschrieben (IV fol 244). Ein eingehender Bericht d. d. Eom 
1571 December 11 über die Thätigkeit der Gesandtschaft in Spanien 
und Portugal, daneben über den Türkensieg, Marcanton Golonna u. s. tv. 
IV fol. 284 (vgl. Sachino l. c. III, 329). 

2 Don Juan d Austria. 
^ Hermann Thyräus. 

'^ Ein Brief des Ilemerolus an Kessel d. d. Eom 1571 Ap)ril 19 beruht IV fol. 226. 

^ Zanthaeus verliess Ende August Rom, kam im October nach Deutsch- 
land, blieb kurze Zeit in Köln und ging dann nach Nimicegen, wo er 
Anfangs December anfing zu predigen (IV fol. 265, 286). 

" Sachino l. c. III, 829; Schwarz l. c. I, 183 ff . 

^ Vgl. ausser Sachino III, 339 das Schreiben des Richard Zanthaeus an 
Leonhard Kessel d. d. Braunsberg 1571 October 16 (IV fol. 269) und 
den im Anhang verzeichneten Braimsberger Viermonatsbericht d. d. 
1571 October 17. 

^ Sachino III, 344. 


435,436 1571. 601 

Caspar Huttenus. Proviiicialcongregation^, auf der Petrus Sylvius, Ax^g. n. 
Georg Bader (Rector in Würzburg) und Peter Loppersum die Profess 
ablegen, 400 Schüler. Schul f'estlichkeiten, Dichtungen, 7.9 Convic- 
tores. Fuit aliquando in publica recrcationc, absentibiis praofectis, 
a discipulis quaesitiim, cur fere convictores doctrina externos antei- 
rent. Cum alii alias proferrcnt causas, vicil; tarnen, qui hoc omne 
in sacramentorum frequentem usum contulerat. Predigten (zioei an 
öjedem Sonntag). Ilabitae sunt item conciones Francofurti apud 
j\lenuni, loco omni liereticorum coUuvio refertissimo. Der Dechant 
am Dom hat Predigten eines Mainzer Jesuiten zur Zeit der Frank- 
furter Messe veranlasst. Wundericasser (aqua in honorem S. Joannis 
benedicta) erfolgreich gegen Wahnsinn angewendet. Beichten. Armen- 
pflege. 

436. Lambert Auer an Leonhard Kessel. Fundirung des 
Mainzer Collegs. Predigt in Frankfurt. f3Iainz] 1571 August 22^. 

IV fol. 256, Original. 

Adr. Eev. aclmodum in Christo patri d. Leonardo Kessel, S. J. rectori, 
Coloiiiae. 

— Fundationem nostram rev™"^ et altissiraus elector perfecit, Aug. 22, 

josicut patres Romani petierunt, adeo ut satis placeat rev. p. pro- 
vinciali, qui etiam putat non passuram repuisam. Fecit hypothe- 
cam mensam suam pro 1600 tloj-enis aunue una cum duobus 
monasteriis. Preterea factum est collegium instar universitatis in 
eadem fundatione, quod potestas ei datur promovendi in artibus et 

1.0 thcolog'ia. Item lit mentio dotationis absolvendac, id est, ut 60 
personae aliquando alantur. Nominatim insuper personis Societatis 
privilcg-ia cxcmptionesque ab Apostolica Sede collatae salvae esse 
debent. Capituli sigillum appcnsum est et decanus nomine totius 
capituli eadem conllrmavit ^. — Ecv™"^ circa festum s. Michaelis rev. sept. 29. 

20 p. provincialem expectat et cupit adessc, ut tradat et agat quedam. 
Est domus contig'ua convictoribus , quo venalis dicitur 2600 11. 
Frankfordiensibus, eam speramus rev'""'" empturum. — Disimtatio- 
nen und Predigten. — 

Eg'o ante 14 dies rogatus fui, ut Frankfordie iterum conciona- 
rcr, quamdiu conventus ibidem agitur commissariorum principum 

25Statuumque imperii^. Itaque ascendo et descendo pro ratione festo- 
rum et deus döt gratiam singularem, ipsi honor; sperat decanus 
magnum fructum, catholici multum laetantur. — 


^ Vgl. ohen S. 698 Anm. 1. 

2 Ein Schreiben des Georg Halenius an Kessel d. d. Mainz 1571 Juli 2 
■und ein anderes des Lambert Auer d. d. Mainz 1571 Jidi 11 behandeln 
Personalfragen (IV fol. 288, 242). 

^ Das schrieb der Provincial Vinck am 26. August aus Trier noch be- 
sonders an Leonhard Kessel (IV fol. 258). 

* Ilüberlin, Neueste teutsche Reichsgeschichte VIII, 584 ff. 


602 1571. 436, 437 

Aug. a2. Eev'"' concionatorcm egi qiiamdiu hie iuit, et spcro cum satis- 

factione et fructu. — 22. Augusti 1571. 

437. Johann Rhetius an den Jesuiten Jacob Avellaneda am Hofe 
zu Wien. Lage der Jcatkolischen Kirche am Rhein. Bitte, das Ein- 
greifen der katholischen Fürsten su veranlassen. Kölnl571 August 30. 

IX, 2 fol. 8, Concejyt. 

Adr. Rev. p. Jacobo Avclluneclae S. J.^ Vieniiam ad aulam imperatoris. 

Aug. 30. In domino gravisus sum, ac non immerito, ob ca quae rev. patres 

d. Franoiscus Antonius et d. Petrus Canisius de zelo catholicorum 
principum alias scripscrunt. Consimilem zclum ostendunt in liacs 
Kheni provincia nostri Colonienses, qui inter tot ac tantas prote- 
stantiuni insidias in fide catholica immobiles perstant. Nihil pro- 
fecto intentatum hie relinquunt advcrsarii, quo religionem subver- 
tant, perinde atque omnis ipsorum gloria et salus ex intoritu istius 
civitatis pcndcat. Nam circa festum Nativitatis s. Joannis Baptistac lo 

Jiuiii. trcs principes, elcctores Palatinus, Saxo et Brandenburgicus pro 
Gusaeis ad senatum propriis manibus subscriptas litteras dederunt^ 
Metuo, ne tantorum principum minae nonnihil humanam inclinent 
intirmitatem ob mercimonia. At in dco confido, qui sanctae huius 
civitatis hactenus protcctor fuit. Is eam proteget quoque in postc- is 
rum propter se et sanctos suos, et in adversitatibus gratiam et 
constantiam suppeditabit, ut sanctum noraen eins in conservatione 
Ubiorum Coloniae s. romanae ecclesiae fidelis liliae a multis glorill- 
cctur. Electio certe novorum consulum divino aspirante numine 
cessit prosperrime ^. Scd quia homines sumus, humano quoque indi- 20 
gemus auxilio et solatio. Dens enim per media iuvarc consuevit. 
Quamobrem dum adversarii a sancto proposito conservandae rcli- 
gionis antiquae bonos retraherc couantur, optarem aiflictos ipsorum 
animos erigi et confirraari literis catholicorum principum, legatorum 
etiam et doctorura hominum. Quia auteni adversariorum importu- 25 
nitate compulsi Colonienses ad imperatorem scripscrunt, rev. P'^"^ T. 
maiorem in raodum obnixe oro, effice per imperatricem, eins eon- 
fessarium^ et concionatorcm '^ legatum regis Hispaniarum, nuntiuni 


Das Schreiben war schon vom 24. April datirt, kam aber erst am. 16. Juni 
nach Köln (oben S. 597 Amn. 8). Dass die in Köln wohnenden Geusen 
um^diese Zeit ein Nachlassen im Vorgehen des Raths gegen .nie em- 
pfanden, beweist vor allem die Thatsache, dass am 12. August 1571 die 
niederländische reformirte Gemeinde in Köln sich von der deutschen 
reformirten Gemeinde trennte und selbständig organisirte (Werken der 
Marnix-Vereeniging Serie 1 Deel JUS. 3 ff'.; Simons, Die älteste evan- 
gelische Gemeindearmenjjflege am Niederrhein S. 68 ff.). 
Die neugetcählten Bürgerm,eister waren Melchior von Mülheiin 'und 
Gerhard iHlgrum. 

P. Franciscus Corditbensis. Kr Hess eben damals ein Werk bei Martin 
Cholinus in Köln drucken, tcobei er die Vermittlung der Kölner Jesuiten 
ansprach (IV fol. 241, 244, 249). 
F, Franciscus Antonius, zugleich Rector des Wiener Collegs. 


437,438 1571. 603 

apostolicum, baronem a Bernestein et reliqiios, quos utiles ad id Aug. so. 
iudicabis: effice inquam, iit saltem nunc per imperatorem in sus- 
ccpto catliolicae religionis studio consules et senatores Colonienses 
confirmentur. Olim nimis magno constitit, Ungaros a Germanis 

5 Petitum auxilium non impetrasse. Si enim in tempore contra Tur- 
carum principem Germani Ungaris opem tulissent, forte in liodier- 
num usque diem Buda christianorum esset. Si, quod deus avertat, 
civitas et ecclesia Coloniensis ruant, metuendum ne, quiquid catholi- 
cismi in Germania reliquum est, secum in ruinara traliant. Etenim 

10 si adversarii plura in conventibus suff'ragia obtineant, quis tum 
scrvabit, bone deus, nisi tu virtutem tuam ex alto ostendas? Uti- 
nam catliolici tarn zelosi et concordes in auxiliando forent, quam 
protcstantes in oppugnando, licet alioqui inter sc de rebus fidei 
minime consentiant^. — 

15 Multam salutem precor doniino comiti Icgato regis catbolici, 

cui gratias ago ob literas ex comitiis Spircnsibus ad senatum Co- 
loniensem datas, plurimum illae profuerunt^. 

438. Aufzeichnung des Decans der ArtistenfacuUät Johannes 
Bremarus Eff'erensis. Verhandlung eQi der Universität in Sachen der 
eingewanderten Geusen. Köln 1571 September 22, 26. 

Decancdshuch der Artistenfacidtät V fol. 46. 

Sept. 22. Convocati fuerunt iussu d. rcctoris^ ad Minores Sep^ 22, 26. 
domini de clero et dcputati nomine universitatis, et propositum 
20 fuit per d. Rhetium m. n., ad c-onscrvandam religionem catholicam 

' In ähnliche')^ Sinne schrieb liheiius an demselben Tage an Feter Ca- 
nisius nach Dillinf/en. Er bat um Briefe des Kaisers und der Erz- 
herzöge Kart und Ferdinand ; er theilte ihm gleichzeitig mit, das s Gott- 
fried Gropper (atlileta forti.s — licet non tlieologus sed iurisperitus esset, 
optime tanien de re tlieologica meritus et {imicus Societatis nostrao fuit) vor 
■wenigen Tagen gestorben sei, und regte die Frage an, ob es nicht zu 
empfehlen sei, si viri docti libros (protestantibus principibus et magistra- 
tibus) dedicarent catholicos; forte enim legcront et inter legendum deus 
in inentibus operaret? (IX, 2 fol. 5, Concept; Tagebuch ad Aug. 30). 
Canisias schrieb d. d. Augsburg 1571 September 6 an Leonhard Kessel: 
De collegiü vestro, sitne progressurum an imininutioneni aliqnain et mutationera 
passurum, audio dubitari (VIII fol. 2). — Gottfried Gropper, Rath des 
Herzogs von Jülich, Vater des jungem Gottfried Gropper, der Scho- 
laster von S. Gereon war, starb am 10. Aicgust (Tagebuch). Das De- 
canatsbuch der ArtistenfacuUät V fol. 45 sagt zum 10. August: Obiit 
clarissimus et celeberrimus dominus iuris doctor Godefridus Gropperus, decus 
et ornamentum non solum suae familiae verum etiam reipublicae, nniversitatis 
et aulae Juliacensis, cuius fuit consiliariiis vigilantissimiis. 

2 Mehrere Briefe des Rhetius (an Wilhelm Liiukmus' und den Löwener 
Rector Jacob Schipmann d. d. 1571 Sept. 5, 1572 Febr. 12), loelche sich 
IX, 2 fol. 9 ff., 29 befinden, handeln über den bekannten litterarischen 
ScJiicindler Faul Scalichius (vgl. über ihn Reusch, Index I, 531). Am 
8. October schrieb Rhetius an Scalichius selbst nach Münster (IX, 2 
fol. 14). 

^ Konrad Orth ctb Hagen. Die hs. Hauschronilt enthält auch einen J(UT- 
zen Bericht. 


604 1571. 438,439 

Sept. 22, 26, in hac republica opus esse vig-ilantia, propterea quod ex geiisianis 
proximo anno nonnulli reraansissent, pliires interea rediissent et 
ctiamnum quotidie irreperent;, qui, ut ex catalogis parocliorum 
collig-ere licet, centiim propemodum domos occupent'. Ideoque se 
petere, ut coniuncti domini de clero et universitatc per pedellum^s 
et secretarium capituli^ ad S. Gereonem iubeant ad proximuin 
Sept. 2J. diem lunae a senatu petere, ut senatus aliquot designet, qui domi- 
nus de clero et universitatc audire ad Minores die Mcrcurii proxime 
sequenti dignentur. In quod clerus consensit, constitutumque est, 
ut m. n. Rhetius rem designalis a senatu proponat et scriptum, quo lo 
doraus continentur a geusiis inliabitatae, debite conceptum iisdem 
deputatis senatoribus exhibeat. 

Sept. 26. Domini consules et provisoros nomine senatus '\ ut 
Petitum erat, ad Minores comparent et, petitione cleri et universi- 
tatis audita, suam ad eam rem operam pollicentur; interea se is 
niliilominus ad senatum negotium relaturos et deinde bonum respon- 
sum daturos. 

Oct. 9. 439. Sibertus de Broncliorst an Leonhard Kessel. Der Pro- 

vincial ist ]}l'ötzlicli aus Würzburg abgereist^. De studiosis nostris 
nostrisque convictoribus modo quod scribam non habeo, cum omnes 
pene propter vindcmiam discesserint. Ei tarnen haclenus nostri 20 
fuerunt convictores, qui maiori ex parte ad ecclesiasticuni aspira- 
rent statum, quique tales se exhibuerunt, ut aliquando hinc mag- 
num Franconiam fructum censequuturam sperem, cum hie nihil sit 
rarius pastore bono et continente, ut mirandum non sit, Francones 

^ Die Aufstellumj des Verzeichnisses durch die Pfarrer der Stadt und 
ebenso die Versammlung der Universität hatte Rhetius veranlasst (Tage- 
buch). Am 21. September hatte dieser dem Jüngern Dr. Gottfried 
Gropper, Scholasticus von S. Gereon, ein Exetnplar zugestellt mit der 
Bitte, in der Versammlung vom 22. September zu beioirken, quo coin- 
munibus suffragiis statticatur, qua ratione cum seiuitu tractaiidvim erit, ue ortliü- 
floxa religio per cohabitationem liereticorum detriinentum aliquod paliatur 
(IX, 2 fol. 1). Gropper und Johann Swolgen, der Dechant von S. An- 
dreas, imter st ätzten den Wunsch des Bhetius, dass die Universität und 
der Clerus zusammenkomme, beim Rector. Ueber Sicolgen bemerkt Bhe- 
tius in seinem Tagebuch zum 11. September 1511: Decanus S. Andreae 
mocum locutus est de testamento suo condendo; adhortatus sum eum, ut iui- 
tium aliquod det seminario instituendo iuxta decretum concilii Tridentini. Item 
ut fundet lectionem aliquam theologicam ; spero faciet. Ita etiam cum eo egi, 
\\i confidam, eum redditus aliquot Societati nostrae relicturum. 

2 Pedell der Universität war seit dem 5. Mai 1569 (an Stelle des am 1. 
Mai verstorbenen Heinrich von Wilshaiisen) Andreas Novimola (Bec- 
toratsbuch V fol. 31). 

^ Der Secretär Liceniiat Jodocus Gerking (Lemgovius). 

^ Nach dem Tagebuch des Bhetius Ovaren im. Auftrag des Bathes anwe- 
send: consules Mulhemius et Pillegramius, consulares Gailius et Cauncgesserus, 
item Betzdorpius, Bartel Questenberg et Theodericus. Auf die Ansprache 
des Bhetius eriviederte Betzdorf, ipsis non placere, quod eiusmodi homines, 
qui catholicae religioiiis non sunt, hie maneant, quodque ad senatum lianc rem 
referre velint (vgl. Weinsberg II, 221). 

^ VincJc begab sich nach SjJeyer zu Hermann Thyraeus. 


43Ö-441 1571. 

passim ab oraiiibus ecclesiasticis veterique religione alienos esse\oct, o. 
Multa in Franconia reperiuntur ditissima monasteria, sed si nullum 
a 20 annis fuisset, fortassis i-es religionis miilto meliori csscnt 
condicione. Spcranda tarnen sunt meliora, cum ipsi religiosi iuve- 
r. nes apud nos cafcholice instituuntur siniul et pie. Würzhuvg 11)71 
Octoher 9. 

IV fol. 263, Oricjinal. 

440. Anton Vinck^ an Leonhard Kessel. Hermann 21iy r aus Oct, n. 
ist am 11. Octoher aus Born nach 8peyer zurilckgeJcehrt, als Provin- 

eial der rheiniscJien Provinz an Stelle von Anton Vinck^. Thyräus 
und Vinck werden bald nach Köln kommeoi^. Speyer 11)71 Oc- 
toher 13. 

IV fol 266, Original. 

Atlr. Admodum rev. in Cliristo pat.ri d. Leonardo Kessel, sc.holfisticornm 
S. J. iireposito, Coloniae. 

441. Der Provincial Hermann Thyräus an Leonhard Kessel. 
Speyer lb71 Octoher 13. 

IV fol. 267, Original. 

Adr. Rev. admodum in Christo patri ac domino Leonardo Kessol, sclio- 
lasticorum S. J. praeposito, Ooloniae. 

— Bittet, dass hei seinem Amtsantritt fratres pro nie rosarium oct. is. 
orent et sacerdotes semel saltem pro me celebreut. 

Der Ueherhringer Johann Zanthenus soll in Nimxoegen seine 
Geschäfte ordnen^ und später luieder nach Preussen gehen. 

Patres romani vehementur se V. Rev'^*^ commendavit sacrificiis 

et una cum p. nostro generali optimam spem concipiunt de collc- 

logio Coloniensi cupiuntque illud. quantum possibile crit promovere. 

Et cum dei Joco illos habeamus; spero deum quoque promoturum 

collegium primum provinciae Rhenanae, quando divinae suae Maje- 


Ein uieite7-es Schreiben des Petrus Peraxylus an Leonhard Kessel d. d. 
Würzburg 1571 December 17 handelt eingehend über die Lage des Würz- 
burger Collegs (IV fol. 287). 

Vinck loar am 18. September von Trier nach Mainz gekommen und 
dann, nach einem kurzen Abstecher nach Würzburg, nach Speyer zur 
Begegnung mit Hermann Thyräus gerei-^t (IV fol. 261). 
Vinck icurde wieder Pector des Trierer Kollegs. — Gleichzeitig fand, 
auch der Wechsel im Provincialat der belgischen Provinz statt, ico 
Balduin ab Angelo an die Stelle Franz Costers trat. Nach einem, 
Schreiben des Natälis hatte der General Borgia sich entschlossen inpo- 
sternm servare Constitutionen! rev. p. Ignatii, qua ordinatum est, nt qiiolihet 
triennio provincialis mntetur (IV fol. 259; vgl. Sachino III. 329). 
Der neue Provincial Hermann Thyraeus schrieb d. d. Mainz 1571 Oc- 
toher 18 an Leonhard Kessel: Oonstitntiones novas (qnas Venetiis reliqni) 
cnrabo, ut collegium Coloniense si\as liabeat, quemadmodum et alia colleg-ia. 
Das Schreiben handelt aicsserdem über neue liturgische Bestimmungen, 
die Einführung des römischen Missale u. s. iv. (IV fol, 272). 
Vgl. oben S. 600 Anm. 5. 


606 1571. 441—44$ 

Oct. 13. stati placebitj qiiae suos ministros ita propensos fecit coUegio Colo- 
niensi. Er wird bald nach Köln kommen. 

442. Peter Ganisms an Johann Rhetius. Antioort auf dessen 
Brief vom 30. August ^. Lage der katholischen Kirche in Köln und 
im übrigeil Deutschland. Innsbruck 1571 October 13. 

VII fol. 197, Original. — ]praes. November 11. 

Oct. 13. Dolemus, sanctam urbem a goesiano fermento nondum satis 

expurgatam esse, et libenter vestros promovebo conatus, iit Colo- 
niensis magistratus in suo officio sanctoque zelo confirinetiir. Nonr) 
dormitat profecto Sathan, sed more suo pergit huic praeclavae et 
semper catliolicae reipublicae variis modis insidiari. Nunc audio 
collegiiim vestrimi rectius habitiivum, sicut novus provincialis, cum 
hac nuper transiret, coram significavit. Favet vobis p. vicarius^ 
magnique referre merito putat, ut non dissolvatur hoc opus, quod lo 
Coloniae p. Leonardus hucusque per singularem dei gratiam pro- 
vexit atque conservavit. Non sinet divina bonitas vestram pcrire 
operam, quam feliciter hoc difficili tempore et in magna rei fami- 
liaris angustia praestitistis. Favent haud dubie sancti patroni 
Colonienses huic instituto, et efficient tandem, ut optatus vcniat pa- iö 
tronus atque fundator co'llegii, cum patientiae sanctae fundamenta 
solide iacta esse videbuntur. 

Prudenter multa notastis^, quae ad restituendam in Germania 
religionem, praesertim apud principes, usum non exiguum habere 
possent, nisi et temporis obstaret malitia et iratura dei numen ne-20 
scio quam rerum germanicarum perturbationem minari videretur. 
Faciamus interim, quod oflicii nostri est proprium, et conservemus 
has qualescunquc reliquias Israelis in misera Babjione, quae ob 
sectarum et abusuum confusionem vix medicas manus ferre posse 
videtur. Oeniponti 13. Octobris 1571. 20 

443. Johann Wietius an den Provincial Hermann Thyräus. 
lieber die Geusen in Köln. [Köln 157 1 Mitte Oetober.J 

IX, 2 fol. 24, Concept. 

Mitte Oct, Ab obitu Adolphi archiepiscopi p. m.'* ecclesia Coloniensis 

quasi sine pastore fuit. Quatuor interim electi, duo etiam confir- 
mati, sed nullus in episcopali officio consecratus. Nisi deus niiscri- 
corditer custodisset, intrassent lupi o;t dispersissent ovcs. Plurimas 
adversarii huic civitati struxerunt insidias, at nunquam in maiori 30 
discrimine fuit, qani postquam geusii ex Belgica profugerunt. 
Compatimur fere miseris. Invenerunt ergo, qui eos exules et afflictos 


1 Oben S. 603 Änm.. 1. 

- Hieronymus Natalis, der ■während. Borgias Äbioesenheit von Rom die 

Geschäfte führte. 
3 Bezieht sich auf die Denkschrift des Bhetius (S, 593 Änm. 2). 
* EB. Adolf von Schaumburg war 1556 gestorben. 


443,444 1571. 607 

hospitio reciperent. Verum cum ad ecclesiam catholicam detrec- Mitte Oct. 
tarent redire, superiori consulatu lünc pulsi sunt ad duo milia. 
Sed bone deus, quot acciderunt impedimenta. — Interim non de- 
fuerunt illis in ipsa civitate patroni; scrmo eorum ut Cancer ser- 

5 pebat, plurimi ex civibus toxico liaereseos infecti. Pauperes mune- 
ribus alliciebant; clancularios conventus et conciones habebant 
pseudoconcionatoribus ex Palatinatu et aliunde advenientibus. Suos 
in certas sodalitates distribuerant, ut dum pauciores ad conciones 
et alia exercitia falsae suae religionis convenirent magis laterent. 

10 Sing'ulis sodalitatibus unus praeerat, hunc vocabant seniorem, illi 
adiunctus erat alius, quem appeJlabant diaconum; is cum advenisset, 
concionator sodales iussu senioris ad concionem vocabat. 

444. Feter Busaeus an Leonhard Kessel. Seine Beobachtungen 
in Wien. Lage der katholischen Kirche in Oesterreich. Wien 1571 
Octoher 21K 

IV fol. 278, Original. 

Berichtet über die Ereignisse seit seiner Ankunft in Wien mnoct. 21. 
.9. August, lieber seine Lehrthätigkeit, über die günstige materielle 
Lage des Wiener Collegs, besondere Geioohnheiten beim Gottesdienst 

u. s. 10 Quare videres magnam hominura multitudinem iis 

temporibus ad templum nostrum se reciiDere et ad omnem pietatem 

15 se componere, ut ego non parum mirer, in hac civitate, in qua tani 
multi sunt heretici, tantam pre se ferre modestiam omnes, quot- 
quot templum ingrediuntur. Communicantium omnibus diebus do- 
minicis frequens est numerus, frequentier in festis maioribus. Imo 
saepcnumcro diebus Veneris aut aliis hebdomade diebus videre licet 

aoaccedere, qui omnes prius nostris confitentur. Sacerdotes inpresen- 
tiarum aiinumerato p. provinciali, p. Avellianeda et p. Francisco 
sunt 15 et ferc diversarum nationum omnes. — Fratres, qui tlieo- 
logiae ex professo Student nee doccnt, sunt numero 8 vel 9. Ex 
quibus duo simul etiam concionantur in templo nostro, licet sacer- 

ar. dotes non sint. — Fit magnus hominum concursus ad matutinam 
concionem diei dominicc, propterea quod p. Georgius Scherer, qui 
eam Labet, et eloquens sit et liberrime tum vitia tum haereses magna 
cum gratia et autlioritate repreliendat. Est enim in nugis Lutheri 

1 Am 1. Jidi 1571 hatte der Frovincial Anton Vinck aus Trier an Leonh. 
Kessel geschrieben, dass der General Borgia am 26. Mai schriftlich den 
Wunsch geäussert habe, Peter Busäiis solle an Stelle des f Adalbert 
Boemus cds Lector der Theologie nach Wien gehen. Heinrich Diongsius 
solle dafür aus Maastricht zurückberufen icerden und in Köln bleibe?/, 
(IV fol. 239). Busäus V'erliess am IG. Jidi Köln, am, 20. Juli schilderte 
er Kessel von Mainz aus .seine bisherige Beise (IV fol. 248). Am 9. 
August kam er in Wien an (IV fol. 253). Da er nicht Doctor der 
Theologie loar (S. 494 Anm. 4), so j^fornovi^^te er dort im Oktober (IV 
fol. 274^) — Diongsius kehrte nicht nach Köln zurück, sondern .ntarb 
am 8. Nov. 1571 in Maastricht (IV fol. 244; Reiffenberg I, 142; Haak- 
man l. c). 

^ Franciscus Antonius. 


608 1571. 444 

Oct. 2i.et haereticorura bene versatus, et quamvis parvae sit staturae et 
valetudinarius, valet tarnen vocis fortitudine. — Habuit conciones 
aliquot de proprietatibus falsoruiii prophetarum eo tempore, cum 
hie nuptiae celebrareutur Caroli ducis^, quas non dubito in multo- 
rum animis magnum fructum fecisse. Abest modo vocatus ante n 
dies aliquot ad episcopum Novae civitatis 2. — Alii fratres nostri 
partim in scholis docent, partim convictoribus presunt, partim in 
templo aut culina laborant vel aliis officiis vacant. Est autem 
omnium patrum et fratrum numerus maior 40. Scholas habemus 
pulchras et commodas, studiosos non ita frequentes propter 10 
pestem et famem, que liic grassata sunt. Sunt Colonienses, ut 
verum fatear, in studiosorum fructu spirituali magis felices quam 
omnia collegia, que ego adhuc vidi aut de quibus audivi, sive in 
vestra provincia sive in superiori [Germania] sive in hac provincia, et 
proinde non possim vobis satis gratulari. Quod tarnen ad convictores 15 
attinet, Iiabemus hie plurimorum nobilium filios, Hungaros, Polonos, 
Bohemos, Austriacos, Italos et Hispanos pietati et literarum studiis 
valde deditos magnaeque expectationis adolescentes. Magnas satis 
habent pro tanto eorum numero (excedunt enim numerum 70) 
domus angustias dormiuntque omnes in duobus magnis tabulatis2o 
simul et in amplo quodam loco simul studcnt inferius. Tantum 
loci ad recreandum se sub dio non habent quantum vestri. Extra 
civitatem tarnen suum habent hortum, quo se diebus fcriarum con- 
feruut, nostro horto contiguum, sed asseribus altis distinctum, ubi 
se recreant. Exhibuerunt nostri comoediam pulcherrimam de Bar- 25 
laam et Josaphat circa principium Septcmbris, cui interfuit magna 
hominum multitudo, licet non esset dies festus, ac matrone nobiles 
non pauce, item episcopi nonnulli, abbas quidam, et ex omni natione 
nobiles viri quamplurimi. Placuit historia, placuit actio et persone, 
concentus item musicorum suavissimus et ornatus personarum et 30 
theatri admodum magnificus. Egerunt in universitate paucis post 
diebus alii ]3rophanani comoediam ex Seneca, sed quotquot fere 
interfuerant, nostrum longo illi anteposuerunt. 

De nuptiis nihil habeo peculiare, quod scribam. Magno cum 
triumpho sponsus Carolus (princeps valde cathoiicus et integer, licet 35 
subditos habeat haereticos) cum filiis imperatoris, sponsa et patre 
eius^ et archiduce Ferdinande, exceptus est. Coniunxit cos in 
matrimonium Saltzburgensis episcopuS; exhibita sunt per integram 
hebdomadam spectacula, hastiludia et alii nobilium ludi et exerci- 
tationes, de quibus multa inquirere mihi non magnopere curae fuit. m 
Imperatrix nos fecit aliquo modo participes epularum. Concionantur 
per vices coram illa pater provincialis'^, p. Avellianeda et p. Fraii- 


1 Die Heirath des Erzherzogs Karl mit Maria von Bayern fand am 2G. 
August statt (Hurter, Kaiser Ferdinand IL, I, 183). 

2 Christian Naponaeus tvar Bischof von Wiener- Neustadt 1504—1571. 
^ Herzog Älbreclit von Bayern. 

^ Laurenz Magius. 


444 1571. 609 

cisciis. Venit etiam hiic p, Toledus ante duas hebdomadas, ad- oct. 21. 
iunctiis sociiis Commeiidono cardinali ad caesavem et in Poloniam 
leg'ato ^ Parvus est masculus ot utcunque obesus ac vivkliis, mira- 
bilitev predicat summi pontificis sanctitateni, abstincntiam, liumili- 
ß taten], patientiam et amorem erg'a Societatem nostram, cuius insti- 
tiitum paulatim coepit melius intelligere. Noluit alium in p. Toledi 
Jociim siiccedere quam qui Societatis esset, quemcunque tandem 
illi assignassent. Successit autem p. Emanuel. — Non habitat in 
colleg'io nobiscum, sed vult eum secum morari cardinalis, ut ipsi 

losemper sit ad manum in suis magni momenti negotiis. Petitus 
fuit ab imperatrlce, ut unam Jiaberet concionem in sabbatho 4 
temporura. Habuit ergo de iiculnea satis brevem, attamen doctrina 
et institutione plenissimam tarn accoraodatam ad imperia guber- 
nantes, principes, nobiles et aulicos et quosvis divites, ut non 

15 facile eins concionis auditores sint eoruni, que audierunt, memoriam 
deposituri. Archidux Carolus concionatorem suuni quendam ex 
patribus nostris seeum adduxerat, quein non est passus liic reti- 
neri. Si tam esset in catholica religione fervens eius frater-, non 
eo usque processisset in Austria Lutheranismus, neque in civitati- 

2obus imperialibus adhuc catholicis tam esscnt importuni hömines in 
petenda Augustana Confessionc vel reiigionis libertate. Adfuit 
mihi ante hebdomadas aliquot d. Tilmannus Lauchart, sindicus 
civitatis imperialis Dinckelspil, a cuius urbis senatu eatholico missus 
erat ad caesarem, ut haereticorum conatus impedircntur. Velle 

25 enim et urgerc liaereticos referebat, ut contra Caroli imperatoris et 
Ferdinand! ordinationem admitterentur in senatum non soli catho- 
lici, ut hactenus factum est, sed etiam cives Augustane Confessionis; 
preterca velle eos habere non solura suae religionis ecclesias, sed 
etiam peculiarem scholam, in qua filii civium instituerentur secun- 

30 dum doctrinam eiusdem confessionis, prcceptores autem ex fisco 
civitatis alerent. Quid impetraverit, nondum intellexi. Est cccle- 
siae catholicae Status in his locis sane miserabilis. An hie multi 
Studiosi ad publicas lectiones conveniant, discam experientia. Huius 
universitatis consuetudines et quomodo collegium nostrum cum ea 

35 conglutinatum sit, scribam alias. Tantum hoc nunc indico, ordi- 
narias theologicas lectiones esse trcs, primam testamenti veteris, 
quam Dominicanus quidam habet, secunda est novi testamenti, que 
meis humeris est imposita; tertia est Magistri sentenciarum, quam 
quidam ex nostris theologiae doctor Siculus habet. Doctor Jacobus 

40 Scotus in collegio tantum docebit tertiam partem s. Thomae et 
epistolam ad Romanos''. — Viennae ipsis feriis s. Ursulae 1571. 

1 Vffl. oben S. 599 Anm. 4. 

^ K. Maximilian IL 

^ lieber die Thätigkeit des Buaäus in Köln und seinen Wec/gancj bleich 
Wien (daneben über litter arische Dincic) handeln Schreiben des UlieHus 
vom 12. September an Hieronymus Vairlenins Sylvius, d,en Official des 
Bischofs von Ilaarlem, und an den Jeauiten Johann Wilhelmius Harte- 
mius in Löicen (IX, 2 fol. J2 ff.). 

Jesuiten-Akten. 39 


610 1571. 445,446 

445. Der Provincial Hermann Thyräus an Leonhard Kessel. Wohl- 
icolle7i des EB. Daniel von Mainz. Seine Absicht, ein Collegium, der 
Societas auf dem Eidisfeld zu begründen. Mainz 157 1 October 26. 

IV fol. 277, Original. 

Adr. Rev. arlmodum in Christo p.atri domino Lennardo Kessel, scholasti- 
corum S. .T. preposito, Coloniae. 

Oct. 2(i. Venimns hesterno die Aschaffenbiirg-o a rev"^*' Moguntinensi, 

qui Immanissime nos excepit et de magnis rebus familiariter admo- 
dum nobiscum contulit; egit etiam de collcg-io Socictatis Esfeldiae 
erig'endo, quod oppidiim illi mere subditiira non longo distat ab 
Erfordia, ubi iiialJet collegium institui, si id liceret aut commode5 
hoc tempore fieri posset, ut commode iieri ncquit propter litem 
pendentem in iudicio, quam cum civitate habet'. Dedit nobis lite- 
ras fundationis collegii Maguntini diu exjDectatas, quae subscriptione 
principisque sigillo et capituli munitae sunt, in quibus assignantur 
collegio 1600 fl. rhenenses quotannis. Nullas petivit a Societate lo 
literas reversales, ut vocant. Rogavit, ut boni consuleremus hanc 
exiguam fundationem et moram quoque luudandi collegium. Se in 
mora non fuisse, sed consensum obtinendi a capitulo se occaslones 
expectasse, quo fundamentum lieret firmius. Aucturum etiam dotem 
hanc temporis successu. — i5 

Presentium lator est dominus Raymundus Fuggerus, iuvenis in 
Collegio Gennanico educatus Romae, quem ego ex Urbe reduxi 
Augustam. Mittitur Lovanium studiorum causa^. Multum debet 
(ut Romae a vicario generalis et Augustae a nostris intollexi) illi 
faniiliae Societas nostra. Kessel möge ihn also mit seinem RatJua 
uoiterst ätzen '\ Maffuntie 26. Octobris 1571. 


^ö* 


Nov. 8. 446. Johann Rhetius an die einzelnen Pfarrer in Köln. 

Quod lupus inter oves et hostcs in civitate sunt, hoc geusii in 
populo catholico. Haeresis enim eorum nt Cancer serpit et sicut 
pestis contagiosa est, ut summopere advigilandura sit, ne quid 
detrimenti capiat ^y&k Christi. Rogo itaque, ne dedigneris rescri- 
bere, an in istis diebus iubilei tot sacram eucharistiam in paro-25 
chia tua sumpserint, quot alias, quando indulgentia plenaria pro- 
mulgata fuit. Existimo autem, quod prodesset plurimum, si concio- 
natores crebro monerent divites, ut egentibus elemosynas davent^. 


Vgl. oben S. 457 Amn. 2. 
Vgl. VII fol. 199. 

Am 5. November reiste Hermann Thyräus mit Anton Vinck von Mainz 
nach Trier (VII fol. 281, 28.^. ; 

In ähnlichem Sinne schrieb Rhetius am 27. November an den Dechant 
Hermann Schilder zu Emmerich (IX, 2 fol. 17 1^, Conce})t). Ein ebenda 
fol. 21 vorliegendes Concept verivandten Inhalts vom. 11. December an 
Albertus Racmis, Pfarrer in Bonn, trägt von Rhetius' Hand die Rand- 
notiz : Hanc epistolam non niisi ei, cui scripta erat. 


440,447- 1571. Uli 

Verbreitet sich eingehend unter Berufung auf zahlreiche Bihelstellen Nov. 8. 
über die Nothwendigkeit von Almosen in dieser Zeit der Hungers- 
noih ^ K'öln 1671 November 8. 

IX, 2 fol. IG, Concept. 

Adr. Singulis p.arroeliis in civitato Cnlnnißiisi. 

447. Der Provinciol Hermcinn Thyräus an Leonhard Kessel. 
Lage in Köln. Fulda. Trier Ihll November 14. 

IV fol. 282, Original. 

Quia praeter spem diutliis liic cletiueor et rev"^""^ archiepisco-Nov. u. 
pum adlmc coiiveiiire me oportet, nulluni certum teuipus ad vos 
veniendi perscribere queo. 

Gaudeo, quod more aliorum coUeg'iorum liuius provinciae coepe- 
5 ritis observare novi luissalis cei-emoiiias. 

Quod de magistro bursae Laurentiaiiae inter convictores nostros 

probando, ut melius cognoscatur a vol)is, scrlbitur, id vehementer 

probo. Habeat quoque Rev. V. ratlonem bursae Laurentianae, ne 

illius praeceptores putent slbi dari occaslonem institutum nostrum 

localumniandi, dum illos lectorlbus spoliamus-. 


Ueher den Ueberfall einer Anzahl von Protestanten, icelche der Predigt 
des Henricus VeUiemius heiivolinten (am, 10. November) vgl. Ennen IV, 
864; Los.sen I, 181; Weinsher g II, 255; Kluckholin, Briefe II Nr. 040. 
Die Verhöre der 19 Gefangenen befinden sicli unter den CriminalaJden 
des Stadtarchivs. Das TagebucJi des Rlietins hericMet, dass vidna qnae- 
fl.'im geiisia, existiiiiaiis a .siiao ,sotla)itati,s lioiiijiiibu.s iinprobe .secum actuni^ dem 
stadtiselien GewaUmeister (Johann Ocktwven) Ort und, Zeit, verratlien liahe. 
Pef.ii !i qnod.'im studiosn, qni milii adinoduni prßcibns addlct.ns videbatur, nt visi- 
taret omnia t.onipla pateiitia liuiiis civitatis, in qiinvis autftni templo diceret 
priniiun Te Deuni landanins in gratianim actionoin pro dotoc.tis geu.siornm 
uiachiiiationibiis et pro omnibns aliis accoptis lieiieliciis, deinde in ((uovis 
templo dicorßt 7 Pator nostor, Ave Maria et oraret deuin et sanctos eins pro 
niagi.stratn ecclßsiastico et politit'o et ecclcsia atqno republica Ooloniensi et 
pro anxiiio atqnp vitttoria contra gensios et defensores eornm. Intrando vero 
priinnin t.emplnni censequenter onuiia diceret: Contiteor, Misereatur, indnlg-en- 
t.iain et orationem de pßccati.s. Incipiendo i[iso die S. Andreae (Nov. SO) et 
c.ontinuando dnobns diebus sequentibns vi.sitavit teini)la sexaginta. 4. Dec. 
Mnlier illa, quae detexit macliinationos genseornni, niilii confessa est et ab- 
soluta. Da Ehetius erfutir, dass die Pfalzgrafen FriedricJi der Fromme 
und, Meichard, soivie der Landgraf Phili%)]) von Hessen .sich beim Stadt- 
ratli für Kntlas.snng der Gefangenen und, Duldung der Protestanten 
vericendet Jiatfen, cnravi in 20 nionasteriis orat.iones (ieri pro auxilio et 
Victoria catholicornm contra gcnsios et defensores eornm (vgl. attch Nr. 448). 
Vgl. Tagebuch, ad 1572 Januar 5. DanacJi, und nach der Hi.storia 
gymnasii fol. 219 liandelt es .sicti (ausser dem Professor am La.uren- 
tiamim Henricus Ilavius Kempensis) nocli um den Professor am, Mon- 
tanum, Gerhardus Sleplianus Novesianus. — Im November 1571 ivaren 
von den 50 Baccalaureen der Artist enfacidtät 13 Moni., 17 Lanrent., 
20 Coron. (Decanatsbuch V fol. 46). Im Gymnasiiim Tricoronatum 
fand, am, 5. tmd 6. November der übliche Ascensus .statt ((nattuor in- 
l'eriornm classinm, atqne ex rlietorica ([nidein ad logicain adniissi sunt 35, ex 
poetica ad rhetoricam 24, ex syntaxi ad classem hiunanitatis 24, ex infima 
vero classe 28 (Tagelnicti). 


612 1571. 447,448 

Nov. 14. Crastino die raittentur hinc quatuor^ Fulclam per moclum missio- 

nis ad rev"*""^ et iir"""» abbatem, qui valde desiderat collegiura. 
Obtulit 600 fl. rheneiises annue atque ligna, imo sustentationem 
pro 20 iDersonis. Forte deus raolitur irruptioiiem aliquain in castra 
Jiereticormn, cum excitet ad colleg'ia Societatis erigenda principesö 
vires, qui in medio nationis pravae versantur. Treverls 14. Novem- 
bris 1571. 

448. Johann Mlietius an den ersbischöfllchen Kanzler Dr. 
Franz Burkhard. Bittet um, Vermittlung beim EB. SaJentin, damit 
derselbe der Stadt Köln gegen die Geiisengefähr beistehe. Köln 157 1 
December 7. 

IX, 2 fol. 23 V, Concept. 

Dec. 7. Vir orthodoxe, domine cancellarie. Ex aliis cog-noveris, quo 

in periculo cbarissima mea patria propter toleratos geusios fuerit, 
quo etiam nunc zeio catliolicus magistralus bis tantis nialis occur- lo 
rat^. Intellexerls quoque ex aliorum iitteris, quae impedimenta 
geusii et defensorcs eorum piis conatibus catholicorum obiicianü. 
In tali discrimine Adolpbus archiepiscopus p. m., si adliuc in terris 
viveret, band dubio Coioniam se contulisset et magistratui adsti- 
tisset. Quid enini magis curae esse debet, quam dei gloria, ortbo- 15 
doxa religio et salus animarum, quae in discrimine sunt, si quid 
impetrant geusii et patroni eorum. Itaquc propter Christum oro, 
pro tuo erga antiquam religionem pio affectu ef'flce, ut rev'"^"^ elec- 
tus archiepiscopus legatos huc mittat, qui christianum zelum con- 
sulum et senatorum collaudent (laudata enim crescit virtus) et 20 
simul admonitione paterna atque ai'gumentosa catholicos eorum 


1 Es teuren nach einer Unndlyemerlcuncj des Thyräus: P. Oswaldus (Red- 
img)., P. Hermes (Haihauer), m. Johannes Macherentinus und Joannes 
Textor Treverensis (vgl. Nr. 449 und Sachino HI, 34ß). — Aus Trier hatte 
am 26. Octoher 1571 Johann Berkelius an Leonhard Kessel gcfchriehen : 
Mittor a rev'»" (d. i. EB. Jacob von Trier) ad inst.ant.iani ducis Lotharingiae 
Lunivilinm civitatem Lothariiigiae (Luneville), nt cum d. ofliciali visitemus 
abbatiam quandam inoiiialinm nobilium et tribnhitanuTi. Pi-eterea. in Fraviciain 
ad oppidiim Monceiuin (Monchy iv. von Arras) propter alias g-raves causas. 
Snntqne utraqne loea periculosissima ; est enim nidus ibi alteri vicinissimns Esdi- 
nuni (Hesdin u\ von Monchy) dictns, in (pio dnx linllonensis, niaximns Cal- 
vinista, cnm maximn nnmero einsdem fnrinris liominnni se continet (IV fol. 
275, vgl. fol. 279, 280). 

2 Seit Octoher hatte Rhetius mehrmals die Bürgermeister ersucht, im 
Anschluss an die Verhandlungen vom 26. September entschieden gegen 
die Geusen vorzugehen (Tagebuch). Zum 5. November notirt Rhetius: 
Audio, qiiod per unum homineni potissimum impediatnr executio contra Gnseos, 
Videntnr cives Imc jnbilei tempore tepidiores fuisse, qn;im alias (dieses J^l- 
hitäum Piu.^' V. ivar Ende Octoher durch EB. Salentin puhlicirt icor- 
den). Depreliendo plerosf(ne ex primatibus tarn caeeos, quasi mala ex liai-. 
tolerantia iani enata adliuci non videant. Temporalia spectant. LiskircliiuH 
{Konstantin von Lyskirchen) non secus se g-erit, .quam si una (.'.um catho- 
licis liic baereticos locum babere vellet, ut Augustae et Prancl'ordiae. 


448—450 1571-72. 613 

animos in execiitione contra geusios valide conflnncnt, perque dies Dec. 7. 
aliquot hie haerentcs auxilio magistratui sint, donec periculura dc- 
pulsum esse videatur. Nemo enim in electo archiepiscopo reprc- 
lienderit, si tantuin pro clero suo et popiilo Christi amore prestiterit, 
squura legatos pro geusiis huc miserint quidam protestantes princi- 
pes, qui tarnen nullos hie iure sibi subieetos habent. Corte non 
decet orthodoxos a protestantibus zelo superari. Rogo, si quid 
l^otes — ■ potes autem plurimura — tempestive in hae causa ad- 
iuva^. Coloniae 1571 festo die s. Ambrosii. 

449. Abt Balthasar von Fulda an den rheinischen Provincial Dec. 28. 
Hermann Thyräus. Dankt für die Sendung der drei Jesuiten Osioald 
liedling, Hermes Haibauer und Johann Macher entinus^. Er hofft 

10 auf baldige Erweiterung der Niederlassung, nam in ea adliue im- 
moti perstamus sententia, quod ob patriae nostrae afflictae commo- 
dum iuxta vestrae Societatis constitutiones collegium aliquod hie 
loci erigi velimus, ex quo tanquam ex vivo seminario sensim pro- 
deant, qui ecelesiae et reipublieae raultum laborantibus sint tum 

15 emolumento tum honori futuri. Er loill den Jesuiten das leerste- 
hende Franciscanerldoster in Fulda übericeisen und .Renten etc. für 
20 Personen (quarum numero minimum eollegium constitui intellexi- 
inus) zur Verfügung stellen. Besonders für die Schule möchte er 
bald geborgt wissen'^. Fulda 1571 Dezember 28 (S. Johann Evang.). 

VIII fol. 115, gleichzeitige Copie, 

450. Der Provincial Hermann Thyräus an Leonhard Kessel. März 3i. 
Wunsch des Strassburger Klerus, dass der Bischof Johann von Strass- 

burg ein Collegium der Societas in Zabern begründe. Mainz 1572 

rz 31 K 

V fol. 28, Original. 


1 Auch durch Vermittlunq der Universität legte Uhetius devi EB. Sa- 
lentin nahe, die Stadt zur Strenge gegen die Geu-nen zu ermahnen: 
misit electiis archiepiscopus leg'atos, qui die 10. Decembris cum seiiatu iu luic 
causa relig'iouls tractaruut (Taqebuch), 

2 Vgl. oben S. 612 Änm. 1. ' 

y Am 29. Januar 1572 beantragte Balthasar die Gründung des Collegs 
förmlich beim General Borgia; im August kam Thyräus nach Fulda, 
am 25. Augu.ft tvurde das Colleg mit 18 Mitgliedern eröffnet, zu dessen 
liector Osicald liedling bestimmt lourde (Komp l. c. 56 S. 10 ff.). 

'1 Thyräus und Anton Vinck waren von Trier (vgl. Nr. 447) ,am 10. De- 
cember nach Köln und von dort atn 9. Januar 1572 über Coblenz nach 
Mainz gereist. Eine Anzahl von Schreiben beider aus dieser Zeit an 
Kessel, die i^n Wesentlichen Personalia behandeln, gelegentlich aber 
auch über den Türkenkrieg, den Aufstand gegen Alba (Januar bis 
März) berühren, befinden sich V fol. 2 ff. — Aus Mainz schrieb am 
18. Januar 1572 Martin Florentius an Kessel u. a. über den Tod des 
Peter Fähe (Jan. 15) und über das Nachlassen der Pest in Mainz, in 
Folge dessen die Schüler (jetzt wieder über 20) zurückkehrten (ebd. 
fol. 4). 


614 1572. 450—452 

Miirz 31. — Christus dominus pro elemosyna 10 tlialerorum retribuat 

rev'"'^ episcopo Argentoratensi decies centena milia et vitam eter- 
nani! Dictum fuit a mercatoribus Argentoratensibus Francfurti, 
clerum Argentinensem petiise a C"° S., ut collegium aliquod Socie- 
tatis in Zaberen, etiam conmiunibus cleri sumptibus, erigeret ad 5 
episcopatus iuventutem atque clerum etiam iusti tuen dum, nee 
j.gymum alienum ab lioc proposito, quanivis vicinos dicatur timere. 
Haeretici Argentoratenses multum timent, ne episcopus nostros 
evocct, et catliolici multi, etiam adiaphoristae Argentinenses id 
exoptarent putantque, nihil periculi nostris aut episcopatui, plurimum lo 
vero commodi allaturum, non solum ecclesiae verum etiam toti 
reipublicae. Deus, in cuius manu sunt principum corda, novit quid 
expediat. — Maguntie 31. Martii 1572. 

April 10. 451. Hermann Thyraeus, Provincial, an Leonhard Kessel. 

Thyrclus ist vom Trierer Erzbiscliof aus Mainz nach Coblenz gerufen 
icorden. Multi hie desiderant residentiam aliquorum patrum ^ Credo 
non defuturam quoque insignem domum atque sustentationem. Cum i5 
S. C"° negotium nondum est tractatum. 

Impatienter satis acceptationem collegii sui expectat ill'""*^ ab- 
bas Fuldensis, qui pro libris collegio necessariis misit Francfurtum 
150 fl., verum nolui ego plurcs emi quam pro 17 II., cxpectans 
litteras romanas de collegii admissione. Cohlenz 1572 April 10. ao 

V fol. 27, Original. 

452. Johann Rhetius an Peter- Canisius in Innsbruck. Lage 
der Kirche in Köln und Umgegend. Köln 1572 April 15. 

Adr. Doctori Petro Cani.sio tlieologo S. J., Oeiiipontum, 

IX, 2 fol. 30, Concept. 

April 15. Magistratus Coloniensis pergit urbe. movere geuseos^, licet 

comes Palatinus et tres alii imperii principcs ante festa Natalitia 
per legatos suos pro Ulis intercesserint et ab eodem Saxone et 

Aj)rii (>. Brandenburgico ante Paschae solemnitatem allatae fuerint littcrae 
in favorem et patrocinium istorum hominum scriptae, ut taccani 25 
reliqua. Gratias nobiscum age deo et sanctis Coloniac. Sed non 
procul hinc raulta parochiae occupantur a sacerdotibus minime 
ad eam functionem idoneis, immo vix bonos et doctos inducere 


Ueber die Gründung des Collegiums zu Coblenz s. loeiter unten. 
Am 15. April schrieb lihetius an Andreas Fabricius, den Rath Ernsts 
von Bayern, nach Speyer: liic certainen adliuü iiobi« est cum g-eu.seis: 
veriim -sicut praecedentis ita etiam pracseiitis aiiui cousule.s [Melchior von 
Mülheim and Gerhard PUgrum] ac senatus constautos iidei catholicae pro- 
])ugnatores se exliibuerunt, iit fide.s haeresim vidsse videatur (IX, 2 fol. Sl). 
Im Tagebuch notirt Rhetius zum März, dass K. Philipp IL und Herzog 
Alba, per literas et legatum die Stadt im Vorgehen gegen die Geusen 
bestärkten. 


452, 453 1572. 615 

iiudemus vcl possumus, ut in hac Germaniiio parte extra Co- April i5. 
loniensem cpiscopatuin curam animarum suscipiant. Qimm enim 
vident, nou servari cauones et decreta summoriim pontificum, 
sciiint vero multos lapsos in haereses et libros Icgisse prohibitos, 

5 casusque reservatos considerant et quam grave pastori sit, cum 
multorura offensione illos conversos ac poenitentes a se dimitterc, 
qui ex quadam iniperfectione ad alium confessarium pro absolu- 
tionc se non recipient, dum auxilium ferre nequeunt, nenne .satius, 
deo calamitatem proximorum commendare, quam semet ipsos ecn- 

lüsuris ecclesiasticis implica're? 

Am 11. April starb Gerardus Matlnsius, gymnasii Montani regens, 
preclare de re literaria meritus^ Quaeso deum pro anlma ipsius 
precare. 

P. Joannes Zanthaeus per Adventum et Quadragcsimam Neu- 

lymagii concionatus est, permoti Neumagenses Societatis operam 
expetunt^. — Coloniae 1572 die 15. Aprilis. 

453. Leonhard Kessel an den Provlncial von Oesterreich, Laurens Aim\ is. 
Magius. Sendung von Jesuiten nach Freussen (Braunsberg). Duo 
collegia in liao provincia [Rheni] brevi erigenda sunt. Nam Fuldae 
paratur locus ^, et quotidie expectatur responsum rev. p. n. generalis. 


Decanatshuch der ArtiHten Vf'ul. 51. Nachfolger des Mathislus als Regens 
der Montanerh'ui'se tciirde Hermann Flei aus Schwerte. Auch in seinem 
Tagebuch notirt Ehetius den Todestag; er fügt hinzu: Eodein die potü ji 
flecftiio facultatis tlieolog-icao, iuclieat coiiveutum facultatis tlieolog'icao pro iiistau- 
rationo lectionuni et couvocet una cum eo iiiiivorsitatis rector illos, qui nostrae fa- 
cultatis carionicatus obtiiient cum onere doceudi, ad iuducondum omues vel aliquos, 
ut officium faciaut. Alia enim via non succedit. Ayn 15. A'pril coiivoiierunt doc- 
tores theologi et consultando de iiistauratione lectionum tlieologicarum probaruiit 
donuo i'ormam a ine propositam. Der Decan und lihetius wurden zu Ver- 
handlungen tnit den Inhabern der Canonicate ermächtigt ; die.se hatten 
aber keinen Erfolg (26. April). Dagegen begann der Jesuit Arnold 
llavensius am 28. Ajiril lectionem suam publicam in schola tlieologorum ; 
frcquens fuit auditorium. Lectio liaec est secunda secundae (ut voeant) 
summae tlieologicae s. Tlmmae Aquinatis; fit tribus diebus iti septimana; am 
19. Mai begann der Provincial der Minoriten Dr. Heinrich Odendahl 
Vorlesunqen über die Apostelgeschichte, im Juni Johannes Torigrensis 
und Wilhelm Tragus Vorlesungen über die Briefe des Paidus an die 
Hebräer beziv. an Titus (ebd.). 

Am S. März schrieb Zanthenus aus Nimwegen an Kessel über die 
günstigen Aussichten für ein Golleg in Nimwegen. Gegen Ostern sollte 
er nach Braunsberg abgehen (V fol. 18, 29, 193), was aber zunächst 
unterblieb. Er blieb vielmelir vorerst in Nimwegen und wurde am 
16. August von Born aus nach Wien befohlen. Eine grössere Anzalil 
von Schreiben darüber liegt V fol. 50, 50, 73, 84, 95, 106; VIII fol. 
190, 193 vor. 

Vgl. für Fulda oben S. 612. Thgräus hatte am 7. März aus Mainz 
an Kessel geschrieben: P. Hermes Fuldae dominica Quinquagesimae [Febr. 11] 
inter concionandum publico in loco defecit. Kev"ii^s abbas attonitus statim 
ex tomplo fugit; lieretici spargunt, Jesuitam divinitus in pulpito pcrcussum 
(V fol. 20; Sachino III, 344). — Am 18. April wandte sich der Moer- 


616 1572. 453—455 

April 18. Confluentiae qnoquc iam ampla doraus parata est et redditus assignati 
pro collegio erigendo. Coloiiiae studiosorum et conviotorum nume- 
rus augetur in dies. Hac Quadragesima promovimus in magistros 
artium ex nostro collegio 21 ^. — Köln 1572 April 18. 

V fol. S3, Original (also wohl nieJd äbgescIiicM). 

April 18. 454. Johann Ehetius an den Dechant Hermann Schilder^ in 

Emmerich. Er möge entschieden gegen die Geusen vorgehen: Insta opor- 5 
tune et importune, ut eiusmodi pestes pellantur, ne totum corrumpant 
gregem. — Fac, ut clerus conciones non negligat*, nam plerique non 
minus forte quam laici admonitione indigent. Privatim vero saepe 
iJlis lege conciiium Tridentinum, Mediolanense et statuta ecclesiae 
Coloniensis et quae praeterea ad disciplinam ecclesiasticam etio 
reformationem morum pertinent. Köln 1572 April 18. 

IX, 2 fol. 84, Concept. 

455. Der helgische Provincial Balduin ab Angelo an Johann 
Zanthenus in Nimioegen. Douay 1572 Mai 5 ^. 

VIII fol. 183, Original. 

Jiai 5. — Adventus Rev'^'^ V. nobis gratissimus est futurus, quem si 

aliae occupationes non inipediunt, spero satis lutum futurum apud 
nos Lovanii aut Tornaci vel Duaci, ubi hoc tempore occupatus 
sum in visitationis officio. Extra Zelandiae et Hollandiae pericula, is 
quae ab adversariis ibidem intentantur, nulli sunt tumultus raani- 
festi in Brabantia, Flandria et aliis huius Belgiae locis, tametsi 
non parvus metus sit propter odium, quo universus fere populus 
adversus ducem flagraf"^. — De personis in Prussiam mittendis 
simul agemus, ubi Kev. V. advenerit, quae melius coram nobis so 
declarabit conditiones eorum, qui nccessarii sunt, quam nos iudicare 


monder Bischof Wilhelm Lindanus an das Kölner CoUeg, um vier Jesuiten 
zu erhalten, qui praeessent seininario illic erigendo. Er icurde an den Ge- 
neral verwiesen (Tagebuch). 

1 Im Februar 1572 bestanden 41 Artisten das Examen pro licentia: 
9 Moni., 11 Laurent., 21 Coron. (Deca7iatsbuch V fol. 49). Nach dem 
Tagebuch des Rhetius hatte das Tricoronatutn im Mai 453 Schüler 
und 40 Conoictoristen. 

2 Schilder hatte (nach dem Tagebuch) an Rhetius geschrieben : coiifluere 
in eam civitatem tavtavearum sectarum collnviem tanquam ad asylum per- 
fidorum. 

3 Am 15. März hatte Balduin aus Antwerpen an Kessel geschrieben, An- 
dreas Boccatius sei (aus Friesland) nach Rom berufen toorden. liev. 
p. Costerus, predecessor nieus, Brugis liac Quadragesima concionatur magno 
cum fructu, ubi episcopus collegium »Societatis expetit (V fol. 21). — A^n 
9. Februar 1573 bat übrigens die Stadt Bolsward in Friesland wieder 
■um einen Jesuiten als Lehrer (VII fol. 222). 

^ lieber den langsamen Fortschritt des Collegs in Lüttich schrieb Hein- 
rich Somalius d. d. Lüttich 1572 April 18 ari Leonhard Kessel (V 
fol. 32). 


455,456 1572. 617 

possimms. Valde enim desideramus pro viribus nostris vincam Mai ö. 
illam novam et tenellam adiuvare, quam modo videtur Cliristus 
dominus oculis suae clementiae intueri, ut depositis labruscis uvas 
fecundas proferat ad reipublicae christianae oonsolationem. De 
5 viatico, cuius mentionem facit Rev. V., nihil milii scripsit provincialis 
Poloniae. De tuta autem in Poloniam profectione certi quippiam 
significare nequeo, tum quod maritima navigatio predonum excur- 
sionibus assiduis sit obnoxia, tum etiam quod de G-ermaniae statu 
nihil intelligam, si forte per eam iter tutius pateret. Exteri merca- 
10 tores pauci Iiodie Antwerpiam appellunt, domestici et cives plurimi 
alio se couferunt exactionis severitatem metuentes. Duaci 5. Maii 1572. 

456. Johann Rhetius an Peter Michael, Rector des Collegmms 
in Speyer. Geusen in Köln. Lage der Schule. Bekehrungsversuche. 
Köln 1572 Mai 5. 

IX, 2 fol. 35 V, Concept 

— Diligentia dominorum Melchioris Mulhemii et Gerardi Pille- Mai 5. 
gromii consulum senatorumque huius anni effectum est, ut pauci 
(respectu multitudinis, quae prius fuit) in hac republica geusii 

15 supersint ^ — P. Arnoldus Havensius in schola theologorum docet 
secundam secundae (ut vocant) s. Thomae. In scholis nostri 
collegii discipulos numeramus 453 convictoresque 40. — Est istic 
in imperiali iudicio assessor quidam, cognomento N^., uxorem 
habens Coloniensem, liliam N., quae multis annis hie pro heretica 

aohabita fuit. Adniterc quaeso, ut convertatur, labor non erit fru- 
straneus, quum maritus sit catholicus et a cognatis suis hereticis 
longius nunc absit. Ad haec rogo dispicias, num aliquis ecclesiae 
vestrae induci possit, ut insigniores sanctorum vitas convertat in 
linguam germanica.m. Nam plurimura prodesset populo, si ex 

25 tribus de sanctis p. Laurentii Surii unus tomus ad captura vulgi 
collectus extaret germanice, quia eiusmodi exempla rairifice animos 
hominum movere solent^. — Coloniae 1572 die 5. Maii. 


^ In seinem Tagebuch notirt Rhetius zum Mai 1572: Consules et seuatores 
liuius anni diligenter fiienmt in amovendis geuseis. Eogavi tarnen in Quadra- 
gesima, nt pastores intra octavas Paschae exhiberent indices de geuseis, qui 
residui essent. Sed quidam in exhibendo nimis negligentes fuerunt, Post a 
scholastico S. Gereonis [Gottfried Gropper] impetrare non potui, ut congre- 
garet deputatos cleri. Effeci tarnen, ut 7. Maii rector cum plerisque de uni- 
versitate convenirent et ablegarent pedellum ad scliolasticum S. Gereonis, quo 
is saltem in principio hebdomadae ante Pentecosten congregaret deputatos 
cleri, et rector deputatos universitatis cum quibusdam aliis, et pastor S. Co- 
lumbae reliquos pastores, ut hi siniul consultent, quid facto opus sit, et parent 
omnia ad tractandum cum senatu, quia adhnc multas domos occupaiit geusei. 

" Durchstrichen 'Roerart\' doch handelt es sich um die (nach dein Tage- 
buch des Rhetius secundum carnem milii cognatamj Frau des Assessors 
Rorardus [IX, 2 fol. 41). — Dem oben oft ericähnten Mauritius Win- 
kelmann, der damals Assessor am Kamme rgericht tcar, schrieb Rhetius 
am 18. März 1572 in einer Familienangelegenheit (ebd. fol. 80). 

^ Letztere Frage richtete Rhetius am 16. Jxdi auch an den Hofprediger 


618 1572. 457 

457. xiufzeichnung des Decans der ArthtenfacuUät Johannes 
Hasius Bitscoducensis S. J. '■. Verhandlungen der Universität, des 
Klerus und der Stadt über Massregeln gegen die Geusen. Köln 
1572 Mai 7—31. 

Decanatsbuch der Artistenfacultät V fol. 51 ff. 

Mai 7—31. Mai 7. Indicta fuit congregatio quatuor decanorum et depu- 

tatomin a magniflco d. rectore apud Minores mane liora scxta 
in caussa guseorum, qui magno adhuc numero liie habitabant. 
Consiiltatum fuit de tempore instituendae congregationis universi- 
tatis, cleri et pastorum^, designatusque est dies lunae aut Martiss 

Mai 19, 20. post Hogationes ante Pentecosten. 

Mai 17. Convenit universitas et clerus mane in ambitu canoni- 
corum ad Gradus Mariae. Lectae fuerunt literae rev'"^ et ill"" ar- 
chiepiscopi Coloniensis electi Salentini ad clerum et Universitäten! 
scriptae, quibus S. C. reprehendebat imprimis cleri et universitatis lo 
negligehtiam in promovendo negotio de expellendis guseis ex Iiac 
April 0. civitate, maxime cum S. C. intellexisset, hoc Paschate imrainutum 
luisse numerum communieantium. Deinde hortabatur, ut quod 
aggressi erant, constanter perficerent et apud amplissimuni senatum 
instarent pro eiectione guseorum, qui suae pestiferac haereseos veno- 15 
num paulatim civibus instillabant. Postremo petiit S. C. rei statum 
omnem sibi perscribi^. His lectis post deliberationem deeretum 
Mai lu. fuit, ut die lune proximo in Minorum conventu comparerent omncs, 
et interim catalogi a pastoribus confecti de numero guseorum, qui 
in singulis habitabant parochiis, corrigerentur, si forte qui vel 20 
recessissent vel accessissent. Item ut eo die ad senatum mittc- 
rcntur quidam cleri et universitatis nomine, qui peterent certos a 
scnatu designari, quibuscum nohnulla conferre posset die Martis 

Mai 20, 21. aut Mercurii. Disputatum fuit diu multumque satis, quis dux verbi 
constituendus esset (aberat enim d. scholasticus S. Gerconis d. 25 


des Herzogs Albi'echt Johann Jacob Bäbus in München (IX, 2 fol. 44, 
166), mit dem er auch sonst correspondirte (vgl. VII fol. 208 und III 
fol. 122 V). 
^ Er loar Decan 1572 März 24-1573 März 13. 

2 Für die Schwierigkeiten, ivelche die Berufung dieser VersavimlHng 
kostete, vgl. oben S. 617 Anm. 1. Am 13. Mai schrieb Ehetius an Jo- 
hann Swolgen, er möge den Erzbischof bitten, den Klerus durch ein 
Schreiben zur Theilnahme an der Versammlung zu veranlassen, in 
über 70 Häusern seien noch Geusen anwesend und in einer Pfarre 
hätten Ostern statt der üblichen 1100—1200 in diesem Jahre nur 700 
commicnicirt (IX, 2 fol. 36). 

3 Am 21. Mai bat Ehetius Johann Swolgen, dein Erzbischof für das 
Schreiben ad secumlarium et tertiarium clerum atque iniiversitatem zu 
danken; pennultiim enim iuvit illa pvincipis admoiiitio. Nam fervent. nunc 
clerus, pastores et universitas deque amovenda liac pesta licri tractarunt cum 
senatu, cui exliibuerunt indiceni claro denionstranteni, doinos 88 adhuc a geu- 
seis Cüloniae habitari. Nach der neuen Eathswahl (Juni 24) müsse man 
auf die Sache zurückkommen, icenn bis dahin nicht alle Geu,sen ent- 
fernt seien (IX, 2 fol. 37). 


457 1572. 619 

Godefridus Gropperus); tandem tarnen in se id muneris suscepit Mai 7-31. 
d. Adamiis Ververius Kerapcnsis, s. theologiae licentiatus, S. Gereo- 
nis canonicus et pastor S. Laurentii, exoratus a clero et uni- 
vcrsitate. 
5 Mai .W. lidem convenerunt in monasterio fratrum Minorum, 

ubi et pastores comparuerunt. Missi ad amplissimum senatum 
nomine cleri et iiniversitatis fuerunt pedellus et secretarius S. 
Gereonis, qui peterent, e senatu aliquos desig-nari, cum qiiibus 
universitas et cleriis ioqui cuperet die Martis aut Merourii. Admo- 

loniti fuerunt tunc pastores, ut diligenter annotarent aedes omnes, 
in quibus morarentur gnsei. Constituti quoque sunt, qui catalo- 
gum omnium senatui offerendum examinarent, qui etiam eodem 
die post meridiera liora prima eundem in locum congregati fuerunt 
et, quod commissum iis fuerat, perfecerunt. 

15 Mai 20. Denuo in predictura locum iidem convenerunt, adve- 

nerunt etiam illi, quos senatus delegerat'; petiit auteni universitas 
et clerus, ut residuos guseos amoverent, pastores non solum a 
molestia sed et metu liberarent, non sine periculo eos ad infirmos 
venerabile sacramentum deferre, cum non desint ex guseis, qui 

ao ipsis insidientur ; non posse etiam pias aures ferro ipsorum liorren- 
das blasphemias, quas etiam palam evomunt gusei in sacrosaneta 
ccclesiae sacramenta, ritus ecclesiasticos, deum et sanctos. Praesen- 
tisslmum imminere ab illis huic civitati periculum, cives indies a 
catliolica iidc ad eorum perfldiam magno numero deficere;' rogare 

aü se et petere, ut amplissimus senatus velit mandare executioni ea, 
quae frequenter contra predictos promuigata fuerunt mandata. 
Porrectus est quoque iisdem catalogus aedium omnium, in quibus 
adhuc manebant gusei ''^. Responderunt, qui a senatu missi fuerunt, 
se Petitionen! universitatis et cleri ad amplissimum senatum rela- 

30 turos et operam daturos, ut universitas et clerus intelligat, iis rem 

cordi fuisse. Ulis dimissis, delecti fuerunt ex clero et universitatc, 

qui literas ad rev*"""' archiepiscopum conscriberent et examinarent, 

(luibus S. C'"^ literis nomine universitatis et cleri responderetur. 

Mai 22. Qui ad conficiendas illas literas et examinandas con- 

35stituti fuerant, eundem in locum convenerunt, literas conscriptas 
cxaminarunt et approbarunt eodemque die mitti iusserunt. Agcbant 
iis in literis S. C" gratias pro admonitione et opera oblata ad 


ninbo -cousules Mulhemius ot Pillegromius, coiisulares itldein duo Liskircliius 
et Geill, duo alii senatores Questenbergius et Winsberg^ius, doctor Vrecliemius 
(it .secretarius Laureutius (Tagebuch). 

Dieses Iläuserverzeichniss d. d. 1512 Mai 21 liegt in zwei Ausf'eHi- 
fiungen (eine von der Hand des Jesuiten Mathias Fesch) im Stadtarchiv 
vor. Danach waren noch verdächtige Häuser in Alban: 5, Aposteln: 10, 
Brigida: 6\ ChristopJi: 1, Columba: 2,5, Cunibert: 2, Johann Baptist: 
10, Johann in curia : 4, Laurenz: 7, Maria Ablass: 4, Martin: 3, Mau- 
ritius: 1, Paxd: 1, Petri: 6, Severin: 3. Eine Anzahl von Verhören 
d. d. Nov. 8-22 ebd. 


620 1572. ^ 457, 458 

Mai 7-31. iDroinovendum hoc iicg'otium; rescriptum, iain ad um esse cum am- 
plissimo senatu Coloiiiensi eadcm de re, qui ubi respondissct sc 
curaturos, ut S. C. reddatur certior de singulis. 

Mai 31. Convenit^ clerus et universitas aut potius deputati 
ex clero et universitate. Post deliberationem concluserunt, suppli- 5 
caDdura esse rev™° et ill™° archipresuli Coloniensi electo peten- 
dumque, ut S. C. mittat ad amplissimum Coloniensem senatum 
legatos, qui instent ac urgeant pro eiectione g-useorum. Literae 
ad hanc rem ad S. C"*^'" iam ante confectae ibidem et lectae et 
approbatae fuerunt. Nara frigide admodum videbatur senatus agere lo 
de guseorum eiectione^. 

458. Dietrich Canisius an Leonhard Kessel. Mangelhafte 
Fortschritte in Dillingen. Tod P. Plus' V., Wahl Gregors XIII. 
Dillingen 1572 Mai 26. 

V fol. 52, Original. 

Mai 20. Nos dei gratia mediocriter hie valemus et in consuetis Societatis 

nostrae ministeriis versamur; sed nescio qua infelicitate vel culpa 
potius nostra longe minori fructu et animarum lucro, quam aliarum 
provinciarum, presertim istius, homines. Deficiunt nobis theologiac i5 
professores, deficiunt et concionatores germani; pauci et ii iuveues 
admodum ad religionem animum adiiciunt, messis interim multa^. 
Sed consolatur nos copiosus istius provinciae fructus et preclarus 
operariorum numerus, ut quemadmodum hactenus ita deinceps 


1 Näher über die Veranlassung dieser Versammlung vorn 81. Mai 
äussert sich Rhetius im Tagebuch: In causa religionis conveni aliquo.s, 
petens \\t eam promoveant, quo gensei amoveantur. Qnoniam autem cognitiira 
i'uit, propter novos tumultus Belgicae senatum dissiniulando sinere, ut gensii 
uianeant, et festum Nativitatis S. Joannis, qnanclo Liskirchins patronus eorum 
(Icnuo consul erit, appropinquat [Constantin von Lyskirchen iüU7xle in der 
That atn 24. Juni wieder Bürgermeister] , auasit d. Conradus Betzdorpius, 
ut rev™"s electus Coloniensis arcliiepiscopus per suos legatos senatum moneat 
de aniovendis Geuseis. Convenerunt igitur 31. Maii etc. 

2 Ueber die Ursache bemerkt Rhetius l. c. toeiter zum Juni 1672: In Belgiu 
propter exactiones multi subditorum ferebantur ab Albano duce abalienati (vgl. 
Weinsberg II, 227 f.). Eam occasiouem arripientes geusei aliquot civitatibus occu- 
patis bellum instaurarunt. Discurrentibus igitur ad bellum militibus, revi»»*' 
electus archiepiscopus Coloniensis nee clero aut universitati rescribit nee suos ad 
senatum mittit de aniovendis hinc geuseorum reliquiis. Humano igitur in 
causa liac destitutus auxilio, petii ut in aliquot monasteriis preces fundantur, 
i])se etiam octies et quinquagesies ad templa precatum ivi [im Juli that 
Rhetius dasselbe octies et sexagesies, im October quinquies et quinqua- 
gesies], ut deus et sancti eins opem lerant. Am 19. Juni Hess Salentin 
aber doch seine Gesandten mit dem Stadtrath über die Vertreibung 
der Geusen verhandeln (ebd.). 

3 Aus Ingolstadt schrieb am 20. Juli 1572 Peltauius an Kessel: Ilabcmus 
principes valde catholicos et nobis admodum addictos. Religio, (juae in (|ui- 
bvisdam Bavariae partibus erat admodum doformata, retbrmatur quotidie. 
NuUis datur amplius communio sub utraque specio, nulli tolcrantur publici 
heretici, nulli pastores de religione suspecti, et iam serio agitur, ut etiam 
mores cleri reformentur (V fol. 86). 


458, 45Ö 1572. 621 

quoque nostram inopiara et Sterilitäten! Rheni et Flandriae abun-Mai 2«. 
dantia snpplendam speremus. Nani quos Italia et Ilispania submisit 
• aliquando' operarios, magno nostro incommodo et g-ravi suniptu 
pvopter valetudinem etc. remitiere statim cog'iniur. — 
5 Pins V. pontifex oj)timns niaxiinns ipso Philippi et Jacobi ex Mali, 

liac vita niigravit, maximo sui in tota ecclesia relicto desiderio^ 
Intelleximus antem, cardinales non amplius 18 horas in electionc 
novi pontificis fuisse moratos et in vigiiia Ascensionis domini, hoc 
est 14. Maii^, [onniium] consensu renunciasse pontificem cardinaleni Mai 14. 

10 Boncompagno Bononiensem [annornni] 62, viram prüden tissimnm 
et laudatissimum, quem ipse Pins [in casu] mortis dari sibi optarat, 
ut fertnr. successorem. Eadem [die l'oedera] principum contra Turcas 
confirmata sunt ab hoc ipso pontifice, et niaximus est contra hunc 
tyrannum christianorum ardor, quamvis ipse et terra et mari mala 

15 omnia chi'istianis minetur et gravissime nunc Zaj-am, Venetorum in 
Dalmatia urbem, obsideat. Dominus Jesus hanc bestiam cum omnibus 
heresum monstris contorat sub pedibus ecelesiae suae. Dilingae26. 
Maii 1572. 

459. LeonJiard Kessel an den G'eneralvlear Hieronymus Na- 
tah's in Rom. Atrsslchfen In Nlmwegen, Lage in Köln. Köln 1572 
Mai 27. 

V fol. 5i, Concejot. 

— P. Xanctenus necdum in Prussiam est profectus, transigere Mai 97. 
enim de patrimonio cum mati'e non potuit. Er ijvedigt in Nimwe- 

9.0 yen, mit, so yutem Erfolg, ut omniiio cupiant aliquot Societatis ibi- 
dem esse, pro quorum habitatione videntur locum accommodum 
habere et redditus suBlcientcs. Qua de re ad rev. p. n. generalem 
scripturi sunt, sicut intclligo. Rev'""'' episcopus Ruremundensis, 
d. Lindanus, capituluuT ecelesiae Neomagensis et senatus civitatis 

25 Noviomagensis dcsiderant, p. Joanncm Xanctenum Novimagii ma- 
uere per annum unum aut alterum, dopec principia collegii ibidem 
iacta sint. Colonicnses j)atrcs putarent, Noviomagensibus aliquid 
coneedcndum, quia tam multi ex illa civitate facti sunt Societatis 
nostrae, secundo quia est metropolis Geldriae et quia patria illa 

nomaxime indiget auxilio Societatis, cum hactenus in illa terra non 
f'uerit Societas neque in Clivia neque in Westphalia et aliis cir- 
cumiaccntibus terris. — Cum oninium nostrum consolatione in Mai 25. 
domino celebravimus festum Pentecostes, et magnus in nostro do- 
mcstico sacello fuit communicantium numerus, ita ut omncs non 

35 caperet. A fcsto Ascensionis domini continuo audivimus conf'essio- Mai 15. 
nes. Studiosorum numerus ultra 500; in domo convictorum sunt 

^ Ueher die tödliche Erkrankung F. Fius' V. scUrieh d. d. Eom, 1572 
April 22 Ariton Leonifi an den rheinischen Promncial Hermann Tliy- 
rävs. Das Schreiben verbreitet sich auch id)er den Tih'kenkriec; (VllI 
fol. 182). 

2 Die Wahl Gregors XIII. erfolgte am, W. Mai. 


G22 1572. 450,460 

Mai 27. ultra 40 plurimique ex iis iiobiles. Si locus capacior esset, plures 
accedereut ^. Coloniac 27. Mail 1572. 

460, Der Provincial Hermann Thyräus an Leonliard Kessel. 
Wahl Gregors XIII. Fulda. Freiburg i. B, Würzburg - 1572 
Juni Iß, 

V fol. 62, Original. 

jnni 13, — Poutifcx 1. Maü mortuus fuit, cui successit 12. Mali carclinalis 

Hugo Boncompagno Bononiensis, juris utriusque doctor, vir bonus'^ 
et doctus, qui se nuncupavit Greg-orium XIII. Fuerunt cardinalesr» 
in electionis conclavi 18 horis. 

Mai 22. Rev. p. n. [g'cneralis] 22. (quo litere mee Scripte) nonduiu Romam 

redierat. Dlcitur infirmus in itinere, paulatim tarnen redire, et tardus 
eins adventus causa est, quare niliil certi quoque habearaus de 
collegii Fuldensis admissione. — lo 

Ad patrem d. Christianum nostruni scribit prior Friburgensis 
ex sua carthusia 4. Junii haec verba: 'Accepi paucos ante dies 
literas de adventu rev. p. Canisii ad nos (qui me conveniet) de 
schola Societatis vestrae apud nos Friburgi instituenda iuxta volun- 
tatem Serenissimi archiducis nostri, cuius quidem adventuni ex- is 
pecto. — Herbipolis 13. Junii 1572. 


Am. 1. Mai 1572 Jiaffe Peter Canisius aus Innsbruck an Kessel ge- 
schrieben: Gratulamiir successui stiulinnim in gjmnasio vestro et preeaniur 
dominum, ut mittat tandem optatnm collegii fnndatorem absolvatque Äag-rautia 
desideria sancti et primi patris nostri ni. Petri Fabri (VIII fol. 2'"). 
Atis Würzburg liegt VIII fol. 181 ein Schreiben des Johann Fitchs an 
Anton von Ksbeck in Mainz d. d. 1572 Febr. 24 vor, das ausser Mit- 
theilungen über die Lage des Collegs in Würzburg auch einen ein- 
gehenden Bericht über den Brand, im. Würzburger Schloss (am 21. Fe- 
bruar, nicht 27. Febr., vgl. Gropp, Wirtzburger Chronik S. 2S7, Wegele 
l. c. I, 128) enthält. Dieser Bericht befindet .sich auch in Msc. 1237 
der Trierer Stadtbibliothek fol. 55. Vgl. auch das Schreiben des Se- 
bastian Kessel an Leonhard Kessel d. d. Mainz 1572 März 15 (V fol. 
22). Ueber die Lage des Würzburger Collegs .schrieb auch der dortige 
Rector Georg Bader am 25. April an Kessel (V fol. 36). — Thyräus 
schrieb von Mai 16 bis Aiujust 19 noch mehrfach aus Würzburt; nach 
Köln (V fol. 44, 57, 83, 88, 96). Am 13. Jidi erivartet er bald die 
Kölner Annuae litterae; forte enim fient annuae provinciae et non singu- 
loriim collegiornm. 

Am. 21. Juni schrieb Thyräus an Kessel: Novus pontifex mnltnm nostris 
favet et abbatiam qitandam 2000 scutornm ad instantiam cardinalis Borromei 
collegio Milano incorporavit (V fol. 72; vgl. Sachino III, 381 ff.). — Die 
Stadt Köln sandte am 30. September dem Papst Gregor XIII. ihren 
Glüclciounsch (nos in eam spem adducimur^ to Gregorio XIII. proenrante 
futurum, nt pestilentissimas opiniones, quae quasi contagione quadam paulatim 
serpentes per magnam partem Germaniae pervaserunt, auctoritate tua et p.'i- 

terna mansuetudine disiectas, dissipatas, extinctas, exterminatas videamus ; 

nuuquam magis ex istius sedis auctoritate universi orbis salus pependisse vi- 
detur) und bat durch Vermittlung Kaspar GropjJers um Verlängerung 
des IndiUts tertiae gratiae (vgl. S. 638 Anm. 2 ; Concept im. Stadtarchiv), 


461 1572. 


6^3 


461. Peter Busaeus an Leonhard Kessel. Halherstaclt. Wtmder- 
gescMchte in Köln. Ünannelmiliclikeiten mit Kölner Druckern. Wien 
1.572 Juni 13. 

V fol. 03, Original. 

— De Halberstadensi collegio nescio quid audiam. Siccine Juni is. 
Wittenbergenses et Saxones paulatim obsidere vultis? Miraciilum, 
quod Coloniae in puero isto accidit, vidimus typis mandatum, sed 
tarn inepte et vitiose impressum et compositum sive descriptum, 

r. sive gerraanismum sjve compositionem spectes, ut hie passsim ipsis 
etiam catliolicis risum excitarit. Suspicor d. licentiatura Justum 
esse authorera. Quod si ita est, admoiieatur queso, ut non sine 
alterius lima deiiiceps vulget talia. Est enim iiasutum hodie secu- 
]um. Vix cuim ego quibusdam persuadere potuissem, vere acci- 

lodisse, uisi p. Hasius in suis literis eiusdem miraculi mentionem 
l'ecisset. Affirmabant enim ab heretico aliquo ad irrisionem catho- 
licorum confictum et tanta cum venustate evulgatum fuisse^ 

Quentelianam sive Gerwiniacam editionem catecliismi pontificii 
nondum videre contigit. Suspicor tarnen iam in lucem venisse. 

15 Et quia hie in typographi mentionem incidi, illud pretermittere non 
possum, me gaudere, quod ielicius tum milii tum colJegio vestro 
successerit opera et labor, quem impendimus et navavimus in gra- 
tiam d. licentiati Gerwini viri Immanissimi quam d. Materni^. 
Nam si in nostrorum manibus, antequam excudebantur, nunquam 

aofuissent Kevocationes Quadrantini, quas iussu rev. cardinalis Hosii 
ipse superiori anno excudit-", non tarn male apud eundem Hosium 
audiret collegium vestrum et nostra Societas. Sic enim scribit 
ipse llosius ad rev. p. provlncialem nostrum in suis literis Romae 
datis 22. Martii anni presentis: 

2:') " Palinodias Quadrantiui non displicere gnitum est, sed illud mblestum, 

quod in fronte libelli pro ' christiano' scriptum est : ' catholicns'. Nam videbatur 
ea vox emphasim esse maiorem liabitura, si diceretur, sicut a Quadrantino dic- 
tum est: °Fui, pro dolor, Lutheranus, factus sum per dei gratiam christianus. ' 
Qua de re expostulavi etiam cum Cliolino. Nam certum est, Lutheranos non 

30 esse christianos, quaudoquidem aliunde quam n Christo nomen ducunt et ab 
eins corpore se per siimmum sacrilegium prescideraut. Sed Cholinus vestram 
Societatem anthorem sibi fnisse scribit, ut ])ro christiano poneretni- catholicns. 
Quod mihi mirum accidit. Videntur enim indicare, (juod pro fide christiana non- 
dum ad sanguinem usque certare sint parati. " 

35 Ilaec Hosius. Busäus erkundigt sich, wer wohl die Schuhl 

trage. — Haec est gratia, quam reportamus ex librorum alienorum 
inspectionibus aut correctionibus, presertim apud ingratos''^. Viennae 
1.572 die 1/3. Junii. 


^ Um welche Darstellung es sich handelt, habe ich nicht ermitteln können.. 
- £>ie bereits mehrfach cjenannten Kölner Drucker Gerwin Calenius und 

Maternus Cholinus. 
^ Palinodiae sive Revocationes Fabiani Quadrantini, cum factus esset ex Liitlie- 

rano Catholicns, recitatae Braunsbergae in collegio S. .1. Jussu et autoritate 

revmi et ill'"i cardinalis Stanislai Hosii editae. Coloniae^ apud Maternum Cho- 

linum, 1571. 
* Vgl. für das Wiener Colleg, das damals 100 Convictoristen auf wies, die 


624 1572. 462, 463 

462. Johann Mhetlus an den Provincial Hermann Thyräus. 
lieber ein von Bhetius geplantes GeschicJitsvjerk. Gefahren in Bel- 
gien. Köln 1572 Juni 17. ' 

IX, 2 foL 38, Concei^t. 

Juni 17. Intellexi ex rev. p. reetore, placere rev. P*^' T., iit specimen 

aliquod fiituii operis ad te mittani ^ Si modo possim, quam id 
libenter l'acerem. Verum opus ut utile ita varium erit, cum enim 
mundi et ccciesiae sit, omnimu pene regnorum et episcopatuum 
cum temporum annotatione complectetur liistoriam, conciliorumö 
etiam et haeresum, divai'um et aliarum rerum ac personarum illu- 
strium. Et in liac tauta varictate eum delectum adhibere oporte- 
bit, ut ea solum contiiieat, quae ad orthodoxam religionem virtutes- 
que ac vitia pertinent; ut iucunda quadam uarratione hlstorica dl- 
scant in fide catholica perseverando declinare a malo et faccre bo- lo 
num^. — Utinam in Belgio quidam moderatius vixissent et amari 
potius quam timeri voluissent. Nunc geuscis denuo patefactum 
est ostiuni alcaque iacta; faxit deus, ut felicius cadat quam in 
Francia^. Triste omen tanta in subditis abalienatio. Si male ceci- 
derit, martyr quam confessor esse malini, nc cum dolore conspi- ir. 
ciam quod emendare nequeo. — Orate precor, ut deus bene omnia 
vertat. Recte colleg'io praecst rev. p. Leonardus Kesselius; si minus 
prosperaraur, non ipsi sed iniquitati temporum imputandum venit. 
Coloniae 1572, die 17. Junii. 

Juni 28. 463. Anton Vinck an Leonhard Kessel. Quotidie TreA^crisso 

transeunt milites, expectantur etiam equites, qui colliguntur, ut 
dicitur, contra g-useos''^. Narratum quoque fuit hisce dicbus, ex 


Briefe den Theodor BusUus und Barth. Villerius an Kessel d. d. Wien 
1573 April 20 f Imperator mirifice no,s diligit.. Hi.s cliebus atldidit. vetlditibns 
integrum monasteriixm vacuum monialilins; V fol. 180, 181). Peter Bicsätis 
schrieb über ein von ihm (je2^lantes katechetisches Werk am 2. Septem- 
ber 1573 an lihetius (Vll'fol. 249; vgl. auch IX, 2 fol. 142). — Ein 
Au.'iTiiig 'ex litteris Pr/igensibus ' aus dem Jidi 1572 handelt über die be- 
absichtigte Bekehrung der Ilussiten (VIII fol. 189). 
Ks ist eine 'Historia mundi et ecelesiae', deren Bearbeitung Rlietius am 
14. Januar 1572 begonnen hatte. Sie beschäftigte ihn längere Zeit; 
das Tagebuch enthält manche Angaben über die Au.<iarbeitung (bis No- 
vember 1573). Das Werk ist ivohl nie im Druck erschienen (vgl. V 
fol. 25, 29). 

Am 1. September 1572 .schickte Rhetius einen Theil des Manuscripts 
dem in Fidda loeilenden Provincial Thyräus (IX, 2 fol. 45). Er ver- 
breitet sich dort über die Eintheilung des Werkes. 

lieber Truppendurchaüge und ,die drohende Gefahr schrieb Rhetiiis 
am 17. Juni an den Löivener liector Jacob Schipmann (IX, 2 fol. 39). 
lihetius verzeichnet in seinem Tagebuch zum 19. Juni: Lambertus Auer, 
rector collegü Moguntini, monitus a viro magnae autoritatis, scripsit mihi, tria 
milia equitum et aliquot ,simul signa peditum liorsum profectuva, quae rei- 
publicae CoJoniensi uon faveaut, ac licet aperta Marte fortassis acturi contra 
HOS nou .sint, per insidias tarnen aliisque modis putabantur tentaturi aliquid, 
ut vel interna civium seditione vel certa IVaude potiri urbe possint, sper/mtes 


463-465 1572. 625 

Gullia magnam copiam militum venire et, ut ferebatur, nomine juni ss. 
adrairaldi. Timent Luxemburgenses, imposiiermit praesicliarios mi- 
lltes, hoc est rusticos, ex ipso ducatu sinml cum aliis. Senatus 
Treverensis bombardas suas et alia, quac ad defensionem sunt 
snecessaria, in ordinera redigit in omneni eventum. Trier 1572 
Juni 28 K 

V fol. 76, Original. 

464. Heinrich Somalius an Leonhard Kessel. Schlechte Lage 
des Collegiums in Lüttich ^. Lüttich 1572 Juli 5. 

V foL 80, Original (vgl fol. 59, 69). 

— Plane faciemus fineni istius collegii. Jubent enim patres Juli 5. 
Romani plane dissolvi nidum nostrum, quod futurum confldo brevi. 
Istud tarnen prius fieri nön potest, quam ex Urbe redierit orator 
rev'"' ad summum pontiflcem, qui praeter alia negotia capituli et 

lorev'"' in mandatis et commissione habet, ut quaedam beneficia 
impetret a summo pontiflce pro fundatione Leodiensis collegii. Ita- 
que si impetraverit iustam fundationem, hinc non emigraturi sumus, 
alias excutiemus pulverem de pedibus nostris. Gerte, pater, spes 
quae differtur affligit animam, et necessarium est, rem demum ad 

inextremum deduci, vel ut iiat collegium vel ut dlssolvatur, maxime 
cum quadriennium iam hie exegerimus. — Leodli 1572, 5. Julii. 

465. Der helgische Provincial Balduin cd) Angela an Leonhard 
Kessel. Lage in Belgien, fjüioen 1572 Juli 5. 

V fol. 78, Original. 

Lovanii modo versor in visitatione, quantum per publlcos juii 5 
tumultus licet, quibus tota Belgia fere concutitur •'', ad que etiam male 
modo accessit, quod domus novitiorum Tornaci ob pestis contagio- 
2onem in civitate grassantem sit dissoluta, oportune amandatis Omni- 
bus novitiis ad diversa collegia. Franz Goster sei in Dnuay, er 
könne nicht nach Köln abgegeben loeräen. 


si Coloniam occupaverint, se inde tarn inferioris provinciae catholicis quam 
snperioris negotium facessere posse. Kecepi lias litteras 19. Junii et statim 
id inclicavi consulari Philippo Gaillio et Conrado Betzdorpio, syndico reipnbllean 
Coloniensis, atque mox ad senatum relatum, cuius iussu milcs cDiiscriptus est 
ad defendendam civitatem (vgl. Weinsberg II, 235). 

1 Schreiben Vincks an Kessel d. d. Trier 1572 A2)ril 13, 15, Mai 6, 20 
(V fol. 23, 31. 39, 48) behandeln nur Personalia. Am 15. AjJril sandte 
er einen Mag. Marcus nach Köln und loarnte Kessel , denselben nicht 
zu .sehr zu belasten, damit er nicht das Schicksal des (dem Walmsinn 
verfallenen) Gerhard Pesch theile. 

2 Vgl. oben S. 554, 616 Anm. 2, 629 Anm. 2. 

^ lieber das Löwener Colleg und die Kriegsgefahr handeln mehrere 
Briefe des Löicener Eectors Jacob Schipmann (Mai 8, 11), des Johann 
Harlemius (Mai 28) und des Arnold, Ilezeus (Juni 17) an Leonhard 
Kessel (V fol. 41, 53, 60, 66, 76). Vgl. auch Sachino III, 411 f. 
Jcsuiüeu-Akten. 40 


626 1572. 465—467 

Juli 5. — Status affiicte iiostre Belgie iam dei dementia speratur 

fore tranquillior, nam in Brabantia, Flandria et Arthesia nulla civi- 
tas adhuc ad g-euseos defecit. In Hannonia aiitem sola Montensis 
civitas adhuc a comite Ludovico^ occupatur, quam brevi dux Alba 
parat obsidione recuperare. Do Hollandia et Zelandia deterioras 
quidem indies referuntur, sed nmxima ex parte mendacia. Vlissin- 
genses, Brillenses et alii pauci rebelies alios valde sollicitant ad 
defectionera et direptionibus atque excursionibus vexant. 

In adventu ducis Metine Coeli aliquot eins naves combus- 
serunt et paulo post plures onerarias naves niercatorum, que ex lo 
Hispania et Lusitania veniebant, interceperunt cum luctu et iactura 
magna mercatorum, qui iam plurimi Antverpia discesserunt vel a 
mercimoniis abstinent. Interim bonorum animos erigunt nova, que 
de capto in Francia amiraldo''* hie feruntur, que, si vera sint, 
magno auxilio destituentur geusei, Acccdit quoque ad populi con-if) 
solationem, quod exactio denarii sit iam publice iussu regis revo- 
cata. — Lovanii die 5. Julii 1572. 

466. Johann Rhetius an Lambert Auer, Rector in Mainz ^. 
Lage in den Niederlanden. Köln 11)72 Juli 6. 

IX, 2 fol. 40, Concept. 

Juli ß. Franz Coster schreibt ans Douay, Montes Hannoniae adhuc 

a geuseis obtiueri, successorem ducis Albani advenisse eumque a 
Brugensibus, apud quos fuit, mire commendari. Adventus inquit2o 
istius ducis l'acit, ut omnes bene speremus. Non cnira dubito, quin 
statin! Omnibus maus iinis inqDoneretur, si animi omnium, qui hac- 
tenus exacerbati fuerunt et dejecti, benignitate gubernatoris conci- 
liaren tur et erigerentur. — Coloniae 1572 die 6. Julii''. 

467. Der ProvincÄal Hermann Tliyrcms an Leorihard Kessel. 
Mangel an brauchbaren Priestern in Wilrzburg. Geringe Religiosität 
des Volkes. P. Gregor XIII. Wilrzburg 1572 August 11. 

V fol. 93, Original. 
Aug. 11. Es melden sich neue Novizen. Videtur deus relle iuvare Ger- 25 


^ Graf Ludioig von Nassau. 

2 GasjKtrd. von Coligny. Die Nachricht war irrthümlich. 

^ lieber die Fersonalia des Mainzer Collegs, das Anu-achsen der Schüler- 
zahl und de)' Bibliothek u. s. w. handeln Briefe Auers an Kessel d. d. 
Mainz 1572 Juni 16, Aug. 12, 23 (V fol. 6n, 94, 98, vgl. fol. 82). 

'^ Am 10. Juli sch7'ieb Rhetius idjer die Erfolge der Geusen an Peter 
Cani.nus nach Inn.^bricck. Er fügte hinzu: Sunt, qnid.am viri doct.i ot. 
Loni, c[ni in animuin iuduxevnnt, graocos doctores ecdesiae repurg'.are a ver- 
sionibus liaereticorum. Er bittet ihn fe.HtMellen zu la.'isen, qui patres g-raeci 
iiv Fuggevana et in alii.s snperioris Gennaniae bibliotliecis scripti vel impressi 
graece assei'ventur, et nuin aliquis catliolicus se socium re]iqui,s in lioc sacro 
labore acliungere velit; Iiominibus enim piis grave est, si graece neseiant^ aut 
a graecis scrijjtoribus abstinere aut subsidin haereticorun^ uti (IX, 2 fol. 43), 


467,468 1572. 627 

maniam et maxime Franconiara, pro qua operarios mittit, et indi- Aug. ii. 
get auxilio divino, nam in multis civitatilDus et niagnis vix 20 
etiam in Paschate cominunicaiit in suis parochiis. Omnes fcre vel 
ad vicinos accnrmnt hereticos pro sacramentis, vel al) illis se ab- 
nstinent omnino tanquam atliei, et tarnen utramquc iurisdictionem 
liabet episcöpus. Operariorum hoc facit pancitas, improbitas et 
in fide inconstantia. Vacant liie parocliiac, quae 600 imo etiani 
1000 florenos valent annue, et qnia ne mercenarii quideni liaberi 
possunt pro illis, parochiani pro baptizandis pueris hereticos implo- 

10 rant superextendentes et verbi niinistros. licv. d. Echtius, decanus 
snmmi templi, qui aliquando in collegio vestro convictor et d. 
Berkelii fuit discipulus, frequenter optat quosvis sacerdotes Colo- 
niensis diocesis; dielt se posse illis prospicere .commode, modo hoiie- 
stae vitae sint et habeant desiderinm promovendi religioneni catho- 

iRlicam. 

Romanns pontifex non solum universalis ecclesiae neg'otia, 
verum etiani Societatis nosti-ae conatur eg'reg-ic promovere. Medio- 
lani ut universitateni nostrl liabeatit, abbatiae addldit partem prae- 
positurae cuiusdam, et dicitur alacriter intendere fundationi colleg'ii 

2üRomani. Post festum Assumptionis Fuldam cum p. Antonio profi- Aug'. i5. 
ciscemur; bonam satis licet tarde ex Urbe recepimus de Fuldensi 
colleg'ioresolutionem etinstructionem. — TIerbipolis 11. Augusti 1572. 

468. [Gregor] Fab'ms an Leonhard Kessel. Bericht über die 
Barlholomäusnaclit und die daran anschliessenden Ereignisse, f Paris 
1,672] August 29. 

V fol. 101, Original. 

Annus est, ex quo nuUas a mo rcceperis litteras\ cuius reiAus. 29. 
praecipua causa fuit ieiunitas voluntatis nostrae et, si placet, legi- 

25 timae materiae. Verum festum nupcr Bartholomaei nescio quid 
detracta sua pelle in lucem his superioribus diebus cdidit. Non 
enim est nescia T. Eev., nuptias tandem sororis i'egis cum rege 
Navarrae Parisiis in templo d. Mariae more regio contractas esse 
his octavis Assumptionis Mariae. Sed quia cxtrema gaudii luctus Aug. 22 

aosemper occupat, machinantur reditu suo nescio quid boni et fidelcs 
heretici, mortem videJicet regis, fratris, Guisei ac totius civitatis, 
sumpta forte occasione, quod tribus aut quatuor diebus ante adini- 
raldus ictu bombardae a quodam regis milite attentus fuerat in 
utroque brachio. Quod malum totum tribuerunt regi aut suis: ni 

snfallor, falso. Utut sit, profunda nocte d. Bartholomaei^' suppressa 


Vgl. Nr. 472. — Ei?i undatirtes, ahcr in diese Zeit gehöriges ßclireihen 
des Gregor Fabius handelt n. ct. über die 'antiquae calumniae totius nni- 
vorsitatis Parisiensis' und über die Königin Katharina von Medici: 'In- 
cfi<lit iioii vel.'ita ni roli([naG soleiit, et .sß Parisienses pntaiit hoati.ssimo.s, nt 
.sunt, tali reg'ina, quia piissima e.st et maxime expeetati()ni.s' (VIII fol. 147). 
Für die folgenden xiii.sfülirungen sei hier nur auf die Angcü)e,n bei Ker- 
vyn de Lettenliore, Les Huguenots et les Guenx II, 627 ff. verwiesen. 


620 1572. 468 

Aug. 29. regis prima et secunda vigilia ad tertiam iisque pervadmit^ Rex 
cum fratre et Guiseo exterriti cum hac vig-ilia hostes fugarunt; 
missos pene mille Hug'onothorum milites fortiter trucidarunt. Sta- 
timque in auvora admiraldum, principem Pile, Rocliphoca^ et alios 
priiicipes in domo admiraldi occiderunt cum multis nobilibus femi-6 
nis. Hoc facto alii ubique (ut heretici civitatis) queruntur, interi- 
muntur ac submerguntui*. His octo integris diebus nee adhuc ces- 
sant, inter quos beatissimus fuit ille Ramus^ cum bibliopola eius 
et multi alii cum mercatodbus ditioribus ac summis puaesidibus. 
Investigant iam eloquentissimum illum Bossulum, grecum Lambinura lo 
et similes. Hie rex in votis habet, universitatem suam, civitatem 
et senatum repurgare, quod magna virtute et laude omnium facit. 
Etenim illae voces populi: Vivat rex Carolus, iam incipit regnare 
rex noster Carolus, iam vere dicitur Valois! Nee omiserunt scri- 
bere in crucibus, quas publice vendunt^ has voces; etenim qui non 1.5 
gerebant crucem cuiusvis generls, trucidabantur"*; inter quos fue- 
runt nobiles quidam Germani (nescio an ignari) ut rustici ac adve- 
nientes equites. 

Montmorensi et d. de Goutmeri-' nondum sunt capti, fuga sibi 
consulentes. Rex Navarrae et d. de Conde iuvenes detinenturso 
apud regem et videntur velle amplecti fidem catholicorum; audiunt 
raissam aliquando cum rege. Edictum regis de occidendis liereticis 
per Galliam iam invaluit apud Orliacenses, qui primo incursu pene 
mille occiderunt. Rothomagenscs heretici effugarunt satis multi 
annuente praeside, qui et vocatus est ad regem auditurus sententiam 2.5 
suae perfidiae. De reliquis civitatibus nihil est auditum adhuc. 

Feruntur hie ad decem pene railia occisi et in Humen pro- 
iecti. Admiraldus multis vulneribus acceptis et trunco corpore a 
pueris pertractus est omni ludibrio ad patibulum ; ubi pendet pedi- 
bus in altum iuxta prophetiam olim suae imaginis. .^0 

Multi hie libri comburuntur, et talia fiunt a rege, quae osten- 
dunt, velle toto animo satisfacere tam aperto dei miraculo. Nam 
et in cemiterio Innocentium arbor ab aliquot annis sicca ante ima- 
gines b. Mariae floruit, ad quam totus mundus cucurrit, et rex et 
frater facta oratione et osculata arbore. — Hac Decollatione S. Jo- 35 
annis Baptistae. 

Nachschriß. Ista arbuscula fioruitipso die, quo rex cepit here- 

ticos interficere, ut reflorescentem Galliam aperte ostenderet, et 

Aug. 25. die Ludovici regis". Extat almanacus et praedictio de istis omni- 


1 Es hrauclit nicht gesagt zu tverdeji, dnss die Miftheilwig falsch ist 
(vgl. Nr. 472). 

2 Die Hugenotten De Files und La Rochefoucaidd. 

^ Der Reformator der Pariser Universität La Ramee. 
4 Vgl. unten S. 634. 

^ Graf Montgomery (vgl. Kervyn l. c. LI, 388). 

^ Peter Busäus schrieb am 2. October aus Wien nach Köln: Dens opt. 
max, suos tueatur et conservet, et sicut Hugonota.s iam tain niirabiliter sustulit 


468, 469 1572. 629 

bus rebus mirabilibus. Ita novit deus per asiniim Balam loqiii et Aug. 29. 
prophetare. — Fiunt processiones generales, quibus rex et rex Na- 
vaiTae ao totus populus devotissime praeest^ 

469. Der belgische Provincial Balduin ab Ängelo an LeonJiard 
Kessel. Kämi^fe im Hennegau. Bartholomäusnacht. Lüttich 1572 
September 1. 

V fol. 103, Original 

— Uterque dux scilicet Alba et dux Metinae Coeli iam ad exer- scpt. 1. 

5 citum Montensem accesserunt; speratur brevi vel deditio vel expu- 
gnatio civitatis Montensis futura. Eg-o interira adhuc Leodii me 
contineo^, expectans, iit principis Auriaci miles conteratur vel pro- 
ciü pellatur^. Nova certa ex Gallia sunt iam rev"™" domino per 
viridarium allata : amiraldum cum multis nobilibus iam esse inter- 

lofectum, cuius mortem consequetur non tantum in Gallia sed etiam 
in liac nostra Belgia pax diuturna cum divino favore"^. Sicut enim 
deus non passus est, diutius tantum hostem ecclesiae et reipublicae 
christianae vivere, ita pro sua bonitate omnes alios atteret, quando 
expedire iudicabit reipublicae suae^. 

ex Francia, ita et caeteros ecclesiae hostes obstinates perdere clignetur (VIII 
fol 192). Vgl Ennen F, 380. 

^ Am 28. September 1672 schrieb der Jesuit LeonJiard Sauer aus Paris 
an das Gollegium in Trier: Celebi-avimus nuptias et post tragediam hisimus, 
iit pauci reversuvi sint. Omnes catholici tuti et securi fueriint et adhuc se- 
cure hie vivunt, lieretici habent quod timeant. Nam quotidie qui depreheu- 
duntur nisi erroris palinodiam cantare velint, in patibulum aguntur nee illia 
respiraudi venia datur, donec extinctus omnino fuerit eoi'um spivitus. Ammi- 
ralis, qui se paranympho a dextris esse et fore putabat, multis vulneribus ex- 
piravit atque abscisso capite, dextro brachio amputato, manu laeva truncata, 
nudus in patibulum magnum Parisiense suspensus est, quem ego ipse ita evec- 
tum vidi. Rex Navarrae 26. Septembris errorem suum publice in praesentia 
regis, reginae matris et aliarum praecipiiarum personarum abiuravit, Condaeus 
vero 18. Imius. Habent theologos, qui illos instruant in lide^ d. Maldonatum, 
uostrum professorem et doctorem S. Germani, et quendam Franciscanum. 
Pauci ex aulicis illorum et consiliariis vel potius nulli superstites sunt. Ita 
illis fidibus lusum est. Kegina mater et fratres regis saepius veniunt ad col- 
logium Societatis, vidi illam in feste Assumptionis et Nativitatis cum fillis. 
Tnvisit totum collegiuni et multum rectori conversata (Trierer Stadtbibliothek 
Msc. 1237 fol 91). 

^ Am 30. Augu.^it hatte Balduin ati Kessel geschrieben, dass er Lüttich 
toegen der Unsicherheit der Strassen nicht verlassen könne. 'Ubi Leo- 
dium veni [Ende Juli], domum Societatis nostrae clausam inveni et fratres 
per loca disperses propter defunctum peste p. Bartliolomeum. Ego novam 
domum conduxi pro ipsis' (V fol. 102, vgl. fol 90, 92). 

^ lieber die Kämpfe in den Niederlanden schrieb Johann Jacob Astensis 
d. d. Antwerpen 1572 Juli 29 an Kessel (u. a. Dici non potest, quantum 
hie populus est exacerbatus contra Hispanos^. Der Xantener Canonicus 
Gerhard Busäus schrieb am 5. August an Johann Ilasius in Köln ein- 
gehend, über die Verioüstung von Boermonde durch die Geusen (V fol. 
91, VIII fol 187; vgl Holzivarth 11^, 85; Publications de la Societe de 
Limbourq XVII, 457). 

* Vgl Nr.' 468. 

® Mitte September flüchteten die Löwener Jesuiten vor der Kriegsgefahr 


630 1572. 470,471 

Sept. 3, 470. Johann RlieUus an den General Franz Borgia. Berichtet als 

Monitor und Consultor Kessels, rev. p. rectorem sollicite et fideliter 
sibi commisso colleg-io praefuisse ac nihil eoriim, quae in hac ini- 
quitate temporum et rerum perturbatione praestari queunt, praeter- 
raittere, quantum equidem iudicare possmn. Verum nberiorem 
fructum labormn sperabimus, ubi saeva liaeresum tempestas inferio- 5 
rem Germauiam foede depascens nonnihil conquieverit. Nunc enim, 
qvium civitates vicinae quasi furiis agitatae tanto numero ad haere- 
ticos deficiant, loco certe magni beneflcii a deo in nos collati repu- 
tatur, in fide catliolica et pace conservari Coloniam^. Köln 1572 
Sej^temher 3. 

IX, 2 fol. 46, Concept. 

Sept. 5. 471. Feter Canisius an Leonhard Kessel. Ex Urbe scriptum lo 

est ad me, doctorem Costerum in Lotharingiam destinari, quando 
sie postulat necessitas recentis collegii instituendi^. Utinam ergo 
alius vobis theologus detur, quemadmodum optarim sane, ad Socie- 
tatem nostram et theologicam facultatcm istliic rectius promoven- 
dam ^. 15 

Agamus laeti gratias domino, qui novam et praeclaram catho- 
licis victoriam dedit, non solum in Gallia, ubi fractae sunt cervices 
principum sectae Calvinianae, sed etiam in maritimo bello, quod 
classem Turcicam nostris egregie subiugavit. Mirabilis deus hoc 
anno et formidabilis adversariis ecclesiae suae, quorum impetura2o 


nach Doüay, Dvnant und Köln. Im Octoher richtete Balduin ah Amjelo 
das Collcii icieder^ ein (V fol. 105, 108, 115, 120, 122, 125, 126). 'Am 
24. September schrieb Johann Bhetius aiis Köln an Andreas Fabricius, 
den Hofmeister Ernsts von Bayern, über die Eroberimg Lötcens durch 
die Geusen (IX, 2 fol. 52 ; vgl. fol. 48). 

1 Vgl. Nr. 423. — An demselben 'Tage ."schrieb lihetius an Everhard Mer- 
curian (assistenti praepositi generalis S. J.) tcnd empfahl ihvi einen nach 
liom reisenden gewissen Gaudanus: Ipse narrabit, quam ingens calamitas 
preinat inferiorem Germaniani. Miruni valde, in civitatibus vel tarn multos 
latuisse lieretiQos, vel catliolicorum aiiimos adeo exacerbari potnisse, nt hosti- 
biis potius quam defensoribns fidel eatholieao portas patefaciant. 

2 Es handelt .sich um Pont-d-Mousson. 

3 Am 28. September versammelten .sich der liector und die Decane der 
Universität und beriethen u. a. darüber: 'vqv. d. Joannem Swolgen pe- 
tiisse, nt in singulis facnltatibus diligentes constituerentnr j^rofessores ; posse 
enim multuni lucri et emolumenti huic nostrae iiniversitati ea ratione accedere, 
cum presentim eo tempore Lovaniensis et Duacensis academiae propter exer- 
citum guseorum, qui iam Lovanium occuparat, tnrbatae essent, et in Gallia 
omnia viderentur confusa propter caedem Calvinistarum iussu regis per totum 
reguum factam ; se etiam velle lectoribus de suo lubenter aliquid suppeditare 
actuvumque cum reliquis praelatis, ut idem praestent'. Man beschliesst, 
das Angebot im Auge zu halten (Decanatsbuch der Artisten V fol. 53). 
— Angehörige der Löwener Universität flohen damals nach Köln, so 
der bekannte Michael ab Isselt aus Amersfoort (ebd.; vgl. auch IX, 
2 fol. 48, 52). — Im November 1572 bestanden 71 Artisten die Bacca- 
laurecd.s2^rüfung : 19 Mont., 21 Laurent., 81 Goron. (Decanatsbuch der 
Artisten V fol. 54). 


471,472 1572. 631 

tandem divina virtiis conterct apud Beigas qiioque. — Innsbruck 8c[)t. 5. 
.1572 Septemher 5. 

V fol. 104, Original, 

472. Bericht des Pariser Jesuiten Bernardinus Castorius über 
die Bartholomäusnacht, im Auftrage des Rectors des Pariser Colle- 
giums [Oliverius Manareo] dem belgischen Provincicd Balduin ab 
Angelo erstattet. Paris 1572 September 6. 

X, Berichte aus französischen Gollegien 1554—1575, Paris a, a., 
Original ^. 

Quoniam placuit divinae bonitati, aliquara Imic regno tandem Sept. ü. 
erigeudi sese spera adferre, postulat divinae charitatis lex, cuius 
vinciilis omncs, etiam longissimis terrarum spatiis distracti, colli- 
5 gamur, ut quibus saepe tristitiae dolorisqiie causa vel nostris litteris 
vel aliorum sermonibus allata fuit — ob calamitosum religionis in 
Gallia statum (qui liactenus is fuit, ut germanos Christi atque 
ecclesiae filios non mediocriter commovere iure sane äc merito 
potuerit) — nunc quantam nobiseum dominus misericordiam feoerit, 

10 cum ad summam penc desperationem deducta omnia esse puta- 
rentur, commonefaciaraus, ut, qui socii fuistis tribulationum (liceat 
sie mihi cum summo doctore loqui), sitis etiam consolationum, et 
qui nobiseum antea eiusdem corporis membra doluistis et in pri- 
stina valetudine huic regno precibus a deo impetranda laboi-astis, 

15 iidem modo nobiseum gaudeatis et nonnullos laborum nostro- 
rum fructus aliquando etiam ipsi capiatis. Ac ne altius quam 
res postulat repetere velle videar, cum multis rebus antea nimium 
erga haereticorum res affectum se rex christianissimus pre se fere- 
bat, tum vero nuptiae 15. Calendas Septembris celebratae, quibus Aufj. is. 

20 regis Galliae soror regi Navarrae nupsit, oranium nientes percule- 
runt sic^ ' ut nihil praeterea se auditurum quisque putaret, quam 
fore brevi, ut" ad illorura nebulonum arbitrium omnia gererentur. 
In hanc vero sententiam non parum omnes impellebat, quod catho- 
lici principes et bene erga religionem affecti, quorum partim con- 

25 siliis, partim laboribus non omnia perdita esse credebantur, aut 
secessissent, aut certe pauci admodum magnoque cum animi dolore, 
nescio an etiam timore, in regis aula versarentur, solis vero here- 
ticis in ea locus esse, illi triumphare, illi quasi regni huius conser- 
vatores aut parentes, alteri non (ut erant) predatores ac proditores 

•')oin bac regni principe civitate, non impune tantum, sed etiam de 
sua irapietate gloriosi huc illuc toto die volitare cernerentur, Res 


l'jine gleichzeitige ebenda befindliche Copie hat das Datum ' VIII. Idus 
Novembris'' statt "VIII. Idus Sejjteinbris'. Diese Copie ist die Beilage 
zu einem Schreiben des Pariser Eectors Manareo an einen ungenannten 
Jesuiten (d. d. Paris 1572 November 15), das sich u. a. über das dein 
Pariser Collegi'um von Saiten der königUche?i Familie bewiesene Wohl- 
toollen verbreitet, Vielleicht ist Bhetiu's der Adressat (vgl, Nr. 475), 


632 1572. 472 

Sept. 6, eo denique deducta videbatur, ut nemo non aut gravissime regem 
accusaret aut deplorata plane iam omnia palam quereretui*. Sed 
noudum videlicet tempus advenerat (quod tarnen imminebat), quo 
se cum regno etiam Judicium Carolo nono regi christianissimo de- 
disse summa saplentia declaret, et ille (quod nobis ex ipsius tum 5 
scrmonibus tum summis etiam erga nos meritis perspectum ex- 
ploratumque fuit) sinceram atque integram suam semper erga reli- 

Axig. 22. gionem fuisse voluntatem omnium oculis patefaceret. Itaque 11. 
Öalendas Septembris — qui fuit a nuptiarum die quintus, a dei- 

Aug. 15. parae vero virginis Assumptione (quo die regina mater et sacro- lo 
sanctum Cliristi corpus sumpserat et in nostro sacello vespertinas 
preces magna religione, quasi ad id, quod animo cogitabat^ sese 
comparans, audivit) octavus — praefectus maris, admiralium vocant, 
non longe a regia, unde redibat, dum sibi allatas legit litteras, a 
milite (quantum cognoseere potui) regio ex insidiis catapulta ictusis 
et medium dextrae manus digitum amisit et letale in sinistro bra- 
chio vulnus accepit. Ea res magnam fere bonis omnibus laetitiam 
pariebat, cum animo repeterent, quot ille quantorumque malorum 
author extitisset; alii tamen cum facti adhuc tum suasorem ac prin- 
cipem tum exitum ignorarent, ne novas res illa seditiones excitaret 20 
et pristina bella instauraret, non parum formidabant, cum preser- 
tim tanta essent audacia tantaque dicendi licentia nonnulli liaeretici 
uterentur, ut eos etiam andiente rege minime dictitare puderet, se, 
nisi rex ipse ulcisceretur, habere, unde meritam de tarn scelerato (ut 
illi dicebant, ut vero res erat, praeclaro atque insigni) facinore vin- 25 
dictam sumcrent. Rex, etsi iam animo, quod fecit postea, meditabatur, 
prudentissinie tamen, et ut vore dicam, regle dissimulabat graviterque 
se afifectum tum prefecto maris invisendo, tum milite, qui vulneraverat, 
inquirendo non obscure significabat. Sic ille ac proximus dies con- 

Aug. 24. sumptus ; nocte vero, quo diem nonam Calendas Septembris, divoso 
Bartholomaeo sacrum, antecessit, duce primum Guisio ad se vocato: 
'Tempus, inquit, est, cum et ego (quod de te mihi semper persuasi) 
nobili atque excelso animo ducem esse intelligam et tu meritas ex 
Ijarentis tui optimi fortissimique viri hoste atque interfectore poenas 
repetas', eique, ut maris praefectiim interimeret, imperavit. Ille, 35 
nihil moratus, cum paucis primo, quos secum tum habebat, deinde 
aliis quibusdam, quos habuit inter eundum obvios, sibi adiunctis, 
in aedes fecit impetum, ubi nonnulli primo ex custodibus, tum 
princeps quidam vir ac nobilis, sed tamen haereticus, interfectus 
est. Ad extremum ipse maris prefectus (qui constricto dextera, qua 40 
non tantopere laborabat, gladio in cubili inambulabat) gravibus in 
capite et stomacho vulneribus confossus per fenestras adhuc serai- 


1 Für den Zeitpunkt, wo Katharina von Medici sich entschlosa, ColUjny 
eventuell aus de-ni Wege zu räumen (um den 6., spätestetis am 11. August) 
vql. Philippson in der Deutschen Zeitschrift f. Geschichtswissenschaft 
VII, 132 f. 


472 1572. 633 

vivus, qui siiblimia gloriosus cogitabat, in publicam viain miserrime Sept. o. 
deiectus est. Huic et nobilibus aliis viris catholicis regiisque mili- 
tibus, ut reliquis haereticorum capitibus atque adeo haereticis om- 
nibuS; non in hac modo, sed in aliis quoque Galliae civitatibus, 
öidem fieret imperatum et populo libera baereticos necandi potestas 
data. Atque ita dies ille, qui dominicus erat, totus et insequentes Aug. 2-1-20. 
fere duo in necandis et submergendis haereticis, qui undique clausis 
portis civitatis diligentissime conquirebantur, consumpti. Quod non 
modo magnam catholicis omnibus laeticiam et praeteritorum malo- 

lorum allevamentum attulit, verum etiam quam invitus multa rex 
haereticis antea permisisset in religionis perniciem (ut ii iudica- 
bant, quibus illius optima voluntas minime nota erat, et quam pru- 
denter icto foedere sese illis saepius credidisset et tamdiu, quid 
semper gessit in animo, vultu occultasset, quoad iJli nee quod acci- 

1.5 dit siispicari possent et eo, qui erant inter illos principes, conve- 
nissent, ubi simul omnes incauti interciperentur) nemo non aper- 
tissime intellexit, divinoque consilio factum est, ut iisdem ipsi 
laqueis irreterentur, quos et antea saepius et illis ipsis diebus regi 
nefarie comparaverant, quamvis non modo maximorum scelerum, 

20 quibus impium esse videbatur ignoscere, veniam impetrassent, sed 
novis etiam ac summis indies a rege beneficiis cumularentur. Intel- 
lectum enim posfcea est (quod forte ad regis aures ante pervenerat), 
iterum illos haereticae faetionis nebulones in regem eiusque matrem 
reginam, uxorem gravidam, in regis fratres, adeoque in catholicos 

25 omnes conspirasse, eamque diem, quae regium hoc factum tertia 
consecuta est, fuisse ad regem necandum praestitutam eaque ipsa 
nocte, qua regis iussu praefectum maris interemptum fuisse dictum 
est, nescio quid insidiarum in ipsa regia detectum ^ Quare extremam 
hanc illorum quidam inter vulnera vocem emisit: '0 divinam pro- 

aovidentiam, id enim nobis ab bis modo fit, quod nos illis facturos 
brevi sperabamus!' Praefecto postea maris, qui diu nudus ad 
oram fluminis proiectus iacuit, caput obtruncatum, capiti oculi eruti, 
aures naresque abscissae, cadaver reliquum funibus per lutum ad 
commune sceleratorum patibulum, in quo eius superioribus annis 

35 tantum effigies pependerat, a pueris raptatum et tum quidem in- 
verso in terram capite, quod nulluni habebat, sed certe pedibus 
sublime spectantibus suspensum, gratum idem atque horrendum 
intuentibus spectaculura. Eeliqui, inter quos (qui inter lecti paleas 
latuerat) Petrus Ramus, olim philosophiae nunc theologiae, si vi- 

«loxisset, futurus Innovator, direpta omni supellectili, ensibus, hastis, 
catapultis, aliisque huiusmodi confecti telis terni, septeni, deni, 
viceni nudi proiecti. 

Haec rerum summa. Nee vero ita adhuc res deferbuit, ut non 
sint, qui haereticos tota urbe quaerant, et, si quem haereticum esse 

dsprobatum fuerit, vel statim necent, si civis sit, vel si peregrinus. 


Vgl. zu dieser Behauptung oben S. 628. 


634 1572. 472,473 

Sept. (j. ad regis fratrem, qui huic rci pracest, etiam vi compellaiit. Quac 
res effecit, ut iniUus cuiusvis ordinis ac dignitatis reperiatur, qui 
non vel argeiitea vel serica vel papyracea cruce pileo apposita 
pedem domo efferre audeat. Multique sunt, qui curios Simulant et 
bachanalia vivunt, qui etiam in viti crucem, quam tantopere oderaiits 
et undique deturbare conabantur, et ipsi conficere et nunquam a 
so dimittere et cruci vitam acceptam referre cogantur. 

liex yero eo die, quem ad ipsius necem haereticos prefinivisse 
dixi, in senatum maiori, quam antea soleret, comitatu, maiestate, 
pompa ingressus et sui facti rationem reddidit, et ut iuris legum- lo 
que vi haeretici, qui resipere noluerunt, coerceantur ac puniantur, 
gravissimis verbis edictoque regio decrevit, statutum apud se esse 
affirmans, quod divino inspirante numine foeliciter cepit, in extermi- 
nandis haereticis pede pergere nullisque, nisi plane catholicos esse 
constiterit, rerum administrationem in tota Gallia committere. Quod is 
vero principi religiöse et regi, qui vere est, ut cognominatur, 
chiistianissimus, faciendum fuit, ne tauti beneficii a deo, ut res 
ipsa loquitur, accepti ingratus videretur; publicam octavo a caede 
cepta die magno civitatis conventu ac laeticia supplicationem insti- 

scpt. 1. tuit alteramque pridie Nonas Septembris multo celebriorem, qua so 
non ipse modo cum matre, fratribus reliquisque principibus Galliae 
viris et civitatis tanto concursu, quanto vix maior ullus cogitari 
potest, interfuit, sed plurimorum etiam sanctorum ossa et sacro- 
sancta salutis nostrae instrumenta aliaque eiusmodi religiosa monu- 
menta, que sunt in liac urbe permulta, magna pietate et animorum 25 
molu circumlata. sunt et omnes ad summas deo opt. max. gratias 
pro tanto munere agendas sibique divinae sapientiae splendorem 
precibus impetrandum ad haereses extirpandas et, quod labefactatum 
esse videbatur, instaurandum, rex idem publice per concionatores 
est hortatus. Nunc duces undique cum exercitu dimittuntur ad 30 
eorum conatus, qui turbam aliquam excitare volent, comprimen- 
dos, ita ut spes nobis certissima sit, brevi fore divino faventc 
numine, ut religio christiana, quae in Gallia, non dicam, ex- 
tincta erat, sed languescebat et flaccescebat, paulatim reviviscat 
et iterum ex tot aerumnis erepta et recreata quodammodo revirescat. 35 
Quod ut tuis eorumque, qui tuae curae commissi sunt, precibus 
assidue (ut fecistis hactenus et adhuc facere non dubito) petas oro 
et regis liuius christianissimi Galliaeque totius nomine etiam atquc 
etiam obsecro et obtestor. Lutetiae octavo Idus Septembris 1572. 

473. Johann Rhetius an die Kölner Pfarrer. Warnt sie vor 
der Geusengefahr. [Köln] 1572 October 6. 
IX, 2 fol. 54, Concept. 
Oct. 0. In Belgica prius pcncs gcuscos erat, nunc ad duces regis catho-4ü 

lici iiiclinat victoria. Itaquc credibile est, multos ob defcclionem 
a rege suo poenam metuentes fuga elapsos Inic coramigraturos\ 

l Tttf/ebucJi, Octoher : Fugit duccm Albamim cxcrciUis priucipis Auraici. Qui 


473,474 1572. 635 

Qui si g'eusei (hoc est haeretici) fuerint, noii minus in catholica Oct. g. 
Coloniensi civitate simplici populo incoimuodabunt, quam rapaces 
lupi in caulis ovibus. Ersucht sie lun Gegenmassr&geln und erklcirt 
sich zu aller Hilfe bereit. 1572, die sexto Octobris^. 

474. Der Provincial Hermann Thyräus^ an Leonhard Kessel. 
Wohhoollen des EB. Daniel von Mainz. Lage in Fulda. Mainz 
1572 November 12. 

V fol. 129, Original. 

— In contionibus pro^redio]', aiiditorium non minuitur. — Veniunt Nov. 12. 
cum populo sacerdotes, monaclii, praelati, quod liactenus raro visum 
hie fuit. Rev™"^ valde laetatur et hisee diebus per p. Lodovicum, 
quem secum habet, huc scripsit, se ita aucturum dotem collegii, 
ut 70 commode aii valeant. 


ex eo liuci veniunt, exdudit senatus. liogo auteni diversos, quos in Iiac re 
aliquid posse spero, ut non solnni milites excludant, sed alios etiam geuseos, 
qui forte venturi sunt, his liabitare non permittant, imo et eos amoveant, qui 
ex geuseis alias liic remanserunt. Nov. 7 : üedi Conrado Betztorpio catalogos 
geuseorum, qui liie remanserunt. Postea impetravi illi novos catalogos, ex 
quibus cognovi pauciores quam antea adesse geuseos; magistratus expellit eos. 
— Senatus petiit aliquid a clero. llogavi igitur quosdam primavios ex clero^ 
ut oblatam occasionem non negligant, sed vicissim a senatu petant, ut nullos 
in senatum admittant nisi catholicos. 

1 Zum Decemher 1572 notirt Rhetius in seinem Tagebuch: Intellexi, co- 
niitem Montis domini prope Coloniam es.se, uxorem vero eins (prineipis Aiiraici 
sororem) in civitatem perveni.sse (i'gl. S, 567 Äoim. 8). Ne igitur propter 
eiusmodi geuseorum capita Colonia in aliquod discrimen veiiiret, die 2. De- 
cembris nonnullos vires primarios adii, rogans ne ulla ratione tales in civitate 
ferant, 

■^ Aus der regen Correspondenz des Provincicds Thyräus mit Kessel sei 
hier erwähnt: Thyräus an Kessel d. d. Mainz 1572 Sept. 17: Eevi"u« 
abbas Fuldensis iam 500 florenos certos redditus collegio applieuit, et millö 
se daturum florenos recepit, donec cum consensu capituli plene fundet collo- 
gium, quod speramus futurum ante festum Paschae. Templum insigne no- 
stri.s accomniodavit, collegio et domum amplissimani comparavit pro scholis, in 
([ua scholis accomniodanda omnes fere subditos suosj lioc est ex omnibus pagis 
et civitatibus aliquot, occupat, quo ante liyemem locus praeparatus nostris 
u.sibus sit accommodus. Est Hessus, vir iuvenis, religioni addictissimus; quo- 
tidie per horam occupat se legende libros catholicos una cum p. Oswalde. 
Sibi mavult quam collegio quid deesse; Hessi, Thuringi et Saxones catholici 
eo mittent filies, lieretici convitia. Spero quod paulatim Erfordienses quoque 
auxilium Societatis sentient. Sendet ihm mehrere Exe'mplare der Ordens- 
Constitutionen, Declarcdionen u. s. iv. (V fol. 106, vgl. 111, 121). Am 
18. October schrieb Thyräus, dass 'nostri Fuldae incipient docere 20. huius'. 
Thyräas habe auf Verlangen des Erzbischofs imd nachdem das Dom- 
capitel seinen Widerstand aufgegeben, die früher von Dr. Agricola 
versehene Predigt ivi Mainzer Dom übernommen (V fol. 116, 129). — 
Mit Rhetius cori-esjjondirte Thyräus über die Paiqiertas in der So- 
cietas. Rhetius schrieb ihm am IS. November, er habe den Consti- 
tutionen gemäss die Ueberzeugung, dass der Orden für seelsorge- 
rische Thätigkeit durchaus keine Entschädiqimq annehmen dürfe (IX, 
2 fol. 67J. ' ' ' 


636 1572. 474—476 

Nov. 12. Fiilclae nostri iam clocerc coeperunt in schola, quam i-ev"^"* abbas 

in amplissima domo collegio admodum vicina construxit. Cuperet 
abbas studiosos aliquot alere et singulis annis 25 thaleros dare, si 
qiii essent, qni possent et vellent post triennium sacris initiari et 
catholicae religioni servire. Omnes fere, qnos sub suo etiam tem-5 
porali dominio habet sacerdotes, sunt coniugati vel communicant 
populum sub utraque specie, quibus paulatijn expulsis substituere 
cogitat catliolicos. Quam multi otiosi Coloniae versantur sacerdotes, 
qui ecclesiae catholicae et tot animabus subvenire possent, si anima- 
i'um divinique cultus amore tenerentur; imo non deessent illis hicio 
et in Franconia etiam stipendia ampla; nam beneficia illis et paro- 
chias lubenter etiam divites conferrent principes'^. Maguntiae 12. 
Novembris 1572. 

Nov. 5. 475. Johann Rhetius an Oliverius Manareo ^, Rector des CoUe- 

ghims in Paris. Freude über den Umschwung in Frankreich zu Gunsten 
der katholischen Kirche. Von einigen getodteten Katholiken (in La Ro- 
chelle und Montauhan) hofft er, cum pro fide catholica ab adversariis i5 
Christi et ecclesiae caesi occubuerint, spero recta in coelum beatas 
ipsorum animas ad coetum sanctorum raartyrum transmigrasse. Utinam 
et nie Christi gratia aliquando contingat ob orthodoxae fidei confessio- 
nem improbi alicuius haeretici tyrannica dextera cadere, et ita de- 
bitum universae carnis persolvere. Nobis vicina inferior Germania 20 
magno adhuc in discriraine versatur. Köln 1572 November 5. 

IX, 2 fol. 66, Goncept. 

Nov. 25. 476. Der Provincial Hermann Thyräus an Leonhard Kessel. 

Vorbereitungen zur Neuioahl des Generals. Mainz 1572 November 25. 
V fol. 138, Original. 

1 Am 2. Decemher schrieb Thyräus über dieselbe7i Gegenstände: 'Hie 
albescunt regiones paulatim ad messem, et dominus etiam mittit operarios 
Germanos, Suevos, Hessos, Francos, Saxones etc.; roboramur in spe, totam 
Germaniam tandem opei-a et ministerio Societatis Christo rogi nostro subiicien- 
dam. Eev™"s nonnihil adeo exoptat atqiie ex nostris nonniiUos Erfurdiae 
alere et in Eisfelt collegium fundare. Kevii^Lis abbas Fuldensis si non supe- 
rare saltem aequare nititur liberalitate in nostros sustentatione alumnorum, 
aedificationibus etc. principes electores^ et tempus videtur illi admodum lon- 
gum, expectare adventiim fratrum nostrorum usque ad Pascha (V fol. 144). 

2 Der frühere Provincial von Frankreich, an dessen Stelle 1572 Edmund 
Hayo trat. Ein Schreiben des Ehetius an diesen d. d. Köln 1572 
April 22 behandelt litterarische Dinge (IX, 2 fol. 34). — Auch mit Betiedic- 
tus Arias Montanus in Antwerpen, dem bekannten Herausgeber der poly- 
glotten Bibel, trat Rhetius am 16. April 1572 in Verbindung, um ihn 
zur Ausarbeitung eines Bibelcommentars zic veranlassen; er loechselte 
mehrere Briefe mit ihm (IX, 2 fol. 32; VII fol. 120; Reijfenberg, Man- 
tissa S. 52). Vgl. seine Gorrespondenz mit Sufridus Petri in Löwen 
(früher Rath Granvellas), mit Bonaveiitura Vulcanius in Brüssel, mit 
Jacob Coemans von Horst in Gent, Arnold Mylius in Antiverpen, mit 
Wilhelm, Ganter und Augustin Hunnäus in Löwen V fol. 55, 58, 229, 
253, 268, 289, 296; VII 'fol. 200, 203, 205, 210; VIII fol. 202, 204; 
IX, 2 fol. 42, .55 ff. S. auch unten Nr. 479. 


476-478 1572—73. 637 

— Ad congregationem provincialem hie Moguntiae 12. die Ja- nov. 25 
nuarii inchoaiidam, Rev. V. euret venire patres, qui seeundum eonstitu- 
tiones et formulam congregatioiiis provineialis interesse poterunt. — Ut 
autem generalis, qni Roniae eligetur'. plenam statim accipiat cogni- 
5 tionem personarumj obligationuni, reddituum, debitorum ac provisio- 
nura, qiiae sunt in collegiis, singulis Rev. V. ciiret eatlialogos et 
integrara instructionem omnium breviter conscribi, quemadmodum 
et summam brevemque resolutionem Ultimi computi, qui inter Rev^'" 
V. et procuralorem coUegii transactus est. — Maguntiae 25. Novem- 
10 bris 1572. 

477. Ber Provincial Hermann Thyrae^is an Leonhard Kessel. 
Bartholomäusnacht, Lage in Fulda. [Mainz] 1572 December 24. 

V fol. 158, Original. 

Ego hactenus non vidi litteras pontiflcis de jubileo^ promul- Dec 24. 
gato, quamvis Herbipolensis et Treverensis ecclesiae indulgentiam 
proraulgarunt. Forte nolunt principes viri ostendere Jaetitiae Signa 
in bis, quae multos in Germania vehementer conturbarunt, quamvis 
löfortassis deo secretas gratiarum actiones referant pro Galliae 
tuniultu sedato, foelici electione regis Polonie etc. — 

Fuldcnsis collegii initium Ibelices habet progresEUS. Dicitur 
abbas una cum fratre brevi exercitia spiritualia facturus in arce 
quadam non longo a Fulda. Visitarunt collegiuni diversis vicibus 
2oquinque Saxoniae comites et magna humanitatis et benevolentiae 
Signa dederunt, commendantes rev'"' abbatis propositum. Tres 
nobiles inter discipulos sunt, qui desiderant in Societatem admitti; 
abiurarunt heresim, stipulata manu promittentes, sc nunquam Jbre 
hereticos. — 24. Decembris 1572. 

478. Aufseichnung des Rectors der Kölner Universität Paulus 
Kuchovius Buremundensis^ über die dem Johann Uhetlus gelegentlich 
seiner Romreise ertheilten Aufträge seitens der Universität'^. Köln 
1573 Februar — August. 

liectoratsbuch (Annales universitatis) V fol. 46. 

25 Cum rector intellexisset, Johannem Rhetium, Societatis Jesu Fei)r.-Aiig. 

theologum ac novae bursae Coronarum regentem, Romam cogitare, 
quatuor facultatum decanos una cum aliquot ex universitate senio- 
ribus ad fratres Minores convocavit •'' eosque percunctatus est, num (Febr. u.) 
consultum videretur, ut d. Rhctio Romam brevi ituro quaedam ad 

30 universitatis nostrae liorum temporura iniuria non parura labes- 
centis confirmationem et promotionem facientia singulariter com- 
mendarentur apud summum pontificem expediunda vel saltem 

1 Der General Franz Borgia war 1. October gestorben. Eine Anzahl 

von Briefen über seinen Tod V fol. 129 ff. 
J In Sachen der Bartholomäusnacht. 

^ Er loar Rector vom 20. December 1572 bis 24. März 1574. 
* Eine kürzere Nachricht darüber enthält die Aufzeichnimg des Deccins 

der Artisten Johann Hasitis S. J. im Decanat'ibuch V fol. 55. 
^ Das Datum, der Sitzung ergiebt .sich aus der Notiz des Decans, 


638 157.1. 478 

Febr.— Aug. tentanda. Quid enim tentare noceret? Posteaquam enini Pio V. 
humanis rebus exempto Grcgorius XIII. successerit, vir ut pietate 
et eruditione nemini secundus ita in studia eorumque (ut fertur) 
professores (ipse aliquando professor Bononiensis long'e celeberri- 
mus) mmnficeiitissimus, posse d. Rlietium Eius S*^' primum de su-.5 
. seepto pontiflcatu nomine universitatis nostrae gratulari, ac inde 
pro sua prudentia occasionem promovendi negotii sibi commissi 
capere. Placuit id tum dominis praesentibus, accersitumque ad se 
d. Ehetium bonis rationibus, ut lianc quasi legationem obiter nomine 
(Febr. IC.) universitatis susciperet, permoverunt ac induxerunt. Eorum autem, lo 
quorum praecipue coram pontifice meminisse deberet, haec fere 
capita fuerunt constituta: 

Primum ut post humilem debitae reverentiae et obedientiae ' 
oblationem exponeret d. Rlietius, maxima omnium in universitate 
nostra laetitla acceptum esse, quod S. S. disponente ac moderante is 
omnia deo ad pontificalem evecta sit sublimitatem, omnesque deum 
Optimum maximum sedulo precari, ut S. S**^"' ad totius orbis chri- 
stiani ac commissi gregis salutem et incolumitatem in sublimi ista 
Apostolicae Sedis specula constitutam quam diutissime et felicissime 
tueri dignetur salvam et incolumem etc. Deinde cum felicis recor-20 
dationis Paulus IV. triennale indultum (ut vocant), quo professores 
nostrae academiae beneficiis sedi apostolicae tribus per annum 
mensibus vacantibus donantur, concesserit illudque temporis decursu 
a Pio IV. confirmatum et auctum sit ac i3ostremo etiam a Pio V. rcco- 
lendae memoriae proximo suo antecessore ratum habitura, nunc 2.5 
quoque eius prorogationis tempus fere sit evolutum, suppliciter et 
humillime rogaret lihetius, ut commemoratam gratiam non solum in 
plures annos prorogarC; verum etiam pro largiore et pleniore cius- 
dem concessione ad alia etiam beneficia extra Urbem per provintiam 
Coloniensem iisdem tribus mensibus vacantia in sublevationem cum so 
totius universitatis tum praecipue theologicae facultatis temporum 
horum gravissima iniquitate vehementer attritae pro suo in eccle- 
siam dei zelo gratiose extendere ac araplificare non gravaretur^. 

^ Der Trienter Eid loar damals anscheinend von der ganzen Universität 
anerkannt. Am 18. Januar 1673 forderte der Decan der Artisten von 
einem neu anzustellenden Professor der Musik u. a., dass er ' in fnr- 
mulam fidei a Pio IV. editam et ab universitate hac et faciiltate artinm ro- 
ceptam iuraret' (Decanatshuch V fol. 54). 

2 Vgl. das oben 8. 622 Anm. S erioähnte Schreihen der Stadt Köln an 
F. Gregor XIII. Auf dieses erioiderte der Papst am 24. Januar 1573, 
er habe durch Kasx>ar Gropper gerne von ihrer giden Gesinnung ge- 
hört und lobe ihren Eifer für den Glauben. Quae postiilatis de g-ratii-s alio- 
rum snmmorum pontificum confirmandis et renovandis, ita concedemus ut postii- 
latis, hoc est, ut beneficia dentur ijs, qni et vitae sanctitate et doctrina e prae- 
stantia ac synceritate possint obstruere ora loquentium iniqua; quod qnideni nt 
l)erpetuo facere decrevimns, sie omviem, quae se in hac re nobis ofiferet facul- 
tatem, arripiemiis, nee unquam vestrae optiniae voluntati deerimns. TTaec fu- 
sius perscribet Gropperins noster, cum ([uo dintins locnti snmus (Or.-Breve, Stadt- 
archiv, praes. Febr. 24; Theiner, Ann. eccl. I. 97). — Der Satdtr ath erneu- 
erte am 10. Februar 1573 seine Erlasse gegen die Geusen (Rjjr, 27 fol, 161). 


47Ö 1573. 

Postremo cum Hispaniarum rex ante bieunium promulgato Febr.— Aug. 
publico edicto sub gravis poenae comminatione siibditis suis omnibus 
exteris acaderaiis (excepta tantum Komana) interdixerit ^ indeque 
nostra, que contra omnes vicinarura nationum liaereses dei g-ratia 
f) in avita relig'ione, nulla novationc rccepta, perstet eamque pro viri- 
bus contra haereticoruni iraudulentos insultus tuealur ac defendat, 
detrimenti multum praeter omne meritum suum capiat, obnixc quo- 
que S. S*^^"^ rogaret, ut intercessoriis ad catliolicum regem literis 
directis nostrae acadamiae vel exccptionem ab edicto plenariam, 

lovel, si id fleri non posset, saltem eiusdem raitigationcm impetraret. 

Haec Rlietio niandata''^ simulque illud iniunctum, ut, cum lio- 

mam attigisset, priusquam pontificem de liisce compellet, rev. d. 

Casparum CTropperuni Bonnensem praepositum et rotae Romauae 

auditorem etc. adeat, cum eo de singulis conferafc eiusque consilio 

momnia faciat. D. Rlietius suis ad profectionem rebus compositis 
post dies noii multos itiueii se dedifc ac quarto mense post inde ad 
nos feliciter reversus refort, se rev. d. Gropperi (ut iussus erat) 
consilium sequutum summo pontiflci universitatis nostrae postulata. 
noh exposuisse, partim quod sunimus pontif'ex iam tum in trienna- 

20 lern indulti Prorogationen! consensisset, partim etiam quod frequen- 
tes admodum nee minus graves ad Eins S^*^"^ deferantur querelae 
de iniquis beneiiciorum colJationibus et indultorum abusu ^. Quae 
res cum summo pontiflci sit valde molesta (quod ex familiaribus 
colloquiis cum pontificc Iiabitis infcellexerat non obscure Gropperus) 

2r>noluisse se summum pontificem nova et iniportuna sollicitatione 
frnstra offcnderc etc. Addcbat praeterea RJietius, pontificem brcvi 
nuntium cum potestate legati de iaterc ad Germaniae pro aAntae reli- 
gionis confirmatione etc. catliolicos principes emissurum eamque pro- 
vintiam GropiJero licet diu multumque renitenti impositam'^, sc 

soitaquc non dubitare, quin, ubi Coloniam appulcrit Gropperus, magno 
studio Sit universitatis nostrae reformandae negotium aggressu,rus, 
praesortim cum et pontificem academiam nostram sartam tectam 
conservari veilc et d. Gropperum optime affectum erga eandem 

1 Vgl. oben S. 578, 5SS. 

2 StejiJian Isaac, Pfarrer an Maria Ablass, Sohn des Johann Isaac, Pro- 
fensors des llehrHischen an der U7iiversitctt, sandte Rhetius am 3. März 
das schriftliche Ersuchen nach, sich in Born dafür zic verwenden, dass i/im 
sein Canonicat an S. Ursula neben seiner Pjfarrstelle eingeräumt blieb. 
Die Angelegenheit hatte bisher Wolf gang IIammer.<,'tei7i in Rom für Isaac 
geführt, dem dieser aber nicht recht traute (Seis enim, quod in linins- 
modi rebus rmlla aiit certe exigua in cnrtismiis sit fides; hie enim cessat oni- 
nis amicitia, nbi dolo et fraude aliquid conseqni licet), Isaac berichtet in 
diesem Schreiben, da.9S er auf den Rath der Kölner Jesuiten begonnen 
habe, den Ideinen Katechismus des Canislus ins Hebräische zu über- 
tragen (serviet enim tum Jndeis ad iidem convertendis tum liebraicarum litte- 
rarum stndiosis); wenn das Beifall findet, will er a,uch den cjrosscn 
Katechismus übertragen (VII fol. 226, 228; vgl. IX, 2 fol. 89). ' 

^ Die erzbi.schö fliehe Regierung richtete schon seit Jahren Beschwerden 

darüber nach Rom (Vat. Geheimarchiv, Arm. 04 vol. 2 fol. 27). 
* Vgl. unten S. 649 Amn, 4; NuntiaturbericMe l. c. III, Kinl. S. 40 Anm„ 


640 1573. 478, 479 

Febv— Aug. (utpote suam cuius ipse illustre imembrum et aliquando rector^ 
extitit) constaret aperte. 

Gropperus ubi accepta legatione (ut paiicis rem perstrlng'am) 
Coloiiiam venit, magno zelo et fervore (ut videbatur) animum ad 
reforraationem adiecit, summa diligentia x>rimum de universitatis 5 
statu perquisivlt, vocatis ad se d. provisoribus cum rectore, mentem 
pontificis super reformationis negotio exposuit. Quid multis? Con- 
gregationes provisoruni;, decanorum, singularum quoque facultatum 
liabitae quamplurimae, prima aeaderaiae institutio et fundatio lecta, 
examinata saepius pontilicum indulta ac privilegia, formulae refor- lo 
mationis conceptae diversae, praebendae singulorum eollegioruni 
ex prima, secunda, tertia gratiis ad contributionem facicndam 
taxatae et aestimatae. Quid autem ex Iiis initiis boni subsecutu- 
rum sit, successori meo annotandum relinquo. Mihi bi'eviter haec 
annotanda putavi, ut intelligat posteritas multum Universitäten! i5 
nostram debere Groppero, si eventus sequatur bonus; sin minus, 
singulari quodam fato (ut ita dicam) seniper academiae bonani 
reformationem impediri, quae saepius quidem tentata, nunc vero 
magno studio et conatu incepta, nunquam tarnen progressura ali- 
quem sortiri potuerit optatura. 20 

479. FragmeMt des Ihgehuchs von Johann Mhetms über seine 
Heise von Köln nach Rom. und zurück zur Generalcongregatiou. 
1673 Februar 19 — August 24. 

IX, 1 fol. 80, eigenhändig. 

Feijr. 19 bis Rheüus verliess Köln am 19. Febriuir, am. 24. Febr. schrieb er ans 

All" 24. ~ 

Mainz an Kessel (VII fol. 225). Ueber Speyer, Augsburg, Innsbruck, 
Padua, Florenz, Siena reiste er nach Born; vom 9. April bis 24. Juni 
hielt er sich dort auf und nahm an der Generalcongregaiion theil ^ 
(VII fol. 245, V fol. 203). Auf der Rückreise war er am 6. J2iii2r^ 
in Ferrara, am 9. Juli in Padua, am 13. Juli in Venedig; am 
24. August traf er loieder in Köln ein (V fol. 223). Ausser den 
unmittelbaren Zioecken seiner Reise, die sich aus unseren Akte7i ergeben, 
knüpfte er besonders litterarische Beziehungen an, theils um, Uebertra- 
gungen griechischer Kirchenväter (bes. des Ohrysostomus) ins Lateinische, 30 
theils um eine Neuausgcd)e der Werke Gregors d. Gr., theils um com- 
mentirte Ausgaben der Kirchenväter, theils um Schriften gegen die 
Häretiker zu veranlassen, theils endlich um die Bestrebungen des 
Surius (vgl. VII fol. 294, 316; Theiner l. c. I, 96) und anderer Ver- 


Kaspar Gropper war im J. 1552 Rector der Universität getcesen (Bianco 
l. c. J, 833). 

Am 21. Januar loaren auf der rheini.^chen Provincialcongregntion in 
Mainz zu Vertretern, auf der Generalcongregaiion bestimmt tvorden 
Lambert Auer (Mainz), Johann Rheüus (Köln), Adrian Loeff (Trier), 
Vgl V fol. 156, 158; IX, 2 fol 19, 88. 


419—481 1573. 641 

fasser von Heiligenleben zu unterstützen. Er trat zu diesem, Z^oecke^^^^^-^^^^^^^ 
theils jyersünlicJi, tlieils brieflich u. a. in Verbindung mif^: 
a) in Rom: Card. ZacJiarias JJelfinus, Card. Ludivig Madruzzo, Card. 
Wilhelm. Sirletus, Jidius Gabrielius, Marcantonius Muretus, Fvl- 
5 vius Ursinus, Alanus Copus, Nicolaus Zanderus, Johann Baptista 
Cammotius, lulvius Cardidiis, Michael Thomasius, Fabius Benevo- 
lentius, Latinus Latinius, Jac. Salvator Solanius (vgl. VII fol. 
" 244), Franz Tiirrianus, Johann Baptista Gabius, Maihäus Devarius, 
Johann Molinäus ; 
10 &j in Ferrara: Joh. Baptista Plgna, Ant. Geraldusj Johann Baron, 
Tiburtius Dreyf eider, Antonius Barisanus ; 
c) in Pädua: Johann Vincenz Pinelii (vgl. VII fol. 260), Paulus 
Aicardus, Antonio Ricobonus, Melchior Guirlandinus Regiomon- 
tanus, Gieronimus Quainius, Maximianus Bevianusj 
15 d) in Venedig: Johann Baptista Rasarius, Bernardinus Felicianus, 
Aldus Manutius, Franz Cotius, Philipp Mocenigo EB. von Cgperu; 

e) in Turin: Guido Pancirollus und Arnold Arlenius (VII fol. 246, 
248; Reiffenberg, Mantissa, S. f)f)) ; 

f) in Genua: Antonius Agellus (VII fol. 297)^. 

sog) in Pisa: Petrus AngeUus Bargäus (IX, 2 fol. 117). 

h) in Siena: Alexander Piccolomini (ebd. fol. 118), 

i) in Bologna: Cardinal Gahriel Paleotto (ebd. fol. 131). 

Rhetius folgte bei der Anknüpfung dieser Verbindungen den 

Spuren des Peter Canisius, der gleichzeitig mit ihvi in Rom, iaar 
2!) und zusammeoi mit ihm, nach alten Handschriften suchte"'. 

480. Johann Rhetius an Paul Kuchoven, Rector der Kölner Mär/ 12. 
Universität. Ersucht ihn, gegen die noch übrigen Geusen in Köln 
vorzugehen'^. Augsburg 1573 März 12. 

IX, 2 fol. 103, Concex)t. 

481. Johann Rhetius cm Leonhard Kessel. Tandem spero März 12. 
Germania atl ecclesiam redibit. Nam in toto itinerc a nomine mo- 
lestla aifecti fuimiis; iibique nobis eibos quadragcsimales praebu- 
orunt et in multis insuper liaereticis civitatibus lionorem exliibuerunl;. 

Der Abt von Fulda lud dem dortigen CoTleg 1000 Gulden Jahrrente 


Hier kann nur kur^ darauf veriviesen loerden; ich hoffe, später noch 
besonders auf den litter arischen Z'weig der Thätigkeit des Rhetius zu- 
rückzukommen. 

Für die Beziehungen zu Horatius Cardaneto in Peruqia vgl. VII fol. 
237 (lieiffenherg, Mantissa S. 51); IX, 2 fol. 109, 122. ' 
Der reiche Brieftvechsel, den Rhetius von Italien aus besonders mit 
deutschen, niederländischen iind itcdienischen Gelehrten führte, liegt in 
den Bänden VII und IX fol. 101 ff. vor. 

In ähnlichem Sinn hatte er am 0. und, 7. März (aus Weil) an die 
.'städtischen Syndici Konrad Betzdorf %md, Peter SchuUing von Stp-in- 
wich geschrieben (IX, 2 fol. 103). 

Jesuiten-Akten. 41 


642 1573. 481—484 

Miirz 12. angeioiesen. In DilUngen sind 500 Schüler und 120 Convictoristen. 
Aucjshunj 1573 März 12. 

VII fol. 231, Original; IX, 2 foL 104, Concept. 

Miirz 22. 482. Johann Rhetius an dia Pfarrer der Stadt Köln. Cum 

venissem Tridentem, ubi patres in spiritii suncto coiigregati con- 
cilium oeciimenicum celebrarunt, dolui Coloniae Agrippinae reman- 
sisse aliquos g'eiiseos in erro.ribus obstinates, qui non solum ipsi 
recta de fide dogmata non suseipiunt, sed etiam obedientes ecciesiae 5 
filios ad liaereses et defectionem sollicitant. Vos pro pastorali 
officio gregem Christi vobis comniissum, ut facitis, sollicite custodite 
et, si geusei ovthodoxa dogmata admittere et salvari nolint, ut ex 
urbe catliolica excedant curate quaeso sedulo, ne alios secum in 
errores et aeternam perditionem trahant ^ Trient 1573 März 22'^. lo 
IX, 2 fol. 107, Concept 

April 12, 483. Johann Rhetius an Leonhard Kessel. Am 9. April ist 

er nach Rom gekoimnen. Er hofft auf baldige Nachricliten aus 
Köln und Belgien. Heute beginnt die Generalcongregation. Grüsse 
m. d. rectori^, decanis SS. Apostolorum, S. Severiiii et S. Cuni- 
berti*, consulibus Lisldrcliio, AngeJmecliero, Geillio, Pillegromio et 
Mulhemio-'', item dominis Betztorpio, Steinvicbio, Crudenero". Rom 
1573 April 12. 

VII fol 235, Origincd; IX, 2 fol. 110, Concept 

April 14. 484. Mathias Pesch an Leonhard Kessel. 9. Aprilis cnra 

duobus sociis Moguntia voni Fuldam; co enim niissus sum a rev. i5 
p. n. provinciali. — Fuldense collegium personas habet circiter 18, 
qui omnes diJigenter suo funguntur offitio et vineam hanc incultam 
excolere nituntur, idque non sine fructu; multi cnira ab erroruin 
tenebris ad lucem catliolicae fidei revertuntur, in quam rem seduio 


^ Von Brixen aus hafte Rhetius am 19. März den Wendelin Volkius, 
Rector des Collegs in InnshnicJc, gebeten, den Eralierzog Ferdinand 
von 'Tirol zur Absendting eines Schreibens an die Stadt Köln zu ver- 
anlassen, durch welches .nie zum Vorgehen qeijen die Geusen ermuntert 
werde (IX, 2 fot 106). 

^ An demselben Tage er.Huchte Rhetius den Sebastian Novimola, sich mit 
den Pfarrern in dieser Angelenheit in Verbindung zu setzen (ebd. fol. 
177) ; den Regens der Mo7itanerburse, Hermann Flei von ScMcerte, bat 
er, axif die ihm befreundeten Rathsherren einzu'wirken (fol. 108). Am 
28. März drückte er aus Padua Johann Sioolgen gegenüber die Hoff- 
nung aus, ' geiiseos .senatn.s mancljitis luiiic parnisso. ot vel ur)je excessissR 
A'fil ad ecdesiam catliolicam rediisse ' (fol. 109). 

^ Paid Kuclioven, vgl. Nr. 478. 

^ Georg von Meschede, Dechant von S. Äiiosteln 1572—83; Conrad. Wip- 
jjermann, Dechant von S. Severin 1568—1005 ; Cas2:>ar FAler, Dechant 
■ von S. Cunibert 1570-83. 

^> Constantin von Lyskirchen, Brun Angelmecher (loar am 18. Miirz 1573 
gestorben), Philix>p Gail, Gerhard Pilgrum., Melchior von Mülheim. 

6 Die beiden Syndici Konrad Betzdorf und Peter Schulfiug von Sfein- 
icich; Heinrich Crudener loar 1573 Rathsrichter. 


484, 485 1573. 643 

incumbit superior noster rev. p. Oswaldus ^ et alii rev. patres. In April u. 
summo templo concionatur rev. p. Christianns^, in nostro p. Michael 
Ruelius, in locis vicinis et pagls aliquando p. Michael Schilling'iiis, qui . 
et psalmos exponit. M. Leonardus in hospitali concionatur: omnes 
shabent bonnm auditorium. Habemus et ultra 100 discipulos. Fulda 
1573 April 14. 

V foL 176, Original. 

485. Johann Rhetius an Ilarmann Ihyräus und Leonhard 
Kessel. Wahl des Eberhard Mercurian zum. General. Rom 1573 
April 25. 

IX, 2 fol. 112, Concept. 

— Lambert Auer ist scMver erkrankt. Am, 23. April ing*ens April 25. 
divlna dementia primo statim scrutinio magna satisfactione omnium 
nationum generalem praepositum dedit rev. p. Everardum Mereu- 
rianum Belgam^, olim inferioris Germaniae et Rheni provincialein, 

10 de quo puer antea in schola divino forte afflatus spiritu praedixerat, 
praepositum g-oneralem futurum, eundemque summus pontifex Christi 
in terra vicarius idoneuni ad hoc onus ferendum iudicaverat*. 
Atque eo die, quo ad electionem includebamur, missam coram se 
de spiritu sancto dici iusserat pro felici electione generalis Socie- 

intatis nostrac. Quumque nonnuUi delecti ex congregatione IJlius 
S*^' nuuciarcnt, rev. p. Everardum 27 suff'ragiis praepositum desi- 
gnatum, perfusus gaudio : Nunc, ait, expectate a mc omnia privile- 
gia, quae honeste vobis dare potero. Cardinales autem et legati 
regum ac principum innumerique propemodum alii salutatum patrem 


1 Oswald ßedling. 

2 Christian Halver. Am 30. Mai schriel) Mathias Pe.'icit an Kes.'iel: lio.v. 
p. Cliristianus et rev. p. Oswaldvis aliqnoties cum Illyrico liaeresiarclia coram 
rev"io abbate ot anlicis eius disputarunt, iibi nou parnm Illyricus coufusn.s 
fnit, licet nee resipiscere nee victns videri voluerit Ille cnj^ieJjat notarios ad- 
liiberi, qui totam disputationem exciperent, nostri vero respondernnt, ut ille 
tot qnot vellet adhiberet, sese nou desiderare, sed .staro velle iuditio abbatis 
et aliornm, et sie ipseniet po.stea disputationem jirinio inclioavit de .summo 
])ontifice et iuvocatione sanctorum etc., sed cum nou pcsset conficere unum 
.syllogismum nee haberet quod responderet, videntur aulici rev"ii nou parnm 
confirinati in fide catholica (V fol. 184); Flacius Illyricus icar eben da- 
mals aus Strassburg vertrieben (vgl. Preger, Mathias Flacius Illyricus 
II, 880). Im Mai hielt er sich aitf dem Schloss des hessischen Erb- 
marschalls Hermann Adolf Eiedesel in der Nälie von Fidda auf, dort 
erhielt er die Einladung des Abts Balthasar zu der Disputation mit 
den beiden Je.suiten, die am 21. uud 22. Mai .stattfand. Nach Flacius' 
Ansicht ging er selbst als Sieger aus dieser Disputation liervor, in der 
u. a. auch die Barttiolomäusnacht erörtert icurde. 

^ Eine tim, 1600 verfasste hs. Vita des Eberhard Mercurian beruht, in 
der Trierer Stadtbibliothek Ms. 244. lieber seine Wahl vc/l. Sachino 

^ Gregor XIII. hatte verlangt, dass diesm.al kein Sjyanier zum. General 
geioühlt werde (Sachino IV, S. 5). 


644 1575. 485,486 

April 25. ad domum veneriint, et necdura salutationum ac gratulationum finis. 
Romae die 25. Aprilis 1573. 

486. Johann Rhetius an die CarcUnäle der Congregatio Ger- 
manica^. Gutachtliche Äeusserung über die zur Verbesserung der Lage 
der katholischen Kirche in Deutschland erforderlichen Massregeln. 
Besondere Rathschläge für die Behandlung der Kölner Verhältnisse. 
Rom 1573 Mai 1. 

IX, 2 fol. 113, Concept. 

Adr. Cardinalibits ad res Germaniae tractandas depntatis, Romae. 

Mai 1. Aiidivi ex doctore Petro Canisio, velle s'""'" doiniimm nostrum^, 

ut scribam, qua ratione existimem iuvari posse Gerraaniam. Gra- 
tias ago quam possum iiiaximas, quod ipsius Sanctitas sibi sura- 5 
pserit procurare salutem nationis illius olira de ecclesia Eomana 
optime meritae, deumque preeabor, ut sua adspiret gratia, quo 
Greg'orio XIII. pont. max. universa redeat, eunctis i'epudiatis erro- 
ribus, ad uuicum ovile Christi^. 

Scribit apostolus de Christo salvatore nostro, quod omues ho-io 
mines veiit salvos lieri et ad Cognitionen! veritatis venire. Hoc 
igitur Sit propositum, Gennanos ad ortliodoxam fideni et niaioruni 
suorum pietatem esse revocandos, ut non pereant sed in aeternum 
salvi fiant. Non periculosa autem sed ea potius media adliibenda, 
quibus olim sanctos in convertendis nationibus scimus utiliter usos is 
l'uisse, et idcirco studiose legendas et expendendas sanctorum vitas, 
quos magno ]abore collegit rev. p. Laurentius Suvius. Curandum 
poiTo, ut Germani intelJigant, se diligi et non aliud nlsi salutem 
ipsorum quaeri. Frustra enim iaborabitur, si tantum metuant et 
omnia suspecta habeant. Contra vero facile multis pevsuadebit 20 
ille, quem amieum arbitrantur. Idem deinde apostolus, quomodo, 
inquit, credent sine praedicante? Danda ergo esset opera, ut nus- 
quam per Germaniam desint boni parochi et concionatores, qui 
populo sibi commisso iter rectum in coelum monstrent verbo atque 
exemplo. Tales autem, cum in multis parocliiis dosiderentui' sub 25 
episcopis ac principibus catholicis, sollicitus sane sum, quid apte 
respondere possem, si quando Saxo aut alius quispiam pi*ince])s 


Für die Neulicgründung der Congregatio Germania s. unten S. 648 Amn. 1. 
Mit obigem Gutachten des Rhetius sind die von Schivarz l. c.IIS.lf)'. 
herausgegebenen Gutachten ztc vergleichen. S. auch Nuntiafurberichte 
1572-85, III FAnl S. 15. 

lieber das besondere Wohlicollen Gregors XIII. gegenüber der Societas 
.schrieb der Frovincial Thyräus an Kessel d. d. Mainz 1573 Februar 9 
(V fol. 163). Anton Posse'vino .schrieb am 5. August 1573 aus Rom an 
Kessel: Pontificis niaximi erg-a nos benignitas indies exerit, (!) ,se.se copiosior erga 
lianc. miiiimam Societateni (V fol. 206). 

Im Juni toandte .sich Rhetius mit einem Schreiben an Gregor XIII., in 
■welchem er die Ertheilung von Ablässen zur Stärkung der Katholiken 
emjjfahl (IX, 2 fol. 129). ' 


486 1573. 645 

haereticus : Cupio, dicat, rcctc credere ncc patiar diutms mihi Mail, 
subiectura populum haereticis praedicationibiis sediici, sed tot paro- 
ohiae in meo principatu sunt, tot ad me (ne populi doctoribus 
destitiiti in atlieismum incidant) mittite concionatores catholicos, 

5 verum tales, qui sua non quaerant, sed quae Jesu Christi, et vita 
non destruant, quod verbo aedificant. Si tertia pars nummorura, 
quos bella absumunt, convertatur in ecclesiastica seminaria, post 
annos spero paucos (quis etenim hoc de dei bonitate non speraret?) 
educetur exercitus, qui gladio spiritus (quod est verbum dei) de- 

lobellabit atque sub iugum suave Christi et ecclesiae catholicae mittet 
gentem innumerabilem. 

Sed quoniam in his cooperatoribus opus erit Germanis, in 
niaiorem amorem s™^ d. n. episcopi ac principes caeterique, quibus 
Dens concessit, ut aliquid in Germania possint, alliciendi viderentur iis 

ismediis, quibus amicitiae inter homines coire solent. Prodessetquc, 
sacpius ad eos mittere ^nuncios apostolicos ^, qui non vanitatem 
dilig'erent sed solum dei g'loriam et animarum salutem spectarent, 
ac iuxta Pauli exemi)lum omnia fierent omnibus, ut omnes lucri- 
facerent Christo, qui etiam ecclesiasticorum et academiarum refor- 

20 mationi prudenter ac paterne ad aedificationem, non ad destructio- 
nem operani impenderent. Monendosque putarem episcopos et alios 
praelatos, ut non differant seminariorum erectionem, donec sumptus 
necessarios caeteri contribuant, sed amore Christi et ecclesiae 
mag-niflcentiae suae aulae nonnihil detrahant et de proprio quosdara 

25 bonae spei iuvenes in pietatis literarumque studiis secundum Icges 
sominarii alant. Caeterum quia non pauci ex iis, qui in academiis 
sesc sustentant, ad ecclesiastica benelicia pertingunt, quum tamen 
ad ecclesiastice vivendum non satis instructi sint, propter Christum 
rogarem, S. S. scriberet ad acadcmias catholicas, ut scholastici, qui 

30 ad talia adspirant, se dent in disciplinam pietate et doctrina prae- 
stantium virorum, apud quos erudiantur tanquam in ecclesiarum 
seminariis, utque academiae catalogos, qui illorum nomina, patriam, 
actatem, indolcm et processum in literis atque virtutibus contincant, 
huc quotaniiis mittant, se pietatis et eruditionis in beneficiorum 

35 distributione rationem habiturum. Ita liet, ut ecclesia sine cuius- 
quam offonsione cum multorum potius approbatione non tarn suo 
quam parcntuni sumptu seminaria erigat. Ac tandeni aliqui ex 
ditioribus maiorisque expectationis huc ad seminarium cvocari 
posscnt propriis victuri impensis. Optarem demum, ut s'""*^ dominus 

<iünostcr probos parochos ac scriptorcs crebris adhortarctur ac fovcret 
littcris atque absentibus Germanis per epistolas praedicaret. Tunc 
illi viüissim in dubiis ad S. S**^"' tanquam ad benignissimum patrem 


^ VrjL mmtiafurbericJite 1672—1585, I Einl. S. 28 f., und oben S. 568 
Anm. 1. Die Entsendunrj mehrerer Nuntien nach Deutschland -war in 
Bayern schon 1568 an(/ere(/t ivorden (Nantiaturherichte l. c ///, Einl, 
IS. 27 Anm. 5). 


646 1573. 486 

Mai 1. recurrerent, et; ex mutuca liac literarum transmissione, quac in quavis 
Germaniae parte vulnera quaeve congrua singulis forent adliibenda 
remedia, cognosceretur. Nam ego, si ad magis particularia descen- 
dero, metuo ne more imperitorum medicormn omnibus aegris eadem 
applicans remedia plures enecem quam sanem. Particulatim tarnen 5 
de Colonia non abs re erit pauca adiicere. 

Perquam necessarium, illam civitatem ac diocesim conservarc 
in religione catholica, ob eamque causam petitur ut, ubi rursum 
electio arcliiepiscopi futura est, S. S. et M*'^-'' caesaria eo mittant 
legatos^, qui authoritate polleant et saluti ac tranquillitati gentisio 
ex cliaritate paterne prudenterque cousulant, ne vel lupus in ovile 
ingrediatur vel mercenarius ab officio boni pastoris abliorrens vel 
Schisma oriatur et eius ecclesiae ruina plures secum in ruinam 
trahat. 

Adhaec ut illi, qui s"" d. n. et praedecessorum suormn Indulte i5 
canonicatus intra Coloniam obtinent, obligationi satisfaciant et ex 
praelectionibus eorum Studiosi et ecclesia fructum capiant, expediret 
exigere ab universitate, maxime a facultate theologica ac canoni- 
corum collegiis, ut singulis annis B"^"^ S. certiorem facerent, cessa- 
verintne a lectionibus an recte officio perfuncti fuerint. Viden- 20 
dum tarnen, quotidieve an certo solum anni tempore ordine quodam 
docere debeant ac tunc eisdera distributionibus gaudere, quibus 
qui choro intersunt. 

Postremo consules ac senatum, qui rebus in Belgica adeo pev- 
turbatis magno certe labore ac periculo in fide catholica et pacess 
populum retinuerunt, precor, summus pontifex per literas cohortetur, 
ut pergant fortiter sc procellis omnibus pro salute civium opponerc, 
ut qualis liactenus fuit Agrippina Colonia, talis semper permaneat 
sanctae Romanae ecclesiae fidelis filia. 

At velim consideretur, conduceretne epistolis nonnunquam et 30 
nunciis apostolicis etiam principes protestantes (praesertim eos, qui 
non tarn ab ecclesia recesserunt quam nunquam in illa vixerunt, 
nati interea quo nationes illac per schisma et haereses in Komana 
ecclesia disiunctae fuerunt) invitare ut ad ovile redeant, quo nona- 
gesima ovis perdita humeris boni pastoris ad gregem reportetursö 
cum gaudio hominum et angelorum. 

Verum ^ ad catholicos ut revertamur utque illi libentius a 
malo declinent et faciant bonum, maiorem in modum peto, ut s"'"^ 
d. n. concedat indulgentias Septem annorum omnibus, qui eleemo- 
synam pauperi hospitali templove largiuntur, qui missae seu aliisio 
divinis officiis et sacris concionibus ac lectionibus intersunt, qui 
orant, praedicant, docent, proximum admonent, inflrmos et carceri 
inclusos visitant ac moestos consolantur haereticos aut alios pecca- 


1 Nuntiaturherichte l. c. I Einl. S. 48. 

2 Dei' folgende Abschnitt bis 'expectat' ist durchstrichen. Vgl. oben 
S. 644 Anm. 3. 


486-489 1573. 647 

tores convcrtunt, qui tentatiouibus rcsistunt, conütentur, commimicant, Miü i. 
iciunant seu aliud quodvis boniim opus faciunt, in fine autem vitac 
indulgeiitiam plenariam iisdem divinam misericordiam implorantibus. 
Multos sperarem liac ratione (praesertim si adjungatur aliquotics 
öjubilemn) inflammandos, ut minus peccent sanctiusque viventes dco 
magis placeant et neminem scandalizantes sancta sua vita non 
paucis causa salutis fiant. Utinam autem (quamvis quibusdam id 
impertincns videri possit) opera beati Greg'orii magni iussu S*^'^ S. 
cum manuscriptis codicibus diligenter conferantur et quam casti- 
log'atissima cum annotationibus edantur; forte enim hoc beneficium 
s. Greg'orius a Gregorio pont. max. expectat. Eomae Cal. Maii 1573. 

487. Johann Rlietius an Leonhard Kessel. Nähei'es itber die Mai 8. 
Krankheit und den am 4. Mai in Koni erfolgten Tod des Lambert 
Aller, Rectors des Mainzer CollegsK - — ßev. p. Balduinum Angclum 
provincialem Belgicae lieri febris arripuit. 

Nachtrag vom 9. Mai. Hodic quatuor assistentes praepositi 

15 generalis congregatio elegit, p. Benedictum Palmium Italum, p. 

Egidium Gonsalem Ilispanum, p. Petrum Fonsecam Lusitanum et 

p. Oliverium Manareum Belgam, quem etiam admonitorem cius 

constituit^. Eom 1573 Mai 8. 

VII fol. 241, Original; IX, 2 fol. 115, Concept. 

488. Johann Khetius und Adrian Loeff an Abt Balthasar von Mai so. 
Fulda. Annotavimus ad formam fundationis paucula^ ivodurch die 
Einrichtungen des Fuldaer Colleglums mit den Ordensconstitutionen 

in Einldang gebracht 'werden können. Fr möge sich dem General 
Mercurian gegenüber darüber äussern. Rom 1573 Mai 30. 

IX, 2 fol. 124, Concept. 

489. Der Provinciäl Hermann Thyräus an Leonhard Kessel. Juni 30. 
20 Patres nostri 6. huius scripserunt, se profecturos ex Urbo 15. veljuuie, i5. 

16. Junii^, sumnio pontifice urgente illorum profectioncm, qui augere 
vult Collcgium Germanicum et 50 alere Germanos in illo'^, scquo 


Auers letzten Willen zeichnete Feter Canisius auf; eine von lihetius 
angefertigte Abschrift desselben VII fol. 239 (vgl. VIII fol. 207). 
Dem neuen General, Eberhard Mercurian, empfahl Ehetius am 19. Juni 
das Kölner CoUeg besonders: Nosti, rev. pntor, qiiibus incommodis pressiim 
OoloiiiensG collegium fuerit, quxim nolns proviiicijilis pnieesses. Minora qiiidem 
illa imiic sunt, secl au omnia sublata, id rev. p. Leoiuirdus Kesselius collegii 
recitor verius explicare poterit. Qiinmobrem ei committe (piaeso, ut prius per- 
scribat cuucia iuconuuodaj quam de iis inter assisteutes teictetui- (VII fol. 
24.9; IX, 2 fol. 129). Vgl. Nr. 490. 
^ A7n 16. Juni tcar die Generalcongregation zu Ende (Sachino IV, 8). 
Der fS. 648 Anm. 2 encähnte Nuntius Kaspar Gropper erhielt sowohl in 
seiner Instruction vom. 19. Juli als durch ein Schreiben des Cardinais von 
Como vom 11. Augu.'it den Auftrag, in Deutschland taugliche Zöglinge 
für das Germanicum auszusuchen. Dem Schreiben vom 11. AuguM 
lag eine gedruckte Ordnung: 'Observanda cum iis, qui aiitteudi sunt ad 


4 


648 1573. 489—490 

Juni 30. ait plurimum confidere Societati nostrae, imo Societafcis et ecciesiae 

unam eandemque esse causam. Constituit 10 cardinales, qui vide- 

i'cnt, quibus rationibus iiivari Germania possit^. — De admissione 

collegii Fuldensis bonam nobis spem faciunt^. Mainz 1573 Juni SO. 

VIII fol 199, Original. 

490. Der General Everardus Mercurianus an Leonhard Kessel. 
Ersucht um Mittheilungen über das Kölner Gollegium. Rom 1573 
Juli 10. 

V fol. 198, Original. 
Juli 10. — Cupio a te intelligere, quo in statu res vestrae Colonienses 5 

sint, ac quibus rationibus posse illas iuvari putes. Nam ut omnia, 
quae ad Sooietatem pertinent, aeque milii sunt cordi, certe Germa- 
nia animo meo antiqua est et cui opto quam maximam a domino 
perfectionem impertiri. P. quidem ipse Rhetius niliil de istis rebus 
attigit, praesertim, ut credo, quod decedens p. Lambertus ex hacio 
vita non oninino rerum istarum particularium seriem satis expli- 
catam reliquit. Scribo p. Zanteno, ut se Coloniam recipiat^. Tam 


Gollegium Geniianicum' hei (Stadtarchiv, Nuntiaturalden ; nach einer IIs. 
gedritckt Nuntiaturherichte l. c. III, 413 ff.) — Das Gollegium Germa- 
nimi hatte tim diese Zeit 1000 Schüler, loie Jacob Ledesma (vgl. für 
ihn, dessen Werk De diYinis scripturis eben in Köln neu qedruckt tourde, 
VII fol. 257, 270, 32.5; V fol 1.96, dazu Sommervogel IV, 1650) am 
19. December an Kessel sehrieb (Vfol. 235). Vgl. Steinhuber l. c. I, 98. 
^ Diese Notiz befindet .sich in einer von Arnold Ilavensius geschriebenen 
Notiz abschriftlich auch VIII fol. 189. Auf demselben Blatte befinden 
sich -weitere Notizen aus dem J. 1572 und 1573; die hier in Rede 
.stehende Notiz ist eingeleitet durch die Bemerkung: "Ex litteris p. pro- 
vincialis 30. Junii' (ohne Jahr). Schellhass hat (Nuntiaturberichte 1572 
bis 1585 III Einl. S. 15) dieselbe irrthümlich auf 1572 bezogen und ist da- 
durch zu irrigen Schlüssen über den Zeitpunkt der Neidiegründung der 
Congregatio Germanica gelangt. Die ersten SpiLren der Erneuerung 
der Congregatio fallen in den Januar 1573, nicht in den Juni 1572. 

2 Am 11. Juni richtete F. Gregor XIII. ein Breve an den Rath der Stadt 
Köln: Quod itam prldem egimus, ut vos mente atqne nnimo amplecteremur 
vestraeque pietati et virtuti gratulavemur, quia in tanta haereticorum vicini- 
tate nulluni tempus intevmittitis catholicam fidem tuendi eamque pestem a 
sanis arcendi eaqne correptos qnantum potestis ad sanitatem revocandi, hoc 
nunc qnoque liis literis facimus neque tarnen nobis ipsi satisfacimus. Mittimus 
dileetum filium Gasparem Gropperum, capellanum nostrum nostrique palatii 
apostolici causarum auditorem, cuius fidem et integritatem atque in omni ge- 
nere virtutem non minus vobis quam nobi.s perspectam esse certo scimus. Is 
vos nostris verbis salutabit vobisque oft'eret omnem nostram ai)Ostolicamque 
auctovitatem atque opevam ad ea, in quibus possumus vestro nostroque summo 
desiderio satisfacere ad Cliristi gloriam eiusque ecciesiae utilitatem catholicaeque 
veligionis conservationem et ami^litudinem. Quantum liac in re cupiamus, ipsi 
nobis conscii siimus ; si quid istis in locis efficere possimus, a vobis certiores facti 
nunquam deerimus. De his aliisque de rebus sie Groppevium quasi nos ipsos 
audietisj deque suffraganeo eo, quem optatis (vgl. oben S.562f), nostram ab 
eo sententiam accipietis (Or. Stadtarchiv). Dieses Breve überreichte 
Caspar Gropper am 31. October 1573 als Oredenz. 

3 lieber die vergeblichen Bemühungen des Johann Zanthenus, in Nim- 
wegen ein CoUeg zu errichten, handeln eine Menge Briefe aus dem 


490—492 1573. 649 

bonum enim opcrariiim nollem diufciiis extra collegia raorari nc, juii w. 
dum aliis consulimus, ipsi nostra perdamus. — Komae 10. Juli 1573. 

491. Johann Bhetius an Herzog Ernst von Bayern. Freitt Avg. x 
sich über dessen Erhebung zum Bischof von Ilildesheim^. Eos nam- 
que ad illam civitatem in medio Luteranorum sitam transferes verbi 

5 divini concionatores, qiii verbo et exemplo errantibus iter ad coelura 
rectum demonstrent, talesque ut ibi sint iuventutis institutores 
curabis, qui ex catholica schola bonos emittant operarios ad alias 
amplae Saxoniae civitates^. Bittet um die Besorgung von Vitae 
divorum Frisingensium et Hildesheimensium zur Ergänzung der 
Acta Sanctorum des Surius. Mimchen 1573 August 3^. 

IX, 2 fol. 143, Concepi. 

492. Peter Canisius an Leonhavd Kessel. — Quod ad Au?,', n. 
lorev"'"'" d. Gropperum, pontificis maximi nuntium, attinet'^, her! ad 

nos ille primum venit et tardius ad vos, ut credo, venturus est ob 
varia negotia in itinere Uli apud multos magnates conficienda. 
Commendatur nobis et collegiis omnibus peculiariter literis p. n. gene- 
ralis, quem valetudinarium Romae reliquit. Utiuam rebus collegii 
i5vestri, imo et totius gymnasii opem adferat efficacem ac necessariam 

Jahre 1573 in vol. V. Am 24. September kam Zanthenus aus Nimivegen 
nach Köln. Der General Mercurian hielt die A^igelegenheit in einem 
Schreiben vom 13. Juli an den Bischof von Roerinonde und das Ka- 
pitel in Nimicegen hin (VIII fol. 201). Anfang 1574 gab man Nim- 
icegen bis zur Beruhigung der Niederlande auf (V fol. 247, 259). 
Die Postidation toar aon 7. März erfolgt (Lossen l. c. I, 142). 

^ Da Er7ists Abreise ins Bistliuon Ilildesheim sich verzögerte, luandte 
.sich Bhetius aus Köln am 8. November an Dominicus Mengius, den 
Eector des Milnchener Collegs, mit dem Ersuchen, Ernst darauf hin- 
zuweisen, dass 't.'ilis occnsio introduceiuli cfttliolicos concionatores inSaxoniam' 
benutzt werden müsse. ' Forte propemodiim iiniversos in iis locis occnpavit 
liaeresis? Tante minns tartlanduni, ne catholici, qui siipersunt, etiam cleficiant. ' 
Wenn Ernst selbst noch nicht hingehen kö?i7ie, so solle er ivenigstens f. 

katholische Prediger senden (IX, 2 fol. 191). 

^ Am 8. Aiigust schrieb Bhetius aus Augsburg an den General Mercurian 
über die Universität Padua und die litterarische7i Bedürfnisse der 
dort studirenden Deidschen. Er empfahl zugleich die Ausarbeitung 
von Vitae Jacobi Laynez et Francisci Borgiae cum compenclio rorum in So- 
cietate gestarum illis praepositis g-eneralibus [Bibadeneyras Vita des Igna- 
tius war im Frühjahr 1572 fertig geworden, Bibadeneyra hatte am 
31. Mai 1572 ein Exemplar an Kessel geschickt, V fol. 54, vgl. VII 
fol. 301, 302] und beschicerte sich darüber, proeuratorem Incliae venire 
in Germaniain, ut incle auferat sanctorum reliquias. Et credo dolerent etiam 
quicunque urbem quam^iiam adversus liostes detensam cupiunt, si imminente 
hoste inde propugnatores evocarentur. Sancti ergo, cum propugnatores nostri 
sint, nosque illorum patrocinio tantü magis indigeamus, qiiauto est difficilius Con- 
verters hereticos quam cos, ad quos nunquam antea Christi notitia pervenerat, 
l)ropter Christum et Germanorum salutem, quam te avide sitire nulla ratione 
ambigo, non patiaris quaeso eti'erri ex Germania beatorum sacra ossa (IX, 
2 fol. 145). 

* Kaspar Gropper hatte aon 22. Juli Bom verlassen (Ntmtiaturberichte 
1572-85, I, 726). 


1 


650 1.573. 492,493 


Aug. 17. hoc tempore. Non frustra mittelui-, uü sporanuis, ad tot priiicipcs, si 
tarnen benc moncnti x)ontiflci vclint auscultarc. — Utinara Bclgici 
motus tandem felicem habercnt exituiii; videtur iratiis esse dcus et 
superiori et inferiori Germaniae. Innsbruck 1573 August 11. 
V fol. 215, Original. 

493. Jahresbericht der rheinischen Provinz, verfasst von Johann 
Macher entinus. Mainz 1573 September 16. 

XI fol. 4, gleichzeitige Co2ne. 

Sept. i(i. Allg. 182 Brüder; darunter 11 Professen der vier Gelübde, 14 5 

Prof essen der drei Gelübde, 9 Goadjutores formati; rcliqui aiit sacor- 
dotes aut scolastici aut dömesticis rebus occupati aut deniquc in 
primis nostrae Societatis tyrociniis occupantur. 

Speyer. 10 Brüder, Schioierigkeiten^in der Schule,' acht Bekeh- 
rungen; lüunderbare Heilungen. 10 

Mainz. 52 Brüder, 80 Convictores. Beliebtheit bei den Eltern 
der Schiller. Bauten. Wohlwollen des Erzbischofs. Reiche Wirk- 
samkeit durch Predigt, Beichte u. s. iv. liector Lambert Auer ge- 
storben (vgl. Nr. 487). 

Würzburg. 41 Brüder^. Wenig Schüler, meist Kinder protest. 10 
Eltern; fmsset fortasse maior communicantium numerus, nisi prac- 
dives quaedam matrona, quae nostra vocata piscatrix, quod per- 
nmltos adducere ad confitendum consuevisset, vitam cum mortc 
commutasset. Zwei Patres nach Forchlieim'^, wo sie gute Aufnahme 
finden und den Katechismus des Canisius an Stelle des Ltttherschen 20 
einführen. Der Bischof nil prius habere videtur, quam ut nostra 
haec trivialis schola in universitatem mutetur ^. 

Köln. 22 Brüder, 3 Probanden. Vgl. den besonderen Jahres- 
bericht d. d. 1573 September 24, Nr. 494. 

Trier. 39 Brüder. Bekehrungen, Exorcismen, Vernichtung ver- 20 
botener Bücher, Erfolge in der Schule (nicht ganz 700 Schüler)'^. 

1 Nach eitlem Briefe des Eberhard Hüclcesivagen an Kessel d. d. Würz- 
hur g i.575 September 7 (V fol. 219) tvaren in Würzburg 40 Brüder: 

9 Priester, 9 Magister (ex quibus 4 novitii), 12 Scholastiker (ex qiübus 

10 novitii), 10 Coadiidoren (ex quibus 2 novitii). 

2 lieber die Aussichten im Bisthum Bamberg vgl. V fol. 184, 190, 247. 

^ Mainzer, Würzburger und Billinger Schreiben (vom 25. Mai, 1. und 
10. August) behandeln die Wahl des früheren Würzburger Domherrn 
Egolf von Knöringen zum Augsburger Bischof ('vir vitae et honestato 
moruni clarus', 'totus noster, cui inultum debemus' V fol. 187, 205, 209). 
Rhetius schrieb auf der Rückreise von Rom nach Köln aus Speyer 
1578 August 16 an den oberdeutschen Provincial über eine Unterhal- 
tung, die er mit dem Augsburger Bischof gehabt und in welcher dieser 
ihn auf die Bedenken aufmerksam gemacht hatte, icelche der Ueber- 
tragung des Regidirherrenldosters in Augsburg auf den Jesuitenorden 
im Wege ständen; er fürchte, dass die Mönche sich an den Stadtrath 
und an die Reichsstände wenden loürden (IX, 2 fol. 147. Vgl. Nuntia- 
turberichte 1572—1585, III, 178). 

* Einzelheiten über die Lehrer im. Trierer Colleg enthält das Schreiben 
des Anton VincU an Kessel d. d. Trier 1578 Oct. 25 (Vfol. 280, vgl. 229). 


493, 494. 1573. 651 

Fulda. 18 Brüder. Collegiuvi neu eingerichtet. Discipulorum Sept. ig. 
haiicl spernendus est in pietatis studio progressiis ; crebrius noniiulli 
quam mensibus singulis confitentur et commtinicant, etsi pleriqiie 
cum lacte materna haeresim imbiberiut, nonnulli etiam iureiurando 
5 se obstrinxerint. Bisher noch loenig Beichten und Cotnmuniooien. 
Freigebiglieit des Äbts gegenüber dem CoUegium; communionem sub 
utraque specie negari iussit, consuetudinem vulgari lingua sacra- 
menta administrandi sustuliü, psalmos haereticorum interdixit . . . ., 
bibliopolae, ne quem de fide suspectum librum civitati inferret, 
loindixit certosque designavit, qui liuic rei diligenter Intendant. 
Auch sonst ^vendet er sich aufs schärfste gegen die Häretiker und 
verlangt bei jeder Priestenoeihe die Professio fidei. 

494. Jahresbericht über die Thätigkeit des Kölner Collegiums, 

verfasst von Johann Ehetius. Köln 1573 September 24. 

IX, 1 fol. 78, Concept von der Hand des Ehetius, stark durchcorri- 
girt von Leonhard Kessel und einer dritten Hand. 

— Sumus de Societate Coloniae 22: sacerdotes 11, alii ma-sept.ad. 
gistri 5 et coadiutores temporales 6. Adsunt praeterea 3 alii quasi 

in probatione. — Caeterum 4 praeceptores dedimus diversis colle- 

giis, 6 vero ad domum probationis amandavimus^ 2 videlicet insi- 

lognibus magistralibus iam decoratos, 4 versautes adliuc in cursu et 

studiis. Erneuerung der Gelübde, Beobachtung der Constitutiooien. — 

— Duo e nostris a suffraganeo Monasteriensi^ sunt ad sacros 
ordines provecri. 

Quod attinet ad scholas, quas senatus iam renovat ac studio- 
20 sorum usibus magis accoramodat, tarn praeclara de iis apud externos 
est fama atque existimatio, ut multi liomines primarii petierint ex 
scholis nostris partim pastores populi partim iuventutis praecep- 
tores: ut Argentoratensis episcopus ad id misso suo liscali; ut 
comitissa Arenburgensis per offlcialem Coloniensem^, et ex Frisia 
25 consules senatusquc Bolsvardianus desideraverunt ad se mitti virum, 
quem scholae Bolsvardiensi praeficerent^; ut taceam de reliquis, qui 
eadem in re opera nostra uti voluerunt, utque de illis nihil dicam, 
qui ea quibus praesunt monasteria ex nostris discipulis augeri ac 
necessariis personis instrui cupiverunt^. Promovimus intra anni 
3ospatium in artium baccalaureos 31^, in licentiatos 13^'' atque ex 


^ Der mehrfach erwähnte Joseph Kridt (1549—1577). 

2 Dr. Johann Kempis. 

^ Am 9. Februar 1673, oben S. 616 Amn. 8. 

^ Im Tagebuch notirt Rhetius zum August 1573: Noudum liuis miHoriarum 

in inferiori Germania, et pericuhiia erat, ne exorcitia nostra scliolastica ab 

aliis gymnasiis interturbareutur; visitavi ergo 12 tenipla. 
" Im November 1572, vgl. oben S. 630 Amn. 2. 
^ Im Februar 1573 bestanden 35 Baccalanreen das Examen pro licentia 

in aHibus: 10 Moni., 12 Laurent., 13 Coron.; im November ivurden 

66 Baccalaureen : 17 Moni., 20 Laurent, 15 Coron.; 14 unbestimmt 

(Decanatsbuch der Artisten V fol. 55, 58), 


652 1573. 494,495 

Sept. 24. eis in magistros 12. Tota cliscipulorum coliors pcrvenit ad numerum 
550. Qiiidam ex nostris in scLola tlieolog-orum expositionem s. 
Tlioraae prosequitur ^ ; idem concionatur in Capitolio feria sexta, in 
aede vero sanctarum Undecim milinm virginum diebus dominiois 
caeterisqne festis, atque confessiones excipit in summo templo, 5 
oique multi confitentur ac docentem audiunt. Mensibus quatuor 
amplius quam mille confessiones audivit. Caeterarum autem con- 
fessionum, quas vel rev. p. rector (qui diebus propemodum omnibus 
in sacro isto labore desudat) vel sacerdotes reliqui sive in dome- 
stica ecclesia sive alibi diversis teniporibus exceperint, numerum lo 
certura plane non teneo. — Conversionen, Bekehrung von ausschioei- 
fenden Frauen. Quidam vaiiis nocturnis spectris infestabatur, qui 
peracta totius vitae confessione' ita ab omni illusione liberatus est, 
ut nullum ab eo tempore spectrum illi apparuerit. Hebraeus ad 
lidem et sacri baptisniatis fontem perductus. i5 

Eursum curatur, ut geusei haeretici a catholica liac civitatc 
arceantur, quique erant introgressi expellantur. Pro pauperibus ac 
miseris intercessum apud divites ac potentes intra et extra Colo- 
niani. In civitate Bremensi adhuc sunt nonnulli catholici, quibus 
literas institutorias et varios libros praesenti Institute acconmiodos 20 
gcrmanic'e impressos mittimus, ut aliorum illi veluti consulatorcs ac 
magistri fidei morumque sint, donec alia ratione dcsolatis illis cbri- 
stianis subveniatur ^. Predigten in Nimicegen. — Coloniae 1573 
die 24. Septembris. 

495. LeonJiard Kessel an den General Eberhard Mercurian. 
Antwort auf Nr. 490. Günstige Lage des Kölner Collegiums. Pro- 
motionen. Köln 1573 8&ptemher 30. 

V fol. 228, Concept. 

Sept. 30 — In eo statu nunc res collegii nostri vcrsantur, ut nunquam 25 

fuerint meliori. Non solum enini in dies fructus spiritualis pluri- 

1 Arnold Ilavensius ist gemeint (oben S. 615 Anm. 1). 

^ Am 26. Januar 1673 hatte Rhetius einem Lothar Nortmann zu Lilrjen- 
dal in der Diöcese Bremen, der sich an ihn geioendet hatte, seine Freude 
darüher ausgedrückt, dass er "cum tota familin et non pauci tecuin alii' in 
der 2J7'otestantische)i Umgehimg sich katholisch hielten : 'Admone porro 
et caeteros orthodoxos patres familias, ut simili modo cum sviis deo serviant, doiioc 
ij)se ex alte gregem suum visitans veros ecclesiae ministros vobis restituat ' (IX, 
2 fol. 86). Am 5. November 157 S legte Rhetius dem Nuntius Kaspar Grop- 
per nahe, enticeder selbst oder durch seinen Theologen Nicolaus Elgardiis 
mit dem in Köln anicesenden (Herzog Friedrich von Sachsen-Lauen- 
burg) Bruder des Bremer Erzbischofs (Hz. Heinrich III. von Sachsen- 
Lauenburg) zu verhandeln de praedicando fidetn orthodoxam populis prae- 
dicti arcliiepiseopi cixrae commissis. Non est quidem Bremensibus vicinior aca- 
demia catholica qiiam sit Coloniensis, et tarnen non existimo in toto illo ar- 
cliiejjiscopatii nllum esse paroclium vel coneionatorem, qni tlieologiae liic opo- 
ram dederit. Utinam persuaderetur avchiepiscopo, ut a summo pontifice 
peteret conciunatores aliquot .... Putarem certe, de Saxonia minime despe- 
i-andum (ebd. fol. 190). Vgl. auch Schwarz l. c. I, 80 ff. ; II, 85 ff. und 
Forst in den Mitth. des hist. Vereins zu Osnabrück XVIII, 17 ff. 


4Ö5, 496 1573. 655 

mum cvescit, serl etiam boiica existiraatio Spcietatis aqud cives et Sept. so. 
exteros augetnr. Seiiatus antiquas aecTes bursae et scholas reno- 
vat ac studiosormn usibns magis accommodat. 

Difficultates, quas liactenus habuimus, pene onines sublatae 
5 sunt; nam vivere nunc et docere Societatis niore possunms, nulla 
pecunia a studiosis accepta^, queraadraodum in aliis col]eg'iis Socie- 
tatis observatur, nisi quod nostri non possint liic gratis promoveri 
in aliqua facultate, quare factum est, ut superiori anno p. Arnoldus 
Treveris receperit gradum doctoratus et nunc Maguntia in licentiam 

loproniotus sit p. Johannes Ilaslus. lluic autem difficultati hac ra- 
tione mederi posse putanius, ut si quis legatus a suranio pontiüce 
niissus Coloniani transeat, illi a Sede Apostolica conimitteretur, ut 
cum universilate ageret, ut iuxta Societatis nostrae institutum possi- 
mus hie gratis promoveri. D. Grupperus iam in Vesphaliara pro- 

i5iectus est ad rev"'"'" nostrum. Postquani redierit, experiemur, 
quantum hac in re nos iuvare poterit^. 

Quod ad redditus attinet, paucos adliuc liabemus, sed speramus, 
quod paulatim augebuntur. Interim elemosinae supplent, quod red- 
ditus non praestant^. Coloniae ultima Septembris 1573. 

490. Johann lihetius an Anton Possevino, Secretär des Generals 
Mercurian, in Rom. Antioort auf dessen am. 11. October eingetroffenes 
Schreiben (8. 044 Amn. 2). WohhvoUen F. Gregors XIII. Lage der katho- 
lischen Kirche in Miitel- U7ul Niederdeutschland. Köln 1573 October 14. 

IX, 2 fol. 118, Concevt. 

20 — Quod pontificis maximi crga nos benignitas indles exerat (!) oct. u. 

sese copiosior erga hanc minimam Societatem, iaetamur''^. — Tdem 

^ Vgl. damit die alncaichenden AusfiiJirungen in Nr. 497. 

2 Vgl. Nr. 497. Der Frovincial Hermann Thyräus ersuchte Leonhcird. 
Ke.^sel dringend (d. d. Würzburg 1573 Oct. 2 und Oct. 11), mit dem 
Nuntius Ka.'ijjar Grojyper persönlich zu verhandeln: fm-tassis eins ant.lio- 
ritate xiuivevsitas civitasque Coloniensis possent, ad maiovem favovein Soriotatis 
una cum arcliiepiscopo moveri (V fol. 224, 225), 

^ De7^ Ge?ie?'cd eriviclerte auf Kessels Schreiben am. G. Januar 1574 (praes. 
Köln Februar 16, V fol. 243): Quamquam T. Eev»^« litterae Tiltima Oc- 
tobris [Schreibfehler für 'Septombris'7 die datae breves fuerunt, eo tamon 
nobis in domino iuciindiores acciderunt, quod de bono vestri coJlegii statu ea 
quae optabam iutellexi, praesertini quod seuatiis istius beneficia erga nos 
aug'entur reque ipsa experimur, Societatem nostram fructus suos ferre tandem 
in patientia. Ad haec omnia accessit rev^iii arcliiepiscopi erga vos Studium, 
quaeque audivi eum, d. Groppero optime de nobis merito procurante, poUici- 
tuin esse. Dens benedictu,s sua in eo j^i'incipe dona remuneret, quamqne 
tam feliciter huic sancte Sedi Apostolicae operam vovit, eam caelestibus donis 
in dies reddat firmioreni. Quod pertinet ad id quod seribitis, quanam rationn 
tentandum sit, ut iuxta Societatis institutum possint nostri promoveri, etsi in- 
telligo, vos aliqnid iam ea in re tentasse, tamon cupio intelligere totius ne- 
gotii exitum, in quo si qua difficultas extiterit, cogitabitis cum vestro provin- 
ciali, quid agendum sit, atqixe ad nos de Omnibus rebus scribetis. 

4 Am 24. October schrieb Rhetius darüber an Heinrich Somalius in 
Lüttich: Summus pontifex ad 20 Germanos, qui prius in Collegio Germanico 
sub disciplina nostrornm alebantnr, cent.um alios adiungit, et assignat pro 


654 1573. 496,497 

Oct. M.nuncio siio rev"''° d. .Gasparo Groppero, quem ad quosdam epi- 
scopos et principes Gevmaniae ut nosti ablegavit, in mandatis dedit, 
ut Omnibus illis Societatem commendaret. — Discipuli nostri reno- 
vant et exornant ipsi scholas, senatus vero anteriorem partem col- 
legii novo erecto muro. In studiorum instauratione comoedia ex-r. 
liibebitur auditoribus accommodata inscripta Mysopomus. Ex Saxonia 
sanctinioniales Mag-dcburgenses, quae graviter a sectariis tentantur, 
ut a religione deficiant, per literas a nostris salutare expetivere 
consilium. Civis quidam Bremensis, quod spectat ad relig'ionem, 
Societatis etiam utitur consiliis, ad quem complures libros germa- to 
nicos raisimus, ut inde ipse reliquos catholicos, quos habet ampla 
illa sed Calvinistica civitas, doceat atque confirmot ^ Cui dubium 
esse potest, quin praeter lios in aliis Saxoniae locis multae adlmc 
oves Christi inter lupos lateant quos oporteret adducere ad ovile 
ecclesiae? Clerus Hildeshaimensis postulavit in administratorem 15 
illius episcopatus iil"" ducis Bavariae filium rev'""'" d. Ernestum. 
jjgymus archiepiscopus Maguntinus praeter Erphordiam (de qua ad- 
huc sub iudlce iis est) possidet Saxoniae partem, quae appellatur 
Eichsfeldia. Si per ilUi loea cum litteris praedictorum principum 
bini et bini patres professi more apostolico mitterentur praedicatum 20 
evangelium, paulatim forte ad interiora Saxoniae ostium aperiret 
deus. — liaec, quia non videbantur aliena a cogitationibus rev. 
p. n. generalis de missione Saxonica; pro qua ut oraremus in literis 
de generalis electione nobis commisoras, prout incidebant, adicci. 
Coloniae 1Ö73 die 14. Octobris. 25 

497. Johann WieMim an den Nuntius Kaspar Gropper. Er- 
suclian, dem Ratli der Stadt die Bedürfnisse des Kölner CoUegluons 

Hustentat.ione eornm aniin.atim 10 000 ducatorum. Adeo Gragorins XIII. sit.it 
H.ihitem Germ.anorum (vfjl. SteinUid>er l. c. I, 91). Ut.incam antem archiepi- 
scopi Gernianiae imitarentiir lianc pont.ificis liberalitatom et erigei'ent ampla 
clericoi'um seminaria (IX, 2 fol. 188). 
^ lihetius bemühte .nch im, Lauf des J. 1618 mehrfach auch um das 
Bisthum Osnahrüclc. Er .stand in ,<ichriftlic7iem Verkehr mit dem, Pfarrer 
Jodocus liedecher in Osnahrück, dem er am 8. Februar 1573 Muth z\t- 
sprach und am 6. October die Finge V07'legte: qxtam multi etiamnum ca- 
tliolici sint in civitate Osnaburgensi, et an luieretici praeter tuam omnes .aliaH 
parocliias occupent (IX, 2 fol. 90, 170). Am 29. November .schrieb lihe- 
tius an liedecher: Heri ad me venit d. Lanrentins Sehraderns (der er- 
tcähnte Seeretär des Osnabrücker Bischofs, vgl. Lossen l. c. 1, 258) 
Hormnnem instituens de engende Osnabrugae Societatis .lesu collegio. Legi 
illi formulam in Societate receptam de variis modis collegiorum et personarnm 
nnmero, quae videntur in singulis necessariae. Snasi autem, nt episcopns et 
pvinceps vester de Uac re scviberet Komam ad praepositum nostrum generaleni, 
cuius .solins est acceptare collegia. Adiungam libenter meas literas et qnibus- 
cnnqtie modis potero rem promovebo (ebd. fol. 193). — Hhetius gab sich 
auch MüJie, durch Vermittlung des Jesuiten Franz Antonius, des Hof- 
Predigers der Kaiserin, einen katholischen Pred,iger für die Stadt 
Oppau im, Bisthum Olmütz ausfindig zu machen (vgl. .sein Schreiben 
an Antonius d. d. Köln 1573 Oct. 13, IX, 2 fol. 174, und, die Antwort 
des Antonius d. d. Wien 1573 Dec. 13, VII fol. 264). 


497 157.^. 655 

vorzustellen, und die Beseitigung der zahlreichen Hindernisse herbei- Oct. 20. 
zuführen. Rathschläge für die übrigen Verhandhingen des Nimtius 
mit der Stadt tmd dem, Klerus. Einführung der Socletas in die 
Länder de<i Herzogs von .JülicJi. Köln IT)? 3 Octoher 20. 

IX, 2 fol. 181, Concept. 

P. m. d. Joannes Gropperus s. Eomanac ecclesiae cardinalis 
designatus inipetra.vit a b. m. rev. p. n. Ignatio Loyola prirao prac- 
posito generali, ut ex Urbc aliqni Coloniam mitterentur, qui ad 
utilit.atem publicam acadcmiae, civitatis et ecclesiae Coloniensis 
5 munia Societatis obirent. Qiiibus eliam in necessitate nunquam 
defuit, iuvit consilio, defendit ab adversai'iis, eoriim paupertateni 
lai'gis eleemosynis frequenter sublevavit. Quaniobrem bene spera- 
mus te, rev™'' doinine, et proprio in nostros singulari aniore et 
fratris tili exemplo incitatnm et poutificis niaximi propensissima 
loerga rainimani lianc Societateni voluntate vehemcntius commotiini, 
ac derauni difficiiltatum nostrariim misertuni, nobis summe neces- 
sarium tibi vero minimc sumptnosum beneücium linic Societatis 
collegio libenter impensurum. Quantos lahores tot annis nostri hie 
pertulerint, notius esse arbitramur, quam ut a nobis explicari de- 
in beat. Num vero utilitas et quanta ad Universitäten! et istius ciA'i- 
tatis incolas vicinosque populos pcrvenerit, aliorum sit iudicium. 
Quantumvis enim nos servi inutilcs simus, Societas tarnen nisi ali- 
quid coramodi in bis calamitosissimis temporibus populo Christiano 
adferret, non magna illi privilegia donnssent sumiiii in ecclesia 
20 pontilices. Sed post tot anuorum duros toleratos Labores necdum 
Societas publico consensu in Coloniensem. civitatem et academiam re- 
cepta est neque liactcnus suis legibus viverc et privilegiis gaudere 
pcrniissa. Vci'um uni tantum ex Societate commlssum collegium 
illicjue iniunctum, ut cum sociis gymnasiis caetcris so conforniet. 
2:') Quod nos coniecit in magnas angustias et perplexitates. Nam 
Societatis constitutioncs observarc iubomur, deinde conformes esse 
aliis gymnasiis. Quid faciemus, ubi aliud facultas artium vel thco- 
logiae aliud Societatis institutum rcquirit? Adhaec pecuniis Socie- 
tati nomine eleemosynae datis aedes quasdam functionibus nostris 
30 necessarias comparavimus, sed tali conditionc illis adscripti, ut 
usibus Societatis aceommodarc liaud permissum adliuc esse videatur, 
Templo caremus, quo quanto damno collegium aliquod Societatis 
careat, rov"""" T. Prudcntiam latcre non potcst. Non conquei'i- 


1 lihetius notirt im Tagebuch: Pro nostro colleg-io Coloniensi liboraudo n 
qnibn.sdfim g'vavaminibns snpplicaviinns nniitio apoHtolieo. Operaiii snam ])ni- 
mi.sit; pro eodem aiitem sup))licavi doo et sanetis eins in teniplis (liversis 18 
vicibus. — Pridie Omriinin Sanetornm [Oct. 31] reynnis {[. mintins apostolicus 
caiisam nostram, in qna illi snppHcavijims, o.git cum senatii, nf. etiaiii dn anio- 
vendis genseis. — Nov. 5: Adhortatns snni nnnt.inni apostolicnni, det oi)evam, 
nt habeat, a paroebis catalog-nm domnrnm, in c^nibns gnsei adliuc babitant, nt 
tanto fruct.nosins cum senatu de eoi'um amntione agat. 


656 1573. 497 

Oct. 20. mur de senatu neque de universitate neque de ulla facultate. 
Nani ista, de quibus nunc ag'imus, nunquam ab illis petivimus^ 
sed neque uUo unquam tempore talis illa petendi qualis nunc 
occasio vel spes impetrandi affulsit. Nunc vero ut oblatam occa- 
sionem extricandi nos ex difflcultatibus non negligamus, moneraurö 
atque iubemur literis rev. p. n. praepositi provincialis. 

Necessitate erg'o quasi conipulsi, ea occurrente opportunitate 
cui similis non facile dabitur, oramus propter dcum et Eomanam 
ecclesiara, quibus dedicati sei'viunt labores nostri, quoniam ponti- 
flcis maximi nomine (sicuti intellexiraus) Societatem es commenda- lo 
turus amplissimo senatui et almae academiae^, ut simul uobis bene- 
flcium impetres, quo post 16 annorum graves labores publice de- 
creto non unum solum aut alterum sed ipsam admittant et reci- 
piant Societatem, permittentes, ut universi ac sing'uli ex ea dein- 
ceps hie commoratui'i vivant ac doceant omniaque ag-ant iuxtain 
constitutiones Societatis summorumque ijontiflcum Societati concessa 
privileg'ia. Senatus quoque potestateni faciat, aedes antea emptas 
usibus Societatis accommodandi et secundum necessitatem unam 
aut alteram domum emendi, templum praeterea ex piorum hominum 
eleemosynis et contributionibus cxaedilicandi, si rev'""^ electus2o 
archiepiscopus nulluni assignet, quo labor noster reipublicae, aca- 
demiae et ecclesiae Coloniensi tanto sit fructuosior, quanto instituto 
Societatis confomiior et minus impeditus. 

Caeterum obiicietur, si gratis nostri doceant, fore ut decrescant 
alia gymnasia. Ergo cum nulli damno esse velimus, petimus, Utas 
ginus dominus noster duobus aliis gymnasiis ex proventibus cccle- 
siasticis provideat, ut etiam gratis docere possint-'^. Existimamus 
autem, quosdam dicturos Universität! obfuturum, si nostrae Socie- 


1 Vgl. oben Nr. 417. 

- Das bestimmte Groi^pers Instruction, Am 14. Januar 1514 überreichte 
Rhetius dem Nuntius folgende Km^^feldung zur Einfilhrtmg der So- 
cietas in die Länder des Herzogs Wilhelm von Jülich: Quoiii;iin illi»o 
«luci Jnliae Societatem Jesu summi pontificis nomine de meliori nota es com- 
mendatiirns, paiicis tibi in memoriam i'evocare visum est, quae coram copio- 
sius explicavi. Fieri enim potest, nt in tanta negotiorum turba aliquid ex 
animo excidat. In iis itaque, quae ad deum et salutem pertinent, illTio fluci 
et subiecto illi populo Societas prodesse posset secundum gratiam a deo sibi 
concessam primo, si in aliqua civitate ducatuum Cliviae aut Juliae aut Montis 
vel comitatus Marcae collegium Societati erigeret, secundo si domum (ut voca- 
mus) professam constitueret, tertio si ex Coloniensi collegio aliquoties duos 
evocaret, qui per tres menses vel dimidiatum anniim in uno seu pluribus locis 
concionarentur et alia ad pietatem spectantia munia obirent. In collegio bonis 
avtibus Juventus sedulo imbueretiir, sed pro munere pei-sonarum assignandi 
forent anntii redditus. Patribus professis sufficeret commoda liabitatio cum 
templo; vivunt namque illi ex eleemosynis et concionantur atque confessiones 
audiunt et alia eiusmodi officia exercent. Quocumque autem bini et bini ad 
breve tempus concionatum mittentur, reijerlont spero misericordem liominein, 
qui illos propter deum tantisper liospitio rocipiat, donec ad collegium rever- 
tantur (IX, 2 fol. 223). 

s Vgl. oben S. 580 Anm, 1. 


497 1573. ß57 

tatis homines gratis promoveantur; alios enim cliscij)iilos nostros aoct. 20. 
legibus universitatis et sumptibus minime exemptos cupimus. His 
responderaus : Promotis theologis vel ad consilia facultatis artium 
adraissis multa ex eisdem faciiltatibiis obvenire emoliimenta, quibus 
5 Omnibus Societas renunciabit, et nostri, ut gratis promovebuntur, 
ita etiam communi bono gratis servient. Speramus caeteris, quae 
occurreiit, difficultatibus pari modo remedium posse adliiberi. — Ob- 
tuli Coloniae, anno Cliristi 1573 die 20. Octobris. 

Nachtrag. Magistratus optime mihi videtur meritus de Romana 

10 ecclesia, quod liis annis, quibus tumultuatur vicinum Belgium, civi- 
tatem Coloniensem in pace et ortliodoxa religione conservavit. Si 
enim defecisset, haud facile reduci posset ad ecclesiam, cuius 
hucusque fidelis fuit fllia. ßogo ostendas, id s™*^ doraino nostro 
gratum fuisse, et hortare, ut pergant geuseos urbe arcere et peiloro 

IT) ac pro catliolicae religionis conservatione excubare, nee patiantur 
hie vendi libros haereticos^. 

Canonicatus, quibus munus docendi annectitmv utiliter ita 
distribuentur, ut nonnuUis gaudeant doctores theologi, quibusdam 
professores iuris cannonici, ex aliquibus magistris liberalium artium 

20 in duobus gymnasiis subyeniatur et annis singulis reddatur summus 
pontifex certior, in offlciis ipsos non cessasse^. Sed offerant ipsimet 
f'ormam aliquam a rev'"'"^ Prudentia T. emendandam ac post a ponti- 
fice maximo approbandam. Postremo sie, queso, ratio habeatur do- 
centium linguas, ut lectiones coilegii Societatis et aliorum gymna- 

25 siorum non impediantur. 

Profuturum putarem, si moneres monachos et religiosas faemi- 
nas, ut custodirent maudata dei et consiiia regulamque ordinis, 
quem amplexi sunt. Monachos deinde, ut bonis studiis incum- 
berent, ne ocium ipsos perderet. Haec enim si observaverint, et 

soanimas proprias salvabunt et facilius orantcs pro populo exaudientur 


Von den BemüliunciCM des lihetms, die katholische Liiteratiir zu ver- 
mehren, war oben Nr. 479 die Rede. Ebenso gross, wie sein Eifer hier- 
für, loar seine Abneigung nicht nur gegen die protestantische Littera- 
tur, sondern auch gegen antike mythologische Stoffe. In seinem TageJ)uch 
fol. 72 notirt er: Anno 1573 Antwerpiae prodierunt deorum dearumqne ca- 
pita ex vetustis niiniisniatibus in f>'ratiam antiqiiitatis stiidiosorum effigiata et 
edita ex musaeo Abraliami Ortelii, qui dedicavit Joanni Sambueo, imperatoris 
liistovico. In epistola ad spectatores palam profitetur se optare, nt a peri- 
tissimo artifice ex numismatibus, statnis et sigillis integrae deorum formae de- 
pictae edantur. Miror, honiinem christiannm tanto sntnptu et artificio idola gen- 
tium rursum in orbem introduccve, quae olim sancti tanto studio et vitae 
discrimine penitus exterminave conati sunt. Metuo, no parvus liic über non 
parvum scandalum genoret. Vgl. damit, was lihctius am 5. Juli 1674 
dem Natalis Games in Racenna (dessen Historia nostrorum temporum 
er eben gelesen hatte) schrieb: Non pauca inde didici observatu dignissima, 
sed admiratus suni, cur \n-Q deo deos scribas et quare ea ad fortunam referas, 
quae providentiae ac iusto dei iudicio nos christiani tribuimus. Cixm cbristiani 
sinius, rogo te domine mi, Christiane loquamur et scribamus (IN, 2 fol. 31.9), 
Vgl. dazu unten Nr, 500. 

Jesuiten-Akten. 42 


658 15?3. 497,498 

Oct. 20. et bonus odor Christi eriint etiam apud religioiium oppugnatores. 
Canonicos crederem admonendos, nt symoniam fugiant, relinquant 
conciibinatiim, a lusibus et comme^sationibns abstineant, ociura 
sibi pestem futuram sciant. Atque multa cessabunt seandala. Paro- 
clios, ut diligentem gregis curam gerant. Ecclesiasticos omnes, utf) 
habitum statni suo convenientem gerant, non pallia tarn brevia, nt 
a secularibus vix descerni qneant, et exemplo bono cunctos in 
amorera illius Status alliciant, non autem vita iraproba apud impe- 
ritam plebera ipsum statum ecclesiasticum contemptibilem reddant. 
Sed oporteret impriniis, praelatos esse vigilantes strenuos et optlmi lo 
exenipli, item probati essent constituendi confessarii ilh'sque tantae, 
quantae suflicerent, absolvendi facultates concedendae. 

498.' Der Provincial Hermann Thyräus an Leonhard Kessel. 
GescMchte der Jesuiteoirol legten. Baden. Kaspar GroppPM'. üeber- 
triebener Eifer des Rheflus im Schreiben von Briefen. Speyer J573 
November ,3. 

V fol. 281, Original. 

Adr. Rev. in Cln-isto p. Leonardo Kessel collegü Societatls Jesu in bnrsa 
Triuni coronarixm roctori. 

Nov. 3. Eev. p. praepositus generalis iussit, ut quamprimum Romam 

raittantur liistoriae collegioruni omnium a prima eorum fundatione 
usque ad hoc tempus^; eae autem breviter conflciantur, narratis m 


1 Die 'Historia' des Kölner Collegs lourde in Folge dessen sogleich von 
lihetius ausgearbeitet; am 80. De.c.emher konnte Thyräus sie nach Rom 
schicken (V fol. 240). Sie liegt IX, 2 fol. 199 vor. Es i.nt eine kurze, 
von Rhetius als 'Historiola' bezeichnete Zusammenstellung der bisherigen 
Schicksale des Kölner Collegiums. Sie beginnt damit, dass Leonhard 
Kessel efflagitantibn.s dnctore Johanne Groppero et rev. p. Gerardo ab Hani- 
mont impetravit. a rev. p. n. lo^nalio Loyola, nt qnosdam Societatis ex Romann 
collegio ad laborandum in vinea doniini Cobiniam aniandaret, und schildert 
die Thätigkeit am T'ricoroncdum, nbi soeii non solnm grammatieae latinae 
atque graecae praecepta, verum etiam jiolitlores seriptores, rlietoricam, in- 
snper logicam, pliilosopliiam et sixmmam doctrinae cliri.sti.'inae doeent. Deinde 
etiam in publica scliola tlieologorum aliqui ex collegio patres partim Genesiin 
et psalmos Davidicos, partim Magistrum sententiarum explanarnnt, atque hoc 
etiam tempore Snmma theologica s. Thomae Aquinatis exponitnr. Beichten, 
Bekehrungen, c. 500 Schüler. Ad Societatem Jesu ante et post commigra- 
tionem ad colleginm tot sese recejierunt, ut vero rev, p. Leonardns Kessel 
rector dici possit pater multarum gentium. Nulluni proiecto existimo esse 
Societatls colleginm in universa Germania, in quo non. aliqui patres vel iVatres 
commorentur Coloniae ad Societatem adiuncti. Gründung der Collegien in 
Trier, Mainz, Verdun, Dinant, Doiiay (rev. decanus ecclesiae Duacensis 
nobiscum aliquot dies transegit in exercitiis splritualibus, et discedens ait, se 
non (|nieturum, donec Duaci videret colleginm, qnod ab rev. abbate A(iuae- 
cinctensi tandem est exaedificatum), Gründung in Maastricht bevorstehend. 
— Am 14. Januar 1574 richtete Possevin im Auftrag des Generals zcei- 
tere Ersuchen in dieser Richtung an die Provinciale: Patres provinciales 
curent, ut unnsquisque rector faciat, ut sui consultores de ipsis rectoribus 
scribant quamprimum iuxta regulas consnltornm; mittant item nomina snorum 
consnitoriim et admonitorum (vgl. oben Nr. 470). Catalogi distincti ab inio- 
quoqvie provinciali non solum aetatis, dioeceseos, votorum, professionis, sacer- 


498 157a. G59 

summatim insignioribiis rebus, clotatione item sive reclditibiis, acNov. 3. 
qui exempla autentica sive formulas eorum reddituum nondiim 
raiserunt, ut seponantur in arcliivio, quam primum mittant. Ut ab 
Omnibus collegiis mittantur exempla unionura beneficiorum, qnac 

5 nostri possident, et etiamsi de illis Jitigetur (dummodo fructus eo- 
rum percipiatur), quae quidera unioncs factae sunt nostris a ponti- 
fice maximo aut a nuntiis apostoliciis vel legatis sive episcopis. In 
eis vero exemplis, quae mittentur, seribantur omnia nomina offlcia- 
lium et taxarum etc., quae erunt in bullis aut unionibus. Mittan- 

lotur vero exempla ista quam primum Romam ; spatium enim duorum 
mensium praescriptum est, quo beneficia manifestanda sunt, quae 
sunt in Italia, sex autem mensium ea, quae extra Italiam sunt, ex 
mandato summi pontiücis et sub paena censurarum et multa 2000 
ducatorura. — 

15 Jussus a p. n. generali Badam proficiscor^ statim rediturus 

Moguntiam. Desidero intelligere, quid profuerit nuntius collegio'''. 
Remitto epistolam d. Rlietii ad Ederum^, cuius liber ab impei'atore 


(lotii, caeter.irnmque einsmodi rornm et officiovnm etc., verum imprimis ingenii 
»ninscninsque, virtntis, A-irium, tnleutorum etc., iiqne qnampvimnm ac diligeiitei* 
beno .scripti mittantur (V fol. 242). 

^ Thyräus schrieb darüher d, d. Speyer 1578 Nov, 14 an Kessel (V fol. 
232) : Ex praescripto rov. p. n. profeetus suin Badam, quo me velii et imle 
revolii Spiram iussit quatuor oqni,s genoro,su.s dominus comes a Scliwartzenberg, 
gnbernator marchionatus. Actum est de erectioue coUcgii vigiuti personarum 
serin, nam serenissimi principes I>avariae iunior et senior iina cum avia, cuius 
patria est IJadensis marchionatus, omnino ibi iam restituta catholica religioiie 
volunt et quasi imperant, ut fiat coUegiuni. Ol^tulerunt pro dote 100 florenos 
lilienense.s, ligna sufficientia et frumenta, videlicet 8 nialdra, bibliotliecam, 
suj)pellectilia, scholas et aedcs commodas a fundamento statim aedificandas, 
hortum quoque extra civitatem pro conservanda fratrum sanitate. Noluit me 
rev. nostro patri qiiicquam promittere, sed audito desiderio illornm et b)ci 
commoditato per.specta liomam singula perscribere, quod factum est. Komae 
autem negotium lioc urget orator ducis J>avariae [d. i. Andreas Fahrichi .'<] . 
Für die 21iätigkeit des Ordens in Baden um die.ne Zeit vgl. Trierer 
StadthiUiothek Msc. 1237 fol. 106, 111, 141, 240. 

2 Der Nuntius Ka.npar G7'opper, vgl. Nr. 497. Ueher seine Beziehungen 
zu, den Kölner Jesuiteri vgl. noch die Eintragungen im Tagebuch des 
Khetius zum November: Die IG. Nov. petü a d.'Wroppero, nuntio apostolico, 
ut audiat utrumque, qui de pastoratu b. Mariae Indulgentiarum contendunt 
[der eine tcar der erioUhnte Steiyhan Isaac], et conetur. tollere illud scau- 
dalnm. llogavi eundcm, requirat responsum a regentibus et universitate, deiude 
etiam a senatu. — Impetravi a Groppero literas ad abbatem et alias ad 
capitulum Fuldense pro coUegio, et ut non assumatur in senatum qitidam 
liaereticns vel suspectus, qui timebatur assumendus. — llogavi nuntium apo- 
stolicum pro paupoiTima parocliia s. Mariae in Liskircben, ut illi prospiciatur. 

^ Der bekannte kaiserliche Hofrath Georg Eder. Es handelt sicJt um 
seine Schrift 'Evangelische Inquisition wahrer und falscher religion' (Nun- 
tiaturberichte 1572—85, III, 229). Der Brief des Rhetius an ihn datirt 
vom 18. October; Bhetit/s empfiehlt ihm,, eine Uebersetzting des Buchs 
ins Lateinische zu veranlassen, damit es auch den nichtdeidschen Völ- 
kern nutzen könne (IX, 2 fol. 177, Concejjt). Am IG. März 1574 schrieb 
der Provincial Hermann Thyrilus an Kessel: Ederus dicitur in gratiam 


660 157B. . 498,409 

Nov. 3. proliibitns est; hiquiruntur etiara nomina eorum, qni suasores fiie- 
runt illi, nt hniiismodi librum ederet, et Societas nostra a multis 
redditur suspecta. Eg-o librum non legi. Rev. V. vidcat, iie zelus 
d. Rhetii in animando alios et niaxime scribendis literis iiimlnm 
excrescat. Expediret saepe parciiis scvibere, etiam ad cives CoIo-T) 
nieiises et praelatos de geiiseis. — Spirae 3. Novembris 1573. 

499. Petrus Loppershis an Leonharcl Kessel. Vorgehen der 
Protestanten gegen die JesuUencollegien In Fulda und Speyer. Mainz 
[1.573] November 1.5. 

V fol. 233, Original. 

Nov. 15. Electores Saxo et Brandenburgicus ac duo principes Hassie 

oct. 22. fratres 22. Octobris liabuermit Fulde^ legationom, ut abbas expellat 
Jesuitas, a quorum vicinia timendum, nt aiunt, snbditis suis, ne 
inficiantur, et ut communionera utriusque speciei, libertatem Con- lo 
fessionis Aug'ustanc permittat civibus Fuldensibus^. Nisi id faciat 
quam primum, se modum quesituros. Eespousum tunc abbatem ", 

Nov. 3. velle de re deliberare. 3. Novembris Fuldam convenerunt capitu- 
lares illius ecclesie et iiobiles patrie, petunt, statim fiat, quod legati 
petiverunt, nisi fiat, se esse conregentes et debere providere, uti.5 
extrema mala patrie, que principes illi, nisi exauditi fuerint, mi- 

Nov. 0. nantur, ab illa diocesi avertantur. 6. conventum inter illos et abba- 
tem, ut ea causa de communione sub utraque specie, num abbas id, 
quod negligentia aliquorum suorum predecessorum fuerat permissum, 
potuerit revocarc et an in revocando- fecerit contra imperii pacili- 20 

Nov. 8. cationes, id iudicio camere imperialis committatur. 8. Imius nobiles 
et capitulares nostris scripto mandarunt, infra dies quatuordecim 

Nov. 12. Fulda discedant. Eev. p. provincialis forte 12. co ivit Spira^. Ilodie 
ad ipsum misi fratrem equitem cum aliis et una vestras literas. 

«■ So in der Hs. 


imperatoriiS receptus, qTiamvi.s liber eiii.s .sit proliibitus. Nostri Viennae male 
etiam propter Ederum, virum bonum, auclierunt .snamqnc liabiiornnt persecii- 
tionem non levem et contentionein cum tiniversitate; .sed res imperatorLs axitlin- 
ritate composita est (V fol. 250). 

Kf. August von Sachsen, Kf. Georg Friedrich von Brandenburg, sowie die 
Landgrafen Wilhelm und Ludwig von Hessen. — Zwei Briefe des Leonhard 
Kubenus an die Kölner Jesuiten über Fulda d. d. Mainz 1573 Sejyfem- 
ber 18 und Fulda 1573 Sex)tember 20 befinden sich V fol. 221, VII 
fol. 252. 

Fglofstein l. c. S. 8 ff. 

Der Frovincial Hermann Thyräus war im September in Fidda, im 
October in Würzburg geicesen (V fol. 220, 221, 224). Fr schrieb am 
14. November aus Speyer an Leonhard Kessel: Heri decretnm est nian- 
datum de non offendendo Jesuitas Fuldae contra nobiles et capitnlnm Fulden,se, 
qni a quatnor principnm Germaniae legatis incitati fuevnnt ad expcUendum 
Jesuitas, Hodie bic eo proficiscetur eqnestris nnntins cnm mandato camerao 
imperialis Fuldam (V fol. 232). Vgl. auch das Schreiben des Lojjj^ersius 
d. d. Mainz 1573 November 16, ebd. fol. 234 tind Nnntiat'H.rberirMe 
1572-85, III, 265 f., 288 Anm. 9. 


499, 500 1573. 661 

Spire sirailis motiis. PetivJt ante dies deoem senatus a capitulo, nostros Nov. is. 
expcllant. Incitati dicuntur a Palatino^. — Moguntie 15. Novembris. 

500. Johann Rlietlus an den Nuntius Kaspar Gropper. Macht 
ihm cLuf seinen Wunsch Vorschläge zur liefovm der Kölner Uni- 
versität, sjMciell der theologischen und artistischen Fakultät^. Köln 
1573 December 4. 

IX, 2 fol. 195, Concept. 

Quac Sit facies miiversitatis Coloniensis, vidcs rcv"'*^ dominc; dcc. 4. 
roforraatione opus esse, quis negabit? Hac igifcur aut ratione non 
öabsimili eam instaurari posse existimo. 

De facultate theolog'ica. 

Tu scliola tlieologorum quatuor lioris in die cloceatur, duabus maue, sop- 
liina A'idelicet et octava; duabus itein post praudium, prima scilicet et secjuuda. 
Professores constituantur octo, quorum duo si siugulis lioris attribuanturj uui- 

10 cuique incunibet legere ter in septimana, exceptis duobus vel tribus, qui raro 
docebunt saepius quam bis propter disputationem ante meridiem et recreatioiiem 
semel in liebdomada post meridiem. Libri explicentur biblici, Pcutateuchus sci- 
licet et liistoriales, psaluii et sapientiales, proplietae, evangelia et acta aposto- 
lorum, epistolae et apocalypsis; legatur praeterea theologia scholastica. Loctio 

15 matutina horae oetavae vocabitur ordinaria, cui Interesse debebunt oinnes, qui 
ad gradus in theologia aspirant usque ad lif.entiam. 

Primo, qui lialDiturus est lectionem ordinariam, detur canoiiioatus in eccle- 
sia metropolitana; secundo in ecclesia s. Gereonis; tertio ter in sei>timana do- 
centi canonicatus in templo s. Soverini; quarto in eodem templo; quinto in 

ao teinplo d. Cuniberti; sexto in templo ss. Apostolorum; septimo in aedc a. Georgii; 
octavo in aede b. Mariae ad Gradus, atque isti duo postremi bis tantuin in sep- 
timana legent. Omnes autem lii canonicatus erunt de secunda gratia^, praeter- 
quam canonicatus attributus tertio, qui erit ex prima gratia apud S. Severinum. 


Das traf zu (Nimtiaturherichte 1572—1585, III, 266, 305). — Aon 23. 
November sclirieb der Provincial Hermann Tliyräus aus Mainz an 
Kessel, er möge durch Veronittlung des Bhetius den Nuntius Gropper 
veranlassen, an das Kapiitel zu Fulda zu schreiben, damit dasselbe 
.seinen Widerstand gegen den Abt Balthasar und die Jesuiten aufgebe 
(V fol. 286). Bhetius schrieb in Folge dessen am 3. December an 
Gropper: Te rogo, reA'"^ß domine, ut scribas rev"^o Fuldae abbati ac prin- 
cipi, ipsum exliortando ad defensionem ortliodoxae religiouis atque coUegii So- 
cietatis Jesu quod Puldae constituit, Gregorio XIII. pont. max. locum attri- 
buente, praesertim quia periculum imminet, si nostros patiatur inde eiici, ne 
subintrent statim haeretici, qui animas perdant gravis dogmatibus, quas Chri- 
stus acquisiverat pretioso sanguine suo. Precor item, ut non graveris scribere 
ad d. Ilermannum a Winthausen decanum et ad capitulum (ut vocant) Ful- 
dense eosque monere, ut relicta conspiratione contra religionom catholicam et 
Societatem abbati adhaereant eique obediant, ut religiöses instituti S. Bene- 
dicti decet. Subindicandum tarnen publica fama spargente te rem didicisse, 
ne nos conquestos esse suspicentur. Quia autem multis gravibus negotiis 
praepediris, iniunge queso doctori Nicoiao Elgardo, quem spero pro sno in So- 
cietatem singulari amore libenter litteras tuo nomine scripturum (IX, 2 fol. 
194). Gropper .schrieb darauf an den Abt und an das Kapitel (Tage- 
buch). 

Vgl. oben Nr. 844, S. 596 Anm. 4 (Pachter l. c. I, 215). Für die Ver- 
loendung des Gutachtens durch Kaspar Gropper vgl. unten Nr. 502. 
D. h. sie fallen unter das Indultum seamdae gratiae. 


662 1573. 500 

I^tc. d. De professoribixs canonum. 

In scliola iuris canonici tres proiiteantur, unns Decretales, et obtineat ca- 
uonicatum in templo primario ; altei' Decretum, et possicleat canonicatxxni cl. Gereo- 
nis; tertius sextum Decretalium et Clementinas, ac fruatur canonicatu Cunibertino. 
Hi tres canonicatiis sint primae gratiae. " 

Communia tribus gymnasiis. 

Faexiltas artium constat ex tribus gymnasiis. In bis borae lectionum sint 
sexta, septima, prima, secunda et quarta; classes vero quinque: duae philoso- 
pliiae, duae bumanitatis et una grammatica. Professores autem in singulis gym- 
nasiis necessarii sunt octo : tres pbilosopbiae, tres bumanitatis et duo gram- lo 
maticae. 

Porro lectionum liic esto catalogus. Primariae lectioues pbilosopliicae: 
Pliisica et logica Aristotelis et Rodolplius Agricola de inventione. Secundaria 
lectio : metaphysia, etbica et politica Aristotelis atque aliquid ex matbesi. 

In prima classe bumanitatis lectio jjrimaria: Rbetorica et Cicero. Secun- 15 
daria: Brevis dialectica, bistoricus aiitbor graecus cum syntaxi et prosodia graeca. 
In secunda classe lectio primaria: Prosodia cum poeta casto. Secundaria: Gram- 
matica graeca cum faciliori autore graeco. In classe grammaticae: Latina ety- 
mologia et sj'ntaxis, epistolae Ciceronis et rudimenta graecae linguae. Lectioues 
sacrae: Catecbismus Oanisii, evangelia, epistolae vel aliquid aliud ex scriptura. 20 
His sacris lectionibus praeficiantur a regentibus, quos ipsi magis idoneos iiidi- 
caverint. Profanis diebus fiant in singulis classibns exercitia et festis diebus 
declamationes ad arbitrium regentis. 

Propria duobus gymnasiis. 
Caeterum quod ad provisiones attinet duorum gymnasiorum, uempe Mon- 25 
tani et' Laurentiani, sit regens Montanixs futuris temporibus canonicus ad S. 
Andream ex prima gratia, primus professor pbilosopbiae ibidem ex tertia gratia, 
secundus ad SS. Apostolos ex prima gratia, tertius ad D. Cunibertum ex 
tertia gratia. Primiis professor bumanitatis canonicus in aede s. Ursulae, se- 
cundus in Capitolio, tertius in ecclesia b. Caeciliae, lii tres ex secunda gratia. 30 
Primus praeceptor grammaticae canonicus ad Gradus b. Mariae ex prima 
gratia; alteri vero aliquis obtinens canonicatum de tertia gratia apud S. Severinum 
det 30 florenos aureos ad sustentationem singulis annis, ut doceat. Porro 
gymnasio Laurentiano assignenlur subsequentes canonicatus: Regenti canonicatus 
secundae gratiae in templo d. Andreae. Primo lectori pbilosopbiae ibidem ca- 35 
uonicatus ex tertia gratia, secundo in ecclesia ss. Apostolorum de tertia gratia, 
tertio in templo d. Cuniberti ex tertia gratia. Primo bumanitatis in aede s. Ur- 
sulae, secundo in Capitolio, tertio ad S. Cacciliam canonicatus primae gratiae. 
Primo magistro grammaticae canonicatus ex tertia gratia in templo graduum Ma- 
riae ; postremo aliqiris ex tertia gratia apud S. Severinum canonicus subveniatdü 
annixatim 30 florenis aureis, et sie per substitutum obligationi ad legendum satis- 
t'aciat. 

De professoribus publicis in scbolis artium. 
Sine gynniasiis facultas artium subsistere nequit, sed ad ornatum eins et 
j)erfectionem plurimum conferet, ut in scliolis artium constituantur quatuor pro- 45 
fessores publici, potissimum in gratiam illorum adolescentum, qui legibus gym- 
nasiorum subesse nolunt. Veniant tamen ex gymnasiis ad has lectiones qui volunt, 
sed nullus cogatur. Primus sit graecus designandus canonicus in temi^lo ss, Apo- 
stolorum ex tertia gratia, secundus bistoricus iuturus canonicus D. Georgii ex 
j)rima gratia, tertius liebraeus et quartus matbematicus, ambo donandi canonicatu 50 
ad S. Georgium ex tertia gratia. 

Communia. 
Praedicti canonicatus non aliis conferantur, quam (jui per se ipsos praelegendo 
auditoribus satisfaciant. Onuies coram decano facultatis, in qua docebunt, pro- 
fitebuntur fidem catbolicam ex formula a Pio papa IV. praescriptam. Statim 55 
post acceptam posscssionem ad perceptionem fructuum admittantur, ue propter 
carentiam fructuum iiecesse sit annis aliquot lectiones suspendere. NuUa com- 
mittantur bis officia, quae ipsos a lectionibus praejjedire possint. Gaudeant prae- 


500 1573. 663 

tereti quoticliaiiis clistributionibus, qiuuitumvis a clioro absentes illo dimidiafco die, Dec. i, 
qiiaiido in scholis leji'unt. 

Si contingat aliqueiu relinquere lectioiiem sibi attribiitam, professores re- 
Ii(iui ascendent a sterilioribus ad fnictuosiores canonicatus; ad illuni autem ca- 
5 uoiiicatum, qui hoc ascensii peracto superfnerit, non indifferenter quivis coninien- 
datus nt idoneiis assumetur, sed ille solum, qui extra ordinem in eadem schola 
aliquanto tempore in stvidiosorum gratiam docendo doctoribus et studiosis erii- 
ditionem diligentiamqne suam probaverit, seqiie dignum declaraverit, cui lectio 
cum canonicatu recte committatur. Ad canonicatus gymnasiis applicatos illi pro- 
10 moveantur, quos regens cum senioribus professoribus idoneos iudicaverit. 

Quicunque praeter hos, quibus statutis temporibus docere iniungitur, ad 
canonicatus tertiae gratiae promovebuntur, illi tunc demum teneantur docere, 
(|uando professorum quispiam vel morbo vel senio praepeditur, vel moritur pro- 
t'essor aliquis habens canonicatum tertiae gratiae extra tenipora universitati attri- 
15 buta. Si quis tarnen parochus vel sacellanus canonicatum ex Iiis supernumerariis 
coiisequutus fuerit, obligationi legendi satisfecisse censebitur, si in parochia sua 
verbum dei praedicet et sacramenta administret animarumqtie sibi commissarum 
curam fideliter gerat. 

Observanda donee vacent canonicatus. 
20 Quoniam canonicatus professoribus applicandi occupantur ab aliis 2ifii"i*^is 

quamvis non ad legendum, ad contribuendum tainen, unde professores aliqui 
honeste ali queant, sequentia servanda videbantur, donec eosdem canonicatus va- 
care contingeret. 

Eximius m. n. p. Theodoricus Buscoducensis, prior Domiuicanorum etc., do- fh^öiofforum 
25 ceat mane hora octava Genesim feria secunda et tertia, et dentur illi annis sin- 
gulis floreni aurei 50. Eximius m. n. Theobaldus Crasselius etc. Esaiam eadem 
hora leria quarta et quinta ratione canonicatus S. Severini. Si recuset, lectio 
illa committatur Joanni llethio, si ipsius provincialis permiserit. 

Eximius m. n. p. Henricus Odendalius, guardianus Franciscauorum etc., 
30 leria sexta et sabbato hora supra posita prosequatur ex^iositionem actuum aposto- 
lorum, et huic numerentur annuatim floreni aurei 50. Mane hora seiitima com- 
mittatur sacrarum epistolarum explicatio lic. Joaimi Tongrensi, canonico summi 
templi, et psalmorum explanatio Stephane Isaaco, canonico ad Undecim millia 
Virginum. Uterque legat tribus vicibns in septimana. Post meridiein hora 
35 prima doceant lic. Jacobus Schonhovius, canonicus S. Severini, evangelia et lic. 
Wilhelmus Tragus, canonicus ad Gradus, sacras epistolas; caveafc tarnen, no 
eandem cum professore matutino. Et hi quatuor gratis ; canonicatus enim, quos 
possident, hoc ab illis postulant. 

Hora secunda vel alia magis convenienti lectio tlieologiae scholasticae re- 
dü liiiquatur d. Arnoldo Havensio, et illi adiungatur Joannes Kethius et interpre- 
tetur prophetas minores, si provinciali placuerit, et matutinam lectionem sibi 
sumpserit eximius m. n. Theobaldus. 

Lic. Jacobus Middendorpius Decretum Gratiani exjionat propter canoni- De doctoribus 
catum, quem habet cum legendi onere. lieliquis duobus det amplissimus senatus ^j. jct^turis'^hi 
45 stipondia ut hactenus. Similiter a magistratu salaria recipiant professores publici ycholis ar- 
scholao artium, donec beneficia talibus applicanda vacenti tiinn. 

Contributio conficiet daleros circiter 300. Ex hac summa dentur 100 flo- De Moiifcaiio 
reni aurei duobus theologis ut supra notatum, residui niedietas una annumeretur ^iaiiö üvm- 
regenti Montano, altera regenti Laurentiano. Habeant illi quaeso hoc qualecun- uasiis. 
50 quo subsldium et serveut formam suprapositam quatenus possuut, donec vacent 
illis gymnasiis applicandi canonicatus. 

Hacc habui ex iiiiditis et cogltatis, quae de instaurationc 
Cülonicnsis acadcmiae te iiibcnte scriberem. Kog'o boni consule 
et opeii; t'cr pro viribus. Anno 1573 die 4, Doccmbris, 


664 1573. 501 

501. Der Provincial Hermann Thyräus an Leonhard Kessel. 
Aussichten auf eine Kirche in Köln. Verwicldungen in Fulda. 
Eathschläge für das Eingreifen des Nuntius Kaspar Gropper. Mainz 
1573 Dezember 30. 

V fol. 240, Original. 

Dcc. 30. — Existimant boni, non dcfiiturum nostris Coloniac tcrapluiu ^ 

nota, si rev^""^ velit et animura propcnsum dcclarct, quem gaiideo 
Societatis fautorem quemadmodum et ducem Cliviae et arcliiepi- 
scopum Bremen sem. 

Ne summi pontificis favor nos extolleret, piito et seculariumö 
hominiim et ecclesiasticonim permultos in Germania tantopere se 
sanctis ecclesiae conatibiis opponere, ut nunquam fuerit maior, 
saltem in liac provincia, persecutio. Sed ignorat miser diabohis, 
quod et celebriorem sie faciet Societatis et ecclesiae catholicae 
lines extendet. — lo 

Rev. V. per rev. p. Rlietium aget meo totiusque provinciae et col- 
legii Fuldensis nomine maximas gratias pro licentia ampla promovendi 
nostros extra tempora et litteris Fuldam missis rev^^^^ niintio aposto- 
lico. — Litteras rev^"^ nuntii mittam Fuldam^; iudicio abbatis relin- 
qnendum puto, an debeant capitulo tradi. Nostros idcirco uobilitas i5 
persequitur, quia verentur, quod nunquam exercitium Augustanae 
Confessionis introducent aut revocabunt, si ibi permaneat Societas, 
cuius fundatio iam acceptata, etiam a summo pontiflce puto appro- 
bata est, qui locum sua authoritate Sedi relictum Apostolicae assig- 
navit Societati. Quia non tarn Societatis negotium sed religionisao 
catholicae agitur, videat Kev. V. num expediat, lianc rem semel 
cum rev"^*' nuntio serio tractare per d. Ehetium, quod non pateretur 
hoc ostium Thuriugiae, Hassiae, Saxoniae claudi religioni catho- 
licae. — Mitto ad vos iuramentum ipsorum monachorum^, quod 
praestant, ex quo colligitur, quam inique se coniungant hostibus25 
religionis catholicae, quam parum bcne norint frui otio et bonis 
catholicae ecclesiae, imo quam turpiter se proditores ecclesiae et 
religionis Christi faciunt, djim contra abbatem pro exercitio Con- 
fessionis Augustanae et Societatis dimissione supplicant ingratiam 
nobilium civiumque hereticorum. — Posset scribi a rev'"" nuntio ao 
Pgymo Herbipolensi electo'^, ut is in gratiam Sedis Apostolicae per 


1 Am 27. Noveonher (Mainz) schrieh Thyräus an Kessel: Multuiu tlesidero 
bona novn de templo potius quam Ijununi rosponsum cle universitate. S. Ui'- 
sula et oniiiibus Stanctis virginibiis intercedentibiis cum tribus magis spero, 
nuntium rev"ium ]ioc impetniturnm, quod Societati et ecclesiae Coloniensi erit 
iitilissimum (V fol. 238). 

2 Vgl. ölen S. 661 Änm. 1. 

^ Dieser Eid der Fiddaer Capiiulare liegt nicht vor. 

* Am 1. December ivar an Stelle des am 12. November verstorbenen 
Würzburger Bischofs Friedrich von Wirsberg der bisherige Dechant 
.Julius Echter erwählt worden. Am 21. Decemhcr schrieb der Würz- 


501 1573. 665 

scriptum aut fidelem aliqiiem commissarium (non enim multum Dec. so. 
distal) liortetiir cos, ut in causa rcligionis, cum siut ecclesiasticae 
personae, nihil agant sine Sedis Apostolicac autlioritate, sed si 
quid controvcrsiae inter capitulares et rev"""" abbatom natura 
öfuerit, ut id totum vcl ad s. Sedem vel ad nuntium eins, rcv"*""' 
dominum Gropperum, rcferant eiusque iudicio Stent ^. Verendum 


hurqer Rector Georg Bader über diese dem Orden .so toülkommene 
Wahl an Bhetius. Jidius Echter ivünsclie, da.ss der Nuntius Gropper 
'ai Ulla ratione iieri posait, liac iter faciat Komam' (Gropper dachte damals 
schon an seine Rückreise nach Rom, vgl. Nuntiaturher'ichte 1612—85, 
I, 726); auch tvolle er fünf Alumnen nach Rom senden. Tragediain 
Fiiklensem arbitror iam vobis esse spectatam. lies paulatim coiiquiescmit. 
Nostri Ing-olstadienses tandem cessenint tempori et qtiorundam (quos niinime 
decebat) importunitati. Itaque preter tlieologica nihil docent. Transtuleruiit 
aiitem pliisicam Monachium, petente principe. Jamque denuo institeruufc se- 
iiatus et cive«, ut Ingolstadiura ea transferreut, nostri, opinor, non ita facile 
impetrabunt. Nostri Viennenses dicuntur non absimilem pati persccutionoin 
(VII fol. 212). 

Für das erste Eingreifen des Bischofs Jidius von Würzburg in die 
Fiddischen Wirren s. Egloff stein l. c. S. 85. — In Folge der Anregung 
des lliyräus schrieb Rhetius am 7. Januar 1574 an den Nuntius 
Gropi^er, er möge den Bischof Jxdius er'suchen, ut per scripta vel lideles 
comniissarios hortetur decanum et capitulum Fuldense, ut in causa religioiiis 
nihil agant sine Sedis Apostolicae autlioritate, sed ut, quicquid controvcrsiae 
inter capitulares et rev™"™ abbatem natum est, vel ad sanctam Sedem Apo- 
fjtolicam vel ad te nuncium eius referant vestroque iudicio stent ; nee patian- 
tur ab aliis saeculares et parum catliolicos commissarios deputari, qui forte 
talem paceni constituerent, quae bellum perpetuiim generaret et ansani prac- 
beret adversariis impune male agendi; neqiie ullum cum haereticis contra 
abbatem foedus ineant aut principes a catholica religione alienos in auxilium 
vücent, ne sibi ipsis certTim exitium parent. Incidit autem idem petendum a 
i-evttio et ill'iio archiejjiscopo Moguntino^ si forte rev^^us Wurtzburgensis vel 
minus in hoc negotio posset vel commissionem susci])ere detrectaret ob id 
quod nondum a llomano pontifice confirmatus est (IX, 2 fol. 217). Rhetius 
fügte ausserdem dem Glüclctvunsch zu seiner Wahl, den er am 9. Ja- 
nuar an Jidius Echter richtete (er kannte den Bischof aus der Zeit 
seiner Studien in Köln, vgl. oben S'. 3S4 Anm. 4), hinzu: Quod nuntius 
apostolicus scribit de revi"ü abbate et capitulo Fuldensi, ut tibi cordi sit et 
ut nihil in eo intentatum reliiiquas, quo in concordinin redeant, quorum dissen- 
sionem viri prudentes certo periculo affinem iudicant, te supplices oramus 
(ebd. fol. 219, vgl. 218; vgl. Theiner, Annales ecclesia.stici II, 235), 
Auch der Rector des Würzburger Jesuitencollegiums Georg Bader 
.'ichrieb in dieser Sache an Julius Echter. Am. 22. Januar 1574 äusserte 
er darüber in einem Brief an Rhetius : Quid litterae meae effecerint apud 
reviT^wm nostrum in negotio Fuldensi, nescio. Ego me parum effecturum spero. 
Habet enim quosdam fortiter sibi resistentes et obiiciontes tragoediam illam 
monentesque, ut caveat, ne hie similis fiat separatio capitis et membrorum. 
Dux Bavariae abbatem per literas coufirmavit et onniom operam sixam, si res 
postulat, pollicitus est. Jjandgravius dicitur promisisse regi Poloniae, se ami- 
citiam cum abbate initnrnm et deiuceps sancte culturum (VII fol. 276), — 
Dem Provincial Thyräus schrieb Rhetius am 12. Januar 1574: Groppe- 
rus causam commisit rev"^'''^ dominis archiepiscopo Moguntino et electo epi- 
scopo Wurzburgensi, ad ((uos absolutis negotiis, quae hie et cum ill'"» duco 
Juliae tractanda restant, proficiscetiu-, si modo tuta concedatur ad illos pro- 
fectio und tcenn Gropper nicht der Sichei'heit icegen d-urch Frankreich 
nach Rom zurückreisen loerde (IX, 2 fol. 222). 


666 1573—74. 501,502 

Dec. 30. enini, ne more gcrmanico deputentur seciilarcs et parum catholici 
commissarii, qui dura pacem constituuut, perpetnum bellum relin- 
quunt et ansam praebere solent adversariis male impuneque agendi. 
Nam pro lege actionum suarum conventiones suas multi retinent, 
etiamsi pro temporum conditione non ut iustae fuerint factae, sedn 
tanquam minus male toleratae. 

Quod si rev'""^ d. nuntms.(non obstante priori scripto) per se 
Imiusmodi mandatura nomine Sedis Apostolicae eis coniunctim 
mitteret, non fieret res ecclesiae catholicae inutilis nee ingrata 
rev™° abbati, qui hoc unice laborat, ut sibi in conservanda reli- lo 
gione catliolica et eius instrumento, Societate nostra, coniungat 
eapitulares, a nobilitate eo facilius corruptos, quo vita illorum velio- 
mentius reformationem timet. Adhibita sunt multa argumenta ad 
uniendum eos rev'^^, verum quia videtur inconveniens, ut putentur 
sc sine ratione opposuisse abbati, idcirco posset tale quid praecipi, is 
ut quisque rationes suas proponeret et authoritate Sedis Apostolicae 
negotium terminaretui", licet non conveniat aliquo modo cum mo- 
nacliis suis praelatos tales et cum suis subditis principem contcn- 
dere. Aliquid aegris et perturbatis animiS; et maxime hoc tempore, 
videtur indulgendum et concedendum. 20 

jjßyinus abbas gravissime praecepit eis, etiam sub excommuni- 
cationis sententia, ne quid tentent eapitulares contra Societatem, 
idque in scripto, sed has ad minas (licet territi) responderunt, non 
convenire abbati huiusmodi comminari. 

Posset etiam nuntius rev"^° iniungere reformationem suoruuiüö 
capitularium et professorum, quod fieri vellet abbas etiam proprio 
motu summi pontificis, imo et deputari religiöses et exercitatos vires 
amantes et peritos ordinis s. Benedicti, qui nomine Sedis Aposto- 
licae, dextre tamen absque principum et nobilium perturbatione, 
visitarent. Licet mandatum illud scriptum tutius hoc tempore dari so 
et mitti posset et ex Urbe et a rev™*^ nuntio apostolico, vollem 
autem a nostris componi, si quid huiusmodi vellet nuntius faccre, 
et non tam humiliter scribere, quemadmodum alias factum videtur, 
quando eapitulares fautores in inscriptione vocat. Videntur authori- 
tate magis commovendi quam scribentis humilitate. Absit tamen, 35 
ut velim ego nuntium apostolicum docerc modum inscribendi literas 
suas. — Juramentum hie missum debet secretum servari. — Mo- 
guntiae penultimo Decembris 1573. 

502. Verhandlungen des päpstlichen Nuntius Kaspar Gropper 
mit der Universität und deren Provisoren über ihre Reform, aufge- 
zeichnet durch den Decan der Ärtistenfacultät Hermann Flei von 
Schwerte. . Köln 1614 Januar 14 bis März 29. 
Decanatshuch der Artistenfacidtät V foL 59 ff. 
^^ArLi^^ Casparus Gropperus . . . cum saepius de reformatione et 

instauratione universi studii nostri cum singulis facultatibus et 
oarum ad id deputatis egisset ac coasilia singularum facultatumdo 


502 1574. 667 

etiam scripto comprchensa accepisset^, tandem raense hoc Januario "^']^J'J^^.'2^ ^j]]^^ 
die 14. per magnificum d. rectorem^ dominis quatuor provisoribus 
universitatis, quatuor facultatum decanis et earundem senioribus 
ad lioc apud fratres Minores convocatis formulam reformationis a 
öse compositara recitandam curavit, postulavitque ut correctis quae 
immutanda, adiectis quae praetermissa et ademtis quae resecanda 
viderentuu, cum facultates omnes tum vel inprimis domiiii provi- 
sores quam primum responsum dareiit. 

Die von Gropper verfasste 'Forma reformationis universitatis 
loCoIoniensis' {]is. im Decancitshuch der Artisten V fol. 59'", ebs. im 
Vatikanischen Geheimarchiv, Nunz. di Germania vol. 82 fol. 256 ff.) 
ist gedruckt bei Bianco 1. c. I, Anhang 338 ff'. '^. 

Am 3. Februar übergab der Decan der ArtistenfacuUät dem 
Nuntius die Antivort dieser Facultät (hs. im Decanatsbuch V fol. 68), 
gedr. Bianco l. c. I, 507. 

Die städtischen Provisoren arbeiteten dann ein loesenttich davon 
abiveichendes Gutachten aus (gedr. bei Bianco I Anhang 8., 353), 
icelches sie Gropper überreichten^. Am 29. März sandte dieser das- 
selbe der ArtistenfacuUät mit dem Ersuchen, dass sie 'quid de eo 


3 


^ Eine von Joannes Bremarus verfasste Darlegung der traurigen Lage 
des Laurentianums liegt in den Universitätsalden im Stadtarchiv vor. 
Ebenso eine Erklärung der theologischen Facidtät (darin icird u. a. 
gesagt: Quod pauci sumus, in causa est acleinpta iam aliquot anuis seculari- 
. bus prebendai'um, religiosis stipendioram spes. Quod rari auditores üt intVe- 
queus auditoriuin est, noii mirum, cum ad uuam usque cessaverint lectiones. 
Quod eae cessaruiit, quae est causa alia, iiisi quod liuc destinatae praebendae 
datae sunt praeter institutionem non docentibus sed ociosis, volentibus vero 
dücere negatae). 

2 Eector der Universität war 1572 Dec. 20—1574 März 24 Faid Fiichoven. 
Ein Vergleich dieses Abdrucks mit oben Nr. 500 zeigt die vollständige 
Abhängigkeit der Vorschläge Grojrpers in Bezug auf die theologische, 
und artistische Facultät von dem Giäachten des Rhetius vom 4. Dec. 
1578. Der Vorschlag Groppers befasst sich auch mit den Trivial- 
schiden, auf toelclie Nr. 500 nicht eingeht. Der Auszug aus dem De- 
canatsbuch der theologischen Facultät (vgl. oben S. 9 Anm. 8) ericähnt 
die Reformv er suche der Universität überhaupt nicht. In das Decanats- 
buch der medicinisehen Facidtät 1491—1624 hat der Decan Maimtius 
Seidel pag. 880 eingetragen : Quia vero per lioc docanatus mei tempus niliil 
coiitigit aiiriotatu inagnopere dignum, nisi quod cum rev^^o d. nuncio apostolico 
nobis cum magnifico d. rectore et reli([uarum facultatum decanis crebri fuerint . 
congressus et colloquia, adhibitis etiam in consilium dominis prudentissimis 
provisoribus proptcr emendandos singularuin facultatum defectus et lectionum 
pviblicarum restaurationem et augmentationes, item ad corrigendam negligen- 
tiam et incuriam eorum, qui annue gaudent et fruuntur redditibus prebendaruin 
universitatis — , sed quia liactenus nihil adluic est effectum et quotidie magis 
atque magis enierserunt dubia et impedimenta quam i)lurima, propter ([uae 
perfecta conclusio liuius negotii non potuit pronunciari, ideo nolo liic prolixum 
eatalogum liarum rerum gestarum coutexere. Weitere Mittheilungen über 
die Reformversuche enthält das Buch nicht. Die Ali f Zeichnung des 
Rectors Kuchoven im Rectoratsbuch ist bereits Nr. 478 mitgetheilt. 
Es war am 10. März in der Rathssitzuncj genehmiqt loorden (Rpr. 
vol. 28 fol. 40). 


668 1574. 502,503 

''^März^29'^ ^®"^^^'^^^^' ^l^sqiie Ulla cunctatione et scripto quidem (erat enim 
singulas Koinam iiiissuriis) cxponercnt'. JMe FacuUät enoidevte 
darauf, dass sie die Lösung der MeinungsverschiedenheUen den Ver- 
handlungen Groppers mit dem Stadtrath üherlasse (Decanatsbucli V 
fdl. 73). Er könne dem Stadtrath eröffnen, 'nos (nonnisi illa adiccta 
condicione, si necessarii sumptus professoribus subministrentur) illimi 
lectionum et classium numerum approbasse'^. 5 

503. Johann Ehetius an Franz Antonius, Ilofprediger der 
Kaiserin. Ersucht ihn, dahin zu loirken, dass IC Maximilian in 
die Fuldaer Wirren durch einen Erlass, nicht durch Commissare, ein- 
greife. Köln. 1574 Januar 25. 

IX, 2 fol. 230, Concept 

Jan. ü5. — Rogas me iit, quid diiobiis collegiis in nostra provincia, 

Fiildensi nimirum et Spirensi, contigerit liactcnus quovc in statu 
nunc consistant, ad te pcrscribara propterea, quod rumor istic spar- 
sus, quod illa duo collegia ad expulsionem usque rcdacta sint^, 
vobis incommodarit plurimum. Vellem equidem, pracdicta collegia lo 
tarn procul abessent ab omni j)ericulo, ut vere de illis scriberc 
possem, quibus et fratres charissimi consolarentur et amicis 
satisfieret et ora obloquentium obstruerentur. Caeterum potentes 
sunt adversarii, qui licet nondum conatus suos ad exitum perdu- 
xerint, nos tarnen adhuc in metu et periculo non modico sumus. i5 
Verum quid ego de nostro periculo querer? Commune est catho- 
licorum. Neque enim, ut existimo, eo tantum spectant adversarii, 
ut Societatis collegia evertant, sed ut quicquid adhuc in illis locis 
religionis catholicae residet, penitus extinguant. Eev^""^ abbas et 
princeps Fuldensis (ut intelligo ex literis rev. p. provincialis) scrip- 20 
Sit imperatori et imperatrici pro defensione obtinenda contra prin- 
cipes vicinos nobiles atque qäxqb, qui eum ad exercitium Augu- 
stanae Confessionis permittendum et collegii nostri dissolutioncm 
compellere volunt. At iDCSsimum exemplum statuetur in Romano 
imperio, si permittatur, ut principes aliqui Augustanae Confessionis 25 
principem aliquem catholicae religionis minis et aliis modis com- 
pellant, ut subditis suis Confessionis Augustanae exercitia per- 
mittat, cum tamen aliud decretum sit in imperialibus coniitiis, 
ut rocessus, quos vocant iraperii, abunde tostantur. Efficias itaque 

1 Vgl. zu den Verhandlungen und der damaligen Lage der Universität 
im Allgemeinen Middendorp, Acade^niariim orhis christiani lihri II, 
Coloniae 1572 S. 277 ff., und Ennen IV, 714 ff. Hier ist nicht der 
Ort, auf dieselben näher einzugehen. Sie hatten zunächst keinen Fort- 
gang, sondern ruhten bis zum J. 1576 (Gropjjer sandte die Akten nach 
jRom, wo sie im Aucjust 1574 in der Conqreqatio Germanica circulirten, 
vgl. Schicarz l. c 11, 94, 196, 99; Thehier l. c. II, 219). 

- Vgl. dagegen das die Standhaftigkeit in Fulda und Speyer anerkennende 
Schreiben des Generals Eberhard Mercurian an Thyräus d. d. liom 
1574 Februar 16 (VIII fol. 209, gedr. Reifenberg I, 185). 


503,504 1574. 069 

per imperatricem et tibi familiäres aulicos, ut orthodoxus imperator jan. 25. 
in hoc negotio iion per commissarios, qui forte cinsmocli pacem 
constituerent, qua impictatis et liaercsis seciiritas seil lege sauoi- 
retur, sed scripto potius dccernat, quid iuris sit, proliibeatquc, ue 
r, nobiles vicini aut subditi quicquam teiitcnt contra religionis pacem 
imperialem, ut appellant. — Coloniae die 25. Januarii anno 1574. 

504. Johann Bhettus cm den Nuntius Kaspar Gropper. Er- 
sucht ihn, durch Vermittlung des Nuntius in Wien auf den Kaiser 
in Sachen der Fuldaer Wirren eimtiwlrken. Köln 1.^)74 Januar 27. 

IX, 2 fol. 284, Concept. 

Abt Balthasar von Fulda hat an den Kaiser um Hülfe geschrie- jan. 27. 
ben, putantur nonnulli alii ecclesiastici principes pro Fuldensi ad 
imperatorem scripturi^ Si enim imperator toleraverit, ut ibi prote- 

lostantium vis et potentia contra imperialem religionis pacem et 
rccessus imperii tantum valeant^ ut reclamante legitime eius loci 
principe catholico protestantcs ecciesiae catholicae ministros eiiciant 
et contra ecciesiae Iiostes introducant cum Augustanae Confessionis 
exercitio, quid nou ab iisdem protestantibus principibus timendum 

15 erit reipublicae Coloniensi et dioecesibus Maguntinae et Wurtzbur- 
gonsi? quas non iactabunt minas? quae non torquebunt fulmina in 
Coloniensem magistratum et praedictarum dioecesium pontiflces (ut 
taceam de reliquis catholicis principibus et rebuspublicis), nisi 
ctiam permittant in terris suis Confessionis Augustanae exercitia. 

20 Sicque interibunt brevi tempore orthodoxorum reliquiae in Ger- 
mania, quod deus avertat. Eogo itaque quam possum obnixissime, 
admone rev™"^^ nuntium apostolicum, qui apud imperatorem est 2, 
ut is impetret abbati Fuldensi contra omnes adversarios et rebellem 
nobilitatem ac populum imperiale auxilium. Quidam (cuius de hac 

25 re literas legi) utilius iudicat, ut imperator scripto decernat, quid 
iuris Sit, et nobilibus vicinis caeterisque adversariis inhibeat, ne 
abbaten! in sui principatus regiraine interturbent seu impediant; 
hoc inquam utilius putat, quam ut commissarios mittat ad litem 
dirimendam, propterea quod illi, ut ait, saepe faciunt contractus, 

30 quibus impietatis et haeresis securitas seu lege quadam statuitur. 


Der Abt Balthasar richtete auch an F. Gregor XlII. und an den Nun- 
tius Gropper die Bitte, entsprechende Schreiben an den Kaiser und. 
die Fiddaer Capitidare zu senden. Um den Wortlaut des Schreibens 
an die Cajntidare (die mit Balthasar versöhnt tcerden sollten) festzu- 
stellen, schrieb Bhetius am 29. Januar an den Frovincial Hermann 
Thyräus, ut qiiales a rev^^o cl. Gh-oppero literas arbitraris ad capitnlaras 
(laiulas tales liuc pvimo tempore transmittere cligneris. Cnrabimus pro viribus, 
ut eastlem sub suo nomine ad capitulares transscribat (IX, 2 fol. 236). 
Johannes Delfinus (1571—78). — Auch dem kaiserl. Hofrath Andreas Gail 
und dem Ilofprediger K. Maximilians IL, Bischof Lambert Gruter von 
Wiener-Neiistadt, sowie dem Jesuiten Feter Busäus in Wien .schrieb 
Bhetius am 2. Februar in dieser Sache (IX, 2 fol. 287, 289). 


670 1574. 504,505 

Jan. 27. Quod si tameii omnino commissariis causam committere vclit Im- 
perator, impetraiidi forent commissarii catliolici et quidem zelosi 
catholici, nc forte Christum nitatur coucordare cum Belial et lucem 
cum tenebris, quod omnino fleri nequit^ — Anno 1574 die 27. Ja- 
nuarii Coloniae. 5 

505. Johann Rhetius an den Kuntius Kaspar Groppßv. Bittet 
ihn, beim Papst Gregor XIII. dahin zu v)irken, dass in den nieder- 
ländischen Bisthmnerii Seminar ien errichtet und durch K. Philipp IL 
Colleglen der Societas pundirt werden. Entsendung eines Nuntius 
in die Niederlande. Köln l}ril4 Februar 8. 

IX, 2 fol. 2S9 V, Concept. 

Febv. 8. Paucos autc dies rev'"'^'^ D'" T. supplicavit d. Joannes Gerardus 

Stempel ius''^, ex consule Gaudano cxul propter Christum et relig'io- 
nem catholicam per geuseos divitiis spoliatus et carissima patria, 
cuius nihiiorainus absens commoda et. salutem sollicite quaerit, et 
eg'o una cum ipso supplicavi et iterum supplico, ut rev'"''' D. T. 10 
scribat ad summum pontificem ab eoque obtineat, adhibitis in auxi- 


1 Nachdem Rhetius den Worttatd der Briefe des Abts Balthasar an P. 
Gregor XIIL und KasjKir Gropper (letzteres Schreiben kam am 25. 
Januar in Köln an, vgl. IX, 2 fol. 236) keimen gelernt hatte, fügte er 
am 29. Januar obigem Schreiben im Namen des Kölner Collegiums die 
Bitte bei, Grop2)er möge dem Nuntius Delflno folgende Wünsche aus- 
sprechen: 1. Ut, serio urgeat, hoc negotäum, quia uoii collegü nnins Fnldensls, 
sed totins religioiiis catliolicae in eo imprimis priiicipatu pencuhini sit.. 2. Iino 
line praetextn pul.sis e tnta Gennanira Jcsuiti.s pari lacilitate omncs pollftndfi.s 
c'.atliolii'-os concinnatores zelo.sos. 3. Nam ,si in lioc principe illis sncees.sm'it, 
non e.st (htbinm, quin iclom ab alii.s sint. extortnri, cum ])av sit ratio in oninibus. 
4. Contra vero si iam iis resistatnr, non' facile iternm tentatnros .simile quid 
in posterum. 5. Quod vero obiicinnt, no.stros in religionis concordia inijiorii 
non comprehondi sed novam sectam e.sse, id frivolum e.st, cum non tantnm pon- 
tifex maxiniu.s sed et conciliuniTridentinum, Ferdinandu,s p. m. imjjerator reliqui- 
que catliolici principe.s eos pro catUolicis agnoscant agnoverintqne liactenns. hidi- 
cinin antem lioc non pones protcstantes, ,sed penes catlioliocs e.sse deljoro. 0. Nee 
nietnenda liic imperatori pvotestantium offensa, nt qui non tani catliolico.s contra 
illoruni vim, quam pacem illam religioni.s communi omnium consensn initam 
tneatur, quae non minus ab ip.sis quam a catholici.s profecta est. 7. Cum 
antem hactenus nullns princiiium catholicoruni ijrotestantium \\\\i principi mole- 
.stns l'uerit simili in re, non potest iure illis permitti, ut catliolicorum principum 
inuneri so ingerant, multo minus ut minis et terroribus impellant aliam quam 
tenent religionem profiteri. 8. Ipsi item dum volunt suam mutant religionem 
coguntque .subditos idem secum sentire, etiamsi antecessores ipsorum catholici 
inerint. Patet in Julio Brunsvicensi, Magdeburgensi aliisque multis. 9. Facilo 
rpiietnros subditos, si principibus externis silentium imperator imponat unicis 
literis. 10. Cum summus pontifex iam totus sit in Germania adiuvanda, idcjue 
iacturum se putet mediante Societate, curandnm hoc niaximo, ne ipsins sancti 
conatus retardentur; nescimus enim, quando similem habituri simus. W. Tp. 
antem etiam compelli ad scribendum, quod haoc res s]iarsa in multitudine 
sectarios ubique contra catholicos sit excitatura (IX, 2 fol. 2S5). 

2 Am 9. Februar empfahl Rhetius die Angelegenheit noch besonders dem 
General Eberhard Mercurian (IX, 2 fol. 240), 


505, 506 1574. 671 

lium cardinalibus delectis ad res Germaniae ^ procurandas, ut archie- Febv. s. 
piscopo Ultraiectensi'^ serio inimigat erectionem seminarii ecclesia- 
stici, et regem catliolicum moneat; conveniens medium restitiiendae 
religionis orthodoxae esse, ut in primariis civitatibiis Hollandiae 
r. erigantur coUegia Societatis Jesu. Verum haec beneficia non in 
sola Hollandia et archiepiscopatu Ultraiectensi coarctari, sed lon- 
gius extendi cuperem, nimirum ad Geldriam, Transisulaniam, Fri- 
siam, Brabantiam, Hannoniam, Artesiam et Flandriam, omnesque 
episcopos Belgicae optarem admoneri, ne diutius erectionem semi- 

lonariorura differrent, et ipsum regem, ut in praecipuis urbibus suo- 
rum principatuum constitueret coUegia Societatis, quo iuventus et 
populus rectius in iis, que ad deum et salutem pertinent, erudiantur. 
Alioquin timendum, ne tumultus ex tumultibus oriantur et in bellis 
gerendis illi sumptus flaut, quibus in promovenda subditorura sa- 

15 lute parcitur. Summis autem votis expetendum foret, ut non solum 
per epistolas, sed insuper per nuntios sive legatos s"*^''* d. n. cum 
rege et episcopis Iiaec negotia tractaret'^ Coram enim certius 
morbi cognoscentur et convenientia remedia adhibebuntur. Coloniae, 
anno 1574 die 8. Februarii. 

506. Peter Lopparsius an JoJiann Rhatius. Antwort auf dessen 
Schreiben vom 8. Januar. Lage in Fulda. Btandhaftigkeit des Abts 
Balthasar. Truppemoerbungen. Fulda [l'^)74] Februar 11. 

VII fol. 305, Original. — pracs. Februar 20. 

20 — Litere rev'"' nuncii ad principem et capitulum tradite sunt; Pebr. ii. 
magnam ille consolationem attulerunt rcv'"" abbati, quamvis per 
summam obstinationem capitularium nequaquam tantum effecerint, 
quantum debcbant, idque maxime propterea, quod, quo tempore 
literae ille venerunt, alio a principibus Saxone et landgi'aviis misse 


^ D. i. d:ie Conc/regatio Germanica. Vgl. deren Protokoll bei fScIncarz 
l. c. II 74 f}\ 

2 Friedrich V. Schenk von Taidenlmrg (1561—80). 

^ Den Gedanken der Entsendung eines päpstlichen Nuntius nach Belqien 
führte lilietius in einem Brief vom 4. März an den General Mercurian 
näliev aus (IX, 2 fol. 259): Mira res, iinicum Anrasiennnni principem taiitiiin 
posse adversiLS doniiiitxm suiim regem, quo iiO)i liabet. orbi.s cliristiaims alitim 
lat.ins iii!i)eraiitein. Sed metno, ne in IJelg-io ut in pleris([ue locis aliis quaedani 
adlinc remaneant, propter quae dens iratns genseis atqne ipsornm princijie 
utatiir velut administris et. üagellis furoris sni. Qnamobrem saepe niiiii venit 
in inentem, si Komanns pontifex, illarnm quoque terrarnm snpromns pnstor, 
nuncium vore aijo.stolicnin (qui ad terrennm nihil sed ad dei g-loriam et, ani- 
mavnm salutem directe respiceret) ablegaret in ]5elginm, isqno in cunctis 
öltpidis et in quovis hominum ordino diligonter investigaret, quidnam praepo- 
tentem deum ad taiitam indignationem concitaret et inventis iiialis qnam posset 
ac.cnmmndatissima praesontissimaqne atqne veri pastoris ac patris adhiberet 
remedia", sperarem, quod placatn deo omnis adversarioruni potentia extemplo 
concideret et fugerent etiam uemine persequente, et liberarentnr rüdes popnli 
a frandibns pseiidopraedicantinm, qni praetextn veri evangelii miseros honiiues 
implent erroribns et secum in aeternuni exitium trahnnt. 


67S 1574. ' 506 

Febr. 11. fuei'ant ad capitulares et nobiles^ de quibns iiiiper scripsi. — Spira 
a d. Winckelraanno^ literae allatae fuerant ad rev^^^""^ terroris ple- 
nissiraae, in quibus consolationi fuit, quod intelligeret rev'"' iiuncii 
volnntatem in liac causa quodque per illuin rem hanc Trcverensi 
et Herbipolensi episcopo intelligeret commendatam. Doctor Winckel-.^ 
mannus 4. Februarii Spira ad princlpem scribit, conscribi equitatum 
levis arraatiire aliquot miliura, diem, quo conveniant, esse indictum 
14. ImiuS; conventuros autem in Fridburg oppido in der Wederaw'^, 
seque ex pluribus fidedignis habere, quod sint facturi subitam 
eruptionem in principes eoclesiasticos, a Fuldense autem initium lo 
facturos. Itaquc suadet, ut rev"^"** abbas commisso principatu fratri 
Ottoni sub alieno habitu Coloniam proflciscatur, neque enim alibi 
satis tutum futurum existimat, nos quoque, ut abeamus. Licet 
argumenta Winckelmanni minimum virium habeant, tarnen viri 
autoritas movit rev™""^, consilium tarnen de discessu quasi somnium ir. 
iudicavit. Egregia est animi constantia, quam illi deus ita largi- 
tur, ut ego sane sepissime mirer; itaque ille dei voluntatem expec- 
tabit; certus, quod nihil alii poterunt, nisi quantum deus permitterc 
volet, cuius misericordiam habet pro exercitu suae defensionis. 

Milites congregari certum est, sed causam aliam dant alii, quam 20 
scripsit Winckelmannus ; dicunt enim conscribi exercitus duos, alium 
peditum, qui ad certum diem debeat convenire iuxta Simmeren, 
ut inde ducatur in Flandriam, alium equitum, qui conveniet 14. 
hulus in Fridburg, ducendus ad recuperandum comitatum Bitz'', 
ut aiunt. — 2r, 

Quia communis catholicorum causa agitur in Fuldensi negotio, 
scribet de eo toto rev""'® noster ad principes aliquot catholicos, 
inter hos etiam ad principem vestrum-''; cum ille litere mittentur, 

1 Eglof stein L c. ^S'. 13 ff. 

2 Z>e?' inehrfach encähnte frühere Braunschioeiger liath Dr. Maurüms 
Winkelnimm, damals am Kammergericht zu Speyer thätig (vgl. IX, 2 
fol. SO). Er rietli dem Abt von FnUla an zu fliehen, was dieser jedoch 
ablehnte (IX, 2 fol. 258). 

"' lieber diese Werbungen äussert sich der Rector des Speyrer Collegs, 
Peter Michael, in einem Schreiben vom 5. Februar an Rhetius : Conscri- 
bnntur liic imprinii.s 2000 equitum levis anriaturae, qui putantxxr pro certe in 
Fulclensem inipetum facturi et ceteros catliolicos. Dicitur palam, man woll die 
pfaffen und Jesuiter vertilgen (VII fol. 304). Weitere Nachrichten über 
diese Werbungen V fol. 11 ; die Trtqjpen gingen jedoch nach den Nieder- 
landen ab (vgl. Kluckhohn, Briefe II, 624 ff). 

4 Bit.sc?i. 

■'' Daneben an den Erzbischof von Trier, vgl. den Brief des Provinciais 
Thyräus an Kes.^el d. d. Würzburg 1574 März 8. In dem Brief heis.st 
es lt. a. noch: Cum in nobilium virorum consessu causa rogaretur, cur catho- 
lici ne proprios quidem subditos ad conservandam religionem in Germania 
conipellerent, hacretici autem nobiles et ignobiles subditos etiam repugnantes 
ex catholica religione in Augustanam corifusionem pellerent et ex liac ad Cal- 
vini scholas pergerent, respondit quidam: 'Papistae sciunt se erraro et idcirco 
bona conscientia, ut suos subditos nequeunt ad complectendam papisticam 
fidem incitare, sie multo minus aliorum principatuum homines ad conservandnm 
maiorum fidem ac religionem exhortari' (V fol. 248), 


506, 50t 1574. m 

dabo operam, ut habeat Rev. T. copiam ^, et vellem, quod eo tem- Febr, ii, 
pore rev'""^ nuncius Colonie esset et eas literas per S. Rev'^'" do- 
minus episcopus elector acciperet. — Capitulares nostri, ut videtur, 
libenter retrocederent, sed eo rem adduxisse videntur, ut alii eos 
5 retrocedere non patiantur; eorura unus (sunt autem in Universum 4) 
nuper in collegio nobiscum pransus est. Datum Fulde 11. Februarii. 

Cuperem meo nomine salutari eximium virum d. doctorem 

Nicolaura Elgardum^ eique etiam res nostras indicari; quandoqui- 

dem eum adverti, non minus Societatis nostre rebus quam nos 

loipsos commoveri, quamvis sane iiec res non est Societatis, sed 

totius religionis catholice. 

(Naclitrag von Osioald Eedling.) Feto etiam, . ut pro adversa- 
riorum conversione, maxime vero landgravü Wilhelmi, ferventes 
ad deum fiant orationes. 

507. Peter Lopjperslus an Johann Rhetlus. Eingreifen des 
Kaisers und verscJiiedener katholischer Fürsten in die Fiddaer Händel. 
Fulda 1574 März 6. 

VII fol. 282, Original. — 2^*'^6-^'- März 11. 

15 — Literae, quas rev'""^ noster misit ad caesarem, ante 13. Fe- Pebr. is. 

bruarii ob cesaris adversam valetudinem (calculo enim afflictus fuit) 
tradi non potuerunt, nee etiam eo die quicquam fuit responsum; 
nonnulli existimant in causa tali invidiosa non libenter disceruere, 
speramus tarnen, quod literis Bavari et archiducis Ferdinand!, qui 

2oIianc causam commendarunt, excitabitur. 

Fecit idem iam antea rev'""'* Moguntinus, etiam antequam 
j,^yiniis noster scriberet, eique a cesare rescriptum, se, si res ad 
ipsum per rev'"">" abbaten! [ferretur], quod iura imperii habent quod- 
que se deceat esse f acturum. Rev'""^'' Herbipolensis se ad scribendum 

25 obtulit quoque, et nunc idem petit per literas rev"^"^ noster a Trevi- 
rensi et Coloniensi archiepiscopo, ut in communi religionis causa 
ad imperatorcm scribant eique negotium, quod in literis ipsis 
refertur, commendent; ita enim catholici etiam, qui in aula cesaris 
versantur, necessarium esse existimant. Quare cum aliquid et 

30 quidem multi momenti in eo esse videatur, ut ille litere impetrentur, 
si quid posset ad. eam rem iuvare Rev. T. opus bonura prcstaret^. 


Rhetius hat am 27. Februar den Loppersius für den Fall, dass an EB. 
Salentin geschrieben tcerde, um Mittheilung, quid cum eodein ardiiepi- 
.scopo vol eum lumcio apostolico per nos fieri desiüeratis (IX, 2 fol. 257). 
Dr. Nicolaus Elgardus (aus dem Luxemburgischen .ntammend, seit 
1567 Zögling des Gollegium Germanicum in Rom) toar dem Nuntius 
Ka.spar Gropjjer von Rom als Theologe nach Deutschland mitgegeben 
loorden (vgl. bes. 8teinhid)er l. c. I, 74, 194 ff.). 

Rhetiu.s- empfahl am 11. März die Angelegenheit dem kölnischeoi Kanzler 
Dr. Franz Burkard. Fr bat ihn, den EB. Salentin zu vermögen, dass 
er die Bitte des Abts von Fidda um ein Verioendungsschreiben beim 
Kaiser erfülle (IX, 2 fol. 262). Am 16. März bat er den Canoniciis 
an S. Florin in Coblenz Johann Giidefekl (einen alten Freund, der 
Jesuiten-Akten. 43 


674 1574. 507, 60a 

Mfirz 5. quamvis mihi in mentem non venit, qua ratione id Rev. T. possit, 
nisi qiiod cogitaverim posse per rev'"""* nuiicium, si is Colonie ad- 
huc Sit, fortassis effici aliquid. — Petitum est etiara hoc a duobus 
illis archiepiscopis, ut, si illis ita consultum videatur, capitulares 
hosce nostros suis literis ad obedientiam liortentur cum ill'a gene- 5 
rali conclusione, ut, si quod aliud coramodum medium illis occurrat, 
id velint impartiri^ — Datum Fuldac 5. Martii 1574. 

508. Johann Ehetius an den General Everhard Mercurian. 
Bitte zu vervyiitteln, dass Zöglinge in grosserer Zahl ins Collegium 
Germanicum aufgenommen v;erden. Köln 1574 Mck'z 6. 

IX, 2 fol, 26Q, Concept. 

März n. Multi a rev™° Groppero nuncio apostolico iuxta commissionera 
sibi a s^"'* domino nostro datam recepti sunt ingenui adolescentes, 
multi etiam .aliunde, ut intellig'o, Rom am venerunt, ut vercndura lo 
Sit, ne numerum praestitutum longo excedant ^. Te itaque maio- 
rem in modum rogo, ut a pontiftce raaximo et amplissirais cardi- 
nalibus primo hoc anno, qui difflcilior caeteris omnibus fortassis 
erit, nationi Germanicae aliquam impetres ad priora beneficia 
accessionem, ne adolescentes, ubi 'magno labore et impensa Ro- 15 
raam pervenerint, si in Collegium Germanicum non admittantur, 
sese et pontificis summi munillcentiae et nuncii ipsius literis 

Societas), in demselben Sinne auf den EB. von Trier einzuwirken (ehd. 
fol. 264). EB. Salentin schrieb dem Äbt Balthasar, er toolle sich onit 
den Erzbischöfen von Mainz und Trier über die Angelegenheit beneh- 
men, nt autem <ad caesarein scribat, sibi videvi iion expetlii'e, cum offentli 
Caesar possit, si importunis iutercessiouibus urgeatiir. Der Trierer EB. 
.'ichrieb, er toolle einen Gesandten nach Fidda. zu näherer Inforitnation 
.Hchicken (Loijpersius an Kessel d. d. Fulda 1574 März 31, V fol. 257). 

1 Ueber die Haltung des Würzburger Bischofs scJirieb Georg Bader, der 
Rector des Würzburger Collegs, am 9. März an Ehetius (VII fol. 285, 
praes. Mä,rz 28): Etiam qiiid secnnclis litteris tuis effeceris, igiioro. lUud 
tarnen scio, et scriptum esse iam et decanum summi templi missum, qiii de 
componenda re agat. llev™us noster est in rebus g-ravibns satis magnus cunc- 
tator, utinam ea cunctatione restituat rem (vgl. IX, 2 fol. 244). Bader 
legte dann weiter dem Rhetius eine Geioissensfrage vor; auf loelclie 
Pers'önlichlceit sie sich bezieht, vermag ich nicht bestimmt zu, sagen: 
T. Itev. inquirat, quid faciendum sit ei, qui habet gravamen conscicncie ratione 
cniusdam iuramenti, quod ipsum in sno officio exequendo imjiedit, nee potest 
quaerere solutionem, licet nulla sit ligatio de iure. Nam et contra concilia 
est et in praeitidicivim superioris et in se contra omnem aequitatem et ra- 
tionem. Quid si proprio motu veniret mandatum sub excommunicationis 
paena, qiiod casset, irritet et annullet obligetque sub eadem paena, ne 
quid faciat vel omittat respectu talis iuramenti, quod sit contra officium? 
etc. Sed si quid difficultatis vel ipse Vel alius, qui sua interesse praetendit, lia- 
buerit, Apostolicam Sedem desuper consulat. llaec tibi ego proprio motu non 
ad instantiam alicuius. Que si obscura videntur, efficiam proximis literis, \\t 
fiant clara. Quod si dextre hanc questionem solveris, effecerisque quam pri- 
mum vel id quod iam dixi vel aliquid simile et melius, prout expedire cogno- 
veris, optime de universa Germania mereberis. lihetius fand Bedenken an 
der Sache, vcjl. Nr. 513. 

2 Vgl. Nr. 510. 


508, 50^ a 1674. 675 

frustra fidem habuisse conqnerantur atque ad suos, spe frustrati Miirz ß. 
et nudi atque egentes omni consumpto viatico, revertentes, haere- 
ticis occasionem materiamque praebeant siimmo pastori et nun- 
ciis illius detrahendi non sine gravi moerore piorum catholico- 

.nruni; qiii praedicatione insignis istius pontiflciae liberalitatis stii- 
duerunt, Romanae ecclesiae reconciliare abalienatos complurinm 
Germanorum aninios. Gerte non diffido, si in pontiiicis et cardina- 
iiuin ociilos sie quotidie incurrerent gregis dispersio et laniena, ut 
per aures atque oculos velut doloris gladius in corda multorum 

lopertranseunt, qui oculis coram cernunt atque deplorant gregis inte- 
ritum et expectant consolationem et misericordem aliquam Visitatio- 
nen! dei, universam potius preciosam vestem et aulae supellectilem 
venderent et precium Gerraanico seminario applicarent, si aliunde 
non suppeterent sumptus, quam vel unum iuvenem adferentem d. 

inuuncii patentes literas seminario illo excluderent; de quo alioqui 
spes esset, quod in fidelem pastorem aliquando evaderet, si recte 
institueretur^. — Coloniae anno 1574 die sexto Martii. 

508 a. Johann Ehetius an Pater Canisius. Gratulor tibi etMurz le. 
Germaniae, quod iter tuura Eomanum fructuosum fuerit. En con- 

aospicis conatuum tuorura gloriosos fi'uctus. Obtinuisti enim quod 
volebas; pontifex maximus amijlum seminarium Germanicum Romae 
erexit, optimae expectationis adolescentes catervatim in illud se 
recipiunt, redituri aliquando probe instructi ad evangelium CJiristi 
evangelizandum populis, qui in Germania pseudopraedicantium 

25 imposturis misere ab evangelio traducti fuerant ad haereses impro- 
bissimas^. Bemülmngeoi des liluitius um die katholische Lüteratitr'-^. 
Canisius möge den Erzherzog Ferdinand von I'irol, den Herzog Al- 
hrecht von Bayern, den Erzbischof' Johann Jacob von Salzburg ver- 
anlassen, dass sie für den Druck der griechischen Kirchenväter num- 
morum aliquid impcnderent. — Summum pontilicem (ut spero) nun- 
quam poenitebit clarissimum doetorem Casparum Gropperuni able- 

üogasse in Germaniam. Ufcinam mittat et in Belgicam regis Hispa- 
niarum nuntium cum potestate legati a latere''. 'Köln 1674 März lU. 

IX, 2 fol. 263, Goncept. 


In ähnlichem Sinne äusserte Rhetius sich in einem Brief vom 19. Märn 
an Oliverius Manareo, den Assistenten des Generals für De^dschkmd 
und Frankreich (IX, 2 fol. 20 Iv). 

Vcfl. das Schreiben des Canishis an Greqor XIII. d. d. Innsbruck 1574 
Mai 10 (T keiner l. c. 11, 243). 

Kr ericähnt, dass "m transfereiulis graecis patribns seiliilo laboraut' Jacob 
Billius, Gentianus Hervetus, Bonaventura Vulcanius, Wilhelm Ganterus 
und Albert Hera, sowie dass ihm Hoffnungen in dieser Bezielmng ge- 
macht habeii Anton Muretus, Jidius Gabrieliits, Johann Bajrtista Ga- 
hiu.s, Fabius Benevolentius, Vivianus Brunorius, Mathäus Devarius, 
l'ompilius Amasaeus, Stephan Carolus (Professor in Bologna), Ber- 
nardinus Felicianus, Johann Bccptista llasarius, Gabriel Alexandraeus 
(Suffraqan in Trienf). 
Vgl. oben S. 071. 


676 1574. 609 

509. Peter Loppersius an Johann Rhetius. Haltung des 
Fuldaer Kapitels. Bemühungen der protestantischen Fürsten. Ver- 
mittlungsversuch des Bischofs Julius von Würzburg. Eingreifen des 
Kaisers, Verioendung katholischer Fürsten. Fulda 1.574 März 16. 

VII fol. 286, Original. — praes. Mäi^z 22. 

Miivz 16. Kaspar Groppers Brief an den Äbt Balthasar und das Kapitel 

ist am 15. März eingetroffen, A rev^"° iam respondetur et ag"untur 
gTatie rev™° nuncio; capitulares eo sunt animo, ut, etiaiiLsi pre- 
sentes essent, mihi tarnen vix viderentiir responsnri; nunc ad cau- 
sam illam hoc accedit, quod preter unum illorum reliqui omnes 
absentes sint. 5 

Ad causam nostram novi nihil accessit ab ultimis meis ad 
jjgyam rp^ literis, in quibus me puto significasse de legato et literis, 
quas pi'incipes in Januario mense ad capitulares miserant. Intel- 
leximus postea, illis scriptls literis principibus significasse se, quo- 
minus in negotio pellendi Societatem perseverarent, raandato Camere lo 
imperialis prohiberi, itaque hucusque res sie stetit in dubio, quonam 
Sit evasura; nam illi nihilominus quam prius ostendunt alienos 
animos. Nuper a rev'"° Herbipolensi liuc missus fuit dccanus summi 
templi HerbipoliS ut videret, an quid suadendo et monendo effl- 
ceret, ut capitulares ad obedientiam rev'^^ redirent, sed parum m 
FeUv. 20. potuit facere. Expectamus in dies literas ab imperatore, nam 20. 
Februarii scripsit ad nos rev. p. rector Viennensis, p. Emericus 
Forslerus et d. Georgius de Albertis^, qui est in hac ea,usa nomine 
rev"'^ precipuus apud cesarcm solicitator, et d. Vieheuserus ^, nego- 
tium quidem antea fuisse in eo statu, ut cesar illud ad cameramao 
reiecturus videretur, quod nos minime omnium voluissemus, nunc 
autem hoc sie esse mutatum, ut sperent bi'evi, cesarem principibus 
et rev^"^ nostri subditis scripturum, illis ut quiescant, hisce ut obe- 
diant. 

Litere rev^"^ nuncii ad procuratorem pontificium'*' in Austria2r) 
bonum opus operatae sunt, scribit enim p. rector Viennensis, ipsum 
se in hac causa sedulum et promptum exhibere; ei nos quoque 
nomine collegii huius scripsimus. 

P. provincialis Austrieb, cui Rev. T. negotium commendavit, 
multum in ea effecit; impetravit literas promotoriales ab archiduceso 
Ferdinande Austrie, quibus hanc causam omnino sedulo imperatori 
commendat. Idem fecit Bavarus, imo illc hisce diebus nuncium 
hie habuit cum literis, quibus siguiücat se iam secundo cesari scri- 


1 Neidhard von Thüngen. 

2 Vgl. für diese Persönlichkeit NuntiatitrhericMe 1572—85, II Eegi^'ter. 
^ Dr. Sigmund Vieheuser, der Meichsvicekanzler. 

^ D. i. der Nuntius Johann Delfinus. 

•'' Laurenz Maqius. lihetbis hatte sich am. 25. Januar an ihn (jeivandt 
(IX, 2 fol. 231). 


509—511 1574. 677 

psisse, scripturmn ctiam tertio ac omnino vello arctam inire ami- März le, 
citiam cum rev™° nostro. — Datum Fulde 16. Martii anni 74. 

510. Aoiton Vinck an Johann Ehetius. Candidaten des Mainzer 
Erzbischofs für das Collegium Germanicum. Mainz 1674 März 24. 

VII fol. 288, Original. — praes. März 26. 

— Nuntius iste mittitur a rev^^° archiepiscopo Moguntino principe März u. 
electore ad rev™""^ d. Gasparum Gropperum, nuntium apostolicum, 
5 cum obligationibus quorundam adolescentum, quos C. S. cupit mitti 
Romam ad pontificium Collegium Germanicum^. Rogo V. Rev*^™, ut 
negotium hoc promoveat apud rev'"""^ nuntium, ut bene et cito 
expediatur. Desiderat enim S. C, ut quam citissime fieri potest 
proficiscantur^. — Moguntie 24. Martii 1574. 

511. Peter Busäus an Johann Rhetius. Fuldaer Wirren. Lage 
der katholischen Kirche in Oesterreich. Gegner des Jesuitenordens. 
Starke Fortseliritie des Protestantismus. Litterarische Bemühungen 
des Busäus. Nuntius Kaspar Gropper. Wien 1574 März 24. 

VII fol. 289, Original. — praes. April 21. 

10 Negotium Fuldense, de quo scribitis, expeditum est sub flnem März 21. 
Februarii et, ut speramus, iam conquiescet ^. Serio et diligenter 


1 Am 5. Februar 1574 hatte der Rector des Collegs in Speyer, Peter 
Michael, an Rhetius gesehrieben, dass der Bischof von Speyer vier 
Jünglinge durch Vermittlung des Nuntitis Gropper in das Collegvwn 
Germanicum zu entsenden icünsche {VII fol. 304). Rhetius sjJrach dar- 
über mit Gropper, der ihm erklärte, sibi non permissum, ut pluribus aclo- 
lesceiitibus in eum finem patentes literas seu testimonium impertiat , er 
müsse zunächst in Rom anfragen (IX, 2 fol. 258). 

2 Atn 25. April schrieb Vinck in derselben Angelegenheit aii Rhetius: 
Quantum attiiiet ad negotium eorum, qui Romam mittendi eraut, plurimum 
(loleo, a revi"o d. nuncio apostolico non scribi ad rev''''^i^i^i^ archiepiscopum Mo- 
guntinum ; timeo multum, ne graviter offendatur et iam offensus sit, quod cum 
S. C. non baberet in animo aliquos mittere Romam, excitatus literis nuntii 
apostolici motus fuerit forte, ut petitioni satisfaceret eius^ curavit seligi novem, 
quos mittere volebat, et modo non solum non expediuntur ut mittantur, scd 
nee respoudetur archiepiscopo Moguntino ad suas literas nee adolescentum 
obligationes cum excusatione remittuntur. Er bat ihn, dafür zu sorgen, 
dass der Nuntius sich beim Erzbischof entschtddige (VII fol. 320). In 
zwei weiteren Schreiben an Leonhard Kessel, d. d. Mainz 1574 April 15 

' und Mai 1, betrieb Anton Vinck diese Angelegenheit gleichfalls (V fol. 
260, 261). Am 18. Mai endlich .schrieb er (nachdem Rhetius ihm am 
1. Mai mitgetheilt, dass der Nuntius durch den Tod des Bischofs von 
Münster nach Westfalen berufen loorden und dass im Collegium Ger- 
7naniciim kein Platz mehr sei, IX, 2 fol. 290) an Kessel: Rev. p. Rhetio 
significet Y. Rev., me egisse cum revmo archiepiscopo Moguntino de negotio 
adolescentum mittendorum Romam, et S. C^icm esse contentam cum rev^io 
nuntio apostolico, quem seit gravioribus negotiis occupatissimiim fuisse (ebd. 
fol. 266). 

Der Abt Balthasar heri ad nos venit, significans negotium tendere ad tran- 
quillitatem (Bader an Rhetius d. d. Würzburq 1574 April 15, VII 
fol. 318). 


678 1574. 511 

März 2d.pro ea re laboratum est, nee defuit summi pontiflcis acl caesaream 
jjtem sollicitatio, misso ad lioe brevi apostolico ^. Videtur deus 
ojDt. max. Societatem nostram et catholicos omnes non hie tantum, 
sed etiam alibi iiiio quasi eodemque tempore exercere voluisse. 
Mortuus est episcopus Olomuoensis d. G-rodecius ^, noster Maecenasö 
precipuus, in cuius locum liac Quadragesima suffectus est officialis 
Pratensis ^, iuris dootor^ nostris Pragae familiaris et erga Societatem 
nostram satis bene affectus. Graecii in Stiria fundatum collegium 
nostrum bene procedit, non deerit illis luctandi cum adversariis 
niateria. Eo enim a dominis provincialibus accersitus est David lo 
Chytraeus^, ut illic scliolam Luteranicam instituat advcrsus scliolas 
nöstras ab archiduce Carolo erectas. Eodem etiam paulatim hie 
tendere videntur provinciales Austriae, in quorum ampla domo 
provinciali ^, quam hie habent, fiunt frequentes Lutheranicae et ex 
professo contra Jesuitas et papistas institutae conciones, indies audi- 15 
torum crescente numero. Hinc quoque tantopere laboratum est 
aestate preterita hyemeque inchoante, ut nostri collegii leotiones 
presertim theologicae et philosophicae abrogarentur, theologi Je- 
suitae ac professores universitate eiicerentur et in eorum locum alii 
substituerentur utque facultati 'theologicae frena iniicerentur, neso 
succrescere atque emergere aliquando posset. Dolent enim, tum in 
theologicis disputationibus, tum alias ipsorum argumenta religionem- 
que confutari et nostram defendi. Quod his superioribus diebus vi- 
dere etiam licviit, cum ex praecipuis nostrae religionis et Jesuitarum 
adversariis ad disputationem, quae de sanctis habebatur, aliquot 25 
accesserunt tanquam triumphum acturi, sed eorum argumentis audi- 
torum iudicio ita satisfactum est, ut non sine rubore discesserint. 
Et quia quo magis invalescunt haereses in Austria, eo magis 
resistendura et occurrendum est, idcirco concionator noster tanto 
diligentius auditores obsecrat, hortatur, admonet, ut in fide catho-so 
lica perseverent, haereticorum doctrinam confutat, fraudes aperit, 

Febr. 11. corruptelas verbi dei assignat. Hinc enim iam a dominica Sexa- 
gesimae coepit in fine singularum concionum unum locum sacrae 
scripturae proponere, quem Lutherus in bibliis corrupit in favorem 
sui evangelii. Quae i'es mirum est, quantum fructum faciat, cum 35 
presertim non habeant, quod contradicant adversarii. Nam ita 
perspicue singulas corruptelas explicat et, que pro excusatione 
dici possent, confutat, ut tergiversationi locus nullus relinquatur. 
In eas angustias in tota Austria redacta est sincera catholica 
religio, ut extra Viennam paucis in oppidis et locis vel eins spe-<iü 


1 Das Breve vom IS. Februar (Theiner l. c. II, 256). 

'^ Bischof Johann Grodecky starb a-in 6. Januar 1574. 

3 Thomas Albinus von llelfenbercj (1574—1575)^ vgl. Theiner, Ännales 

ecclesiastici IT, 206. 
^ Vgl. Nuntiaturberichte 1572—85, III, 899. Es war Philipp Chyträus. 
5 Das sog. Dandhaus in Wien, tfeber die Predigten in demselben vgl. 

Maffei, Annali di Gregor io XIII. , I, 833; Nuyitiaturberichte l. c. II, 58. 


511 1574. 679 

des appareat. Adeo multis in locis pastores et concionatoresMurz ad. 
Lutherani, iique fere Flacciani ex Saxonia profligati, catliedras et 
ecclesias occupant^ Quid enira non pereat per conhiventiam? 
Excusaut se nonnulli, quod catholicos pastores aut non nisi iixo- 
sratos habere non possint. Cui malo remedium aliquod praelati, 
si sinceri essent, remedium facile adhibere possent, si theologiae 
Studiosos suis sumptibus ad tempus alerent, sicut quidam iam per 
biennium fecit in uostro collegio, qui iam eoruni opera uti incoe- 
pit. Juvabit etiani seminarium, quod hie apud convictores nostros 

10 opera nuncii apostolici^ a pontifice institutum est. Inter quos 
alumnos unus est frater Caspari Franck, non ita duduni etiam ab 
haeresi conversus^. Quod ad authoritates catechisticas attinet, reve- 
rende pater, novit deus, quam libenter aliquid prestitissem Octobri 
mense preterito (alias enim vix ullas in universitate vacationes 

i5habemus preterquam breves, iisque temporibus cum maxime in 
templo occupamur), sed rem ipsam aggrediens tautam diföcultatem 
in colligendo sum expertus, ut omnino diffiderem, me aliquid hac in 
re, quam pollicitus eram, prestare posse, quemadmodum prioribus 
nieis literis perscripsi, libereque dicere possim me pollicitationis meae 

goveniam precari cupereque alium hoc negotium suscipere, qui et 
librorum copia et bibliothecae maiori commoditate magis sit in- 
structus otioque maiori abundet quam ego, qui quotidianas habeo 
in universitate lectiones et bis in hebdomada in collegio, ut alias 
occupatlones tum confessionum tum extraordinariorum negotiorum 

aspretermittam. Novit Rev. V. procul dubio, quam mihi curta su- 
pellex domi sit, qui hactenus Coloniae tempus consumpserim partim 
doccndo, partim authoritates querendo aut libros aliorum, qui prclo 
committendi -erant, corrigendo et Interim solidae theologiae (quae 
mihi hie in tanta nationum diversitate et inter tot inimicos ac tot 


^ Fü7' den Sturz des Kryptocalvinismus in Kursachsen vcjl. Kluckhohn 
in Sybels Zs. 18, 77 fl. zind CalinicJi, Kampf und Untergang des Me- 
lanchthonismus in Kursachsen. Anton Vinck schrieb d. d. Mainz 1574 
Juni 21 an Kessel: Spira scribit p. Petrus Michael, Saxonie ducem electorem 
intercepisse litteras Oleviaiii ad concionatorem aulicuin siium, qiiibus agituv 
de iiitroducendo in Saxonica aula Calviiiismo, quae ducem ita commoverunt, 
ut praedicantem suum carceribus incluserit et domutn perscrutari curaverit. 
Dixisse [dicitur] se potius ad papatum velle redire quam permissurum^ ut Cal- 
vinismus introducatur (V fol. 70). 

2 Der Nuntius Johann Delfinus. 

^ Dem österreichischen Frovincial Laureiiz Magius, der onit Commendone 
zusammen in Polen gewesen icar, hatte Ehetius am 25. Januar 1574 
besonder.^ die Bekehrung des Andreas Dudith (vgl. Gillet, Crato von 
KrafftheimII,284ff.) empfohlen: Ubi inPoloniam veneris, experire obsecro, 
num ad ecclesiam reduci queat Andreas Duditius Sbardellatus Hungarus. De- 
plorandum. cui perire aniniam, deplorandiim valde, perire unum ex episcopis, 
qui saluberrima nobis de Hde et moribus decreta Tridenti aediderunt. Esse 
alienum a deo, ab ecclesia, a lide eatholica hominem doctum, id lachrimabile 
est, eum inquam, qui in ecclesia multis prodesse posset, extra eam sibi et aliis 
incommodabit plurimum, praesertim si animum ad scvibendum applicaverit 
(IX, 2 fol. 231). 


680 1574. 511,512 

März 24. doctores iuris aut medicinae, quorum pauci sunt catholici, necessaria 
foret, si officio et vocationi meae satisfacere velim) exiguam operam 
dederim, ut propterea, si quid temporis suffurari possim, studiis 
solidioribus et mihi magis necessariis tribuenduin sit. Novit enim 
deus, quam libenter utilitati publice alioqui inservire velim. Ac-5 
cessit eodem Octobri mense tragoedia de libro doctoris Eden^ 
quam quidam conabantur etiam in nostrum caput devolvere; 
accessit et alia in universitate contra facultatem theologicam, ut 
nobis alia agenda incumberent, quam authoritates de peccato origi- 
nali aut de iustificatione colligere. Sicque res tota hucusque infecta lo 
mansit, nee de me spes ulla est reliqua, ut video et experior. — De 
collegio vestro iuvando spero cogitare Gropperum legatum aposto- 
licum. Audio eundem in ditione principis Juliacensis fructum fe- 
cisse in amovendis pastoribus non catholicis. Eins principis filius^ 
in sua pristina pietate hie perseverat. — Viennae Austriae anno 1574 15 
pridie Annunciationis b. virginis. 

512. Der Provinciäl Hermann Thyräus an Leonhard Kessel. 
Eingreifen des Papstes und des Kaisers in die Fuldaer Wirren. 
Kirchliche Haltung des AMs Balthasar. Würzburg 1574 März 28. 

V fol. 265, Original. 

März 28. Mitto exemplum literarum pontificis maximi ad abbatem et 

capitulum Fuldense^. — Caesarea Majestas quoque dedit literas 
(praeter illas, quas ad ipsum scripsit abbatem) ad capitulum, nobiles, 
cives atque vicinos principes*, mandans ne quid de facto contra 20 
abbatem aut eins ecclesiasticos ministros moliantur, sed si quid 
minus bene in templis aut scholis administrari existiment, id coram 
legitimo magistratu conquerantur. — Audiuntur multae aegrotorum 
et sanorum ibidem confessiones, numerus conciones et sacra audi- 
entium in dies augetur. E,ev"^"^ abbas in medio Quadragesimac 25 
publice in teraplo nostro, presente niatre et aulicis una cum doctorc 

Mär-Ä 21. consiliario atque secretario communicavit. In feste s. Benedict! 
primitias suas, privatim tamen, celebravit-''. Nullus ad capitulum 


1 Vgl. oben S. 659. 

2 Der Herzog Karl Friedrich von Jülich^ seit Herbst 1511 am, kaiser- 
lichen Hof {Losseti l. c. I, 261). 

^ Die Schreiben langten am 18. März in Fulda an (V fol. 257) ; sie da- 
tiren vom 18. Februar (Theiner l. c. II, 257). 

* Das Schreiben kam am 21. März nach Fidda (ebd.). Capitulares litteris 
imperatoris acceptis ostendmit, se omnino in posterum cum revi'io velle sen- 
tire, cui promiserunt omnem obedientiain, et post festum Pasche [April 11] 
serio component omnia illa, quae hactenus controvevsiam movernnt (Lo'ßper- 
sius an Kessel d. d. Fidda 1574 März 31, V fol. 257). 

ö April 8 : 70 in nostro templo sub iina specie communicarunt Fulclae, et in 
his fuit mater cnm sorore rev'^^i abbatis, quae ut libentius inciperent sub una 
specie catholico ritu sanctissimum sacramentum suscipere, ipseniet abbas quo- 
que publice, flcxis genibus eodem tempore (quamvis sacerdos sit) comrauni- 


512,513 1574. 681 

admitti potest, nisi sit sacerdos, sed raro aiiditmn est a inultis müi-/, 2«. 
annis, quod abbatura aut capitularium aliqiiis celebraverifc. Hie 
spero et publice et privatim frequentius celebrabit pro suis relig-iosis 
et subditis, utque idem ab aliis fiat, primum exemplo, post ctiam 
5 cohortationibus praestabit. 

513. Johann Rlietius an Georg Bader, Mector des Würshtcrger 
CoUegmms. Lehnt es ah, ein Gutachten in einer ihm von Bader 
vorgelegten Geivissensfrage abzugeben^. Köln 1574 März 30. 

IX, 2 fol. 272, Concept. 

Rem. proponis difficilem ac periculis plenam atque a me rc- Miirz so. 

quiris, ut iini parti a niincio apostolico impetrem dispensationem ^. 

Sed quid, si ea obtenta pars altera de iniuria sibi facta conque- 

ratur? Quid, si discessio fiat membrorum a capite? Quid, si 

loasserant, eo pacto sublatam fldem politicam, sine qua flrma societas 


cavit. Videntur Ccapitulaves Fuldeiises nmlto iam quam antea abbati con- 
iunctiores magnoqtie flesiderio petunt, controversiam sedari per canoriicos ant 
episcopura Herbipolensem. (Hermann Thtjräus an Kessel d. d. Würzburg 
1574 April 14, V fol. 259, vgl. 257.) Vgl. mmtiaturberichte 1672—85, 
III, 409 Anm. 2. 

^ Ebenfalls am 28. März schrieb Thyräus an Rhetius über die votti B. 
Jidius Echter von Würzburg abgelegte Frofessio fidei: Heri tandem 
genibus flexis aperto capite in aula svia novus electus Herbipolensia coraiii 
i-evrao suffraganeo, p. rectore et me, notario atqne adhixc qninque aut sex 
sacerdotibus fidei suae professionem fecit, servatusque fuit processus, quem 
rev"i"s ci. Groperus praescvipsit, fere ad literam. Crastino die d. decanu» 
Hummi templi, d. Neidliardus a Tungen, uiia cum d. sigillifero [Georg Fischer] 
liomam mittuntur pro confirmatione impetranda (vgl. Theiner l. c. II, 237). 
Utiuam S. S. literis clausis (ante altare a consecrantibus episcopis tantum et 
publice praelegendis) omnibus Germaniae episcopis confirmatis serio sub iura- 
mento praestito iniungeret observationem concilii Tridentini, simulqiie eos 
liberaret ab omnibus iui-amentis, promissionibus, obligationibus, quae (piomodo- 
libet ecclesiae statutis aut Sedis Apostolicae ordinationibus repiignant (VII 
fol. 298). Die Abreiiie der beiden nach Rom verschob sich noch bis 
zum 14. April, VII fol. 318. Sie reisten über Innsbruck, von ivo Feier 
Ganisius am 7. Mai dem Bischof Jidius zu seiußr Erhebung gratulirte 
— deus talem ovili suo pastorem dedit, qualem sapientes et pii non immerito 
desiderabant, quique in demortui antistitis locum iure quodam surrogatu.s vi- 
deri potest — , und das Würzburger Collegium anempfahl (Auction 
Faar Nr. 1953). 

"^ Vgl. oben jS. 674 Anm. 1. 

^ Gropper war damals in Westfalen, so dass Rhetius ihn nicht angehen 
konnte. Seine sachlicheri Bedenke?! schrieb Rhetius aber am 1. Mai 1574 
auch an den Frovincial Hermann Thyräus (IX, 2 fol. 289): In negotio 
licet rector Wurtzburgensis scribat niliil fore periculi, rogarem tarnen propter 
deum et bonum commune Societatis ut nee ine nee alium quenquam de sociis 
pateretur rev. P. T, illi negotio immisceri, donec omnia quae ad illud perti- 
nent et quae ex eins tractatione bona sperari vel contra mala timeri ((ueuiit, 
plene et perspicue ad rev. p. n. generalem penscriberentnr et illius desupcr 
sententia cognosceretur, Nam si ego in hac causa maiorem partem canonico- 
rum cathedralium ecclesiarum in Germania adversus Societatem concitarem, 
quam male de Societate et ecclesia Eomana niererer? 


682 1574. . 513 

Mtu-z 30. inter homines consistere ncquit? Terrent mala alibi ex eiiismodi 
diffidentia suborta. Quid, si illi, contra quos dispensatio obtinebitur, 
querelas deponant apud haereticos et ab iis defensionem implorent, 
sicqiie in discrimen adducatnr catholica religio, et qui hactenus 
habere poterant parochum orthodoxum, post admittere coganturs 
baereticum in certnm exitium plurimarum animarmn? Quid, si 
insurgant contra Societatem dicentes, illam seminare discordias 
inter fratres, inter patrem et filios, superiorem atque subditos? At 
inquies, nemo seiet, te in causa hac sollicitasse. Non libenter faciam 
Jac. 3. in occulto, cuius me in publico puderet. B. apostolus Jacobusio 
ait: Fructus iustitiae in pace seminatur facientibus pacem. Sed 
iniustitia, audio, intercessit. Sit iurisperitorum de hoc iudicium, 
qui nonnunquam longe aliter sentiunt quam nos, multaque addu- 
cunt, quae nos ignoravimus. Verum hoc iuramentum impedit fau- 
torem vestrum in exequendo officio suo. Quaero, num impediatis 
cum in officio apostolico. Respiciat apostolos et sanctos, qui olim 
populos sub imperio infidelium principum degentes ad rectam fidem 
traduxerunt. Quae illis humana adfuit potentia? quae privilegia? 
quae dispensationcs ? Christum syncere quaerebant, in Christo fece- 
runt virtutem. Scribis: Quid, si proprio motu veniret mandatum2o 
sub excommunicationis poena, quod. casset, irritet et annullet? At 
contra quid, si irapediatur mandati executio? rectene consulemus 
amico et patrono, quem excommunicationis vinculis implicabimus? 
Num tibi bene videtur agi cum summo pontifice, cum ab eo pe- 
tuntur raandata, quae probabile est, quod contemnentur atque cum as 
gravi murmure et obloquutione reiicientur? Adversarii in hac causa 
probi sunt vel improbi. Si probi, nitro desistent, ubi de iniustitia 
edoeti fuerint. Si improbi, pium quidem erit ipsos convertere, sed 
periculosum valde irritare . atque exacerbare. Nam his tempori- 
bus nimium (pro dolor) possunt improbi. Nee contemnenda a»o 
potentibus eorum imbecillitas. Fortes subito fiunt (tales nunc sunt 
]nores mortalium), ut affligant bonos et ut maximis esset princi- 
pibus negotium facessant. Caeterum quid pluribus difficultatibus 
coacervandis citra necessitatem immoror? Concludo breviter. 
Nolim in animam meam recipere peccata, quae eventura timeo ss 
impetrata dispensatione, nisi pars adversa obligationi renunciet. 
Quod si facitj me sollicitatore opus non est. Non peccabo, si nie 
negotio non immisceam, quod ab instituto nostro puto alienum^. 
Coloniae anno 1574 die 30. Martii. 


^ Baderus erwiderte am 15. April auf die Ausführunyen des lilietius 
(VII fol. SIS) : Quae times pericubi, si, nt petierani, iiegocium promoveas 
apud revi"""' nuncium, imlla sunt, ut satis ex ipso pastoro iutellexi, (|ui novit 
linutl dubio auimos suoruin, alioquiu uunquam petiissem, et inaxime nunc niliil 
est, cum dei iusto iudicio morte sublatus sit huius tragoediae auctor. Et credc 
mihi, 11011 est res privati hominis nee levis, sed contra sunimoruiii pontiHcuni 
et conciliorum decreta etc. ; ipse tarnen non petet ne indirecte quidem. Quave 
absqne pericnlo cuiusquam potest iuvari. Weiter lässt Sich die Angeleffen- 
heit aus ttnsern Akten nicht verfolgen. 


514, 515 1574. 683 

514. Peter Michael, Rector des Collegiums zu 8i)eyer, an Jo- 
hann Rhetius. Lage der Jesuiten in Speyer. Speyer 1574 April 19. 

VII fol. 314^ 07'iginal. — jpraes. April 25. 

' — Concionatores Lutherani cum Calvinistis egregie siio morc April id. 
digladiuntur, nos quiescere sinunt, senatus etiam actionem contra 
iios siisceptam prorsus intermisit et se cepti penitere non obscurc 
cleclaravit. Lutherani concionatores supplicarunt senatum, ut ipsis 

öliceat restaurare ecclesie ceremonias, concionari in veste chorali, 
canere missam in altari etc. Et fertur, quod obtinerint. Ego 
lieri superintendentem ex monasterio Predicatorum audivi publican- 
tem excommunicationem et invehentem in illos, qui ceremonias 
cavillando substantiam cum abusu e medio tulissent. Habui duos 

lüillorum in concione pomeridiana et docui illos, quod non sint 
missi, sicut pater Christum et Christus apostolos, apostoli ceteros 
miserint. Spire 19. Aprilis 1574^. 

515. Johann Rhetius an den Nuntius Kaspar Gropper. Rath- 
schläge für Massregeln zur Stärkung des Katholicismus ioi Deutsch- 
land. Vermehrung der päpstlichen Nuntiaturen. Köln 1674 Mai 9. 

IX, 2 fol 293, Goncept. 

— Suffraganiatum Monasteriensem si summus pontifex trans- Mai u. 
ferrct in doctorem Nicolaum Elgardum^, sperarem quod translatio- 

i5ncm in se factam bono animo admitteret et utiliter in tota West- 
pbalia Christo ecclesiaeque inserviret, Optarem vero ad rev^"^"' 
piicm rp_ g2c Romano seminario aliquot Germanos mitti, qui absol- 
vissent theologica studia, quorum .opera utereris in missionibus ad 
ca loca, quae ipse gravissimis negotiis propeditus adire commodc 

20 non potes^. Inde enim multiplex sequeretur utilitas propterea, 


^ Am 30. April schrieb Peter Michael an lihetius, dass in Speyer alles 
circa ups qiiieta siint, quemadmocUim et Fuldae, postqiiam imperator legatus 
Fuldeusium absolute ad obedientiara principis si\i remisit. Paraniua tragü- 
comoediam de militia vitae hominis super terram, propediem (ut speramiis) cum 
fructu exliibeiidam (VlI fol. 311). 

2 Der oben mehrfach erwähnte Weihbischof Johann Kridt sollte abgesetzt 
werden (Schivarz l. c. II, 87). lieber Elgo.rdus s. oben S. 673 Anm. 2. Er 
verhandelte um diese Zeit mit dem EB. Salentin von Köln. Rhetius 
schrieb ihm im Mai: Tria velim a Coloniensi arcliiepiscopo iiobis iinpotres, 
1) Vit Societatem et praesertim hoc nostrum collegium diligat, 2) \\t, si (^uaiido 
ad aiilara aliquis nostrorum veniat, benigne enm audiat, 3) ut paupertati no- 
strae elemosynis succurrat. Rhetius beglückiciinschte am 12. Mai 1574 
den EB. Salentin zu seiner [am 19. December 1573 erfolgten, vgl. 
Theiner l. c. II, 113; Bossen l. c. I, 204] Gonfirmation und bat ihn 
gleichzeitig, das Kölner Collegium zu fundiren (IX, 2 fol. 294). 

^ Kurz zuvor, im März und April 1574, war die Amuesenheit des Nuntius 
in Bamberg und Würzburg gewünscht xcorden. Der Frovincial Her- 
mann Thyräus schrieb d. d. Würzburg 1574 März 16 an Kessel (V 
fol. 250): Si scirem, vev"i"in d. nuntixim hac B/nnbergam profectiirum, lu- 
beuter praestolarer liic eiua adventum de.clararemque gratitudinera meam prop- 


684 1574. 515 

Mai 9. qiiod per hos fidos tiios ministros iuvarcs long'e dissitos principes 
atque populos et re ipsa oxperiendoque cognosceres, qiii ex alumnis 
summi pontificis talcntum a deo haberent ad legati raunus rite 
obeundum. Quem ad cam functionem aptum deprehenderes, eum 
iit Romanus pontifex nuncium suum constitueret, initio apud unum 5 
principem, efficeres, ubi si recte officio fungeretur, deinde negotia 
eidem cum pluribus tractanda committeret. Ex hoc nuraero etiam 
episcopis suffragaiüos daret. Cum enim multi et suffraganiis ca- 
reant et per se pontiflcia muiiia non exequantur, non pauca mala 
irrepunt in eeclesias. Caeterum qui ad tarn ardua officia minus lo 
idonei comperirentur, ad vacantes eeclesias parochiales mitti pos- 
sent. Sicque consuleretur necessitatibus ecclesiarum in Germa- 
nia, et pontifex maximus collegiumque cardinalium, cernentes, 
quanta commoda ex Romana illa Germanorum institutione prove- 
nirent, ad sumptus faciendos et ad ampliandum Germanicum semi-i5 
nariura redderentur multo alacriores. Vellem porro inveniretur 
aliqua ratio conveniens, ut in dmnibus episcopatibus Germaniae ob- 
servarentur saluberrima decreta oecumenici Tridentini concilii. 
Postremo magnum adferres adiumentum religioni catholicae in 
Germania, si in illos conferres canonicatus, qui libros scribendoäo 
Sana dogmata defendunt moresque piis institutionibus formarc 
nituntur et necessariis tarnen vitae subsidiis non raro destituuntur. 


ter beneficia et liibores, quos nostrae Societatis cansa siibiit. Si (|uid certi 
Kev. V. de eins profectioiiibus per p. Rhetium cogvioverit, faciat ine brevi cer- 
tioveni. Der Wm'zburger Redor Georg Bader schrieb am 15. April an 
Ehetiiis, dass der Würzburger Dechant Neidhard von Thüngen Nach- 
folger des verstorbenen (Bamberger und) Würzburger Propstes Michael 
von Lichtenstein geioorden sei: Pro certo vir omni honore clignus est et, 
si redierit (aus Born), omnes vires pollicetur so coniuncturuni cum revii^o 
uostro ad reforniandaiii ecclesiam. Si post reditum a rev^^o iiuntio per literas 
salntaretur, magnum ei calcar adderetur. Ceterum mallem, ipsummet nuntium 
venire; iiunquam enim maior oblata est occasio iuvandi ntramque, et hane et 
Bambergensem, ecclesiam. Quare obsecra, insta oportiine importune (VII 
fol. 813). Bhetius versprach am, 1. Mai seine Vermittlung (IX, 2 fol. 
290), schrieb dann aber am 9. Mai, dass loahrscheinlidi nicht Gropper 
selbst (propter alia negotia eaque gravissima, quae in hac Germaniae parte 
imperfecta relinquere millo modo expedit), sondern ein Vertreter (Nicolaus 
Elgardus) nach Franken kommen iverde, cum quo episcopi et principes 
vestri sua neg'otia tuto tractare possint. Eogavi rev"'i'ii' nuntium, anne rev"^""' 
episcopum vestrum adliortatus fuisset ad observationem Tridentini concilii. lle- 
spondit, se id fecisse. Miror igitur, vev™""^ vestrum Tridentina decreta non 
exequi vel saltem rescribere, quid eum ab executione impediat. Ignoscat 
deus Omnibus, qui, cum offeruntur illis legitima atque secura remedia, ea ne- 
gligunt vel aspernantur et potius cum aliorum periculo a malis, in quae semet- 
ipsos scientes at({ue volentes coniecerunt, liberari cupiunt (IX, 2 fol. 292). — 
Von der Rückreise Groj)pers über Würzburg tcar schon mehrmals die 
Rede geicesen. Sie erschien nicht ganz gefahrlos, quoniam nuntius mo- 
nitus est per principem quendam Germanum perquam catholicum, ut sibi in 
Germania caveat et per aliam viam revertatur; fore enim ut sibi struantur in- 
sidiae, quo capiatur (Rketius an Georg Bader d. cl. Köln 1574 Ja7iuar 10, 
IX, 2 fol. 221). 


515,516 1574. 685 

Qualis est Rutgerus Edingius^, qui in gerraanicum sermonera con-Mai9, 
vertit et eviilgavit psalterum Davidis et hymnos ecclesiasticos car- 
miiie, atque libellum Wilhelmi Lindaui, episcopi ßiiremundani, de 
Missa, item piarum precationmn enchiridion Simonis Verrepaei^, 
5 atque eiusdem preces liturgicas nunc transfert, expressurus deinde 
sermone veunaculo Marci Maruli evangelistarium et p. Emondi Au- 
gerii catechismum. Dignus est, cui ecclesia Romana bcnefaciat. 
Coloniae anno 1574 die 9. Maii. 

516. Der Provincial Hermann Thyrcms an Leonhard Kessel. 
Visitation des Eichsfelds. Mainz 1674 Ma,i 16. 

V fol. 264, Original. 

Cum praeter opinionem meam cogar versus Saxoniam profi- Miü ig. 

locisci in Eisfeit, differtur ad vos mea profectio. — Coramendo 
ßeyae Y^ precibus et sacriticiis omniumque patrum et fratrum pro- 
f'ectionem luinc, quam cum rev^^° domino Moguntino crastino die Mai 17, 
suscepturus per mensem aut quinque septinianas*, ut ex lUius C"" 
intellexi. Conveniet etiam ducem vSaxoniae fortassis et Jantgra- 

mvios^. — Messis magna prae manibus, operarii eruut neeessarii. Sum- 
mus pontifex etiam Luceruam nostros vult proficisci. Petuntur duo 
semina ex liac provincia; spero quod Rev. V. iuvabit quando tempns 
erit suppeditatione alicuius theologi. 


1 Ein Kölner (v(/l IX, 2 fol. 279, 292, 310 ff'.J, der damals in Xanten 
lebte, .nich vergebens um ein dortiges Beneficium. bewarb iind dann 
nach Speyer ging. 

2 Mit Simon Verrepäiis in Mecheln (der früher Convictorist im. Kölner 
Collegium gewesen loar, IX, 2 fol. 275) correspondirte L'hetius 1578 
und 1574 über die Ausar-beitung lateinischer Lehrbücher, die er seinen 
Ordensgenossen und dem Nuntius Gropper zur Einführimg bei den 
Pfarr- und sonstigen Schidlehrern empfahl (IX, 2 fol. 211; V fol. 277 ; 
IX, 2 fol. 248, 256). 

•' Ileppe, Die Restauration des Katholicismus auf dem Eichsfeld und in 
Würzbii^rg S. 79 ff.; Wintzingeroda-Knorr l. e. I, 44ff.; Burghard l. c; 
Thyräus begleitete den EB. Daniel von Mainz (vgl. Ä''r. 520). 

* Erst Anfang August kam Thyräus nach Mainz zurück (V fol. 288, 284). 

'' Der am 14. Mai loiederuin zum liector des Mainzer Collegs ernannte 
Anton Vinck schrieb dar'ilber an Kessel, d. d. Mainz 1574 Mai 18: Der 
Erzbischof begebe .sich auf das Eichsfeld visitandi gratia uou tain ut ar- 
cliiepiscopus quam princei^s, quamvis cum hoc faciat illud non omittet, qna- 
propter seciim voluit rev. p. provincialem proficisci, qui idein facict apud S. 
Onenij quod rev. p. rector Ilerbipolensis colleg-ii [Georg Bader] faciet apud 
Huum episcopura electiim, Franciae orientalis duceni d Juliiim Ecliterum. Spe- 
ramus, cpiod uti-umque liet cum multorum animarum salute fructuque spiri- 
tuali (V fol. 264, 266). — EB. Julius von Würzburg ausseifte dem Pro- 
vincial Thyräus gegenüber die Absicht, ut recudatur breviarium pro clero 
suo ; velle so, ut praeftitio sua autoritate et nomine a nostris composita prao- 
fig'atur. lihetius erhielt den Auftrag, eine solche Praefatio aic-^zicar- 
beiten, er sandte .sie am 14. Juoii an den Würzburger Rector Georg 
Bader. Sie liegt IX, 2 fol. 804 vor. 


686 15if4. 5l'?,51Ö 

517. Johann Rhetius an den Nuntius Kaspar Gropper. Er- 
stecht ihn, mit dem Herzog Wilhelm von Jülich über kirchliche Be- 
dürfnisse in dessen Ländern zu verhandeln. [Köln] 11)74 Juni 15 ^. 

IX, 2 fol. 309, Concept. 

Juni 15. Vir quidam apud Clivos primarius cupit per Tiiam Prudentiam 

ab ilP^*^ duce Cliviae obtineri paiiciila iJ]is populis plurimum pro- 
futura. Primum ut ab officio reinoveatur luiereticus parochns, 
quem tertia circiter pars civitatis CJivorum sequitur. Secundo iit 
ecclesiastica instituatur visitatio. Tertio ut erig-atur clericorumr) 
seminarium, unde in posterum desuini possint idonei ecciesiarum 
pastores. Cum igitur alias a te petierit ilp»"» Cüviae dux, ut 
Visitares ecclesias in ditionibus ij^sius constitutas, et quaevis insuper 
alia ex tue consilio atque praescripto videatur libenter facturus, 
non dubito, quin tria pracdicta quo cito coiificiantur curae tibi lo 
futura sint, et ut ag'grediaris^ antequam casus aliquis interveniens 
nimiuni difficilia illa reddat aut prorsus impediat, te etiam atque 
etiam oro. Anno 1574 die 15. Junii^. 

Ö18. Peter Canislus an Johann Tihetms, Antwort auf Nr. 
508 a. Katholische LiUeratu'r. Collegium, Germanicum.. Nuntiaturen, 
Innsbruck 1574 Juni 24. 

VII fol. 881, Original. — j)'''<^i^^^- Köln Juli 13. 

Juni 24. In Turin lebt ein flandriscJier Gelehrter^, der eine Anzahl von 

unedirten Codices des Chrysostomus, Eusebius, Basilius besitze. 
Quare sicut mihi Suffridura Petrum Frisium valde commendas'', 
sie eg'o Imnc ipsum Belgam aiiis non iramerito commendare possem, i.-i 
si quos ad liberalitatem paratos cogiioscere possem. Kes typogra- 
phica eo usque progressa est, ut omnibus sit lere persuasum, novis 
et extraordinariis sumptibus eos non esse iuvandos, qui sponte tot 
quotannis procudunt Volumina, ut ad emendum plerisque vix num- 


Ani 8. Jimi hatte Rhetius an Gropper geschrieben: Audio allatas a pon- 
tifice maximo plenarias indulgentias. Eas optamtis publieari, ut nniversus 
populu.s eanim particeps fiat. Der Nuntius möge den Bonaventura Vul- 
cani'iis (qni pcrgit quideni in versione, g'raeconim patrnm, sed ex eo labore 
vitam sustentare non pote.st) dem Papst em2')fehlen und. den Pfarrer Jo- 
docus Redecher in Osncdirück ermäcldigen, nt concu])ina.s et eoncubinario.s 
re.sipi.scent.es ab.solvoi'e pos.sit (IX., 2 fol. 808). 

Dem Dechant von Rees, Joannes Dansius, sandte Rhetius am 20. Jidi 
nach Cleve auf .s-einen Wunsch eine aiunfülirliche Amveisung zur Hei- 
lung einer vom Teufel Besessenen, die er selbst vii-o cuidam docto et re- 
ligioso verdankte (ebd. fol. 838). 

Gemeint ist tvotd Arnohlus Arlenius, von loelchem, VII fol. 248 ein 
Schreiben d. d. Ticrin 1573 Juni 16 an Rhetius vorliegt. 
Stiffridus Petri in Löwen .ntellte sich am 30. Juli 1578 dem. Rhetius 
für irgend, eine litterarische Arbeit zur Verfügung (VII fol. 29b'). Im 
November sollte er an die Düsseldorfer Scliule berufen werden (IX, 2 
fol. 192); die Sache zerschlug sicli aber. 


518,510 1574. 687 

morum satis suppetat copia. Acceclit difftcilis annona, quae vicinas Juni ai. 
pi'ovincias earumque principes ita premit, ut exhausta omnia aeraria 
videantur. Faxit dominus, ut novi Maecenates emerg'ant, qui doc- 
torum hoininum in patribus vertendis atque corrigendis indefessam 
r, operam sublevent. Scripsit ad me m. Haiienius, nunc operam in 
Belgio dari, ut plerique patres syncere versi aut probe castig-ati 
in lucem prodeant. Id ego sane maxime probarim. Pergat inte- 
rim Charitas Tua sacrum saxum volvere, et adhortatione sua illorum 
promovere laborem, qui graecos patres coeperunt latine vertere^ 
loCeterum ut certa pecuniae summa liuic aut illi destinetur interpveti, 
cum tarn multi sese oflferant, difficile fuerit magnatibus persuadere. 
Deo imprimis ac deinde Cliristi vicario multum debemus ob 
erectum Romae Collegium Gerraanicum, quod magis ac magis indies 
efflorescit, ctsi non omnes illic incolumes vivant. Confirmet do- 
rn minus in apostolico raunere d. Gropperum, cuius operam apud vos 
vicinosque vestros utilissimam esse non dubito. Scripsi Romam, 
ut ex Iioc praeclaro cursu ille non facile revocetur, qui utinam 
Coloniense gymnasium et collegium vestrum egregie provehere 
possit. 
20 P. Balduinus de statu Belgii ad nos misit, ob quae partim 

gratulamur illis provinciis post caedem hostium utcunque respi- 
rantibus et divinae visitationis tempus agnoscentibus, partim eisdem 
condolemus miserandum in modum afflictiS; quamdiu vicina illa 
sacrilegia horribiliter exercentiir. Bene habet, quod nostri faventem 
25 gubernatorem experiuntur. 

Audimus, chronicum ultimum p. Surii non ab omnibus probari, 
et optaremus, malurius quaedam ab ipso conscriln, quia non quam 
multum, .sed quam bene scripsoris videndum est. — Oeniponti 
24. Junii 1574. 

519. Johann RheMus an den NiiMius Kasjjar Gropper, liatli- 
scMäge für du Besetzung von Canonicaien. [Köln] Jf)74 Jicnt 21)'^, 

IX, 2 fol. 312, Concept 

30 — Expediret et aedificaret pluriraum, si in quo vis canonicorum Juni 25, 

collegio quot canonicatus numerantur tot ctiani canonici residei'ont 
atque in choro quotidie conspicerentur et pro ecclcsia ac populo 
preccs pie ac religiöse . dccantarent, insuper et tcmiDUs reliquum 
publicis ecclesiac commodis impenderent. Quamobrem quoniam 

sf) beneficiorum vacantium in mensibus apostolicis collatio tuae litlei 
et prudentiao commissa est, rogo proptcr dci supremi domini gloriam 

1 Vfjl. VII fol. 344. 

^ Urn die.'ie Zeit e-inpfahl lilietius dem Nuntmn Gropper den Ratliiiherrn 
Ludicicj Ililleslieim in Andernach, der litterorisch tliätig war und mit 
dem lihetius 1673 und 74 häufig correspondi9'te (IX, 2 fol. 88, 154, 207, 
278, 309, 322, 340, 351, 360). Auch mit Ilieronymufs Berchem.iu.v, Schul- 
rector in Andernach, verhandelte lihetius 1574, und zioar besonder.^ de 
interpretafinufi Tlmopliylncti (VII fol. 345, IX, 2 fol. 355). 


688 1574. 519,520 

Juni 25. et gregis ipsiiis aediflcationem atque utilitatem: primo ut praela- 
turis et canonicatibns nullas imponas pensiones; alioqni ad ea eccle- 
siae officia pervenient non illi, qui aptissimi erunt, sed contra qui 
pecuniosi et ad largiendum ei, cuius lucris consulitur, promptissimi, 
licet alioqui ad bene operaiidum parum Idonei. Secnndo peto, utri 
piieris non largiaris ecclesiastica beneficia. Oranis enim de pueris 
spes adliuc in herba est, quae non semper ad maturitatem pervenit. 
Instabilis illa aetas facile corrurapitur ocio, abundantia, luxu et 
aliis id genus malis. Tertio, ut caveatur, ne unus pluribus in 
ecclesiis praelatus sit aiit canonicus. Facit enim in uno liomine lo 
beneficiorum pluralitas, ut cum scandalo multorum in divinis officiis 
non pauca ecclesiasticorum ministrorum sedilia conspiciantur vacua. 
Nonne aequura erat, omnes alicuius templi canonicos missae sacri- 
iicio et decantationi horarura canonicarum interesse? Qui autem 
fieri potest, ut liomo unus in diversis teniplis uno atque eodenns 
tempore praesens sit et praeces deo ac christiano populo debitas 
rite persolvat? Quoniam vero ex pluribus canonicatibus seu praela- 
turis plures quoque annui census proveniunt, eoruni procuratio 
omne reliquum tempus absumet, ut nihil theologicis lectionibus aut 
scriptionibus tribui possit. , Quarto, ne ad ecclesiasticas functiones 20 
pervenire pcrraittas, quorura vita inipura aut fastui et mundi vani- 
tatibus implicita aut alia de causa populo offendiculo sit. Sed 
conquire potius viros, qui et inculpato hactenus vixerunt et pietati 
ac studiis bonis addicti sunt laboresque amant, qui et officia in 
templo persolvenda nolint praotermittere et reliquis diei horis aut 25 
scribendo aut in scliolis docendo aut ad populum concionando aut 
confessiones audiendo aut alia honesta occupatione gregi dominico 
et possint et velint prodesso. Atque ex talibus, dum praelatura 
vel canonicatus aliquis vacat in mensibus apostolicis, elige maxime 
idoneum. Hac enim ratione et animae tuae et existimationi summiao 
pontificis et religioni catholicae in hisce partibus optime consuleres. 
Anno 1574 die 25. Junii^ 

520. Leonliard liuhenus an Leonhard Kessel. EB. Daniel 
von Mains in Fulda. Visitation des Eielisfelds. Fulda 1674 
Juni 28. 

V fol. 274, Original 

1 Am 30. Jidi machte Rhetius den Nuntius, der 1559—1594 Proj^st des 
F iorentius- und Cassiusstifts in Bonn war, auf Missstünde in Bonn 
aufrnerlcsarti: IJounae liisce diebus i'ni ibhine deprelieiidi, in clero concubi- 
natum im'alescere. Tnceo nunc de ceteris vitiis, quoruui correctio praeseiitiani 
tuain requirit. Dubium enim non est, quin praesens una cum venerabili de- 
caiio [Beter Zons 1555-1570] laulta emendare possis. Quis autem non 
videt, quantopere sit necessarium in primaria parochia civitatis illius pastorem 
esse sacrae theologiae doctorem vel iit niinimum eiusdem facultatis licentiatum. 
Sed assignanda forent iuxta sacri 'J^ridentiai concilii decreta^ nnde talis lioneste 
et liberaliter sustentavetur. Quaeso in bis et similibus, rev"ie doniine, ne 
desis illi ecclesiae, ex cuius praepositura tantos proventns qiiotannis percipis 
(IX, 2 fol. 334). 


520, 5äi 1574. 

23. Mali adfuit nobis rev™"^ archiepiscopus Moguntinus unajuniss. 
cum rev. p. provinciali et rev. p. Ludovico. Eev™"^ archiepiscopus 
rem divinam (operante p. ministro) et concionem (conciouante p. 
Schilingio) in templo nostro audivit, a prandio vero ad summum 
5 teraplura se contulit, ubique rev™° nostro socio usus aulicisque suis 
stipatus. Sed Iiuius principis ad nostrura templum adventus non 
ita suspensos tenuit omnium animos, ut adventus d. dccani summae 
ecclesiae Fuldensis^ et generosi d. praepositi Sclioet, quorum po- 
stremus nunquam alias visus est templo nostro interfuisse, primus 

10 vero quid semper nostris molitus sit, satis accepisse T. Rev^™ exi- 
stimo; illo tarnen die toto fere sacro, quod musico et organorum 
concentu perfectum fuit, nil aliud nisi deo preces offerre visus est. 
Orandus certe est deus, ut dextra sua excelsa, quas immutationes 
in melius in liis hominibus incepit, perficiat. Non ita diu post 

if) insinuatum fuit per alios, generosum d. praeposituui Joannem 
Schot, qui praesente archipraesule alio concesserat, percupere, ut 
a nostro rectore invitetur. Quod ubi cognitum fuit, ad prandium 
a rev. patre invitatus fuit ; venit, nee solus, sed sibi charissimos quos- 
dam adducens. Hie rursum obstupuere cives, cum iara nulluni 

20 capitularium vidissent refugere nostrorum consortium. — Am 24. 
Mai ist der Erzhischof mit dem Provincial weiter nach dem Eichs- 
feld gereist^. Fuldae in vigilia app. Petri et Pauli 1574. 

521. Theodor Peltanus an Johann Ehetius. Schiüierigkeiten 
in Augsburg. Bemühungen des Nuntiits Portia zu Gunsten der 
Jesuiten. Augsburg 1574 Juli 5. 

VII fol. 835, Original. — jpraes. Jidi IS. 

— Negotium nostrum collegialc adhuc tractatur et morose mole- Juli '>. 
steque differtur^. Facit rev™"^ nuncius'*^ officium sedulo ac dili- 
genter, sed tanta est capituli et capitis capituli cervicositas et obe- 
diendi difficultas, ut nihil hactenus fieri potuerit. Cum primum huc 
23 appulisset et mandati pontiiicii executionem serio ursisset, j)etive- 
runt dierum 4 spacium deliberandi, hoc exacto pctiverunt 6 integras 
septimanas, allegantes tum fore capitulum peremptorium. CapituJo 


Hermann von Windhausen. 

Am 26. Juni hatte Peter Lopper.nus aus Fulda an Rhetius cjeschriehen 

(VII fol. 883): Litere imperatoris bona fecerunt, scribennis liisce tliebns ad 

p. Laui'entium [Magium]. Oapitulares coniiinxerunt se rev"^o scriptis literis, 

cum nobiles federi renunciarent. Cives mlserunt Vienuam ad imperatorem, 

petunt comraunionem utriusqiie ; seripserunt ad cesarem principes, qiii idem 

petunt et se excusant de legatione raissa. Scribit reviif^i-is ad cesarem^ quam- 

vis iam antea scriptum. 

Es handelte sich besonders um die Uehericeisung des Klosters zu7n h. 

Kreuz in Augsburg an die Jesuiten (oben S. 650 Anm. 8). Rhetius hatte 

am 10. Juni den Peltanus um Mittheilung darüber gebeten (IX^ 2 fol. 

808). 

Der Nuntius Bartholomäus Graf von Portia (vgl. Nuntlalurberlchte 

1572—85, III, 867 ff'. J. 

Jesuiten-Akteui 44 


690 1574 521,522 

Juli 5. autera peremptorio congregato iterum petiveru'nt 10 dies. Coricessit 
nuncms et nitro adiecit 5, speraiis omnino fore, ut tum aliqiiid certo 
respoiiderent. Lapsi sunt itaque 15 dies et 7 alii, cum interea tem- 
poris nihil quicquara respondetur. Cum igitur nuncius animadver- 
teret, negotium non tarn trahi quam se deludi, accersivit decanums 
ac ursit responsum. Causatus est ille, responsum iam missum esse 
ad episcopum, a quo expectarent confirmationem vel approbationem. 
Post paucos igitur dies scripto responderunt, se iam ad pontificem 
scripsisse, quod petebatur, concedi non posse et eo response suam 
quoque rev. D"^™ contentam esse debere. En, nii pater, habes lo 
statum presentem presentis negotii, quem si ita Visum fuerit, com- 
municare licebit rev™^ d. Groppero. Verum licet rev™"^ nuncius 
tale responsum post diuturnam expectationem tulerit, nondum ta- 
men rebus suis dijEfildit. Sed et nos quoque non possumus non 
bene sperare, nam etsi nos forte simus indigni, qui audiamur, vel 15 
civitas ipsa, quae eo beneficio potiatur, pietas tamen et cliaritas 
Fuggerorum, qui hoc negotium multos iam annos urgent, et rev"^^ 
nuncii prudentia singularis et fervor^ et pontificis authoritas, quae 
in hoc negotio non parum periclitatur, si causam non obtineat, 
bene nos sperare iubent. Interim fiat voluntas domini^. Si Augu-20 
stani nostram operam respuuiit, non desunt alii, qui studiose ex- 
petunt. Inter quos sunt Lucern enses, Badenses et Frey bürgen ses 
et alii quamplures. — Augustae postridie s. Udalrici patroni 
nostri 1574. 

522. Adrian Loeff an Leonhard Kessel. Fortscliritte der 
Societas. Sturz der Kryptocalvinisten in Kursachsen. Trier 1574 
Juli 14. 

V fol. 279, Original. 

Juli 14. — Nos intra quindecim dies, quibus jubilaeum fuit propositum, 25 

habuimus communicantes 1100 et aliquanto plures. Ex literis 


1 Ueber die Bemühungen des Nuntius Portia schrieb Peltanus am 
2 August an Rhetius: hactenus tarnen nihil adliiiu certum liabemus, quo 
tandem piorum patronorum nostrorum conatus evadent. Eo enim hac tempe- 
.state ventum est, ut summi pontificis mandata licet gravia et seria apud eos 
etiam, qui catholici esse et bene volunt, minus curentur. — Petitur collegium 
Lucernae, quod est oppiditm Helvetiae, ad quod oppidum brevi opinoi- unus 
aut alter ex hac provincia mittetur, qui et locum despiciant et saluti popiili 
illius vacent; sie enim iubet pontifex et rev. pater noster (VII fol. 299); 
am 4. August fügte er hinzu: Eev™"s nuntius strenue agitat causam no- 
stram, sed adversariorum vis est tanta, ut nihil adhuc praeter meram spem 
habeamus, eamque non admodum firmam, imo videmur quodammodo contra 
spem in spem aliquam desiderio ferri. Adversarii, ut creditur, contra nos pu- 
griam magis largitionibus, falsis criminationibus, multis furiosis et ineptis ca- 
villationibus [gerunt], ita ut eos, qui ante causae impensae favebant, in dete- 
riorem partem inflectere conentur. Sed eis omnibus non obstantibus rev"'"''* 
d. nuntius adeo non desperat, ut certam victoriam sibi protnittat (VII fol. 
S47). 

2 Vgl. das Protokoll der Congregatio Germanica (Schwarz l, c. 11, 96). 


522,523 I5if4. 6Ö1 

Busaei ex Urbe intelligimus, reg-em Hispaniae bis scripsisse ad juii u. 
rev. p. generalein ; prioribus literis petiit pro sc orari, alteris petiit 
ex nostra Societate operarios pro nova Hispania. Item filium 
clucjs Bavariae, episcopmn Frisingensem, Romam venisse^. In 
nseminario autem Romano, hoc est in Collegio Germanico, esse 
alumnos pontificios numero 112, ac inter onmes Treverenses numero, 
aetate, doctrina expectationeque antecellere^. — Pontiflcem in dies 
sc benevolentiorem erga Societatem declarare procuratorem ; p. 
Leonera nullo labore causas expedire apud alios pontifices inexo- 

lorabiles. — 

Scribit rev. p. rector Moguntinns, concionatorem aulicum ducis 
Saxoniae esse in carcere, quod conatus sit Calvinismum in Saxo- 
niam introducere, atque hac de causa multos alios praedicantes 
expulsos, qiiorum nnper faerint centum quinqiie uno tempore in 

i5oppido Pha^, 4 miliaribus a Fulda. Dicere autem ducem Saxoniae, 
se nialle Jesuitas admittere quam Calvinistas*. Utinara deus tandem 
Germaniae illusae verum lumen restituat. 

Habeo gratiam rev. p. Cremerio pro iis, quae de Societatis 
collegiis Traiectensi, Leodiensi et Antverpiensi scribit^. Quod 

20 tarnen domus Aquensis (si domus et non potius palatium dici debet, 
nam eam ego aliquando vidi) pro Societate emeretur, nescio an multis 
probabitur. Vereor, ne id sit invidiosum Societati et parum cum eius 
paupertate, quam profitetur, consentaneum. Treveris 14. Julii 1574. 

523. Peter Loppersiiis an Johann Rlietius. Günstige Wen- 
dung in Fulda. Fulda 1574 Juli 18, 

VII fol. 340, Original, — praes. Juli 29, 

Sendet drei Jünglinge über Köln nach Douay, von denen zioei snM is. 
(Wilhelm, von Bodenhausen und Albert Biem) loeiter nach Rom ins 
Collegium Germanicum gehen sollen. 

ßev'™^ noster purgat suam aulam, dimisit cancellarium, nobilem 
25quendam consiliarium et medicum, qui omnes contrariae religionis, 
nullis tarnen causa demissionis significata". Winckelmannus ' circa 
festum s. Martini aderit novus cancellarius, cuperet tarnen Interim Nov. ii. 
occultum hoc munus a [se] susceptum. 

Hie omnia quieta modo, laus deo. Expectantur, qui ad aulam no- 
somine senatus missi, diuturna absentia malura illis omen; nobis scri- 
ptum cesarem respondisse, non daturam S. M'*^"* aliud responsum quam 


1 Herzog Ernst von Bayern loar am 10. Mai 1514 in Rom eingetroffen 
(Lossen l. c. I, 840). 

2 Vgl. Steinhuber l. c. J, 74, 101. 
^ VacJia an der Werra. 

* Oben S. 619 Anm. 1. 

^ In Antwerpen zmd Maastricht tcaren Häuser für die iSocieias erivorben 

tcorden (IX, 2 fol. 363). 
6 Vgl. Egloffstein l. c. S. 25, 
"^ Dr. Mauritius Wi?iJceImami. 


m^ 1574. 523, 524 

Juli 18. scripserit semel, illos interim obtulisse secundara supplicationem. 
Putatiir rex Polonie^ apud cesarem ita hanc causam egisse, iit 
cesar omnino fortiter sit responsurus. 

Ad conciones fit quotidie frequentior accessus, mittuntur ado- 
lescentes ad scolas ex Lubeca, Halverstadio, Erfordia et aliundejs 
numerus convictorum accedet ad 40, ubi aderuut, quibus iam 
addictus locus. Rev™"^ quotidie plures pro illis domus coemit; 
nunc edificatur nova culina, refectorium et locus studii. 

jjgymus i^oster magnopere solicitus, ut filios suos religiosos a 
peccatis abstrahat. Cogitamus media suavia. Accurrit profuturum, lo 
si summus pontifex quasi proprio motu scribat ad rev"^"'" et capi- 
tulares communes literas, in iis gratuletur de concordia, significet 
se amare et magna sperare de monasterio lioc Fuldensi^ offerat 
prompta auxilia et consilia et ut melius possit iuvare, petat se instrui, 
quot monasteria huic monasterio pareant, quot persone sint etc. is 
Speramus cnim, ipsi sibi conscii sue vite, quod ultro quedam emen- 
dabunt, ne ea scribantur pontifici. Omnino autem cavendum esset, ne 
in literis pontificis appareat, rev™""^ eas petivisse. Scripsi de hoc d. 
Nicoiao ^ cum quo, rogo, Eev. T. loquatur. Fuldae 18. Julii 1574. 

524. Edmund Hayo aii Leonhard Kessel. Tod Karls IX. von 
Frankreich. Günstige Lage der katholischen Kirche. Paris lbl4 
Juli 20. 

' V fol. 281, Original. 

Juli 20. — Dolorem sane ingentem, quem cum omnibus bonis de morte2o 

regls^ vere christianissimi conceperamus, minuit expectatio tarn 
boni successoris, quem propediem adfuturum speramus ''^. — Degimus 


1 K. Heinrich III. veriveilte auf der Reise von Polen nach Frankreich eine 
Zeitlang in Wien. 

2 Nicolaus Elgardus. 

3 K. Karl IX.' starb 1674 Mai 30. 

^ Am 8. August schrieb Edmund Augerius aus Paris an lihetius über seine 
litter a'iische Thätigkeit und fügte hinzu: Viximus in summa rerum pertur- 
batione vidimusque iihisquam tertio sie inter Gallos periclitari Christi ecclesiam, ut, 
miraculo tribui debeat eius conservatio, quanquam regis ac regiuae consilia et co- 
natus improbitatem flagitiosorum retardarint. Fracta est illoruni vabies magna ex 
parte. Sed conspirant animi semper non tarn ad religionis causam tuendam ex Cal- 
vinismo (nam in atheismum ferme omnes delapsi sunt, ut fieri solet) quam ad 
monarchiam sane evertendam. Emers6ramus fere sub finem Caroli regis, cuins 
mors omnem spem meliorum rerum nobis prorsus adimeret, nisi pietas et 
sagacitas jnatris Henrico Poloniae regi, quem propediem expectamus, regnum 
integrum servasset, repressis conatibus impiorum. NunQ expectamus novae 
administrationis initia quid portendent, et certe, nisi peccata nosti'a mihi tur- 
bam iniicerent, auderem fausta omnia expectare a tarn catholico et optinio 
principe, quem vehementer commendo vestris precibus ac sacris votis ad trium 
illorum regum vestrorum ac divae Ursulae venerabiles reliquias. Nosti enim, 
quid habeat in se virium regia virtus et vita in populo retinendo atque alli- 
ciendo ad pietatem. Collegia nostra valde laborant in Christi vinea et quidem 


524,524 a 1574. 693 

hie in magna tranquillitate et pace, supra sane quam sperare Juli 20. 
poteramus. Est quidem verum, adliuc in Aquitania et provincia 
Narbonensi superesse fibras aliquot preteritorum maloruni, verum 
illas rex christianissimus, ubi adfuerit, non magno negotio succidet, 

öassuelus a pucritia huiusmodi monstra debellare et conficere. Res 
nostrae prospere satis dei beneficio liic se habent; praeter collegia, 
quae nunc habemus, aliis duobus dabimus hoc anno principium, 
alteri in Lotharingia fundatore iir"° cardinali, alteri Biturigibus ; 
utrumque amplura erit et redditibus sufficienter instructum ad 

lonutriendum sexaginta ex nostris. Burdegalense, quod ante bien- 
niuni coepit, valde floret et abundat auditoribus cum in litteris 
graecis et latinis tum in phiiosophia. Lutetiae 20. Julii 1574. 

524a. Johann Rhet'ms an den Rector des Collegs zu Antwerpen, 
Peter Trigosius. Bittet ihn su verhüten, dass das niederländische 
Volk durch neue Steuern zum Aufstand gegen Sjoanien gedrängt 
•werde. Köln 1574 August 10. 

IX, 2 fol. 841, Concept. 

Heri sub noctem nuntium allatum est, an verum nescio, meliora Aug. 10. 
namque spero, sed sane perquam acerbum ac triste: videlicet 

15 gubernatorem Belgii ^ non multo minorem auri vim nunc a subditis 
suis postulare, quam antea sub infausto decimi denarii titulo exigere 
coeperat iU™"» dux Albanus. Quam autem ille Albani conatus 
male cesserit, lippis (ut dici solet) et tonsoribus notum est. Tiraen- 
dum, ne repetitus iste conatus, licet odiosum nomen decimi nummi 

20 tollatur, manente tarnen re atque afflictione eadem, non multo feli- 
cius cedat, utinam non infortunatius atque calamitosius. Prioris 
illius exactionis occasione defecit Zelandia universa et maxima 
pars Ilollandiae, Prohibeat Clemens et praepotens deus, ne aliae 
nunc provinoiae deficiant resuscitata exactione perturbatae. Me- 

25 mores eos, qui praesunt, esse oportebat Roboami filii Salomonis et 
decem tribuura Israel. Horresco cogitans, si provinciae quietae 
et fideles regi suo in furorem concitentur, quanto tum deteriora 
sint tutura posteriora. prioribus. Sed forsitan tutum non erit, cogi- 
tata litteris committere. Itaque hoc tantum peto, effice per te et 

soreliquos patres Hispanos apud ilP""'" gubernatorem et consiliarios 
eins, ne aggrediantur id, quod luctuoso fine clauderetur, ne commo- 
veant subditorum voces contra se, nC; si in coelum clamor ascen- 
dat, irascatur summus omnium rcgnorum et provinciarum guber- 
nator. — Coloniae 1574, 10. Augusti. 


proventu amplissimo, etsi Parisiensis aeademia multos liabeat eriitlitos, alibi 
tanieii fere soli snmns, iibi sumus, tametsi ubique certum non ignoramus, Chri- 
stnm suos habere propugnatores (VII fol, 848). 
^ Don Luis de Bequesens, Statthalter seit November 1578. Zur Sache 
Vffl. Holzwarth l. c. ir\ 169 ff. 


694 1574. 525—527 

525. Anton Vinck, Rector des Mainzer Collegs, an Leonhard 
KesseV. Frömmigkeit in Mainz. Mainz 1574 August 11. 

V fol. 286, Original. 

Aug. 15. — In die Assumptionis beatae dei genitricis habuimus praeter 

scholasticos multos commmiicantes, fuerunt ultra sexaginta feminae, 
matronae singiilares praeter consuetudinem hiiins civitatis, nee omnes 
erant parochiae S. Christophori, imo maior pars aliarum parochia- 
rum, quae et nostris confessae sunt et in nostra ecclesia communi-5 
carunt. Spero quod Moguntini tandem realiter incipient, se deo 
optirao maximo coniungere. Quomodo etiam Germania albescere vi- 
detur ad messem conversionis ad eatholieam et indubitatam fidem et 
ecclesiam, intelligetis oretenus a rev. p. provinciali. Der Provincial 
[Thyräus] komme jetzt nach Köln. Moguntiae 17. Augusti 1574. 

526. Leonhard Kessel an den Provincial Hermann Thijraeus. 
Entgegenkommen des Kölner Stadtraths. Frömmigkeit in Köln. Köln 
1574 August 18. 

VII fol S50, Original. 

Aug. 18. — Puto V. Rev'^™ recepisse annuas litteras collegii Coloniensis. lo 

Senatus pergit restaurare interiora collegii convictorum 2. — Cele- 

Aug. 15. bravimus iubileum ipso die Assumptionis b. virginis; puto omnes 
confessarios bene fuisse fatigatos et tamen non potuimus omnibus 
satisfacere, maxime in sacello in vigilia, ita ut multi coacti sint 
abire, licet Septem essent confessarii et duo in summo templo; et 15 
ipso die b. virginis tantus fuit communieantium numerus, quantus 
nunquam antea, nam multi coacti sunt in transitu expectare, donec 
alii exirent, ita refertum erat sacellum. Post meridiem admissi 
sunt etiam cives ad vesperas, et omnes fuimus admirati et nume- 
rum et devotionem, nam non pauciores fuerunt quam mane. — Co- 20 
loniae 18. Augusti 1574. 

527. Jahresbericht der rheinischen Provinz, verfasst von Johann 
Oranus Leodiensis. Mainz 1574 September 16. 

XI fol. 8; XIII fol. 80, gleichzeitige Copien. 

1 Zioischen Vinck und Kessel bestand um diese Zeit ein etwas gespanntes 
Verhältniss icegen einiger dem Jesuiten Jacob Fineus gehörigen Gegen- 
stände (V fol. 267, 278, 275, 284). — Rhetius schrieb am 12. September 
an Anton Vinck, der Nuntius Gi^opper habe am, 11. in einer Unterhal- 
tung mit dem augenblicklich in Köln anwesenden Provincial Hermann 
Thyräus sich ärgerlich geäussert, se in aula, revmi archiepiscopi Mogun- 
tini patrem Societatis conspexisse in parvo pileo et tunica brevi, habitii non 
satis convenienti presbytero gravi neclum presbytevo Societatis. Timere se, ne 
hoc pacto sacerclotalis dignitas vilesceret, et aiitoritas, fama atque existimatio 
Societatis in periculuin veniret (IX, 2 fol. 855). 

^ 'Impetravit rev'i^us nuntius apostolicus a senatu, ut liceat sacellum dilatare 
aut in convenientiovem locum transferre pluresque domos in usum nostruin 
coemere. Renovat senatus gymnasium, rev. p. rector habitationes fratrum 
multaque cubicula extruit' (Rhetius an Theodor Peltanus in Augsburg 
d. d. Köln 1574 August 16, IX, 2 fol. 848). 


527 1574. 695 

Allcj. 183 Brüder, darunter 69 Priester. Sept. ig. 

Köln. 22 Brüder. Vgl. den besondern Kölner Bericht d. d. 
1574 December 29, Nr. 529, der aber, da er nach der Ermordung 
von Kessel und Rhetius (October 26) verfasst ist, in manchen Punkten 
abweicht ^. 

Trier. 37 Brüder, darunter 15 Pinester. 680 Schüler: 17 sind 
Baccalaurei, 12 Magistri in artibus geioorden, 8 Baccaularei in 
theologia. Zahl der Gommunicanten loächst; es haben bei den Je- 
suiten com,mimicirt Pfingsten 670, Trinitatis 278, am 4. und ö. Sonn- 
tag nach Pfingsten, loo das Jubiläum Gregors XIII. verkündet lourde, 
1109, Assumpt. Mariae 788. Bekehrungen, Exorcismen. 

Mains. 50 Brüder, darunter 11 Priester. Im Mai lourde Anton 
Vinck lüiederum liector. 500 Schüler: 4 sind Licentiaten der Theo- 
logie, 23 Magistri artium geworden. 60 Convictores. Seelsorgerische 
Thätigkeit in Mainz und Umgebung, allgemeine Beliebtheit, Wohl- 
loollen des Ersbischofs^. 

Speyer. 11 Brüder, darunter 5 Priester. Zuioachs an Schülern, 
im letzten Semester sind 100 immatriculirt loorden. Schutz des Dom- 
kapitels, Gegnerschaft des Raths. 

Würzburg. 41 Brüder, darunter 9 Priester. Bekehrungen. Tod 
des Bischofs Friedrich, Neuioahl am 1. Dezember (Julius Echter): 
in principem clelectus est, quo meliorem ne optare quidem venisset 
in mentem, nam et in Societate nostra studiis Immanitatis infor- 
matus est et praecipiio semper amore una cum tota familia Socie- 
tatem seraper dilexit. Er fördert den Bau des Collegiums. De 
5 scholis tribus erigendis principis sumptibus iam pridem est cum fabris 
ex eius mandato actum; iion enim urg-endi facit finem rev^^"^, ut 
hie cursus phiiosophiae et duae lectiones theologicae legantur, quam- 
obrem etiam academiam extruendam censet, ut qui ad varias 
haereticorum universitates ex Franconia proficiscuntur, hac ratione 
10 detineantur nee ulterius haeresim inveliant. 

Forchheim. 2 Brüder und ein Coadjutor aus Würzburg sind 
dort auf Mission. Der Bischof von Bamberg fördert sie; gute Er- 
folge. 30 Bekehrungen. 

Fulda. 19 Brüder, darunter 7 Priester. Sorge für die Schule, 
34 Convictoren. Am 15. August 120 Gommunicanten bei den Je- 


^ Der frühere Bericht war bereits im Juli abgeschlossen (V fol. 277,282). 
— Am 11. October 1574 schrieb Rhetius an den belgischen Provincial 
Balduin ab Angelo — es ist das letzte erhaltene Schreiben des Rhe- 
tius — ; Intel' archiepiscopum Coloniensem et clerum tractatur de erigendo 
seminario ecclesiastico (IX, 2 fol. 363). 

- Rhetius an Balduin ab Angelo Oct. 11: Archiepiscopus Moguntinus fertur 
deinceps datunis eoUegio S. J. in eivitate stia Maguntina annis singulis 3000 
florenos, 200 maldra frnmenti et 20 vasa vini; eamqxie donationem speramus 
perpetuani liituram assentientibtis canonicis. Inde p. Joannes Michaelius mit- 
titui- Uuddei'stadium oppidum Saxoniae, cviius incolae multis annis adheserunt 
doctoriljus liaereticis, ut eos denuo doeeat x-ecta dogmata ecclesiae catholicae 
(ebd.). 


696 1574. 527,528 

Sept. IG. suüen, quod permagni ducendum est in locis Saxoniae et Ilassiac 
confinibus. Wohhoollen des Abts. Dum Societatis opera catholicam 
religionem restituit princeps, et mtilta rescindit, quae dissimulatione 
abbatum praecedentium invaluerant, . . senatus exercitiuin Augu- 
stanae Confessionis sibi concedi postulat; adsciscmitur rev. dominis 
capitulares et tota Fuldensis nobilitas, socii veniuut eam ipsara ad 
rem a quatuor principibus imperii potentissimis legati etiam minis 
armati. Imperatui* per literas Jesuitis, ut ante 15. diem urbe fini- 
busque Fuldensimn excedant; spargitur rumor, non modo Fulda 
sed tota Germania Jesuitas expellendos; varia in urbe hominumio 
facies, varia sententia. Optimus princeps nihil ea denuntiatione 
perterritus animo bono nostros esse iubet. Datur opera, ut catho- 
lici principes rem totara cognoscant. Interea aöigitur Camerae 
imperialis decretum, quo vis omnibus principibus et nobilibus viris 
addita poena interdicitur. Veniunt a summo pontifice, imperatore, 15 
archiepiscopis, principibus litterae; iubentur domino suo parere 
Fuldenses, et brevi tempestas omnis in serenitatem vertitur. An- 
toesenheit König Heinrichs in Fulda auf der Reise nach Polen; 
sein Wohliüollen gegenüber den Jesuiten. 

528. Ermordung der , drei Jesuiten Leonhard Kessel, Johann 
Rhetius und Nicolaus Faber durch den loahnsinnigen Jesuiten Ger- 
hard Fesch. Köln 1574 October 26. 

Oct. 26. Der schon seit längeren Jahren (vgl. oben Nr. 367, 432) geistig ge- 

störte Jesuit Gerhard Fesch, der nach seinem Aufenthalt in Fries- 
land zunächst einige Jahre in Würzburg'^ zugebracht hatte und dann 
157 1 nach Köln zurückgekehrt icar, erstach in einem Wahnsinns an fall 
die drei genannten Jesuiten. Das Factum erregte grosses Aufsehen. 
Noch am Abend des 26. October Hess der Rath der Stadt den Gerhard 
Fesch verhaften und an den folgenden Tagen einem Verhör unter- 
ziehen'^. Es ergab sich aus diesem Verhör^ unziveifelhaft, dass Fesch 
seit Jahren an Grössen- und Verfolgungsivahnsinn litt, dass er zioei- 
mal in Einzelhaft im Kölner Collegium hatte bewahrt loerden müssen, 
und dass er die That vollbrachte in der Wahnvorstellung, dass "die 
drei lierren beieinander weren und sich zusammen besprochen und 
underredt hatten, Avie sie ihnen, hern Gerharten, geissein und um b- 20 
prengen weiten'. Die Angaben Feschs, dessen Gedächtniss trotz 
seines geistigen Zustandes gut ivar, lourden durch die Zeugnisse von 
vier Jesuiten: Arnold Ilavensius, Johann Zanthenus, Alardus Francken 
und Gerhards Bruder Wilhelm Fesch erhärtet; als tcahrscheinliche 


Schreiben des Gerhard Fesch aus Würzburg 1569 ff. und sonstige Akten 
betr. seine Vermögen.sangelegenheiten beruhen IVfol. 199 und im Stadt- 
ai'chiv, Jesuitenakten. 

Vgl. Rathsprotokolle vol. 28 fol. 163 ff. Er tcurde später dem Erz- 
bischof ausgeliefert und starb im Gefängniss zu Kaiiej'siverth. 
Das Ve7'hör beruht im Stadtarchiv; ein Aicszug ist der ' Historia'' 
(vgl. S. 697 Z. 8) beigefügt. 


528, 529 1574. 697 

Ursache seiner Erkrankung ergab sich übermässige geistige Anstren- oct. 2G. 
guoig K 

1. Um der Entstehung von falschen Berichten vorzubeugen^ Hess 
der Jiath der Stadt eine "Erbärmliche und g'anz bedurlichc aucli 
wahrhafte Historia, welclier gestalt drei frome, gottfruchtige und 
hochgclertc priestere Socictatis Jesu durch einen wansinnigcn 
dessclbig'en ordeus liern Gerhardum Pcsch von Keuipcn in der 

5 Stadt Coln in dem Collegio novo Coronarum onversehenlich und 
jamerlich erstochen und ermordt worden seint' ausarbeiten und ge- 
druckt verbreiten^. 

2. Die Jesuitenakten enthalten einen kürzeren lateinischen Be- 
richt 'Narratio de occisis patribus Coloniae' Ilfol. 72 ;VIIfol.355 ; 
München Jesuitica 82 ''' fol. 85^. 

3. Das Decanatsbuch der Artistenfaculät (V fol. 75) enthält 
einen vom Decan Johann Nopel von Lippstadt verfassten Bericht^. 

529. Bericht über die Lage des Kölner Collegiums nach dem 
Tode seines ersten JRectors Leonhard Kessel. [Köln] 1574 Dezember 29. 

II fol. 70, Copie 17. Jlis. 

Status collegii Societatis Jesu Coloniensis in ministeriis et Dec. 29. 

exercitiis spiritualibus. 

10 Numerus sociorum et fratrum in Universum 20. Ex bis 9 

assidue vcrsantur in scholis, 3 in concionibus, confessionibus audi- 
cndis et in gubernatione domestica. 8 reliqui in domcsticis neces- 
sariis ministeriis ianitoris, emptoris, oeconomi, sartoris etc. 

Classes in scholis 6 sunt: etymologica, syntaxeos, poetica, rheto- 

15 rica, logica, physica. His a festo Omniuni sanctorum usque ad Nov. 1. 
promotionem philosophicam in artibus-'' accedit metaphysica et toto 
anno catechistica lectio diebus Veneris et evangelica diebus domi- 
nicis et festis. 

Numerus discipulorum fuit circa tertiam dominicam adventus 


^ Vgl. S. ö98 Änm. .5, Ueher einen an demselben Leideti erkrankten 
Jesuiten schrieb Anton Vinck am 25. März 1574 an Kessel (V fol. 251). 

■^ Zicei hs. Exemplare im Stadtarchiv. Den Drucken loar der Wortlaut 
der von Nicolaus Elgardus am 28. October gehaltenen Leichenpredigt 
beigefügt (vgl. de Baeker-Sommervogel l. c. VI, 1706). Ohne die letztere 
ist der Druck loiederholt von Reiffenberg, Mantissa S. 56. 

^ Diesen Bericht hat (mit verändertem Schluss) Georg Braun, der frühere 
Schüler der Kölner Jesuiten, in der lateinischen Auflage seines Städte- 
buchs I (gedr. 1612) im Index s. v. Colonia abgedruckt. Einen ein- 
gehenden Bericht enthält auch die hs. Historia gymnasii Trium Coro- 
narum fol. 341 ff., einen kürzern die Hauschronik (übersetzt bei Bianco 
l. c. I, 917). Vgl. auch Sachino l. c. IV, 45. 

^ Vgl. auch die Angaben Hermanns von Weinsberg II, 285 ff. 

^ Im Februar 1574 bestandeil 39 Baccälaureen das Examen pro licentia 
in artibus: 8 Moni., 13 Laurent., 17 Coron., 1 unbestivnmt. Die 45 
Studenten, welche im November 1574 das Baccalaureatsexamen bestan- 
den, sind nicht nach Gymnasien getrennt (Decanatsbuch V fol. 70, 76), 


698 1574. 529 

Dec. 29. 641 1, cum tameii diebus proximis cliscessissent circiter 20, maxime 
propter tiraorem pcstis. Itaque a caede illa triiim patrum b. m. 
scholae nmltum crevcrunt et in dies crescuut, nam ab exordio 
collegii nunquam ad summam praedictam pervenerunt. Veniunt 
antem discipuli bona ex parte e scholis vicinis, Juliacensi, Neoma- 5 
gensi, Embricensi, Monasteriensi, Dusseldorpiana, nonnulli etiam 
longius e Bnscodncensi. Discipliua eadem prorsus et diligentia 
quae hactenus, in qua nulla omnino aut mutatio aut remissio facta 
est, nisi fortasse in melius. 

Convictoribus, qui numero sunt 54. praecipua cura impenditur; lo 
nam praeter publicas praelectiones, quae illis cum externis disci- 
. pulis sunt communes, diligentissima ratio modestiae et studiorum 
habetur. Itaque adsunt illis perpetuo omnibus horis nocturnis et 
diurnis praeceptores 8, qui pro ratione aetatis et eruditionis distri- 
butos ita observant, ut nuUum dictum aut factum latere aut impune i5 
abire, nullum temporis momentum sine fructu aut pietatis aut 
studiorum dilabi possit. Günstige Wirkimg des häuflgeii Empfangs 
der Sacramente auf die Haltung der Schüler. — 

Hac ratione putamus fleri, ut hoc solum collegium plures liabeat 
discipulos quam reliqua universa, tametsi severior sit disciplina et 
minor peccandi licentia, sed nimirum ipsa per se virtus est amabilis. 20 
Quin et ex aliis quoque gymnasiis ad nos confitendi causa ventitare 
nonnulli solent. Hinc fit, ut octavo quoque die dominicis diebus 
magnus sit numerus confitentium et communicantium, et videatur 
collegium esse non tam scliola studiosorum quam monasterium reli- 
giosorum. — 25 

Et haec quidem de scholis. Jam conciones (praeter extraordi- 
narias diversis in locis) fiunt in S. Ursula diebus dominicis et 
festis, ad S. Mariam in Capitolio diebus Veneris; confessiones vei'o 
(praeter domesticas pene quotidianas) in aede metropolitana diebus 
Veneris et sabbati et aliis profestis. 30 

Intermissae autem sunt a morte patrum praelectiones publicae 
theologicae duae: una inisaiam doctoris Rhetii, altera scholastica docto- 
ris Arnoldi Havensii, quarum neutra hactenus continuata est, aut etiam 
hoc rerum statu propter nostrorum paucitatem et rerum necessaria- 
runi inopiam continuari poterit, nam doctor Arnoldus praeter con-35 
ciones S. Ursulae et in Capitolio supradictas, praeter confessiones 
summi templi, suscepta totius collegii cura^ tantis distinetur occu- 


Diese Zahl führt auch die Historia gymnasii fol. 354 an ; sie erwähnt 
gleichfalls, dass seit dem Tode der drei Jesuiten 'reperisse certius aliquod 
promijtiusque iiiter coelites patrocinium viai sunt socii'. Am 10. Juni 1674 
betrug die Zahl der Schüler nach einer Angabe des Ehetius 589 (IX, 
2 fol. 803). 

Arnoldus Haven.Hus loar nach dem Tod, von Kessel und Ehetius der 
einzige Profess der 4 Gelübde in Köln (vgl. die Verhöre). Ueber seine 
Wahl zum Eector berichtet die Historia gymnasii fol. 354: Itum est iu 


529 1574. 699 

pationibus tarn domesticis quam externis, ut potius de oneribus all- Dec. 29. 
quid Sit detrahenduifi quam agg-ravandum, cum in aliis collegiis 
soleant esse non pauciores 40 aut ctiam 50, qui eiusmodi labores 
sustineant. 

5 Status collegii in subsidiis temporalibus. 

Ex numero sociorum et fratrura, quos diximus esse 20, 9 vel 
10; ut supra quoque significatum est, assidui sunt in ministerio 
convictorum. Itaque^ quia Ulis serviunt, cum illis quoque vivunt. 
Keliqui non aliunde quam ex eleemosynis piorum hominum susten- 

lotantur, quae quales quantaequc sint, liac fidei et morum corruptela 
et in tanta annouae difficultate facile a prüden tibus iudicatur^ Et 
quia fortassis non desunt qui putent, nos convictorum commodis 
iuvari, eos scire et perpendere velimus, quid emolumenti sperari 
possit convictoribus hoc tempore, qui non solvunt ultra 44 taleros 

15 et ita tractantur, ut nee ipsis nee illorum parentibus aut curatori- 
bus ullum velimus querelarum locum relinqui. Deinde etiam si 
aliquid superesset, nobis tarnen (ut norunt omnes qui non Ignorant 
institutum Societatis) non licet vel tantillum inde capere vel etiam 
sperare emolumenti, qui iubemur omnia ministeria nostra in proxi- 

20 morum utilitatem exhibere gratis, ut non magis ex convictoribus 
et scholis quam ex aliis pietatis officiis, concionum, confessionum 
quicquam liceat tamquam mercedis loco accipere. — 

Mercedem igitur cum a solo deo expectemus, quia tarnen non 
possunt spiritualia administrari sine temporalibus propter varias 

25 liuius vitae necessitates, , quibus, dum in hoc mortali corpore degi- 
mus, obnoxii sumus, in victu et vestitu, ob id admittunt collegia 
Societatis, immo et requirunt, sustentationes et subsidia, sive ex 
eleemosynis incertis et quotidianis sive e dotationibus et pröven- 
tibus certis ac annuis. 


suffragia a domesticis, contra atqiie Societas consuerat, rectorque nominatus 
p. Arnoldus Havensitis, cuius tarn insolentem electionem tametsi minime ratam 
liabuerit rev. p. generalis, per triennium tarnen id ei munus prorogavit. 

1 Am, 21. September 1574 hatte Rhetius an den am Hof des EB. von Mainz 
in Aschaffenhurg lebenden Jesuiten Ludwig Bacrelius über die Armuth 
des Kölner Collegs geschrieben : Vakle inops illud est a vinariis, frumen- 
tariis et a peciiniariis proventibus, sed solis piorum hominum eleemosynis te- 
nniter sustentatur, nee vitari potuit, quin incideret in magnum aes alienum, 

- non culpa iilla eorum, qui praesunt, sed iniquitate temporum et summa an- 
nonae caritate et quia domus Societati necessaria [das Haus zum, Stern] 
magna comparata et usibus fratrum accomodata lioc anno fuit. — Excellentior 
profecto atque fructuosior coram deo est illa eleemosyna, quae confertur in 
pauperes ministros ecclesiae, quam quae ceteris datur. Itaque propter Christum 
oramus, x\t ex illa pecunia, quae per te [im Namen des EB. Daniel] pau- 
peribus Christi distribui debet, inopi collegio Coloniensi largiaris eleemosynam 
— si tarnen pace et bona venia archiepiscopi, rev. p. n. provincialis atque 
rectoris tui doctoris Antonii Vinck fieri id possit (IX, 2 fol. 357). — Am 
14. Juli 1574 hatte Hz. Ernst von Bayern dem Gollegium durch Yer- 
mittlung des Dr. Johann Sioolgen 80 Thaler geschenkt (Tagebuch), 


700 1574—75. 529, 530 

Dec. 29. Proveiitus autem collegü certi annni et perpetui: 

1) 100 floreni brabantici super civitatc Antverpicnsi, 

2) 100 similes floreni a Buscoducensibus, sed nee lii nee Uli 
solvuntur propter tunmltus bellicos. 

3) proventus 65 dalerorum a fratre quodam nostro Kempensi liuic r> 
collegio assignatns hoc anno 1574, cuius nuUa adliuc pensio eessit. 

4) Proventus postremo non perpetui sed ad certos annos 150 
floreni brabantici, quorum 100 ad annos quatuordecim Bruxellis, 
50 ad annos octodecim Buscoducis soivi deberent, sed nee ex his 
quicquam propter eadem bellorum incommoda accepimus. lo 

Proventus igitur incerti sunt et dubii, sed onera et gravamina 
annua certa. 

1) Enim ex gymnasio collegü sive bursa nova Trium Coro- 
narum, quae pertinet ad ius senatus, nuinerainus senatui singulis 
annis 30 taleros. i5 

2) E doraibus variis, quae paulatim ob usus necessarios 
coemptae sunt, pensiones sequentes solvuntur: e domo Lilii 4 flor. 
rlien.; e domo Stellae^ 10 aurei, e domo Spiritus sancti 8 aurei et 
34 albi. 

Praeter haec omnia magno aere alieno collegium propter 20 
necessarias cmptiones aedium et reparationes obligatur, cuius quidem 
partem nonnullam ex cleemosynis diversorum solvimus. Restant 
autem 651 daleri. Neque quicquam habemus hac liora dorai ad 
eam summ am dissolvendam et reliquos sumptus domesticos susti- 
nendos praeter 20 daleros, cum Interim nihil sit provisum in penu, 25 
non frumentmn, non cerevisia, non ullum leguminum genus, non 
ligna, non butyrum nee casei nisi pauci, non pannus laneus aut 
lineus. Anno 1574, 29. Decerabris. 

530. Kölner Jahreshericht über das Jahr 1575, verfasst von 
Heinrich Ilaveriis. Köln 1575 November. 

II fol. 74, Original. 

November. 20 Brüder, davon 8 Priester, 5 Lehrer, reliqui corporis mini- 

steria obeunt^. Kttrz nach der Ermordung der drei Jesuiten starb so 
M. Arnold Slusius. Trauer der Brüder über diese Unglücksfälle. 
Excitavit eos non paruni rev. p. Francisci Costeri adventus, quem 
rev. p. generalis his diebus restituit, quo duce domi forisque exi- 
mium in pietate et literis tructum colligendum speramus. Votorum 
Jan. i. renovationem bis fecimus, Calendis Januariis et die bb. Petro et 


1 Das Haus zicm Stern icar am 29. jlpril in den Besitz der Jesuiten 
übergegangen (IX, 2 fol. 291). lieber die Häu.'ier und sonstigen Immo- 
bilien der Jesuiten beruht eine Menge von Akten (Correspondenzen, 
Verträge, Quittungen über die gezahlten Hausmiethen, Balirechnungen 
etc.) im Archiv der Studien.üiftungen. 

2 Folgt ein langer Bericht über die Ermordung der drei Jesuiten am 
26.'October 1574, vgl. oben Nr. 528. 


530 1575, 701 

Paulo apostolis sacro , parati ad pietatem animi confessionibus, juni sy. 
ciliciis, flagellis et id' geniis poenitentiis. Invisit nos aliquoties vev, 
p. provincialis ^, cuius humanitate et pia admoiiitione mirmn qiianto 
virtutum et iuvandae christianitatis amore inflammati simus, quibus 
5 forte exemplis permoti plerique ad vitae nostrae rationera aspira- 
runt, quorum duo ad tyrocinium Trevirense admissi, zivei andere 
sind an der Fest gestorben. — 

Convictorum numerus solito auctior est: 70 numerantur, quibus 
ea cura adhibita, ut perniciosis a communi coetu primum amotis 
ceteros non secus ac pueros in quamcunque partem flectere possi- 

lomus, corpore etiam et natu praefectis multo grandiores. Ihre gute 
Haltung. — Errata sua in coenaculo publice agnoscunt et in terram 
prostrati iunctis manibus veniam sibi dari petunt. — Sie icetteifern in 
Gebeten, Fasten. Ein eingeschlichener Cdlvinist lourde bekehrt, Alius 
in caelo se agerc aiebat, dum in collegio esset; ita moruui in sociis 
suavitas et lenitas affabilitasque sermonis animuni iuvenis concilia- 

afiverat. 14 ex bis ad Societatis institutum contendunt. iuvenes suavis- 

simis moribus nee minori ingenio et pietate. Unus magister, alter 

pliysicus, ceteri logici et rhetores, praeter duos grammaticae studiosos, 

adhuc rudiores, quos, ut Trevirenses novicios^, ita fere instituimus. 

Ad scholas tanta hoc anno facta accessio quanta nunquam; 

20 numerus discipulorum 700 maior fuit. Vortrefflichkeit aller. Ut 
primum ad nos veuiunt, anteactae vitae generalem confessionem 
instituuut, singularum classium praeceptoribus privatam in eam 
rem curam et diligentiam conferentibus. Qua ratione effectum, ut 
falsis in fide opinionibus et perdita vivendi consuetudine rciecta, 

2r)plurimi in viam rectam redierint, deum vehementiori cultu venc- 
rantes. Ihr Eifer im Gebet und Gehorsam. 7 pluresve ad Soci- 
etatera propendent. 

Dialogi hoc anno exhibiti tres, in philosophia baccalaurei creati 
21, magistri 12^. Conciones habentur in Capitolio et divae Ursulao, 

so templo, ad quas optimi quique magna celebriiate ex tota urbe con- 
fluunt, genere et doctrina insignes, longissinie licet a templo absint, 
comites aliquando cum tota familia, ncc videntur sibi concionem 
audivisse, nisi nostrae interfuerint, asseruntque uno ore oiniics et 
vehementer approbant, nusquam nee perspicue magis, nee maiori 


Hermann Thyräus. 

Die Zö(/lincje des Trierer Novizenhauses seit seiner Einrichtung im 
J. 1569 (s. oben Nr. 412) bis zum J. 1670 sind, sämmtlich aufqez'dhlt in 
einem Verzeichnisse, tcelches sich im Stadtarchiv, IJs. der Gymnasial- 
bibliothek S» Nr. 119 befindet. 

Nach dem Decanatsbucli der ÄrtistenfacultUt (V fol. 16, 80) bestandefi 
im Februar 1575 im ganzen 43 Candidaten das Examen pro licentia, 
davo?i 15 Moni., 14 Laur., 14 Cornn.; zu Baccalaureen 'wurden im No- 
vember 61 Artisten befördert, davon 18 Mant., 15 Laur., 28 Coron. 
Obige Angabe über die Baccalaureen bezieht .sich ivohl noch auf No- 
vember 1574 (vgl. oben S. 697 Anm. 5). 


702 1575. 5SÖ 

November, cum libertate vitia carpi, fidem et pietatem edoceri. Quanta vero 
animarmn consolatione, quo friictu, aciilei docent in aiiditorum 
animis relicti. Einzelne Beispiele. — Semel contra praebendarum 
nundmationes instituta concione iuvenis qiiidam a nefandis raerci- 
bus ita deterritus fuit, ut beneticiiim, quod habebat, alteri offerreö 
et strictissime se Carthusianorum solitudini adiungere cogitarit. — 
Habita est in publica schola de pontificis opt. max. auctoritate oratio 
Omnibus theologis, iurisperitis, philosophis viris clarissimis praesen- 
tibus, excitata non parva admiratio, incensi pietate auditores, ful- 
citi in fide. Extra urbem quoque concionatum excurrimus, scd lo 
quod pauci essemus, rarius expetiti uihilominus praeter Neomagenses 
ab aliis saepius, itum etiam ad infirmos. Saepe quoque ad nos 
consilii causa ventum est et e Beigio de rebus controversis per- 
scriptum, quibus quam potuimus, tulimus opem. Sacras confessiones 
in templo metropolitano unus, alii domi excipiunt. — 15 

Sacellum, ad quod summa cum gratulatione civiuni et matronarura 
laetitia nunc etiam externis aditus patet, auctius et augustius redditum 
est, ornatum miriflce. Wöchentlich 120 — 130 Communionen, fast täglich 
Beichten. — Videraur Coloniensibus omni dominica sacrum diem Pa- 
schae agere, mirantur pietatem, stupent confitentium et communican- 20 
tium modestiam. Terror 'quidam ex attentione precum iniicitur, nee 
est, qui non honorem deferat deo, dum aut in terram se abiiciunt ho- 
mines barbari, aut pedeni ab ingressu territi reflectunt. Praeter 
extraneos 200 plus minus ex discipulis de tota vita generaliter 
confessi sunt. Communicantium numerus a Pentecoste, quo tem-25 
pore sacellum primum externis patefactum est, ad Novembrem 5460; 
haereseos absoluti aliquot, libri pestilentes a variis varli traditi. — 
In virginibus et matronis quibusdam singularis elucet sanctitas. 
Quatuor castitatis vota nuncuparunt, aliae ciliciis, funibus, verberibus 
carnem edomant. Nonnuilae paupertatis tanto studio accensae, utso 
maximis opibus in pauperum usum coniectis quaesito vivere cupiant. 
Accidit res relatu et admiratione digna: virgo orationi in sacro 
attentius vacans annulura aureum, cuius palae nomen Jesu Im- 
pressum erat, ab angelo accepit, testem desponsationis. Eadem 
frequenter a corporis sensibus in deum abripitur. Alia generesf) 
insigni clara omnem ab se muliebrem ornatum, inaures, annulos, 
cingula, torques aureos abiiciens in pauperes contulit. Ea denique 
de Societate apud multos opinio est, ut quicquid precati simus, huic 
petitioni deum praesto esse existiment. Hinc rebus omnino aut 
propo perditis ad nostras preces, ceu sacram anchoram, confugiuntio 
aiuntque earum se beneficio plerumque molestia liberari. Civis affecta 
Vixletudine graviter e collo et faucibus laborabat, cui cum nulla 
medicina occurri posset, novi sacerdotis, qui ineunte aestate pri- 
mum apud nos sacrum solenni ceremonia fecit, ablutionem petit; 
ea, quod serius aegroto iam pranso apportaretur, in diem posterum 45 
asservata mane rubentis et sanguinolentae speciem habuit magno- 
que honore sumpta periculo infirmani levavit. Populi in nos stu- 


530,531 1575. 703 

clium multo auctius est, quam fuit. Arcliiepiscopiis accepta clade November 
centum aureis tenuitati nostrae siibvenit; clerus per singnla collegia 
liberalem elemosynam dedit, seiiatus et consules iniiina miilta pro- 
lübuerunt, et, quem primum iiominasse oportuit, rev'""'^ nuncius 
5 apostolicus ^ nunquam Societatem excusare . tueri et auctorltate 
sua auxilioque fovere desinit. Praedivitum matronarum, honesto- 
nim civium, nobilium virginum caritate et rauniflceutia frequentcr 
sublevamur. — Coloniae Agrippinae 1575 Novembris. 

531. Der 2)äpstliclie Nuntius Kaspar Gropper hestätigt auf bcc. is. 

\o Bitten der Kölner Jesuiten die von diesen eingerichtete Sodalitas 

seu confraternltas virginis Mariae, von tcelcher die Jesuiten iiisig- 

nem fructum ex discipulis propter incrementa pietatis, devotionis 

et literai'ii studii erioarten ^. Er erkennt die Statuten dieser Soda- 


1 Der Nuntius Kaspar Gropper. 

2 Die Mariensodalitätcn (marianischen Congregationen) gehen zurück auf 
eine im J. 1563 durch den Jesuiten Johann Leon aus Lüttich in Born 
erfolgte Gründung. Der römischen folgte eine Sodcdität in Douay. 
In Deidschland icar die erste die Kölner Sodalität, 'welche Franz Coster 
einrichtete und die sehr bald Nachahmung in den übrigen deut.scJien Colle- 
(jien fand. In dem vol. XV sind eine grössere Anzahl von Briefen und 
Berichten dieser Sodalitäten (1577—1691) enthalten; danach begann die 
Sodalität in Köln am 4. Mai 1576, in Trier Frühjahr 1577, in Mainz 
am 21. Juli 1577, in Würzburg und Fidda Herbat 1577, in Ingolstadt 
Fnde 1577; in Innsbruck am 20. Januar 1578, in Speyer und München 
Frühjahr 1578, in Heilig e7i.'itadt und Dillingen auch 1578, in Pont-ä- 
Mousson 1580. Mitglieder der Sodalität tcaren zunächst die Zöglinge 
der Je.mitenschiden, in erster Linie die ConvActoristen ; ausserdem edier 
bildete man eine Gruppe aus älteren Theologen (man suchte besonders 
geistliche Würdenträger zu geioinnen: Nuntien, Bischöfe, Aebte, Cano- 
niker u. s. u\) und aus Laien. Mitgliederverzeichnisse liegen vor für 
Köln 1576—1588 (Stadtarchiv) und für München 1579 (V f'ol. 147-164: 
188 Mitglieder, davon 32 Clerici [unter ihnen die Nuntien Bortia und, 
Ninguarda, Minutio Minucci u. s. ivj, 26 domini saeculares [darunter Her- 
zog Wilhelm] , 80 Studiosi; vgl. Theiner l. c.III, 8). Die Pflichten der Mitglie- 
der .sind in Gropj^ers Urkunde aufgezählt ; die eingehenden Stcdut.en der 
Kölner Sodalität sind dem Namenverzeichniss vorgeheftet. — Die Sodalität 
i.it im Wesentlichen eine Schule inrichticng, hat aber den ausge.Hprochenen 
Nebenzweck, durch die Schüler auf die Kricachsenen zu icirken: ut 
primum iuventtis ipsa in fiele et religione catliolica probe institut.a mores assu- 
merent christiano liomine dignos, ac deinde exeniplo et salutavibus adhortatio- 
nibiLs non soliim reliquos süos condiscipulos, sed et hospites, apud quos de- 
gunt, et alios cives quoscunqtie vel studiosos, imo parcntes etiam suos in fide 
catholif.a confirmarent et in sanctitate vitae instruerent. Wie die Mitglieder 
dieser Aufgabe gerecht tvurden, lässt sich an der Hand der Berichte 
in vol. XV verfolgen. Hier konnte aus Rücksicht auf den Raum nur 
Nr. 541 Aufnahme finden, das den Charakter dieser Berichte gut 
wiedergiebt. — lieber die Sodcditüten exi.ftirt eine ziemlich reiche Lite- 
i'atur: Vincent, Des congregations de la tres saifite Vierge, in den 
Precis historiques 1854, S. 297 ff. ; Löffler, Zur Jubelfeier der Mctria- 
nischen Congregation, 1884; Niederegger, Der Studenteribimd der maria- 
ni.'ichen Sodalitäten, 1884; Delplace, Histoire des Congregations de la 
S, Vierge, 1884; Sengler, Les congregations de la tres sainte Vierge, 


704 1575—76. 5äl,532 

Dec. 18. lität an und gestattet ihre Ausdehnung über den ganzen Bezirk, für 
den er als Nuntius bevollmcichtigt ist^. Den Mitgliedern verleiht er 
eine Anzahl von Ablässen. Köln 1575 Dezember 18. 

XV pag. 1, gleichzeitige Copie; Druck, Beiffenherg I, Mant. S. 63. 

532. Jahresbericht der rheinischen Provinz, verfasst von Jo- 
hannes Busäus. Mainz 1576 Januar 1. 

XIII fol. 174, Original. 

Jan, 1. Allg. 182 Brüder, darunter 20 Prof essen, 35 Priester; 27 No- 

vizen sind 1575 dazu gekommen. 

Köln. 20 Brüder, darunter 8 Priester. Vgl. den besondern 
Jahresbericht d. d. 1575 November, Nr. 530. 

Trier. 40 Brüder, darunter 10 Priester, 16 Novizen. Octo- 
decim in novitiorum nuraeruni ex hoc coUegio allocti sunt, et in 
his tres artium magistri. Widerstand der Eltern eines Novizen, 
700 Schüler, quorura multi octavo quoqiio die utroque confessionis 
et eucharistiae sacramento utuntur; multi ad institutum nostrumr. 
anlielant. 12 sind Magistri artium geioorden. Wohhoollen des 
8tadtraths. 

Mainz. 43 Brüder, darunter 12 Priester. 400 Schüler. Tre-s 
ex iis ad numerum Societatis adiuncti sunt, plures idem impense 
flagitant. 5 sind Magistri, 8 Baccalaurei in artibus, 5 Baccalaurei 
in theologia geioorden. 50 Convictoren. 2 junge Priester (principis lo 
alumni) sind aufs Eichsfeld geschickt loorden. Zunahme der Beichten 
ttoid Bekehrungen. In einem benachbarten Ort vertritt ein Jesuit den 
Pfarrer ein halbes Jahr lang: Is concionibus multos ad catholico 
ritu confitendum traduxit, catechismum haereticum, qui publice 
in scliolis praelegebatur, sustulit catholicumque in eins locum resti- 
tuit. — Adrainistratum aegris est extremae unctionis sacramentum, 15 
cuius usus inibi ab annis 30 erat intennissus. Ein Jesuit predigt 
im Dom. Promulgatio iubilei ^ contra omniura expectationem, quod 
nomen indulgentiarum in summum odiura inde ab illo oranium 
eiTorum architecto in Germania vocatum sit, exitus habuit felicissi- 
raos. Parochi urbis ad coUegium nostrum vocati sunt, ut de ratione 20 
tantas condonationes in vulgus divulgandi instituerentur. Darauf 
grosser Zulauf des Volks. Der Erzbischof publice edicto concu- 
binas omnes e tola dioecesi exterminari iussit. 

Speyer. 11 Brüder, darunter 4 Priester. IVachseoi der Schülerzahl; 
theatralische Aufführungen. Bekehrungen. Der der A. C. anhangende 
Stadtrath von Speyer erklärt, se Jesuitas, quod contra concordiae 
inter cives et ecclesiasticum ordinem pactiones a clero inductiaö 


1885. Vgl. auch Th. Kohle, Die kirchl. Bruderschaften und das reli- 
giöse Lehen im modernen Katholicisvius, 1895. Für die Kölner Grün- 
dung besonders vgl. Beiffenherg l. c. 1, 156 ff'. 

1 Für diesen Bezirk vgl. Nuntiaturherichte l. c. I, 726. 

2 Das Jahr 1575 tvar ein Jubeljahr, 


532 1576. 705 

essent, tueri non posse ; esse novum seditiosoriim hominum genus, Jan. i. 
qui etiam a catholicis in religionis capitibus longe dissideant, qui 
nuiltis ante praeiudiciis in Gallia a summo senatu atque academia 
Parisicnsi damnati sint, qui in publica religionis pace non sint 
5 comprehensi. P. Gregor XIII. , der Kaiser Max IL und König 
Heinrich III. von Frankreich vericenden sich jedoch für die Jesuiten. 
Würzburg. 38 Brüder, darunter 10 Priester, praeceptores 7, 
discipuli 11, adiuiores 10. Das für 40 Alumnen eingerichtete bischöf- 
liche Seminar luächst; die Praelaten der Diöcese loollen auf Veran- 
lassung des Bischofs auch 40 Alumnen halten. Vier junge Priester 
(Alumnen) sind auf Mission in Fi'anken, 400 Bekehrungen. Bemüh- 
ungen des Bischofs, eine Universität zu begründen^. Zunahme der 
Beichtenden, Bekehrungen. Vor seiner Consecration zum Bischof hat 
Julius Echter spiritualia exercitia omnibus rebus necessariis, hoc 
est ieiunio, cilicio, flagello adliibitis, magno animi sensu atque 
voluptate i3erfecit, acturuinque se deinceps cum praecipuis quibus- 
que ecclesiasticis viris conflrmavit, ut praesentissimam banc corri- 

logendae vitae medicinam ne negligant. 

Forchheim. Die, Mission ist, trotzdem utriusque senatus Forche- 
mensis et Bambergensis primarii atque ipse rev'""^ praesul Bam- 
bergensis omni studio contonderunt, Societatem nostram in iis loeis 
retinere, quia aliter rev. patri provinciali visum est, zurückgezogen 

itiworden ingenti dolore civium. 

Fulda. 20 Brüder, darunter 7 Priester, ö Magistri, der Rest 
coadjutores. 80 Convictoren; lebendiger Zulauf zur Schule. Der 
Abt lässt ein neues Golleglum bauen j seine zvachseoiden Veo-dieoiste 
um die Jesuiten. Egit cum nuncii apostolici comite^ de scminario 
amplificando, de restituendis monasteriis. 

Eichsfelder Mission. 6 Brüder, darunter 2 Priester. Haec ditio 
adyersae religionis principibus omni ex parte cirumsepta est. Ea 

20 ratio administrandae utriusque reipublicae hactenus fuit, ut cuique 
utram religionem sequi vellet, liberum relinqueretur. Pastores 
curatoresve animarum catliolicos vix habuit sex, cum tarnen tota 
pagis 180, oppidis 8, duabus magnis civitatibus contineatur. 23 
habuit nobilium familias, quae Augustauam sequerentur Confessio- 

2r)ncm; i^agi tantum. 5 sunt, qui nunquara ab avita maiorum fide 
discedere voluerunt. Die Reise des Erzbischofs durch das Elchs feld 
hat viel genutzt, ebenso die loeitere Reise einer bischöflichen Commis- 
sion, zu der 2 Jesuiten zählten. Jetzt grosser ümschioung zur katho- 
lischen Lehre. Aus Ileiligenstadt und Umgegend sind 2466 Per- 
sonen geflrmt toorden, darunter viele Achtzigjährige. Grosse Hoff- 
nungen. 


1 


Wegele, Universität Wirzburg I, 166 ff. 
2 Nicolaus Elgardus, für dessen Anwesenheit in Mitleldeidschland vgl. 
Theiner l. c. II, 89 ff., soivie besonders seinen Bericht über Fidda und. 
das Eichsfeld an den Cardinal von Como, d. d. Duderstadt 1576 Mära 9, 
ebd. S. 74 ff. 

Jesuiten-Akten. 45 


706 1576. ÖS3,534 

533. Bericht der Mariensodälität in Köln. Gründung der 
Sodalität und erster Aufschioung. Köln 1576 September 1. 

XV pag. 31, gleichzeitige Cojne. 

Sept. 1. Die JSodalitas ist am 4. März 1576 von 30 Schülern des Trico- 

ronatums gegründet icordeoi^; sie zälilt augenhlicldich 200 Mitglieder, 
die sämmtlich Schüler des Tricoronatums sind. Veranlasst durch dieses 
Beispiel haben plerique s. tlieolog-iae studiosi et in philosophici ma- 
gistri cogitarunt de imitanda adolescentum praedictorum institutione, 
ac proinde etiam ipsi lianc sodalitateni iisdem plane legibus, quibus 
Studiosi reliqui araplexi sunt, statutis etiam quibusdara ordinatio- 
nibus tlieologis et viris gravibus consentaneis. Diese Gruppe zählte 5 
im April 20, im August 60 Mitglieder, inter quos sunt plerique s. 
theolügiae doctores, item tlicologiac et iuris licentiati, baccalarii et 
candidati, diversorum collcgiorum canonici et vicarii, diversarum 
ecclesiarum pastores et sacellani, diversorum monasteriorum patres 
et moderatores, diversorum etiam ordinum religiosi et ex singulis lo 
gymnasiis aliquot magistri. Der Weihbischof von Speyer, Heinrich 
Fabricius, loird Mitglied^. — Ex Ubiis Kalendis Septembris 1576. 

534. Kölner Jahresbericht über 1576, veofqsst von Andreas 
Vermadius. Köln 1576 Dezember. 

II fol. 78, Concept. 

Dec. Im Colleg sind 19 Brüder, davon 7 Priester, 6 Lehrer, 6 coad- 

iutores temporales. Ihre treffliche Ilcdtuoig. 50 Convictorisien, die 
alle 8 Tage beichten und communiciren. Ihre gute DiscipUn und 
ihre frommen Uebungen. Quidam omnino puer tanta erga ss. domi- 
nici corporis sacramentum religionc movebatur, ut, cum sibi venia ir. 
communicandi denegata foret, hoc ipsum parenti suo scriptis ad 
eum literis conquereretur. Alius niedici consilio persuasus, dum 
nescio quo morbo affligeretur, ut in Quadragesima carnibus vesce- 
retur, dixit: Malo, ut hie morbus nie affligat, quam ut carnibus 
vescens ecclesiae mandatura infringam. Während der Fest ist von 20 
den Insassen des Collegs loiederum keiner erko'ankt. — Habuit 


Nach dem, Namenverzeichniss (dessen Ueberschrift laittet: 'Anno domini 
1576 die 4. Martii rev. -p. Franciscus Costerus Mechliniensis S. J. theologus, 
Primarius fundator Coloniae Agrippinae inter stndiosos collegii Societatis Jesu 
sodalitatem b. Mariae virg-inis instituit et primo fundavit') ivaren es 85: 
7 Physici, 7 Logici, 8 Rhetores und IS Poetae. Am 4. April 'rev. p. 
Franciscus Costerus eandem sodalitatem inter theologos instituit'. Nach dem 
Namenverzeichniss luurden bis zum 1. September im Ganzen 243 Mit- 
glieder aufgenommen, von denen e. 40 zu der ziceiten Gruppe gehörten. 
Am 15. August. Von bekannteren Persönlichkeiten jvaren damals be- 
reits aufgenommen: April 4 Johannes Stempelius (Bürgerm,eister von 
Gouda, der in Köln in der Verbannung lebte), Juni 3 Nicolaus Elgar- 
dus, Juni 6 M. Johann Barvitius (iur. cancl., der spätere Orator ilimi 
ducis Bavariae Guilielmi), Aug. 2 Theodor Graminäus (iur. lic. praeceptor 
illmi ducis Juliacensis Johannis Wilhelnii). Auch eine Anzahl von Mitglie- 
dern der Kölner Stiftsgeistlichkeit hatte sich bereits aufnehmen lassen. 


hoc anno res literaria foeliciorem progressum, quam quis eo tem- dcc. 
pore sperare ausus fuisset, quo studia penitus distrahenda crede- 
bantur propter ingruentem pestilentiam ; nam ad eam lectionem, 
qua variae de conscientia quaestlones explicantur, 150 convenirc 
5solent: in grammaticae humaniorumque literarum scholis auditores 
numerantur 380, in reliquis theoiogorum et philosophorum ordini- 
bus 150, ex quibus"' philosopliiae magistri creati et licentiati 15, 
baccalaurei 35^. Praeter consuetas liactenus exercitationes schola- 
sticas accesserunt lectiones tres, una matliematica discipulis per- 

10 quam grata ^, altera casuum conscientiae, quam singulari voluptate 
multi coraplexi sunt, ut auditorum numerus iam supra indicatus 
declarat; tertia tlieologica, qua studiosis iis praecipue, qui sodalitio 
b. virginis nomina sua consecrarunt^, explicata est sacra scriptura. 
Habuerunt etiam hi suas de rebus fidei disputationes singulis septi- 

15 manis, non sine exigua auditorum utilitate, in quibus idem ille pater, 

qui sacram scripturam ipsis exponit, praesidis munere fungebatur'''. 

Bis lioc anno de inore studia renovata sunt, semel ineunte 

aestate, semel in Novembri, insigni semper ceremonia et ea, quae 

in Studiorum renovatione adhiberi solet, religiosa celebritate. In 

2opriore quidem brevi eleganterque conscripto dialogo, ut stu- 
diosis expeditum iter ad virtutem monstraretur, ratio ob oculos 
posita est parandi veram gloriam ac solida praemia. Suadebat 
unus, per honorem iter eo faciendum esse, alius opum affluentiae 
hanc laudem deferebat, et cum alii aliud videretur, ea tandem 

25 optima ad veram foelicitatem perveniendi ratio iudicata est, divinum 
timorem cum bonis literis coniungere; quod quidem ita esse res 
ipsa mox declaravit, neque enim aliis quam iis, quorum in utroque 
genere industria magis enituisset, decreta sunt praemia. Quae qui- 
dem omnia spectantium animos mirifice recrearunt; diligentioribus 

30 ad maiora calcar addiderunt, segnes ad saniorem mentem revoca- 
runt. Im November ^ hei der zioeiten Aufführung, grosser Zulauf, 
inter quos aliquot illustres comites, barones, praelati, doctores et 
alii viri autoritate praestantes fuerunt. — 
« Lücke für die Zahl. 


1 Nach dem Decanafshuch der Artisten (V fol. 82, 87) bestanden im Fe- 
bruar 1576 das Examen pro Ucentia im ganzen 31 : 7 Moni.., 11 Laur., 
18 Coron.; im November 1576 das Examen x>ro baccalaureatu im ganzen 
66, die nicht nach Gymnasien getrennt sind. 

^ Vgl. den Lectionsjolan 1576 November 1 bis 1577 November 1, gedr. 
Pachtler l. c. I, 280 (vgl. Reiffenberg 1, 169). 

^ Die Marie7isodalität, vgl. oben S. 708. 

^ Am 16. Mai 1576 trug der llector Hermann Fabricius Stralensis in 
einer Univei^sitätssitzung vor: a parocliiavum ludimagistris ad so, delatnm 
esse, multos passim ex Belgio adventarites exules clancnlarias st'.liolas adaprire, 
quibiTS praeterquaiu quod publicis scholis (dum civium lilios ad so allicerent) 
essent iniurü, etiam iuventutem liaeresi sua inficerent perderent(iue. Franz 
Coster und zwei andere Professoren erhielten den Auftrag, mit dem. 
Stadtrath darüber zu verhandeln, sed caruit facultatuin conatus successu 
(Decanatsbuch der Artisten V fol. 85 v; ßectorat.<ibuch V fol. 55), 


70Ö lote. 534 

Dec. Omnes fere Studiosi cum primuni ad gymiiasium acceduut, 

anteactae vitae generalem confessionem iiistituunt, concionibus, 
exhortationibus, missae sacrificiis tanta intersunt religione, ut et 
bonum odorem apud quaniplurimos illorum exenipla edant, et mul- 
torura spectantium animos potenter permoveant. Maior numerus 5 
non solum quolibet niense sed vel singulis quindenis, vel octavo 
quoque die facta confessione sacratissimum dominici corporis sacra- 
mentum frequentat. Ein prudens vir, der einer solchen Feier bei- 
wohnte, hat erklärt: Sacra communio optima est disciplinae magi- 
stra, cum illud efficiat, ut amore lionesti divinique numinis cliari-10 
täte potius, quam timore poenae officia sua rite exequantur. Einer 
der Zöglinge cum quodam tempore stimulis carnis agitaretur, 
summis precibus contendit, ut ad superandam tentationem posset 
a praeceptore virgis cacdi; quod cum non impetrasset, et postea 
propter quasdam negligentias in scliolis commissas esset puniendus, 15 
sponte se paratum obtulit, nee a quoquam teneri voluit, sed se 
modestum immotumque conservaiis verbera lubens excepit, gratias- 
que praeceptori perlmmaniter egit, immo post aliquot horas prae- 
ceptorem rursus adiens, secundo puniri desideravit, dicens se non 
satis pro meritis excei^tum peccataque sua maiora supplicia prome-20 
ruisse. Alius etiam lusui cliartarum deditus, partim confessione, 
partim sacra communione revocatus ab lioc vitio recessit. In qua 
re aliquid, quod admiratione dignum est, contigit; cum enim qua- 
dam vice in nmltam noctem chartarum lusu se oblectasset et iam 
cubitum abiret, secuti sunt eum vir! Aethyopes, qui manibus scu-25 
ticas aciculis armatas gestabant ; hi lectum adolescentis accesserunt, 
ut eum flagellis crudeliter caederent; at ille subito terrore con- 
cussus e lecto exiliit, cubiculum clamoribus et eiulatu complet, 
auxilium a deo postulat, quoad formae terribiles evanescerent. 

Et haec quidem aliaque plura cum a studiosis fiant, maximeso 
tamen inter eos probitate excellunt 200, qui in sodalitatem b. vir- 
ginis matris ascripti sunt, quorum offlciis in tres partes distributis ^, 
alia ad cultum et pietatem, alia ad animi ornatmn, alia vero ad 
proximos fidei sanctitate et religionis cultu deo devinciendos confe- 
runlur. Pietas ipsorum ea est, quae non apud cives solum, sed 35 
etiam ipsos praeceptores magnam admirationem excitavit: in sacra- 
mentorum frequenti usu ac precum suarum effusione tanta devotio, 
ut plerique solo aspectu a frigida vivendi consuetudine ad dei 
servitium ardentius inflammentur. Quidam enim syntaxeos Stu- 
diosus solo exemplo ita permovit ad vitae mutationem liospitem4o 
suum theologiae licentiatum, ut is facta generali confessione et in 
eandem sodalitatem ascriptus sit, et alios ad sanctum religionis 
cultum induxerit, laboratque strenue, ut celebre monasterium vir- 


1 Im Lauf des Jahwes 1516 tvaren im ganzen 268 Mitglieder aufgenom- 
men luorden. 


534 ' 1576. 709 

ginum, cui in liac urbe praefectus est, reformet. Quindecim Car-Dec 
thusiani eadem de causa permoti multique religiös! ordinis s. Domi- 
iiici, theologi 80^, aliique quamplures alioruiii gymnasiorum discipuli 
in eandem sodalitatem sunt cooptati. — Quam vero pro sua eru- 
5 ditione et aetate mentem in publica salute flefigant, ex eo constat, 
quod plerisque nuUum pene locum, cum adest oportunitas, vel 
ignorantes doctrinam christianam docendi vel male agentes, aut 
perperam loquentes admonendi, vel alios in rebus divinis negli- 
gentes ad dei cultum adducendi, vel contra liaereticos disputandi 

10 praetermittant, quos f requenter iis rationibus convincunt, quae sanctis 
mentibus divino afflatu infusae videntur. Testantur liaec omnia 
cliartae, quas ipsi sodalitatis praeposito propriis manibus scriptas 
offerunt, in quibus de commodis in proximorum salutem collatis 
rationem reddunt. Quidam ex iis virum insignem, qui in castris 

i5principis Auriaci stipendia meruerat, ad orthodoxam religionem 
traduxit eoque permovit, ut generali vitae confessione peracta hac- 
resim in nostro sacello abiuraret. Venerat ad nos studendi gratia 
adolescens matura aetate et liumaniori literatura non mediocriter 
instructus, qui cum a parentibus haereticis natus et in depravatis 

20 perfidiae opinionibus educatus fuisset, nunquam catholico ritu pecca- 
torum confessionem fecerat; in quo reducendo diu multumque ab 
ipsis laboratum est, donec tandem opera cuiusdam ex nostris ad 
saniora consilia reduceretur. Hie autem tarn serio conversus est, 
ut statim confessionem generalem institueret et pestiferas opiniones 

25 abiuraret, duos quoque ex iis, quorum consuetudine utebatur, ab liae- 
resi ad gremium ecclesiae catholicae perduxit, et nunc in eo laborat, 
ut coram studiosis publice orationem recitet, qua suae conversionis 
causas et depravatas Iiaereticorum consuetudines aperiat. Alter cum 
videret in summa aede nobilem quendam sub missae sacrificio 

30 tccto capite stantem, accedens liumiliter eum rogavit, ut vel capite 
nudato divinis mysteriis reverentiam exhiberet, vel templo ad 
oifensam populi evitandam excederet. 11 le primo quidem reluctatur, 
sed tamen postea pileo deposito, quoad sacra peracta forent, aperto 
capite reverentcr astitit^. Disputatio fuit quibusdam pueris cum 

35 pastore non bene catholico, sitne veneranda b. virgo, et insignem de 
homine victoriam retulerunt, hac argumentatione: postquam illo 
invito statuae b. virginis honorem detulissent capitique eins sertum 
rosmarino contextum imposuissent, hoc, inquiuut, quod fecimus, vel 
bonum est vel mal um; si bonum, cur repraehendis; si perperam 

do factum, rationibus demonstra. Alii cum hospite suo ogerunt, qui 
male persuasus recusabat eommunicare sub altera specie, et tam- 
diu ei molesti fuerunt, donec ad quendam Societatis patrem addu- 
cerent, cum quo postquam ille sua consilia communicasset, ab errore 


^ Sie sind aus dem Nmnenverzeicliniss (Stadtarchiv) zu entnehmen. 

2 Die Berichte der Mariensodalität handeln öfter über ähnliche Vorfälle. 


710 1576. 534 

Dec, revocatus et laetitia perfiissus rccessit, — Novem inter illos sunt, 
qui Societatis nostrae institiitum amplecti dcsidei'ant, philosophiue 
candidati onines, trcs tarnen eam fecerunt in hoc studio acccssio- 
nem, ut magisterii lauream quadragenarii ieiunii tempore se conse- 
cuturos confidant. Unus eorum frequenter diversas habuit visiones, 5 
quibus Christum nunc vocantem, ut una secum crucis onera subiret 
et ad sui imitationem se compararet, nunc porrigentem ipsi Socie- 
tatis habitum conspexit; aliquando vero d. virgo et quidam ex 
Societate sacerdos visui suo obiecti fuerunt, a quo cum invitatus 
esset, ut vitae nostrae institutum amplecteretur, animo haerens, lo 
quid agere deberet, ad d. virginem se convertit, a qua cum iisdeni 
verbis invitatus esset et ad vitae nostrae rationem amplectendam 
monitus, in ipsorum sententiam recessit, quare miro modo ardet 
nunc desiderio Societatis laboratque exemplo d. Bernardi, ut plures 
secum adducat^. 15 

Conciones a nostris liabentur quatuor; duae in sacello, latina 
una tempore matutino, altera germanica post meridiem, in qua doc- 
trina christiana explicatur; duae aliae foris in Capitolio et templo 
s. Ursulae, magna frequentia virorum doctorum, nobilium, canoni- 
corum populique Coloniensis. Gute Erfolge. — Tanta est nostra-2ü 
rum concionum apud externes existimatio, ut alter fateatur, se malle 
aurei iacturam facere quam vel unam ex concionibus negligere, alii 
publice dicant, praesentibus magnae authoritatis viris, unum aut 
alterum Societatis patrem plus commodi suis concionibus in proximos 
conferre, quam omnes totius urbis concionatores, aliique alia ferunt 25 
praeclara de bis testimonia. Predigten in den Carnevalstagen und 
in der Charicoche. — Quaedam etiam monasteria non parum adiuta 
sunt in religionis et pietatis progressu, quorum incolae magna re- 
formatione egebant. 

Zulauf zur Kcqjelle des Collegiums ; 230 Communionen in der 
Woche, 15 600 im Jahr. 300 GeneralbeAchten, einige Conversionen. 
Geschenke. Vertrauen der Bürger. 

Erat quaedam persona nostris confiteri solita, quae gravissimoao 
morbo rupturae quam hermiam vocant, laborabat; ea abliorrens ab ex- 
terne medicamento ad divinum praesidium et intercessionem b. virginis 
Mariae confugit, a qua admonita, ut Septem candelas cereas accen- 
deret, et in sacello nostro diebus Septem dominicam orationem et 
angelicam salutationcm septies precaretur, et hoc modo Septem illass 
sanctissiraae dominae nostrae gaudia recoleret. Quod cum totidem 
continuis diebus peractum fuisset, tandcm a loco illo sacelli, in quem 
Ilexis genibus morbo adhuc laborans procubuerat, sana surrexit, certis 
inditiis se rcstitutam integrac valetudini miraculose cognoscens. 
Sed quam indigne diabolus hunc sacelli fructum spiritualem ferat, 40 
multis signis partim per se, partim per Societatis aemulos non ob- 
scure signiflcavit. Contigit nuper; quandam personam gravissima 


Vgl. für die Thätigkeü der Sodaliiätsmitglieder Nr. 541. 


534,535, 1576. 711 

tentatione clivexari, a cuius molestia, ut aninmm sacra confessione Dec. 
vindicaret, sacellum aiostrum adiit ibiqiic, ad patris pedes provoluta, 
cunctos conscientiae rccessus totaraquo tentationem aperuit. Quod 
videns diabolus suamque fraudem iam patefactain dolens, in eara 
5 exarsit indignationem, ut statim ad oratorii nostri ostiuni praesto- 
lans egredienti feminae visibili forma se obiiceret, ipsius caput in- 
festa manu et faciem alapa violaret, liaec verba petulanti lingua 
effundens: 'Nunc, ait, garrula, quia loquacem linguam coram sacer- 
dote laxasti, meas impugnandi vires fregisti'. Et liaec quidcm ille 

10 per se. Per suos vero administros raaiora machinatur , dum per 
quosdam apud amplissimum huius urbis senatum, per quosdam mul- 
tum invidiae apud cives parare, per alios nostram existimationem 
falsis contumeliis elevare apud omnes nititur; sed frustra laborat 
miser, eos malevolorum verbis obscurare, quibus vix unquam vel in 

15 conviviis vel in aliis civium congressibus inventus est deesse pa- 
tronus. — Quaedam virgines in sacello nostro confitentur et com- 
municant insciis invitisque parentibus , qui si resciscerent, non 
solum eas obiurgarent, sed etiam verberibus male exciperent, sed 
nihil motae pluris faciunt patrum nostrorum admonitiones deique 

2oobsequium, quam parentum minas. Animus senatorum in nos est 
bene affectus, ut et totius fere plebis, aliquot exceptis, quibus reli- 
gio parum est cordi, Magnificus rector, reverendissimi archiepiscopi 
officialis^ Societatis honori semper favens, cum in suo rectoratu sup- 
plex libellus contra nos potissimum oblatus fuisset, ut in publica 

25 congregatione legeretur, acceptum quidem retinuit, sed cum contra 
nos, quos bonos viros appellabat, institutum animadverteret, legere 
recusavit. Praedivitum matronarum, lionestorum civium ac nobi- 
lium virginum, quam benevolus sit in nos animus, et beneficia et 
cleemosynae coUatae aperte testantur, quibus tam copiose suble- 

sovati sumus, ut in liac annonae caritate nihil unquam toti collegio 
defuerit. Coloniae in mense Decembri 1576. 

535. Jahresbericht der rheinischen Provinz, verfasst von Johann 
Busäus. Maioiz 1677 Janiuir 1. 

XIII fol. 266^ Original ; XI fol. 12, gleichzeitige Gopie, 

Allg. 183 Brüder. Excitavit, vel ut verius dicam, renovavit Jan i. 
imprimis Studium rev. p. Balduini^ visitatoris in hanc provinciam 
adventus, qui scholasticam omiiem disciplinam studioruraque rationes 
35 in Romanam formam redegit, in convictorum legibus atque domo 
multa correxit et ad constitutionum Societatis Studium atque amo- 
rem vehementer nos incitavit. 

Köln. 19 Brüder, darunter 7 Priester, 6 Lehrer, die übrigen Coad- 
jutoren. Vgl. den besondern Bericht d. d. 1576 December, Nr. 534. 


1 Der erzbiscliöfliche Offlcial Dr. Johann Kempis toar Eector der Uni- 
versität 1574 Mai 12 bis 1575 Dec. 20. 

2 Balduin ab Angela, der Provincial von Belgien (ßachino IV, 111). 


712 1576. 535 

Jan. 1. Trier. 40 Brüder, darunter 10 Priester, 8 praeceptores, der 

Rest Coadjutoren und Novizen, qni omnes iam duobus domiciliis 
continentur; hoc enim anno, quam vocant bursam, pro convictorum 
et praeceptorum habitatione nostri iterum susceperunt. 3 Novizen wur- 
den gewonnen, einer gegen den Willen der Eltern. 836 Schüler, Marien- 
sodalität in diesem Jahre gegründet. 5 Promotionen in Theologie 
und Philosophie. Numeravimus certe hoc anno in Universum 
communicantium 12960; tribus mensibus, quibus anni jubilaeis 
accepta est indulgenfcia, 4840 in nostro templo sacram mensam 
aocesserunt, multo vero plures peccata sua confessi sunt. Allge- 
meine Zunahme der Frömmigkeit^. 

Mainz. 45 Brüder. Anton Vinck, der Rector des Collegs, ist 
in Bologna [am 7. September iö76] gestorben. Grosse Wirkung des Jubi- 
läumsjahres; 37 Bekehrungen, Steigerung der Frömmigkeit. Predigt in 
benacJibarten Städten. Gute Fortschritte der Schüler. Wohlioollen des 
Erzhischofs. Argentoratensis princeps ita in Societatem est afFectuSj 
ut de excitando in ditione sua collegio serio nobiscum egerit. 

Speyer. 11 Brüder, darunter 4 Priester, 5 magistri, 2 adiutores. 
Viele Predigten, 20 Bekehrungen, häufiger Empfang der Sacramente. 
Adversarii nostri suis severissime consuetudinem nostrorum inter- lo 
dicunt persuadentque, neminem posse vel semel in colloquium cum 
Jesuita descendere, qui non mox in sententiam pertrahatur. — 
Nuper e vivis religiosissima quaedam matrona excessit, cui mos 
erat, alias multas mulieres in domum suam recipere ac deinde 
habitu mutato, ut a peccatis expiarentur, nesciis ipsarum maritis, ad i5 
nöstrum templum amandare. 

Würzburg. 34 Brüder, daritnter 9 Priester. Marianische Soda- 
lität. Decem ex alumnorum numero sacris initiati sunt et in locum 
aut haereticorum aut vitiosorum sacerdotum suffecti. Im Dom und 
in zivei Kirchen predigen Jesuiten. Bekehrungen. Der Bischof magno- 20 
pere urget, ut res litteraria studiumque pietatis insignes accipiat pro- 
gressus; quare et praelectionum nostrarum catalogos in universam 
ditionem suam transferri curat, hortaturque omnes Francones, utfllios 
suos et alumnos ex academiis scholisque haereticorum revocent. Mona- 
steriis etiam imperavit, ut monachos rudiores in seminario studiorura 25 
causa alant. 

Ftdda^. 19 Brüder^ darunter 6 Priester, 6 magistri, 7 coad- 
jutores. Erfolge besonders in der Schule. 108 Schüler, theils Alum- 
nen, theils Gonvictoren. Marianische Sodalität. De rev™° nostro 
abbate hoc habeo tantum in praesentia dicerc; eum semper sibi 
similem fuisse, hoc est nullis neque sumptibus neque laboribus in 
Salute totius ditionis procuranda et in omnibus ad ecclesiam catho- 30 
licam revocandis hactenus pepercisse. Hoc suavi omnia reformandi 

^ Vgl. den 'Status specificus' der Güter des Trierer Collegs d. d. 1576 Sep- 
tember 12 im Staatsarchiv Coblenz Msc. LXX, 9 p. 429 ff. 

2 Vgl. Gregors XIII. Breve an den Abt Balthasar d. d. Born 1576 Mai 17 
bei Reiffenberg Mant. S. 58. 


535-537 1576—77. 713 

studio aliisque causis, cum nonnulli ex subditis forte gravius offensi Jan. i. 
essent, factum est, ,ut ad rev™"™ episcopum Herbipolensem dioe- 
cesis Fuldensis admiiiistratio devolveretur ^. Ex qua mutatione 
cum multi sperarent id consecuturum esse, ut actum esset de Socie- 
statis collegio, nobis tarnen contraria spes iniecta est, tum ex eins 
principis ab ineunte aetate erga nostram Societatem animo, tum 
etiam ex signis minime obscuris, quibus ad dignitatem episcopalem 
evectus aperte declaravit, quo animo in religionem catholicam esset. 
Eichsfelder Mission. 6 Brüder. Gute Fortschritte, besonders 
in Heilig enstadt. Schulbau. 7 Bekehrungen; häufiger Em.pfang der 
Sacramente. Wiederbeginn der Wallfahrten. In vierzehn Dörfern 
sind durch katholische Geistliche die alten Gebräuche loieder herge- 
stellt loorden. 

536. Bericht der Mariensodalität in Trier. Die Sodalität ist juii 8. 
mit 106 Mitgliedern ins Leben getreten^. 13 von ihnen, nicht zu- 
frieden mit der in der Mariensodalität vorgeschriebenen monatlichen 
Communion, haben omnium consensu noch eine besondere Sacraments- 
bruderschaft begründet, deren Mitglieder an allen Sonn- icnd Festtagen 

die Communion em-pfangen. Trier 1577 Juli 8 (VIII. Idus Jidvi). 

XV pag. 51, gleichzeitige Copie. 

537. Kölner Jahresbericht über 1577, verfasst von Anton Ver- 
madius. Köln 1577 Dezember 4. 

II fol. 82, Entiüurf mit Correcturen ; etioas andere Redaction VIII 
fol. 212. 

22 Brüder, davon 8 Priester, 6 magistri, qui rem scholasticam Dec. -i. 
curant, 8 in domesticis operibus vcrsantur. Gute Ilcdtung. Ein 
Coadjutor ist an der Pest gestorben. 12 ad Societatis tirocinium 
amandavimus, von denen 10 Magistri, 2 Baccalaurei artium loaren. 
23 Jünglinge (6 Convictoristen, 15 Externe, 2 Coadiutores) haben 
sich zum Eintritt in die Societas gemeldet. Eioier von ihnen ist 
durch d,ie Mittler Christi, ivelche ihm erscheint, ermahnt loorden: 

lolta flli lioc meum consilium, Iiaec mea mens et sententia, ut rcmota 
ambiguitate in istorum sententiam patrum (d. i. der Jesuiten) vo- 
luntas tua recedat. Eioi anderer hat in der Kirche gesehen Christum 
inter b. Virginem et rev. p. Ignatium medium. liic sertum quod- 
dam manu tenebat ac adolescenti representabat, hoc modo cum 

läcohortans: Macte virtute adolescens, perge propositis insistere vesti- 
giis, hac te Corona donabo, si decretum tuum sanctum res ipsa 
consequatur. Von den Convictoristen ist ein Theil gegen Ende 
Sommers loegen der Pestgefahr loeggezogen. Guter Ruf der Schüler, 


^ Bischof Jtdius Echter nahm bekanntlich den Äbt Balthasar in Ilammel- 
hurg gefangen und suchte Fulda mit dem Bisthum Würzburg zu ver- 
einigen (vgl. Eqloffstein l. c. S. 40 ff.; 'Nuntiaturberichtel. c. II, Register). 

2 Vgl. oben 'S. 1Ö3 Änm. 2. 


714 1577. 537 

Dee. 4. deren Zahl 600 beträgt. Promovimus in artium baccalaureos 28, in 
liccntiatos 26, ex liis in mag:istros 21^. 

Incredibilis pcne accessio facta est ad sodalitatem b. virginis Ma- 
riae, cui non tantum nostri fere omnes et aliqui alioriira gyranasiorum 
discipuli nomina sua dedere, sed etiam diversorum monasteriorum 
religiosi, canonici, sacerdotes, paroeciarum pastores, artium libera- 
iium magistri, tlieologiae et iuris candidati, earundem facultatums 
licentiati. sacrarum literarum doctores ac diversarum ecclesiarum 
episcopi. In quibus ea virtutum ornamenta elucent, quae non ab 
liominum ingenio profecta ac elaborata, sed intercessione deiparae 
virginis caelitus ipsis infusa creduntur. Quae verbis prosequi non 
putavi huius esse scriptionis, quod peculiares et copiosas liac deio 
re sodales Uteras meditentur. 

Vooi hervorragenden Persönlichkeiten , die durch ihren Verkehr 
mit den Kölner Jesuiten deren Ansehen erhöhen, komvien in Betracht 
der Roermonder Bischof Wilhelm Lindanus , der designirte Bischof 
von Middelburg (Johann de Stryen), und vor allem der päpstliche 
Nuntius Bartholomäus Graf von Portia^ und Herzog Ernst von Bayern. 
Reverendissimus nuntius apostolicus postridie quam in urbera ve- 
nisset^, in sacello nostro rem divinam pie ac religiöse peregit; qiia 
finita a diversis adolescentibus varia oratione lionorifice exceptus 
est, idiomate germanico, gallico, italico, latino, carmine et solutaiö 
oratione. Ab eo tempore familiariter cum nostris conversatus cos in 
difficilium negotiorum concilium adliibuit, atque uni ex patribus con- 
fessus fere quotidie in nostro sacello sancta deo sacrificia obtulit 
coram viris magna,e auctoritatis, nostrae iuventutis pietatem, sacelli 
fructum, patrum ac fratruni in imbuendis adolescentum animis dili-2ü 
gentiam commendavit, et quod multos, qui viderunt, in magnam 
admirationem traduxit, frequenter diebus dominicis et suae farailiae, 
quae nostris confltetur, et scholarum nostrarum discipulis et externis 
civibus ac matronis saci"um Christi corpus administravit. Vir est 
plane magnae eruditionis, humilitatis, benevolentiae et sanctitatis, 25 
cui antiquissimum, diligenter animo excubare pro conversione, in- 


1 Das Decanatshucli der Artisten berichtet, dass im Februar 1577 im 
ganzen 45 das Examen pro Ucentia bestanden : 10 Moni., 8 Laur., 26 
Coron., 1 ohne Angabe; im November 1577 bestanden 48 das Bacca- 
laureatsexam.en : 7' Moni., 18 Laur., 28 Coron. (Vfol. 88, 106). Ausser- 
dem fand im Mai der ausserordentliche Termin für letzteres Examen 
statt, das von 18 Artisten bestanden ivurde, deren Zugehörigkeit zu den 
einzelnen Gymnasien nicht genau angegeben ist; doch sind 4 als 
Schüler des Jesuitengymnasiums bezeichnet (fol. 94). 

2 Die Berichte des Nuntius Bartholoonäus Graf von Portia aus der Zeit 
seiner Anicesenheit in Köln habe ich in den Nuntiaturberichten aus 
Deutschland 1572—85, I JS. 66 ff. herausgegeben. Po7'tias Aufgabe 
ivar, die Wahl Ernsts von Bayern zum Erzbischof durchzusetzen, was 
bekanntlich nicht gelang. Gebhard Truchsess tvurde am 5. December 
geiüählt. 

3 Portia kam am 4. Ifärz 1577 in Köln an (l. c, I, 8), 


537 1577. 715 

columitate et salute Germanicae nationis. Unum expetendum, Dec. 4.. 
ut qui istam integTitatcin ac diligentiam cum illa cruditionc ac 
auctoritate coniiinxit, idem velit ntriusque rei fructum esse maximc 
dmtiirnum, et una cum vitae usura etiam lianc legationem Ger- 

ömanicam prorogare^. Tales viroS; tam peritos, tarn pios, ac vigi- 
lantes Germania si imnquam non habuisset, nunquam vires tantas 
sumpsisscnt illae dissidentium opinionum horribiles procellae, quae 
iactare multis abhinc aniiis Petri navem ceperunt , nequedum 
consistere patiuntur. 

10 111'^^ duci Ernesto, cum ad collegium nostrum accederc non 

expediret ob graves causas a rev™° nuntio apostolico propositas, 
tarnen per sacellanum, quem ea de causa ad collegium miserat, rev. 
p. rectori multa ad collegii nostri promotionem subsidia benigne ad- 
modum promisit. 

15 Generosus comes a Manderschaid, Argentoratensis episcopus^, 

Coloniae commorans egit cum ecclesiae cuiusdam decano de collegio 
Societati in Alsatia sua erigendo^. Cupiebat quidem nobiscum de 
hoc negotio conferre, sed quia per varias distractiones non licuit, 
abiens decano'^ commisit, ut suum consilium nobis explicaret: 


1 Der Bericht geht nicht ein auf die Versuche des Nuntius Portia, im 
Anschluss an die Bemühungen des Nuntius Gro]?per (oben Nr. 502.) eine 
Reform der Kölner Universität zu versuche^!. Am 13. März 1517 be- 
richtete Portia eingehend über den Kölner Klerus, die Stadtverwaltung 
und die Universität nach Rom (Vatilc. Geheimarchiv, Nimz. di Germania 
vol. 82 fol. 99 ff.). Danach lasen die 9 Professoren der Theologie nicht 
'fuori che nno che pur leg-g-e due o tre volte In settimana'5 die IS Juristen 
lasen ebensotcenig, 6 Hessen sich durch Baccalaureen vertreten; die 
medicinisclie Facidtät 'e quasi cadxita, non liavendo alcim dottore ma due 
soll Hcentiati'; in der Artistenfacidtät stand es besser, aber 'nell' esarae 
di quelli c'haniio a vicevere i gradi, s'nsa pochissima diligeiiza, ne si da luoco 
al pii'i dotto secondo il ginramentOj ma al piü ricco, et s'attende a i^romiio- 
vevne molti et non i dotti. I Scolari sono teniiti ad isborsare ciascnn' anno al 
reg'gente certo prezzo (detto scolastico) per le lettioni, che s'odono, il qnal danaro 
e stato ricevuto sin qiii anco dalla Compagnia sforzatamente (come mi dicouo 
i padri), pagando di qnello l'affitto delli 30 fiorini al senato et aiutando qnalche 
povero scolare, senza valersene in propra usi'. Am 29. März beschloss die 
Universität, Portia zu begrüssen und um .seine Hülfe, besonders für die 
theologi'iXhe Facidtät zu, bitten (Decanatsbuch der Artiste?i V fol. 92 ; 
Rectorcdsbuch V fol. 59). Das geschah am 1. April; es ipurden viele 
Verhandlungen in den Icommenden Monaten geführt und Bittschriften 
nach Rom gesandt (vgl. llieiner II, 281; Bianca I, 511 ff., Anhang 
358 ff.). Am 18. Mai .schrieb Portia toieder nach Rom über die 'cadnta 
totale' der Universität und seine Bemühungen (Nunz. di Germ. l. c. 
fol. 217 ; vgl. das Protokoll der Gongregatio Germanica bei JSchivarz 
l. c. II, 124). Näher kann hier auf diese Verhandlungen nicht ein- 
gegangen icerden, die iciederum ohne Erfolg blieben. Ich icerde diese 
Reformversuche, über welche auch die Auszüge aus den theologischen 
Decanatsalden, soiuie vol. XII fol. 83 ff. Material enthalten, an anderer 
Stelle im Zusammenhang erörtern. 

2 Bischof Johann von Strassburg. 

3 Vgl. oben S. 712. 

* Wohl der Domdechant Anton Graf von Holstein- Schauenhurg (1574—83). 


716 1577. 5B7 

Dcc. 4.desiderare se, ut duo mittantur ex Societate nostra, qui viso loco 
cum S. C"® loquantur, adiuncturum se quendam ex suis, qui cum 
eis proficiscatur. Speramus fore, ut brevi Alsatia nostros quoque 
Christi vineam excolentes intueatur. 

Predigten in der Hauskapelle (Morgens lateinisch evangeliorum 
explicatio, Nachmittags deutsch doctrinae christianae prima elementa), 
in S. Maria (im Kapital) und in S. Ursula. Starker Besuch. In 
den Garnevalstagen Predigten über die vier letzten Dinge, lateinisch 
in der Hauskapelle, deutsch in 8. Maria im Kapital. Sonntags 
c. 300 Communionen, im ganzen Jahr 16 500 Oommunionen in der 
Hauskapelle. Sehr viele Beichten, davon 126 Generalbeichten. 13 
Conversionen, Bekehrung von solchen, die die Communio sub utraque 
■nahmen, von liederlichen Weibern, von Lebensüberdrüssigen ; Verbren- 
nung häretischer Bücher. Rettung einer Ph^au in Deutz, die im Be- 
griffe stand, zum jüdischen Glauben abzufallen. Wunderbare Be- 
gebenheit ^ mit einem Jüngling von 22 Jahren, der nostrae traditus 5 
disciplinae tanquam christianus et ecclesiae sanctae verum mem- 
brum sie inter fldeles vixerat, sed baptismatis sacri expers müla 
via in Christi ovile fuerat ingressus. Quod ipsemet infelix cum 
ignoraret, tali tandem significatione * didicit : Crebro vel in oratione 
vel extra eam solitus erat videre deum ipsum tanquam severum lo 
tremendumque iudicem pro .tribunali sedentem, et a tergo iudicis 
animas in igne miserandum in modum volutari atque affligi; ad- 
miratus ca re, quid significaretur, dum ancipite cogitatione distra- 
heretur, oborta est illi non sine divini numinis afflatu haec cogi- 
tatio; 'Forte veri catholicique baptismatis particeps nunquam fui\i5 
Hie scrupulus, moleste animum affligens, ut ipsi eximeretur, consilio 
confessarii rem omnem cum matertera, quam mortuis parentibus 
habebat superstitem, communicavit. Eespondit illa : ' Nutrix tua 
heresi depravata ad sacrum fontem te adduxit et falso sacerdoti 
persuasit, te statim post nativitatem ^ ob vitae periculum baptisa- 20 
tum fuisse ; ille sacrilegium ratus, sacramentum iterato conferrc, 
tantum ritus et caeremonias ecclesiae, quae in solemni administra- 
tione fieri solent, adhibuit, ideoque te non rite baptisatum esse 
mihi persuadeo '. Eefert adolescens haec omnia confessario, cuius 
opera et praevia deliberatione tandem effectum, ut in parocliia s. 25 
Lupi sacro fönte tingeretur. Perseverat ille hucusque apud nos 
in gratiarum actione, literarum ac virtutum sedula exercitatione 
et, prae animi laetitia exultans, ampliorem divinae bonitati reddit 
gloriam. 

Plurimae etiam virgines contemptis^ matrimoniis Christo fidemso 

«■ aus: 'ratione'. ^ dicrchstrichen : 'cab ipsca'. c aics : 'i-enuntiatis'. 


1 


Vgl. Reiffenberg I, 161, Auch das Schreiben der Kölner Mariensoda- 
liiät d. d. 1578 Februar 2 (Nr. 539) schildert diese Begebenheit aus- 
führlich. Die Sodalität hatte im Lauf des Jahres 1577 95 neue Mit- 
glieder aufgenommen. 


537,53a 1577. 717 

dedermit, ac voto perpetuae castitatis se obstrinxerunt. Pleraeque Dec. d. 
aliae celebres matropae, superbia et liixu spreto, ita se in Christi 
disciplinam tradidere, ut octavo quoque die communicent et lar- 
gissimis eleemosinis pauperum inopiam sublevent, aliasque personas 
5 ad confessionis et eucharistiae sacramentum piis admonitionibus 
adduxerunt, quas in modo sancte vivendi, communicandi, orandi 
aliisque exercitiis cliristianis rite peragendis institiiunt. — Coloniae 
4. Decembris anno 1577. 

538. Jahresbericht der rheinischen Provinz, verfasst von An- 
dreas Molinaeus. Mainz 1677 Decemher 21. 

XI fol. 18, XIII fol. 340, gleichzeitige Copien. 

Ällg. 186 Brüder, darunter 20 Priester (von denen 9 Pro- Dec. 21. 
fessen der vier Gelübde und 11 Professen der drei Gelübde sind) 
und 11 coadjutores tonporales formciti; die übrigen sind scholastici 
approbati oder Novizen. 

Köln (quod caret annuo proventu, et est primnm huiiis pro- 

lovinciae collegium) 22 Brüder. Vgl. den besondern Jahresbericht 
d. d. 1577 Dec&mber 4, Nr. 537. 

Trier. 43 Brüder. Fast 1000 Schüler, unter ihnen eine 8a- 
crameoits- und eine Marienbruderschaft ^ : Non est, cur multis ver- 
bis cxplicem, ut lectiones sacras a magistris auditas domi familiae 
repetant, ut litanias respondente famiJia recitent, quam multos ad 
confcssionem peccatorum, haereseos detestationera, consuetudinem 

mprecandi commoveant, cum vcl uno mense fecerint, ut 78 totius 
vitae culpas expiarint. 40 Convictoren. Grosse Predigterfolge, 12000 
Communionen: multi concionibus nostrorum inflammati non soluni 
vicinos sed externos etiam, qui ex locis liaereticorum liauc urbem 
ingrediuntur, ad sacerdotes adducunt non infelici conatu. Nee 

2oveneficis^ ad supplicium productis opera defuit. 

Mainz. 44 Brüder. Cenobium in urbe media situra, ab ordine 
desertum ordinario relictum, rev"^"^ archiepiscopus summo pontifice 
probante Societati possidendum tradidit, in quod ineunte Septembri 
migravimus. Predigt im Dom, auch häufig in den umliegenden 
Ortschaften. Schüler tüchtig, beichten imchentlich. Marienbruder- 
Schaft 3. 

Speyer. 13 Brüder. Freundschaft des Domkapitels, bes. des 

ra Declianten. Quis credat, in hac urbe tot ac tantis erroribus in- 
quinata multos ad sacram domini mensam venisse? Z. Th. latei- 


1 Vgl oben Nr. 536. 

2 lieber den Ilexenglauben am Rhein, speciell in Trier, um diese Zeit 
vgl. Janssen, Deutsche Geschichte VIII, G54 ff., 635 ff. 

3 Sie tüurde am 21. Juli 1577 gegründet und wählte am 81. Decemher 1577 
bereits 108 Mitglieder (darunter den Weihhischof Stephan Weber). Vgl, 
den Bericht der Mainzer Sodalität von die.^em Tage XV pag. 40. 


718 1577—78. 538—540 

Bec. 21. nis che Predigt mit Rücksicht auf die magna copia. doctormn viro- 
rura in Speyer. 20 Bekehrungen. Wohlwollen des Bischofs. 

Würzburg. 40 Brüder. Predigt in vier Kirchen. Bekehrung. 
Pest in Würzburg ^. 

Fulda. 20 Brüder. Princeps [Abt Balthasar] quatuor mona- 
chorura et nobilium conspiratione magistratu deiicitur. Gute Schüler, 
120 Convictores. Muster der Frömmigkeit. 

Eichsfelder Mission. 7 Brüder. 23 Bekehrzmgen. Bis unus 
e nostris extra urbem in conventu viginti quinque pagorum verba 5 
fecit. Discipuli ex variis atque remotis haereticorum locis liuc 
missi non solum officium in schola diligenter exeqiiuntiir, verum 
etiam domesticos a vetito carnium esu, iuramentis.et execrationibus 
absterrent. Missiones quideni scholas aperirc non solent, hanc 
tamen adolescentum multitudo, quae audito nostrorum adventu con- lo 
fiuebat, aperire coegit. 

539. Die Mariensodalität in Köln an die Mariensodalität in 
Trier. Köln 1678 Februar 2. 

XV jpag. 87 — 110, gleichzeitige Copie. 

Febr. 2. Im vergangenen Jahr c. 100 Neuaufnahmen. Der Nuntius 

Portia hat die Sodalität ihres Eifers ivegen sehr geloht. Einem Mit- 
glied ist die Madonna in der Kirche erschienen. Am 14. Januar 
1578 ist das Breve Gregors XIII. eingetroffen, durch loelches die 
Sodalität approbirt und mit Ablässen beschenkt loird ^ ; Idcirco die 
dominico sequenti ab omnibus sociis sacra eucliaristia percepta est 
atque in privata congregatione in loco sodalitatis hae literae ab 
omnibus ac singulis flexis genibus accensisque ceriis reverentens 
exosciilatae. Der Nuntius Portia, der das Breve erwirkt hat, wird 
Mitglied ; ebenso der Roermonder Bischof Wilhelm Lindanus *. 

540. Die Mariensodalität in Trier an die Mariensodalität in 
Köln. Trier 1578 Februar 22. 

XV jyag. 110—129, gleichzeitige Copie. 


Audi in Würzburg, wo bereits seit mehreren Jahren unter den Con- 
victoristen der Jesuiten eine Bruderschaft zur Verehrung Marias be- 
standen hatte, tüurde durch Franz Coster im August 1577 eine Sodalitas 
der Exteimen eingerichtet, die am 1. Januar 1578 70 Mitglieder um- 
fasste (XV p. 70—86, Bericht d. d. Würzburg 1578 Januar 1). 
In Fulda loar im Sommer 1577 eme Mariensodalität eingerichtet ivor- 
den, die im December 66 Mitglieder aufwies (Fioldaer Bericht XV 

Das Breve datirt vom 10. September 1577 fgleichz. Cojyie XV X)- 5). Es 
rcar durch den günstigen Bericht des Nuntius Portia vom 15. Jidi 1577 
(Nuntiaturberichte l. c. I, 137) besonders veranlasst worden. 
Ein Schreiben des Peter Canisius d. d. Ingolstadt 1577 November 8 an 
Franz Co.'iter beglückwünscht diesen zu den Fortschritten der Sodalität 
(VIII fol. 218, XV img. 62, gleichz. CopienJ. 


540,541 1578. 719 

300 Mitglieder in zioei Äbtheilungen. Franz Coster loar in Febr. 22. 
JVieo' und hat sehr filr die Vermehrung der Mitglieder geioirkt. Ein 
besonders eifriges Mitglied quotidie Septem ecclesias pie abire, bis 
omni scptimana confessionem institucre, quotidie etiam prope aspero 
uti cilicio, omni scxta fcria virgis et flagris seipsiim afficere atque 
inter Urticas lecto absconditas corpus volvere solet. 

541. Bericht von zehn Angehörigen der Kölner Mariensodalität^ 
an den rheinischen Provincial Frans Coster. lieber die Thätigkeit und 
den Eifer der Mitglieder der Sodalitäf. Bitte um Aufnahme in die 
Societas. [Köln 1578 c. April], 

XV pag. 11 — 56*, gleichzeitige Copie. 

5 Sie begrüssen Coster bei sei^ier Bückkehr ^ und berichten pauca April, 

quaedam, quae aperte testari poterunt, se non socordia torpides 
tempus absentiae admodum rev. patris sine fructu transegisse. — 
Omncs ter singulis septimanis exercitia virtutum varia a suis prae- 
fectis maxima diligentia petere non intermiserunt, vel si forte per 

looblivionem neglecta fuerant, ab omnibus in congregatione suae 
negligentiae veniam petere non erubuerunt aat a praefecto etiam 
in plateis coram multis fratribus flexis genibus postulare eadem 
non cessarunt. — Per vicos et compita in multorum liominum fre- 
quentia nudis capitibus, rosaria manibus gestanteS; incedere, de die 

15 in viis publicis transeuntibus aliis, ante ci-uces ad terram prostrati 
orare haud erubuerunt, ut irrisiones et hominum cachinnos aequo 
animo tolerare assuescerent ; plateas clara luce publice verrere sco- 
pisque purgare voluerunt; ab aliis tum privatim domi tum in con- 
gregatione defectus suos et vitia in se notata humilibus precibus 

aosibi aperiri efflagitarunt, ut cognita sua ipsorum malitie et pravis 
animi affectionibus superbus animus contundatur atque ad deum 
amandum inflammetur. Quid in medium proferre attinet quod, ut 
magis in cognitionem suae utilitatis adduci qucant, ad terram se 
proiiciant eamque tanquam suam matrem expansis brachiis amplec- 

25tantur, laclirimis rigent atque basiis afficiant haerentque in ea diu 
de ipsorum abiectione et imperfectione sedulo pensantes. Quid 
insuper recensetur, quod aliorum calceos purgent atque inungant, 
quod ad pedes suorum provoluti iaceant exosculando eos, veniam 
suorum defectuum potentes; quod, inquam, cubicula aliorum e sor- 

3üdibus emundent easque deportent, quod aliorum lectos summa dili- 
gentia sternant, quod ligna pro aliis ad hypocausta culinasque de- 
ferant ignesque exstruant. Omittitur hie, illos loca secreta deter- 


1 Die zehn Genossen sind genannt, die ältesten von ihnen waren (nacli 
dem Namenverzeichnisse im Stadtarchiv) im Mai 1516 in die Sodalität 
aufgenommen worden. Sie erivälmen in dem Bericht, dass Coster sie 
vor ziuei Jahren gewonnen hat, und bitten wiederholt, ilinen nunmehr 
den Eintritt in die Societas Jesu zu gestatten. 

^ Coster wurde am 8. Ajjril 1518 Nachfolger des Hermann Thyräiis 
(1511—1518) als rheinischer Brovincial (1518—1581). 


720 1578. 541 

April, gere atque oscula in illis figere^ silentii lenebris involvitur, quod 
tum suas tum aliorum matulas defricare, quod scutellas lavare 
easque linteis extergere liaud erubescunt. Omittitur quoque ad 
evitandam prolixitatem, eos humi cubantes, positis in terra cibis, 
coenam prandiumve sumere. Sie holen selbst hei Tage Wasser inh 
kupfernen Oefässen aus dem Rhein. So sind sie im Kampf gegen 
die Superbia siegreich. — Uebungen der Armutli: Frequenter tan- 
quam rerum omnium inopes cunctisque bonis destituti tum vesperi 
tum de die per urbem ad varia divitum ostia sese conferre ibique 
flebili voce cantilJando sibi vel caenam vel prandium acquirere 
voluerunt, proponentes certissirae ad lioc magis sese exercitandos, lo 
nihil praeterea ciborum sumpturos, quam quod mendicando adepti 
fuerant. — Quidam a mendicationibus iiiitio valde abhorruerunt, ita 
ut maluerint per integram septimanam ciliciis carnem affligere quam 
eleemosynas etiam in tcnebris petere; tarnen virtute obedientiae 
inducti statuendo semel istam repugnantiam disrumpendam atque i5 
concupiscentiam conculcandam esse, extemplo sese ad ianuas divi- 
tum contulere frusturaque panis obsoniique ab aliis multis precibus 
extorsere, quod comesum faucibus ipsorum adco suave et delicatum 
extitit, ut postea illis non tam operosum quam delectabile stipem 
petere fuerit. Sie besuchen arme und zerlumpte Leute, die Kranken- 20 
hiUiser; sie kasteien sich: ut carnem suam asinam recaicitranteni 
sub iugum rationis arctissime constringcrent, varia caque dura 
mortiflcationum capistra ori eins imposuerunt, nunc pabulum illi 
subtrahendo, nunc asperis loris cutem eins duram contundendo, 
emolliendo et disserpendo, nunc nodosis funibus ad insolentiam 25 
cohibcndam alia graviter constringcndo, nunc stragulis villis inter- 
textis (cilitia intelligo) ipsam vestiendo, dicentes: Sic dediscito, in- 
solens asina, adversus dominam rationem exurgere. Sie fasten, 
legen sich StillscJiweigen auf, schlafen auf Steinen. — Ihr Wett- 
eifer in Werken der Liebe hintereinander und gegen den Nächsten. 
Erstere u. a. testantur suavissimi congressus amplcxusque iucun- 
dissimi atque colloquia de vocatione pulcherrima, testantur mu-30 
tuae peduni ablutiones , spcctaculum non tarn lepidum quam 
aspectu delectabile. Für letztere: profecto stimulis amoris ex- 
citati liospites una cum tota familia atque adeo alios deploratae 
vitae homunciones non solum crebris admonitionum calcaribus ad 
escam divini verbi frequenter suscipiendam sacraque l'requentanda, 35 
ad suorum scelerum enormitates per cxomologesin deponendas suos- 
que animos famelicos ss. dominici corporis pabulo reficiendos com- 
pulerunt atque ritus recte confessiones instituendi eucharistiam 
sumendi, mane surgendi vesperique incumbendi docuerunt; sed 
etiam assuefactos frequentissimis monitis a flagitiosis saltandi, .10 
potandi, iurandi, nocte divagandi aliorumque sexcentorum imma- 
nium vitiorum consuetudinibus prorsus abstraxerunt. — Bini diebus 
honestae recreationi concessis sc ad marginem Rheni confcrunt, 
jiautas aliosque perditae vitae homines poenitentiae admonendo 


ü 


541, 54^ 1518. ^721 

raoresque christianorum proponendo ad meliorem frugem trahere April, 
nituntur, etiam eos, ;iuos a catliolica fide divortium fecisse animad- 
vertebant, firmis scripturae rationibus couvincendo atque in amplis- 
siiiio liominum coetu confundendo ad gremium ecclesiae reducere 
conantur. Auch in der Umgegend machen sie unter den Landleuten 
dieselben Anstrengungen. Etiam paroclios adire eosque de doctrina, 
de ipsorum vivendi institutis interrog'are liaud erubuerunt; imo 
cum quendam offendissent niinquam horas snas legere solitum, 
acribus obiurgatiomim stimulis ad lioc compulerunt, ut reciperet 
10 se posthac magna industria pensum horarum absoluturum. Sie ver- 
theilen Almosen und trösten die Armen, besuchen die Gefangeneri in 
den Kerkern. Fromr,ie üebungen für die Seelen im Fegfeuer, Gebete 
für die afElicta patria Germania inferior, für die Stadt Köln (Messen, 
Litaneien, Rosenkränze, Psalmen), für die Societas Jesu, für den 
Stifter der Sodalität, Franz Coster ^. 

542. Kölner Jahresbericht über 1578. Köln 1579 Januar 1. 

II fol. 86, gleichzeitige Co2ne. 

24 Brüder, davon 9 Priester, 9 ^waeceptores, 6 rerum domesti- jan. i. 
carum adiutores et administri. Am 15. Jtdi ist Nicolaus Luillerius 
gestorben. Wechsel im Provincialat: an Stelle des Hermann Thyräus 
tritt Franz Coster (April). 24 philosophiae auditores melden sich 
zum Eintritt in die Societas. Sie loerden zunächst den herköm-m- 
liehen üebungen (u. a. cubicula verrere, scutellas abluere, ostiatim 
mendicare, cetera facere, quae apud nos adliibentur ad spiritum 
promovendum, sive ea cilicia sint sive disciplinae, quas ex aspero 

15 iiine variis modis torquent). 837 Schüler, z. Th. von adliger Her- 
kunft, edle von vortrefflicher Fährung. Horum studia^, qiiantum 
sanctissimae virginis Mariae inter eos iam dudum instituta sodalitas 
promoveret, in classinm mutatione animadversum fuit, cum doctis- 
simi quique ex iis fuerint et soli fere diligentium praemia repor- 

20 tarint ^. In bacchanalibus, cum minimi maximi turpissimas abdo- 
minis voluptates Christo anteferuut, ipsi facta anni superioris con- 
fessione generali omnes communicarunt, in catholicam religioneni 
eonccptis verbis iurarunt, pro mortuorum sodalium expiatione, pro 


^ Vgl. zit diesem Bericht Reiffenberg l. c. I, 159. 

2 Als liector des Kölner Collegiums fungirte bisher noch (vgl. oben S. 698 
Anm. 2) Arnold Havensius,' der 1578 April 19 unterschreibt cds Arnol- 
dns Havensius, regens collegii Coloniensis S. J. {VIII fol. 219). Nach 
der Ilistoria gymnasü fol. 386 war er vom General geduldet ivorden, 
°ne quid tui'batissimis rebiis ultra turbationis adderetur'. Im J. 1578 icurde 
dann aber "alter collegii liuins rector legitime nominatus est p. Martinus 
Florentii Amsterdamensis'. 

^ Der Studienplan für November 1578 bis November 1579 ist gedruckt 
bei Bianco l. c. I, 824 und bei Pachtler l. c. I, 288. Vgl. auch die 
Anzeige theologischer Vorlesungen aus deon J. 1578 ebd I, 809 beztc. 
I, 244. Regens des Gymnasium Tricoronatum icar nach dem Tode 
des. Rhetius (bis 1585) Arnold Havensius. 

Jesuiten-Akten. 46 


722 1578. 642 

Jan. 1. comraunibus ecclesiae necessitatibiis certas preces feceriint, et sodali- 
tatis facta quasi instauratione, iterum se in purissimae virginis 
cultum novis animis transtulerunt. — Quam fructuose in profligatis 
haereticisque hominibus reducendis operam jponant, poterit argu- 
mento esse inveterati cuiusdam revocatio, quem annis viginti pravis r> 
erroribus imbutum sodalis quidam falsitatis convicit, et ut publica 
professione liaeresim eiuraret, peccata rite sacerdoti confiteretur, 
sodalitatis sanotissimis legibus se astringeret, persuasit ^. Alii duo 
promoti iam magistri, apud suos de controversis quaestionibus ca- 
tholice et libeirime disputantes, paroclium haereticum ita verbis per- lo 
culerunt, ut ne congredi cum iis änderet, sed clam se istinc fuga 
subducens nescio quid rerum gerendarum foris per vernaculos pu- 
eros causaretur. Quatuor item pagos sub utraque specie nefarie 
communicare solitos ad ritum catholicuin superiori Paschate per- 
duxerunt, pastoribus aut convictis aut invitis, in eam rem populois 
iam confirmato, pertractis. — Magistros hoc anno creavimus 15, 
baccalaureos 27 ^ , ad Societatem admissi magistri 8, tlieologiae 
doctor unus, pro domesticis ministeriis obeundis 2. 

Conciones magno hominum plebeiorum et litteratissimorum con- 
cursu sex in locis habentur, latina in' domestico sacello, germanicae 20 
quinque foris, quam utiliter, ex iis, quae punctim subiiciam, Eev. T. 
iudicabit. De tota vita s'erio confessi 360 et amplius; liorum alii 
religione deo obstricti, alii variarum liaeresum impia dogmata a 
puero edöcti, nonnulli sacerdotio et authoritate graves, plerique iam 
aetate provecti et plane grandes, plures pellices, adultcri exoleti, 25 
10, 20, 30, 50, 70 annorum peccata acerbissimo animi sensu repe- 
tentes. Qui tantus aliquando dcpreliensus est, ut conterrita quae- 
dam liorrore scelerum auditu pene atque aspectu privaretur, in 
deum vero cogitationibus defixa, gcmens et tremens cxclamaret: 
Sancta Maria, ora pro me. — 29 personae graves absolutae sunt. 30 
Eine Tochter von ausioärtigen Wiedertäufern loird bekehrt ; ihre Eltern 


Für die Mariensodalitat vgl. deren Bericht aus dem Januar 1579 (XV 
pag. 164—111). Sie hatte (nach dem Narnenverzeichni.'iSj 1578 neu auf- 
genommen 216 Mitglieder ; der Bericht berechnet den Be.Hiand im Ja- 
nuar 1579 auf 280 Mitglieder. Unter den neu Aufgenommenen be- 
fanden sich Jan. 18: Der Nuntius Bartholomäus Fortia, sein Secretär 
Minutio Minucci, Ludovicus Guidutius Urbinas (oecouoinus eiusdom 
nimtii), Bernardiis Galleanus Genuensis (dapifer nnntii), Julianus Salci.'i 
de Serravalle (famnlus nuntii); atisserdem Wilhelm Lindanus, Bischof 
von Boermonde; Februar 11: Fhilipp von Croy, Herzog von Arschot 
(der Vertreter der Generalstaaten auf dem Pacificationstag) ; März 26: 
Jacob Coemans von Horst, Scholaster in Gent (der bis 1588 in Köln 
lebte). 

Nach dem Decanatsbuch der Artistenfacultät (V fol. 107, 111, 112) be- 
standen itn Februar das Examen pro licentia 41 (12 Moni., 11 Laur., 
17 Coron., 1 nicht bezeichnet), im November das Baccalaureatsexamen 
56 (13 Mont., 9 Laur., 83 Coron., 1 nicht bezeichnet) ; dazu noch im 
Mai letzteres Examen 29 (4 Mont., 6 Laur., 19 Coron.). 


geben sich grosse 3£ühe, sie loiederzugeioinnen und zu verheirathen; Jan. i. 
adhibetur et magistratus, qui sua autlioritate eam permoveat; ad- 
liibcntur denique omnia, quae ad expugnandum virilem animum 
satis esseüt. Ipsa vero quid ag-it, ad omnes preces, ad omnes 
niinas, ad omnes promissiones hoc unum respondet: "Non faciam, 

ög'ratia vestra excidam, non dei/ Integro tarnen quatriduo miser- 
rinie divexata, cum sustinere impetum amplius non posse videbatur, 
fugam adornat. Hie vero novum certaraen: mater fugam praesen- 
tiens omnes nautas adit, obsecrat, medium thalerum cuique pro- 
mittit, ne filiam Coloniam transportent; ipsa tantundem offert, ut 

loavehatur. Nautae, ut sunt lepidi, ab utrisque -pecuniam accipiunt, 
ac mox inspectante matre puellam navi imponunt. lam carbasa 
tendebantur, et remorum ductu navis in altum protraliebatur. Nec- 
dum mater desinit, supplices manus tendit in littore, lacrymans 
fugientem insequitur, et illa tamen siccos ad coelum oculos tetendit, 

lüpietatem in parentes pietate in deum superans. Furentes amentia 
cognati ad navigationem itidem se expediunt, et minori scaplia ci- 
tiusElienum emensi, secundo a Colonia miliari eam expectant, ubi 
nautae navem erant necessario exoneraturi. Exposita ibi in litus 
salutatur ab omnibus perliumaniter, invitatur ad epulas, ad nuptias 

somulto magis, a matre, a patre, a sponso, a cognatis, a consule, a 
civibus , qui omnes in unius animulae perniciem tantas difflcultates 
libenter subierant. Dum illi diutius colloquuntur, morae impatiens 
nauta solvit ; retinet puella funem, obsecrans, ne se dimissa abna- 
viget; abscindunt eum amici, et cum ratio non occurreret, vi ex- 

25 siliens ex manibus eoruui flumini se intrepida committit , ex quo 
bene madida a nautis sortem eins miserantibus extraliitur , atque 
ita corpore et animo integra Coloniam appulit , optans hominum 
magis quam dei gratia orbari, in vera pietate Christo vivere, quam 
innuptas inire nuptias, sceleris societate, non matrimonii dignitate 

30 conjungendas. 

Alia fuit mulier, quae in haereticorum conventiculis (comniu- 
nitates ipsi vocant) se suosque liberos solenni iureiurando bar- 
barae superstitioni obstrinxerat, marito Interim iuncta catholico. 
Haec cum gravida esset et appropinquantis partus difficultate in 

35 certissimum periculum venisset, vicinarum mulierum diligenti studio 
invita est sacro oleo iuuncta. Defertur statim nomen eius ad com- 
niunitatem, captoque cohsilio mittitur ad infirmam phanatica obste- 
trix, quae manus, pedes, aures, oculos, renes in detestationem sa- 
crac unctionis aqua abluat, partum expectet, ne catholicis ritibus 

Jo initictur. Non abfuit vindex scelerum deus; parit post incredibiles 
dolores mulier, sed puerum mancum et mutilatum. Hoc etiam pari 
diligentia vicinarum ex manibus matris vi extorto et catholice bap- 
tizato, secundo fit rca. Quid agant religiosi fratres? (sie enim se 
appellant) , proscribantne sororem? At nulla sua culpa peccarat, 

45 poenam tamen tantae temeritatis perferat oportet. Quam vero ? 
ElapsJs a partu diebus quindecim, Vcneris, sabbati, domiuico, lunae, 


724 1578. 542 

Jan. 1. Martis, humi cibüm capiat nullo linteo, primis diebus solas carnes 
voret , dominico solos pisces , lunae duo tantum ova sumat et 
aquam, Martis, qui dies erit expiationis ideoque periculosior, unico 
vivat ovo. Et ne muliebri inconstantia "■ vivendi asperitatem refu- 
giat, quinque ex communitate prandenti quotidie adsint. Hanc totr) 
vexatam molestiis et calumniis et ad mortem sibi cousciscendam 
variis iiiiuriis adductam , quidam nostrorum e periculo eriptiit et 
abrogata callidis machinationibus flde iurisiurandi, adversus omnes 
eorum improbos conatus, a quibus necdum abstinent, optime com- 
munivit. — A meretriceo quaestu publicae lupae abductae et lio-io 
neste collocatae 9, ab adulteriis, a stupris, a sacerdotum pellicatu 
18, a praebendarum nundinatione proximis diebus unus, et sacer- 
dotium pretio emptum sponte relictum. Foenerationes aliquot et 
pacta iniqua rescissa, in pecunia, quae ad veros dominos postlimi- 
nio rediit, singularis fuit 300 thalerorum facta restitutio. Quae vel iö 
scelerum recordatione, vel vitae molestiis salutem in perditis ha- 
berent, ita ut dacmoni quaedam verbis certis sese devoverit, a de- 
speratione ad spem revocatae 5, implacabili odio dissidentes in 
gratiam restituti 2. Quarundam quoque sacrarum virginuin gene- 
rales de tota vita confessiones exceptae, quas ea morum vitaequeso 
mutatio consecuta est, ut_ collapsam monasterii disciplinam suo 
exemplo et cohortationibus magna ex parte instaurarint. ßediit et 
in viam celebris doctor, cuius singularis pietas hoc maiori omnibus 
est admirationi, quo ante vixit dissolutior. Vir item ecclesiasticus, 
insigni collegio canonicorum praepositus, qui generaliter confessus25 
maximam spem dedit pristinae gravitatis inter suos rcstituendae. 
Heilung von Kranken, Bekehrung von solchen, die sub utraque sjpecie 
communiciren. 20 personae et virgines celebres perpetuam deo 
castitatem nuncuparunt. Ex quibus aliquae insignia opulentissiraa- 
que matrimonia sirigulari constantia et amore castitatis, omnium 
admirationc recusarunt. Quidni enim mirabilitateni faciat tantaso 
rcrum externarum despicientia? Una fuit, quae gravi morbo affiicta, 
cum se morituram certo perspiceret ideoque sanctissimis ecclesiae 
sacramentis communiri vellet, praesente parocho et parentibus 
iiberrime et clarissima voce coram augustissima eucharistia virgi- 
nitatem vovit et singulari dei gratia cito convaluit. Aliac prae-35 
clarae constantiae exempla dederunt, neque hominum variis maclii- 
nationibus et opprobriis, neque daemonum tetris insidiis ab instituto 
virtutis cursu dimoveri potuerunt. Duabus non solura teri'ibili 
forma se conspiciendos offerunt nequam spiritus, sed et contumcliis 
lacerant et cruciatus sunimorum dolorum inferunt; quarum a.lteram,4o 
cum lubricam vivendi rationcm scctata liactenus föissot atque 
multis annis de avita flde sinistre opinata, iam vero Magdalenae 
exemplo serio ad Christum convcrsa, conatus erat teterrimus sathan 
hisce mediis a proposito avocare, sed adiuta frequenti confessione 

O' inulibri inconstia. 


542 1578. 725 

sacraqiie communione votoque castitatis emisso, nunc in virtiitis acJan. i. 
pietatis studio perseverat constanter et proficit. Viele Auswärtige 
Jwmmen su den Jesuiten zur Beicht und Predigt. 500 — 800 Com.- 
munionen loöchentlicli in der Hcmskapelle; für die Beichten reichen 
8 Priester kaum aus. Sub finem anni non parva in nostros se- 
ditionis facta est incursio perditorum quorundam exulum opera ac 
5 malevolentia, qui cum religionis iurati essent hostes, indigne sci- 
licet ferebant tantam per Societatem Coloniae sementem fieri^. 
Confluxerant enim in lianc urbem multi ex diversis locis, non 
liaeretici homines modo et in sua secta strennui administri, sed et 
publicae pacis eversores, auctores eiectae ex Belgio Societatis^ et 

loinvectae haereseos^. Quod cum ex voto cecidisse animadvertis- 
sent, idem hie tentandum existimarunt suisque clandestinis concio- 
nibus et consiliis eo progressi erant, ut certas urbis regiones descri- 
berent, quas statuto die invaderent, nee iam occulte, ut prius, et 
noctu, sed aucta audacia interdiu tributim in concionem suorum 

isirent, et sermonem per totam fere Germaniam spargerent, Coloniae 
prophanatis templis Calvinistas dominari. Quod licet f'also et menda- 
citer dicerent, eas tarnen vires mendacium sumpserat, ut nisi diligens 
senatus cura serpenti quotidie latius incendio occurrisset, cum ex- 
trema pernicie fuisset restinguendum. Compressis igitur hoc pacto 

20 eorum conatibus, aliam tentant viam, quae non male quoque in Belgio 
ccsserat. A Societate, Visum est, telam ordiantur; in conviviis 
itaque primum et compitis mendaeibus nostros rumoribus onerant, 
mox ad civium tribus, quarum duae hie sunt et triginta, graviter 
deferunt, conspirare nos cum Hispanis, proditores prius fuisse Bel- 

25gicaruni civitatum, nunc sanguinem etiam Coloniensium sitire et 
ad caedem quosque habere descriptos. Augent invidiam pernitiosi 
aliquot cives, fingunt uxores a maritis nostro iussu abductos, a 


^ lieber diese Schioiericjkeiten berichtet auch die hs. Hauschronik a. a. 
und die Historia gymnasii fol. 390 ff. eingehend (vgl. auch Reiffenberg 
l. c. I, 178). 

2 Am Pfingsttage loaren die Jesuiten aus Antioerpen vertrieben worden. 
Ein eingehender Bericht darüber an den Provincial Franz Coster d. d. 
Löwen 1578 Mai 22 befindet sich im vol. X s. v. Antioerpen (vgl. Holz- 
warth l. c. 11^, 421). 

^ Zum 11. Februar 1578 verzeichnet der Decan der Ariistenfacultät Jacob 
Hutterus Kempensis (Decanatsbuch V fol. 110): Convenerunt provisores 
sub curia ad petitionem deputatorum universitatis, ubi niagn. d. rector [Johann 
Swolgen] prolixe et graviter de ijlerisque, quae huic reipublicae et academiae 
impendere viderentur periculis deque iis avertendis prudenter senatum rogatum 
voluit. Primum caput fuit de privatis scliolis, quarum pleraeque probabantur 
liaereticae, auctoritate magistratus abrogandis. Alterum de typograpliorum in 
suspectis atque adeo etiam manifeste haereticis libris cum importandis^ tum 
imprimendis et publice vendendis coercenda licentia. Tertium de nocturnis 
Jiaereticorum conventiculis, quae tribus (aut) quatuor locis per urbem liaberi 
certis argumentis eonfirmabantur, publica auctoritate disturbandis. Postremo 
de non admittendis promiscue in urbem quibnsvis extraneis sine discrimine re- 
ligionis et fidei. — Die Provisoren ivollen die Sache an den Rath bringen 
'sed nil praeter promissa accidit'. 


7.26 1578. 542 

Jan. 1. parentibus alienatos filios, pellectos callide adolescentes, expilatas 
in confessionibiis divites matronas et, quod capiit erat accusationis, 
contra leges patrias templum aperuisse, in eo conciones habere, 
utriusque sexus hominibus sacramenta audacter administrare. Qua 
in re etiam amplissimum senatum incusant ad istam rem sios 
conniventem. Itaque in certissimum periculum venisse videbamur, 
maxirae quod contra vectigalia quaedam tribus eodem tempore 
periculose coivissent^. Quam rem ut peroportunam nostrorum et 
religionis eversioni haeretici ita sedulo fovebant, ut et de templo 
brevi per vim occupando, et de nostris eadem malitia eiiciendis lo 
amplius non dubitarent. Nee deerant viri graves et primarii^ qui 
motu tumultuantis populi sacellum nostrum omnino occludendum 
suaderent, alioquin lioneste non posse adversariis suae religionis 
exercendae publicum locum denegari. Cum in tanto omnium odio 
versamur et nostra eiectio apud magistratum serio urgeretur, in- 15 
venti sunt viri optimi et magnae in hac republica authoritatis, qui 
causa nostra audacter suscepta in consulum senatorumque consessu 
egregie nos purgarunt. Inventi sunt, qui precario rogarunt, ut ad 
suas aedes diverteremus, parati quatuor, quinque, decem etiam 
plures clam nutrire, tantum non pene contendentes, ut aliquos2o 
nostrorum liospitio exciperent, quod loco maximi beneficii se habi- 
turos dicebant. Sed et -ipse archiepiscopus princeps elector suani 
autoritatem interponens, cum de comprimendis liaercticorum scliolis 
et consiliis in urbem concessisset, Societatis honorificam mentionem 
apud senatum fecit, labores eins prolixe praodicavit et in ilJius iide 25 
atque autlioritate causam nostram reposuit. Nee multo post alter 
princeps elector archiepiscopus Moguntinus eodemque temporis 
puncto ipse imperator, datis litteris senatum populumque graviter 
commonentj ne quid in religione temere mutent, neve de Societate 
iniquius statuant, quae dum in pleno consilio legerentur, consiliarii 30 
magistratus de nostro instituto constanter diserteque perorare ce- 
perunt, falso obiectas criminationes depellere, consules vero vix 
lachrymas teuere. Quorum qui ante alieniori in nos fuissent animo, 
periculi magnitudine permoti auditisque mendaciis nos defendebaiit, 
itaque confirmati sunt et malitiosis calumniis responderunt, ita 35 
nequissimorum hominum ora conpresserunt, ut ne mutire audeant. 
Defervescente autem paulatim tempestate, tantus fructus consecutus 
est, quantus ab initio collegii nunquam. In feriis enim solemnibus 
nati salvatoris 1204 sacram eucharistiam in nostro sacello sump- 
serunt, cum Iiactenus vix sexcentesimum numerum attigerimus, <io 
Confitentium et ad sacra confluentium maxima pars loci angustiis 
exciusa, conciones, quae omni hebdomade habebantur quinque, sexta 
aucta sunt, quam vixdum compresso tumultu in celeberrimo huius 
urbis templo a nobis fieri viri patritii et senatores constanter et 
petiverunt et a rev. p. rectore multis precibus obtinuerunt. Istud45 

1 Die Streitigkeiten zwisclien Zünften und Rath begannen im April 1578. 
Weinsberg behandelt sie eingehend (II fol. 69 ff.). 


542, 543 1578. 727 

denique tempestatis tarn gravi procella effectiim esse videtiir, ut Jan. i. 
qiii aiitea in multorum ignoratione versaremur, iain singulis nostros 
mores perspicere cnrpientibus apud omnes clarescamus. Coloniae 
1., Januarii 1579. 

543. Jahresbericht der rheinischen Provinz, verfasst von Hein- 
rich Ilaverius. Köln 1579 Januar 1. 

XIV fol. 22, Original. 

Ällg. Zum Trierer Colleg gehört eine clomus novitiorum, sitmJan. i. 
Maioizer ein seminarium studii theologici, zum Würzburger ein semi- 
narium studii philosojphiae, zum Fuldaer ein seminariuTn studii 
liumaniorum Utterarum. 221 Brüder, davon 76 Priester, 77 Ma- 
gistri. In Trier sind 27 Novizen aufgenommen loorden. Grosser 
Zudrang zum Orden, 70 zurückgeioiesen. 

Köln. 24 Brüder, darunter 9 Priester, 9 jjraece2?to?'es, 6 rerum 
domesticarum adiutores. Vgl. den besonderoi Jahresbericht d, d. 
1679 Januar 1, Nr. 542. 

Trier. 57 Brüder, darunter 15 Priester, 8 ^raeceptores, 26 
novitii ijrimi anni, reliqui dornesticis rebus occupati. Ausgezeichnete 
Novizen. Die 60 Gonvictoren beivohnen ein vom Collegium getrenntes 
Haus; von ihnen sind 23 nobili genere nati. 1030 Schüler. Grosse 
Seelsorgeerfolge unter dem dem Aberglauben leicht zugänglichen Volk. 
Die Societas hat auch Gegner in der Stadt, die ihre Entfernung 
verlangen ^. 

Mainz. 55 Brüder, darunter 21 Priester, 12 adiutores. Her- 
mann Thyräus, früher Provincial, ist Rector des Collegs geioorden. 
50 Convictoren, alle Angehörige der Mariensodalität^, beichten alle 8, 
communiciren edle 14 Tage. Grosse Neigung zu Werken der Ab- 
tödtung. Viele Adlige aus Deutschland, Belgien, Polen und Frank- 
reich unter ihnen. Wohlioollen des Erzbischofs und des Weihbischofs. 
bProjjaganda der Schiller: saepeniimero piieri homines externes ad 
confessionem, snos amicos sive etiam parentes, qui raro ant nun- 
quara coufessi fuerunt, adduciint. Jucundum est, videre trahi a 
pueris decrepidos aliosque aetate.iam affecta Homines vel ad audi- 
cndas nostrorum conciones vel ad aperienda peccata. Ingerunt se 

lünuUo piidore in hominum coetus et rationem orandi rosarium, for- 
mandi Signum crucis et alia id geniis magno fervore edocent; si, 
ut saepe fit, illudantur, patienter ferunt nee dubitant, etiam alaphas 
ac verbera potius sustinere quam a defensione catliolicae religionis 
veraeque pietatis discedcre. Verbrennung von 200 häretischen und 
abergläubischen Werken. Reiche Erfolge der Predigten, viele Beichten. 

15 Consecratus est in templo nostro auctoritate summi pontiflcis et 


Vgl. auch den Jahresbericht der Mariensodalität in Trier ä. d. 1579 
Januar 1 (XV pag. 184 — 196). 

Der Jahresbericht der Mainzer Mariensodalität d. d. 1579 Januar 1 
liegt XV pag. 177 — 184 vor; die Sodalität zählte 200 Mitglieder. 


728 1579. 543,544 

Jan. 1. principis Moguntinensis in episcopum d. Nicolaus Elgardus ^, sacrae 
theologiae doctor et olim collegii Germanici Romac alumnus, qui 
iam ante designatus erat alter in celebri Erfordensiuni urbe suffra- 
ganeiis, ubi intelligimus eum magno cum fructu catholicae religio- 
nis amplificandae versari. Taufe eines Juden. Erfolgreiche Excur- 5 
sionen in die benachbarten Ortschaften. 

Speyer. 13 Brüder, davon 6 Priester, 4 praeceptores, 3 adiu- 
tores. 187 Schüler. Mariensodalität^ . Reiche Erfolge in der Seel- 
sorge. Bekehrungen, darunter die eines Zauberers. 

Würzhur g. 38 Brüder, davon 13 Fixester, 11 praeceptores, 9 
auditores. Seelsorge in der Stadt und in der Umgebimg. 64 Gene- 
ralbeichten. Bekehrungen, u. a. eines zum Protestantismus überge- 
tretenen und verheiratheten Priesters. Mariensodalität, die von dem 
nach Wien durchreisenden Nuntius'^ einen päpstlichen Bestätigungs- 
brief erhalten hat. 

Fulda. 23 Brüder, davon 8 Priester, 8 praeceptores. 120 Convic- 
toren in seminario, quod collegio coniunctum est; sie sind in Decurien 
getheilt'^. Predigten, Beichten, Bekehrungen (u,. a. eines Predigers 
der neuen Lehre). Abt (Balthasar) ist im Exil in Seligenstadt, er- 
iceist dem Colleg aber dennoch stets sein Wohlioollen. Die Abneigung 
der Einiüohner gegen den Orden nimmt ab. 

Mission in Heiligenstadt. 10 Brüder, davon 3 Priester, 5 ma- 
gistri. Viele Predigten, 1570 Communionen, 21 Bekehrungen, 50 
Generälbeichten. 154 Schüler. Wallfahrten. Schulbau fast beendet. 

544. Jahresbericht des Kölner Collegiums über 1579. Köln 
1579 [December 31]. 

II fol. 91, gleichzeitige Copie. 

Dec. 31, 27 Brüder, zeitioeise dazu noch einige aus Belgien. 2 sind ge- 

storben. Der Pector und der Minister solemni ritu deo nuncupa- 
runt tria vota, i'em divinam faciente in aureo b. Ursulae conclavi 
rev. p. provinciali. Duo item primum deo sacrum obtulerunt eo, 
quo par erat, ornatu, poematibus, orationibus graecis latinisque; ex 
alterius celebrantis manu primus sacratissimam hostiam accipere lo 
voluit ill^nus ^^^x Terraenovae° aliique proceres primae nobilitatis 
viri. Frommer Eifer der Brüder. 

Res scholastica, si foelicem unquam ab ortu collegii cursum, 
lioc certe anno felicissimum tenuit. 970 Schüler, dazu noch 40 Theo- 


Vgl. Steinhuber l. c. J, 197 (2. Februar 1578). 

Im Sommer 1578 begründet; sie hatte am 14. Juli 28 Mitglieder (Bericht 
von diesem Tage XV x>- 142 — 146). 

Bartholomäus Portia. Der Bericht der Würzburger Sodalität vom 
6. Januar 1679 (XV p. 205—216) enthält eine lange Mittheilung dar- 
über. 

Die Mariensodalität zählte 140 Mitglieder (Bericht aus dem Januar 
1579, XV p. 217—224). 
Vgl. S. 731 Anm. 3. 


544 1579. 729 

logen, qiii mium de patribiis in publice universitatis loco in huncDec. ai. 
flnem coinparato doccntem omni fere die audiunt. Ihre ausgezeich- 
nete Haltung. Fast edle, tarn nobiles quam lioncsto et obsciiriori 
loco nati, sind Mitglider der Mariensodalität, nee eniusvis tan tum 
5 mensis initio sed octavo fere die, imprimis nobiliores, sacrosanctam 
percipiunt communionem. Am 1. November haben 1130 die Com- 
munion empfangen. — Tres fuere nobilissimi iuvenes, fratres gev- 
mani omnes, qui praeceptoribus miserando casu materiam excitandi 
animos discipulorum in venerationem custodum angelorum percom- 

10 modo tempore, pridie b. Michaelis, praebuerunt. Hi, dum matutinis sept. as. 
horis ad scholas sese compararent, vix lumine cubiculi, in quo studia 
tractarant, a doraestico praefecto extincto, prosternuntur cuiusdam, 
quem mininie cernerent, summa vi in terram exanimesque, editis prius 
Iiorrendis eiulatibus et clamoribus, redduntur. Ad quorum luctuosas 

lövoces conturbatur paedagogus, qui vir provectaeque aetatis erat; 
accenso rursus lumine accurrit omnesquo parum spirantes in limine 
domus offendit. Dum vero anxie singulos complectitur maloque 
praescnti, quae succurrebant adliibet remedia, illi tanquam ex 
altissimo somnö evigilantes sibi restituuntur incolumes. Fidem buius 

20 rei membrorum recens adhuc trepidatio et vultus pallor nobis liaud 
dubiam fecit. Casu vero a nostris bene examinato depraehensum, 
eos ncc crucis vivificae neque aquae benedictae praesidiis instructos 
in viam se dedisse. — Magistrale diadema imposuimus hoc anno ado- 
lescentibus 18, baccalaureos vero creavimus 43^, ad prima Socie- 

25tatis rudimenta amandavimus 19. Mehrere von diesen Novizen hatten 
grosse Schivierigkeiten, Widerstand der Eltern u. s. lu. zu hestehen. — 
Duo fuerunt, qui cum his multo tempore eundem animum idemque 
propositum habuerant, quorum tamen auspicatissimis principiis 
communis ille vitae melioris depravator laqueos posuit atque per 
amicos et parentes hoc egit, ut ab eo, quod bene coepissent, deer- 

yorarent; defectionem vero ultrix manus divin a, tarda quidera propter 
emendationem, gravissima tarnen excepit. Alterum enim, quo tem- 
pore, emenso fere utriusque philosophiae curriculo, ad suos brevi 
reditum parabat, nihil tale metuentem mors ex humanis abstulit; 
alterum vero, dum securus officio^ quod propinquorum hortatu re- 

sölicta Societate susceperat, fungeretur, morbus ita gravis invasit, 
qui rationem prorsus everteret, sed cum diuturnus esset, subinde 
ad mentem redibat. Aliquando igitur, cum phrenesis paululum se 
remisisset, vocato multis precibus sub noctem rev. p. provinciali ^, 
cum eo de statu animae transigere cupit, at, o iustitiam divinam! 

40 vix ad cum pater venit, cum in pristinam lapsus furiam in faciem 
capiilosque eins involat ac violenüas ipsi manus adferre, ni prohi- 


hn Februar 1579 bestanden 42 Gandidaten das Examen pro licentia 
in artibus: 5 Moni., 13 Laurent., 23 Coron., 1 nicht näher bezeidmet ; 
im November lourden 68 Baccalaureen : 14 Mont., 11 Laurent., 37 Co- 
ron., 6 unbestimmt (Decanatsbuch der Artisten V fol. 113, 118). 
Franz Coster (1578—1587). 


730 1579. 544 

Dec. 31. buisseiit alii, laborat. Ac tum quidem re infecta clecessum, rursus 
vero, non longe ante mortem sibi redditus, alte tractis iterum et se- 
ciindo suspiriis, in Las prorumpit voces: infausta et infelix mater, 
quae tuis me verbis a Societatis ingressu deterruisti! Atque ita, 
exiguo interiecto tempore, inter homines esse desiit. 30 Schülern 
loünschen Aufnahme in die Societas. Ihre vortrefßiclie Haltung. 
Magna humilitatis significatioue de erratis apud socios . fatentur 
eorumque culpam deprecantur. Extra civitatem citra praefecti 
voluntatem pedem effernnt nusquam. Certum quotidie tempus reiTim 
piarum commentationi tribuant utque sui evadant victores nunquam 
non in mortificationibus petendis eiim, cui obedientiam praestant, lo 
fatigare desinunt; cilicia disciplinae levia ipsis multo iam usii vi- 
dentur. Aquam per medias urbis vias e Eheno aut fönte haustam, 
omni pudore linmano posito, deferunt. Nosocomia adeunt in eisque 
afflictam aegrotormn sakitem piis verbis solantur. Ostiatim cum in 
urbe tum apud rusticanos homines in pagis stipem panemque, quem i5 
in deliciis Imbent, niendicato quaerunt, terram. exosculantur, uten- 
silia et culinariam suppellectilem fricant eluuntque. Invcntus etiam 
insignis adolescens, qui eundem, quem lii funem traliens, ut Victor 
sui esset, divam Elizabeth primosque nostros patres imitatus putri- 
dum Ulcus linxit^ 20 

70 Convictoristen, die alle 8 Tage beichten und communiciren. 
Ihre Neigung zu frommen nnd ascetischen Uehungen: funiculis varie 
contortis a se ipsis poenas exigunt. Studia de more bis quidem 
fuere instaurata, nunquam tamen eo apparatu quo hoc anno. Post 
sacras Paschae ferias, cum inferiorum classium facta esset mutatio, 
exhibuimus senatui populoque Coloniensi publice urbis loco ante 25 
comitum summique templi canonicorum aedes sacram Magdalenae 
historiam, ad quam spectandam rev^^"^ apostolicae Sedis nuncius^, 
jjjmus noster archipraesul imperii elector, Herbipolensium antistes, 
et exc™"^ dux Terraenovae ^ cum amplissimo ordine senatorio praeter 
innumeram fere omnis generis hominum multitudinem convenerunt,3o 


Vgl. den Bericht der Kölner Mariensodalüclt d. d. 1580 Januar 12 
(XV fol. 228). Sie vermehrte ,sie?i im J. 1579 U7n 175 Mitglieder. 
Johann Baptista Castagna, Erzbischof von Rossano, vertrat die Curie auf 
dem niederländischen Pacificationstag, der vom Mai bis Decetnber 1579 in 
Köln stattfand (i'gl. Nuntiaturberichte aus Deutschland 1572 — 1585, IIS. 
197 ff. ; Ennen a. a. 0. V, 22 ff.). Die rheinischen Jesuitencollegien loaren ihm 
am 10. Januar 1579 vom Staatssecretär Cardinal von Como besonders em- 
pfohlen tcorden (NimtiaticrhericJite l. c. I, 267 Anm.). Ca.stagna ver- 
liandelte am 16. November auch mit der Universität über ihre Reform. 
Der liector der Universität (Johann WaUcliartz von Tongern) betonte 
die Verdienste der Universität um den katliolischen Glauben, erldärte, 
'morem nostnie academiae esse, ut ([iii in ea ascribuntiir in catliolicam fidem 
sab obedieiitia roinani pontiücis iurent', und fülirte die geringen Leistun- 
gen — ebenso wie es bisher .stets gesctielien loar — auf den Mangel 
an Einkünften für die Professoren zurück (Decanatsbuch der Artisten 
V fol. 119). Auch diese Verhandlung blieb ohne Erfolg. 
Karl von Aragon, vgl. S. 781 Anm. 3, 


544 1579. 731 

tantoque cum applausu et fructu excepta, ut e sexviris uiius, qui dcc. 3i. 
tum consulutum gerebat^, ingenue affirmarit, totis centum annis 
nihil eiusmodi in urlse hac visum, et viri etiam doctores aliique, 
qui sensus in vitae Magdalenae res gestas, conversionem, Christi 
samorem, poenitentiam ac iucuhdissimam cum angelis consuetudinem 
aorius defixos habebant, lacrymas teuere non potuerint. In autum- 
nali vero ascensu, cum etiam comitiorum linis adesset, non foris, 
sed domi alteram Danielis historiam excitato theatro proposuimus. 
Quam ut spectaret, tanta vis hominum magnatum divitumque ad 

10 collegium nostrum confluxit, ut nihil in urbe nobilitatis fuerit, quod 
non diebus illis, quibus comoedia exhiberetur, Societatis amicitiam 
ambierit coactique fuerimus, publica manu inutilem turbam ab 
ostiis summovere. Quin et ipsi rev^^^ et ill™^ principes postquam 
per certos homines foelicem actionis progressum accepissent, a nobis 

15 vehementer flagitarunt, ut in Suarum C""'" gratiam tertium quoque 
eandem historiam, quam multorum relatu tantopere praedicari audi- 
erant, exhiberemus. Quam ob causam maior theatro splendor 
additus fuit, collegii quoque parietcs carminibus, orationibus, dia- 
logis onerati, quae omnia artifici manu depicta nominibus Jesu or- 

2onata rev™^ nostri senatusque Coloniensis insignibus pulcre conde- 
corata erant. Quotquot igitur hie fuere ex principibus, rev^""'* 
Sedis Apostolicae nuncius, uterque elector Coloniensis ac Trevi- 
rensis archiepiscopus, Herbipolensis antistes^, ilP^^ dux Novae 
Terrae et Arschottanus cum filio principe^ ruinosas nostri domicilii 

25parietes minime dedignati e convictorum cubiculis, quae peristro- 
matis ac pannis holosericis investita erant, totam actionem tanta 
voluptate et studiorum nostrorum commendatione viderunt, ut die 
insequenti pleno in concilio honorificam Societatis mentionem fe- 
cerint. 

Grosse Zahl der Beichten, Zudrang zu den Predigten. Die Ka- 
pelle enveist sich als viel zu klein. Viele Bekehrungen von Häreti- 

sükern und Sündern, Männern und F)-auen. Pestiferi libri erepti 
quam plurimis et vel ignibus in cineres redacti vel arctissimae cu- 
stodiae traditi. Eine Ehefrau nimmt ihrem Gatten heimlich häre- 
tische Bücher weg und bringt sie den Jesuiten. 16 profani atque e 
plebe homines, sanctimoniales 5, ecclesiastici ordinis 8 diversis 

35 adulteriis et libidinibus contaminati nostris monitoribus vitani sanc- 
tius instituerunt. Scorta publica 14 in viam per sacram confessio- 


t 


Bürgermeister toaren damals Johann Maes und Hildebrand Sudermann. 

2 Der Nuntius Castagna; die Erzhischöfe Gebhard Truchsess von Köln 
und Jacob von Trier, soioie der Bischof Jidvus von Würzburg icaren 
die Vertreter des Kaisers auf dem Facificationstag (Nuntiaturberichte 
l. c. II, Einl. S. 54). 

^ Karl von Aragon, Herzog von Terranova, tcar der Bevollmächtigte K. 
Philipps von Spanien zu den Kölner Verhandlungen; Philipp vonCroy, 
Herzog von Ar.Hchot, toar das IlaujH der Gesandtschaft der General- 
staaten (vgl. oben S, 722 Änm. 1). 


1S2 1579. 544 

Dec. 31. nem revocata. 21 ab irapuro focminarum. convictu abclucti,qiiiqiieenor- 
mia quacclam scelcra coram sacerdote celaraiit, aperuerunt plures 60. 
Bakßho'ung von Ehebvp.chern und Ehebrecherinnen, darunter vielen geist- 
lichen Standes. Tres, quod dictu horrendum, ex ordine sacratiore homi- 
ues inaudito flag-itio templum divini Spiritus violarant, vehementerque 
metuendum erat, ne pessimo suo opere palam facto insignis eos clades 5 
consequeretur (nam propriis cum sororibus sacrilegum incestum per- 
petrarant), ad poenitentiam inducti. Vir item magnae existimationis 
longis itineribus in hanc urbem veuiens cum annis bene multis 
utraque sororum ad libidinem abusus fuisset duasque ex altera 
proles suscitasset, facta generali suorum criminum confessione prae- lo 
darum specimen praebuit Magdalenae poenitentis. Egregium fuit 
cuiusdam castitatis defensae exemplum, dignum illud, quod primum 
in bis literis locum obtineat et immortali memoria celebretur. Erat 
haec apud nos in confessione frequens animumque vere pium in deum, 
fldelem in coniugem gerebat. Cum enim tempore quodam, marito i5 
peregre profecto, solam cum prolibus domi se contineret et quietem 
sub initium noctis captatura esset, praeter omnem suam suspicionem 
deprehendit in conclavi bominem ecclesiastici ordinis, qui ut ne- 
farii illi iudices Susannae huius castitatem expetebat. Ad cuius 
illa primum aspectum conterrita vix sui corapos erat, tum viribus 20 
recuperatis impudens ille .variis lenociniis eam, ut sibi consentiat, 
impellere studet, mariti absentiam, loci solitudinem, hominum igno- 
rantiam in medium adferens. Cui cum manibus pedibusque repu- 
gnaret ac responderct, hoc sine summo scelere facere sc non possc 
nihilque esse, quod moliatur, in mortem ante, quam hoc in factum 25 
consonsuram, is qui tam virili audacique mulieris animo ab sen- 
tentia discedcre debuisset, magis etiam amore scelerato incensus 
per vini cum ea agere incoepit. Quae ubi eo loco castitatem suam 
constitutam videret, sacro quodam dolo et hominem a se, re tam 
enormi infecta, dimisit et in fide coniugis permansit pudica; dice-3o 
bat namque: ,.Si ita mei desiderio exardescis, ut indomitis naturae 
motibus imperare non possis, morem tuae geram voluntati, sed quo 
secretiora haec maneant, ad inferiorem domus partem propter fa- 
miliam caeteram, quae proxima nobis imminet, conccdamus ; tu 
praeito, comitem mc habiturus." Cum vero ignarus ille loci propter 35 
limen aedium consisterct, illa clanculum patefacto ostio in plateam 
protrusit miserum pessuloque e vestigio obiecto e superiori etiam 
loco insultat seque tam insignem contumeliam prodituram minatur^ 
Altera quaedam matrona marito adhuc superstite, quae annis aliquot 
cum viris, quibus propriae essent uxores, et quod gravius, quibus-40 
dam religione deo obstrictis impuram habens consuetudinem matri- 
monii leges impudenter transgressa erat, tandem in detestationem 
profligatae vitae perducta, quae semper apud alios sciens praeter- 


1 Aehnliche Beispiele des unsittUche7i Wandels der Kölner Geistlichkeit 
lassen sich aus den Akten des Stadtarchivs in grosser Fülle entnehmen. 


544 1579. 733 

miserat vitia, apud nostros primum in apertum protulit et, licet Dec. 31. 
sex etiamniim adulteri insiclias ipsi struant, spes tarnen futurae vic- 
toriae non minima affulg-et, quod a Ciiristo octavo quoque die opem 
et auxilium in belle tarn arduo difficilique quaerat. Duo ad nostros 
5 adducti coniuges, quorum unus flagranti uxorem in adulterio depre- 
lienderat eaque propter non iniuria implacabili in eam ira exar- 
serat, quam tamen post iustam poenam sccleri constitutam patris 
culusdam consilio liaud gravate in gratiam accepit; uterque vero 
(quod divinae misericordiae iniprimis ascribimus), facta totius vitae 

10 confessione integra, in crebro sacramenti ponitentiae usu nunc per- 
severat. Viri tres celebres, qui annis bene multiSj sacerdotibus 
imponentes, insignia quaedam flagitia dum confiterentur consulto 
omiserant, loetalibus ostensis vulneribus optime curati fuerunt. In 
effectum quoque abiit, tit foemina, quae ab adultero sacerdote ac- 

isceperat bona literasque certorum proventuum in turpissimae vitae 
premiura, eas a se penitus abdicaret. Virgo, cuius cum pudicitia re- 
ligio annis multis periclitata fuerat, ad pietatem reducta, et ne re- 
clamante conscientia in matrimonium consentiret, altera, quae voto 
suam deo castitatem semel nuncuparat, persuasa est, ac tertiae item 

20 virgini, quae difliciles patiebatur impugnationes, auxilium in prae- 
senti discriraine praestitum , quae etiam metu parentum propter ma- 
trimonium cum certo homine contractum fugam inierat, nostram 
opcni salutarem admodum experta est, ut adolesccntes quoque non- 
nulii in peccatis, quae diu tecta habuerant et a quibus non sine 

25ingenti exultatione immunes evaseruut. Tum consueLudo depra- 
vata, qua permulti Lac in urbe sine delectu in vlrginum mona- 
steriis versari genioque liberaliter indulgere solent^ apud varios sub- 
lata. Mulier, quae longo annorum cursu, existente adbuc in vivis 
coniuge, sacerdotis cuiusdam libidinosae voluntati servierat, post 

30 maximas in eins revocatione susceplas molestias, medicam aliquando 
admisit manum. Altera aetate iam gravis annum agens sexagcsi- 
mum in miserrimo statu versata, semper levioribus tantum erratis 
patefactis graviora prudcns subticuerat, inter quae praeter impuram 
cum quödam consuetudinem adulterium erat annis decem continua- 

35 tum ; ea postquam ad mentcm rediit magnaque prioris vitae de- 
testatione generaliter bene confessa est, senectute iam confecta le- 
gitime couiugi coniuncta est et sanctitatem ex animo colere incoe- 
pit. Cum in matrimonium fide interposita convenissent duo, alter 
promissorum immemor ab destinata uxorc socessionom fecit, quod 

doillam tam male habuit, ut in desperationem lapsa annis amplius 
viginti ccclesiastico corrumpendam se prostituerit, sacrilego Interim 
ore semper communicans ; quam clementissimus deus oculis tandem 
misericordiae contuens ita in integrum restituit, ut pic nunc opti- 
moque aliorum exemplo vivat. Personae, quae multo tempore con- 

45 tinens et honeste cum marito vivens tres ex eodem proies in lucem 


Vgl. Denlaoürdigkeüen des Hans von Scliweiniclien (ed. Büsching) I, 210, 


iu im. &44 

Dec. 31. ediderat, sed coniuge gravi cum morbo colluctante tanta fiebat in 
dies rei familiaris accisiO; ut inopiae levandae causa adultero cui- 
dam se tradiderit ac deinde maioris etiam stipendii cupiditate in- 
censa in alterius libidinem annis quatuor, posita omni verccundia, 
exactis, falso etiam sacramenta ecciesiae usurparit; quam cum deusn 
lenibus inspirationibus nihil moveri, sed confirmatiorem etiam in malo 
efflci videret, vi tandem infelici adliibita eam expugnavit atque e 
tribus, quas unice prosequebatur, pestis primam aufert prolem, et 
necdum hac castigatione repressa eadem contagione moritur se- 
cunda, moriturque etiam tertia; tum vero, quem ad hoc usque tem-io 
pus despectui habuisset, agnoscens, de morum in melius commuta- 
tione pias apud animum concipit cogitationes, sacrilegum hominem, 
quocum turpiter vixerat, ab nefario quamprinmm desistat opere, 
hortatui' sedulo. Ule vero aureos tantummodo montes promittebat, 
nihil interim de iniquo in scelcre vivendi proposito rcmittens. Quid i5 
igitur? durum sane erat nefario liomini contra stimulum calcitrarc 
divinum; frangit ne expectata quidem mortis calaraitas, qui foenii- 
nae verbis tanquam anilibus fabulis saepius illuserat; pestilenti 
enim et ipse morbo correptus ac vix sacramentis perceptis in sep- 
timum diem lecto decumbens ex Imraanis abit. Quem illa tam su-20 
bito, nihil tale metuentem ad dei raptum tribunalia considerans, 
ad extremam prope animi impotentiam delapsa diris se execratio- 
nibus sulphureis gehennae foruacibus devovet, contestans, unam se 
esse, quae sacerdoti perpetuum creaverit incendium. Auxit haue 
aliflictae mulieris conditionem a parocho, cui hoc aperuerat, denegata 25 
absolutio, sed divino tandem ad nostros pcrducta uutu, facta totius 
vitae confessione, integra diu multumque desideratam conscientiae 
tranquillitatem obtinuit ^. — 

In spiritualibus Societatis exercitiis Septem, uno aliquo ex 
nostris ea tradente magno fructu versati, inter quos unus fuit loco no-30 
bili natus, alius doctor theologus cum famulo, et quidam legum li- 
ceutiatus, qui post maturam deliberationem cum doctore et famulo 
sibi in posteruni in Societate et vivendura et moriendum esse om- 
nino decrevit. Flures vero, qui perdita inierant consilia, ut sape- 
rent inducti. Desertor ordinis monastici mutata voluntate nostro-sn 
rum suasu ad suos rcdiit. Virgo, etiam rcligionem professa, quae 
fugani adornarat, ut Christi relicto iugo in haeretici cuiusdam no- 
bilis sacrilegum matrimonium se daret, revocata. Alia annis plus 
decem votis obslricta cum eo, quem habebat confessarium religio- 
sum, mensibus decem et quatuor irapure ac libidinose consueverat, 40 
vcritaque, ne scelerc in luccm vcniente spiritualis inccstus habe- 
retur rea, praecipiti se fuga ab monastico instituto subduxerat-, quae 
et ipsa cum anirao suo aliquando rcputans, quantis se voracis ge- 
hennae torturis addixisset, laetifera vulnera uni detexit patri, vi- 
tamque castiorem postliminio suscepit. Tres perpetuae vlrginitatis45 


1 ^.s- folgt noch eine grössere Anuihl iveiterer Fälle. 


644 im. 7S5 

mentem induenint, duae voto imnciipato, tertia in sanctimonialium Dec. äi. 
ordinem relata. Omitto, ne iusto longior sim, aliorum ntriusque, 
sexiis sing'ulares in melius coilversiones. 

Quatuor mouasteria nostrorura patrum laboribus, et eorum, qni in 
ßliis viverent, auditis confessionibus ab laxiori disciplina in integrum 
coeperunt restitui. Quidam vero, qui suo in ordine tyronibus 
praeest, facta nostris confessione spem dedit, ut quos suae habet 
curae concreditos idonea paret ecciesiae instrumenta. — Besuch der 
Gefängnisse, Sorge für die Annen, Verhinderung von Verbrechen. — 
Nuper cum in pestilentis doctrinae magistros, quorum sat multi Co- 

loloniae liactenus cum ingenfci liuius reipublicae clade scliolas ad- 
ministrarunt , fleret inquisitio mandatumque esset, ut puncto tem- 
poris exilii poena proposita ab officio discederent, caeteri vero, qui 
catliolici essent, non ante scliolarum suarum pueris puellisve po- 
testatem facerent, quam a parocliis factae confessionis et sincerae 

isfidei testimonium accepissent, quosdam ipsi etiam cousules ad no- 
stros amandarunt, quibus pastoris copia non erat, ut quandoquidem 
nostris uterentur confessariis, literas ab iisdem probatae religionis 
afferrent, quibus sibi abunde satisfactum iri affirmabant. In der 
Jesuitenkapelle loöchenttich 500 Communionen, oft 1000; monatlich 
2000 — 3200. Zehn Patres genügen kaum zur Beioältigung des An- 
drangs zur Beicht. Ex liis etiam, qui nostros lia.bent a confessionibus 

20 Societatisque nomen pugnaciter defendunt, sunt praeter vires sena- 
torii ordinis non paucos iurisp rüden tiae studiis dediti fere omneS; 
tum aliorum gymnasiorum discipuli et parochi aliquot, ac variarum 
ecclesiarum ludimagistri cum omnibus pueris, ex quibus aliquot tam 
bene ab illis instructi in modo explicandae conscientiae, ut cum 
ingenti exultatione a patribus audiantur. Der Kapelle sind viele 

25 Geschenke zugeflossen ^. 

Ea apud exteros multisque passuum milibus Colonia disiunctos 
populos de nobis est opinio, ut Societatis opem sibi suisque uti- 
lissimam aliquando expetiverint. Aquisgrano ad nos missi nuncii, 
qui ex patribus unum, ut concionatoris provinciam susciperet, evo- 

socarunt; similiter Wesalia ^, loco omnium fere sectariorum asylo (qua 
in urbe ducenti adhuc sunt catholici, qui necdum genua ante Baal 
curvaverunt et octavo quoque die in virginum quodani monasterio 
convenientes sacrura ac divinum verbuni audiunt, licet ob eam 
causam liaereticos sibi maxime infestos experiaiitur) trium cen- 

ssturiarum ductor non ante expeditionem suscepit, quam multis la- 
crymis ad patrem quendam accedens, perfectam confessionem ini- 
isset. Adelige^ Pfarrer, eine Aebiissin fragen bei den Jesuiten um 
Math an. — Executioni mandatum id, quod saepius iterumquc 
frustra tentatum erat, ut in ill'"^ ducis Juliae schola principali 

^ Dieselben loerden aufgezählt. Vgl. die Bericlde in der hs. liau.Hchronik 

und, in der Historia gymnasii. 
'■^ Für die Lage in Wesel vgl. Wolters, Reforinationsqeschichte von Wesel 

S. 328 ff. 


736 1579. 544 

Dec. 31. Duisseldorpiana catechistica institiitio doctoris Caiiisii sub imp. 
maiest. nomine, explosis Monhemii de rebus fidei tumultuosis qutie- 
stionibus ^, iuventuti praelegeretur, Virorum quoque principuin et 
magnatum, quam in nos propensi fuerint animi, satis ostenderunt 
suo exemplo rev™"^ pontiflcius nuntius, tres priniariarum Germani- 5 
carum ecciesiarum venerandi antistites Coloniensis, Trevirensis, Wirz- 
burgensis et ill™"'* dux Terraenovae, qui hoc collegium omnes fere ali- 
quando simul et seorsim singuli peiiiumaniter secundo tertiove invise- 
runt, patres fratresque obvios porrecta manu consalutarunt et rei divi- 
nae latinaeque concioni non sine admiratione ac Societatis depraedi- 10 
catione praesentes interfuerunt; quos soluta strictaque graeca et 
latina oratione pueri indolis egregiae collegii nomine exceperunt 
fuitque Ipsorum C'"^"^ ita gratum, ut et adolcscentulis bene pre- 
cati fuerint et in eos munera quaedam liberaliter contulerint. Quam 
eandem gratulatoriam actionem expertus est regiae M*'^ ad comitiajr» 
legatus^, vir ut illustris, ita nostri cumprimis Studiosus, qui cum 
rev. p. provinciali non sine laeticiae significatione singulas lustravit 
classes. Dux vero Terraenovae praecipuis ecclesiae festis diebus 
ex remotissima urbis parte cum lilio generoque confessurus et sa- 
cram eucharistiam percepturus ad nos divertit vehementerque a rev. 20 
p. rectore contenderat precibus, sibi ut dies illos, quibus ante sa- 
crum Pascha peculiari rejigione Christi patientis memoria colitur, in 
rerum piarura consideratione apud nos privato iiceret consumere, 
sed propter extremas domus nostrae angustias eins desiderio fieri 
satis non potuit. Nee tarnen hanc ob causam a proposito destitit, 25 
sed tribus diebus continuis in horas aliquot productis precibus 
sacellum adiit lorimaque vice, ut in iliud ingressus fuit^ statim in 
tcrrani abiectus Jesum cruciflxum est exosculatus. Coloniaque dis- 
cessurus uni e nostris generaliter conl'essus est. Praeter hos prin- 
cipes vires et alii in magistratu constituti de negotiis aniniac cum 30 
nostris locuti sunt. Quidam, qui olim Artesiam loco regis, nunc vero 
Traiectum vicinasque provincias cum potestate tenet, pairi alicui 
tota cum familia de peccatis confessionera instituit. Idcm fecerunt 
comites alii quatuor et baro illustris cum raatre ac ministris. Vir 
inter Belgii ordines primus, cum ad hoc usque tempus propter 35 
arctissimam cum haereticis consuetudinem multis non immerito 
suspectus fuisset, vix urbis huius sacra limina contigit, tantam in 
anirao, quod ipse divis huius rcipublicae ascribebat, sentiit mutatio- 
nem, ut in alium prorsus hominem abiorit et frequenter sacramenta 
confessionis et eucharistiae usurpet. Variarum etiam Belgicacdo 
provinciae ecciesiarum episcopi nostris utuntur quam familiariter. 
Gandavensis vero rev™"*^ designatus ^ non contentus, ut caeteri iDccca- 


1 V(/l. ob 671 S. 349, 857, 442. 

2 D'. i. Terranova. — Vgl. Nuntiafurhericlite 1572—85, I Eml. S. 49; II 
S. 329. 

^ Wolil der 1584 ernannte Johann Funk. 


544,545 1579. 737 

torum apud nos in promiscua studiosorum turba sarcinam deponere, Dec. 3i. 
omni die (dominicam excipio) primo sacro nullo comite iuterest. 
Vir nobilis, cuius annjia vectig-alia erant 720 ducatoruin, post totius 
aetatis factam exomologesim in sacrum Carthusianorum ordinem se 
sabdidit. Alius equestri dig-nitate ornatus in Capucinoruni se disci- 
plinam nitro tradere decrevit^ 

545. Jahresbericht der rheinischen Provinz, verfasst von Rei- 
nerus Synsigaeus Frondinianus. Köln 1580 Januar 1. 

XIV fol. 178 (unvollständig), 205; Originale. 

Ällg. 230 Brüder, davon 85 Priester, 60 magistrip 24 tlieologiae Jan. i. 
operam navant, 10 philosophiae, 4 litteris liumanioribus; caeteri vel 
tyrones vel re familiari occnpati. 32 sind neu aufgenommen. 

Köln. 30 Brüder, davon 12 patres, 7 magistri. Vgl. den be- 
sonderen Jahresbericht d. d. 1579 [Dec. 3lJ, Nr. 544. 

Trier. Nostrorum numerus in duobus diversis locis, couvicto- 

lorum domo et collegio, cui novitiatus . adiunctus est, ad 60 accedit; 
davon seniores sacerdotes 12, praeceptores 10. 1000 Schüler in 7 
Klassen. 78 Convictoren. Grosse Predigterfolge in der eigenen Kirche 
und im Dom. Parochi e finitimis locis ad collegium nostrum venti- 
tant, tum ut animae morbo confessionis medicamentum adhibeatur, 
tum ut in officio suo rite persolvendo instruantur 2. 

Mainz. 52 Brüder, davon 23 Priester, 3 professores tlieologiae, 
3 philosophiae, 7 rhetorices et Immaniorum litterarum; 20 auditores 
tlieologiae, 13 coadjutores. 7 Priesterweihen, 7 Neuaufnahmen. Mitte 
Juli ist Provincialcongregation gehalten worden. 600 Schüler. Regel- 
mässig 6 Predigten (in der Woche), davon 2 im Dom. Utitur rev"^"'^ 

i5noster consilio operaque nostrorum familiariter (sicut et vicini non- 
nulli principes ecclesiastici), cuius in dies singulos crescit benevola 
aninii erga nos voluntas. Ipso ss. Trinitatis die nostrum templum 
visitare voluit, secum adducens rev™"'" Spirensem episcopum. Si- 
mili nos visitationis lionore dignati sunt rev^^"^ iiuntius apostolicus 

20 cum ill™° duce Terraenovae, qui in sua ad comitia profectione in 
nostro templo audiverunt^. 

Würzburg. 40 Brüder, davon 13 Priester, 8 praeceptores, 10 
auditores philosophiae. 100 Convictoren. 550 Schüler, horum opera 
ad confessiones adducti sunt externi circiter 400, praeter integras 
familias, quae ipsorura monitis atque consiliis ad simile pietatis 

25 Studium accesserunt. Kev™"^ praesul Julius, qua solet bcnevolentia 
nostros prosequi; non desinit. Cum de cleri reformatione cogitatio- 
nem suscepisset, nostros a consilio suo abesse noluit. Coloniam 


^ Jils folgt eine Scliilderimg der Procession in Köln am 31. Mai (vgl. 

Nuntiaturberichte l. c. II, 298). 
^ Vgl. den Bericht der Mariensodalität in Trier d. d. 1580 Februar 20 

(XV fol. 277). 
^ Der Bericht der Mariensodalität in Mainz d. d. 1580 Januar 1 liegt 

XV fol. 246 vor. 

Jesuiten-AkteUi 47 


738 loBÖ. 545,546 

Jan. 1. Agrippinam cum imperatoris iussu proficisceretur, a rev. p. rectore 
singulis diebus sacrum "anum in coUegio pro foelici negotiorum 
expeditione fieri petiit. Egerat etiam, ut quendam e nostris patribus 
in comitatu haberet, verum certas ob causas concessum non est. 
Inde sub extremura mensem Decembrem reversus, rev™""'Apostolicae5 
Sedis nuntium et il]ii^"'ii Novae Terrae ducem, qui hac iter faciebant, 
ad collegium deduxit. 

ßpeyer. 14 Brüder, davon 5 Priester, 6 praeceptores. 230 Schüler 
in 5 Klassen, lange plures habituri, nisi baeretici senatus edicto 
gravis pecuniae mulcta iis praeponeretur, qui cuiquam nostrorum 
scholastieorum domum suani ad Iiospitandum elocarint. Die Schüler lo 
aber adeo in nostrarum scliolarum disciplina retinenda ardent, ut 
senatus iussu civium aedibus iniuriosc oxclusi in viis publicis sub 
dio plerique perucctarint. Permu'lti vero, ad haereticos a parentibus 
haereticis amaiidati, clam ad nos prof'ugerunt. Predigt im Dom, 
in der Hauptfparrkirche und in 2 Frauenklöstern, sowie in den Vor- 
städten. 2245 Communicanten in der Jesuitenkirche, 50 General- 
heichten. 

Fulda. 35 Brüder, davon 9 Priester, 8 magistri. 250 Schüler 
ex variis et longinquis cum Germaniae tum Galliae provinciis hucis 
confluentes. 142 davon sind Convictoren. Der Abt ist besonderer 
Förderer der Mariensodalität ; trotz seiner schioierigen Lage spendet 
er dem Orden Wohlthat aiif Wohlthat. Seine Grossmuth im Ertragest 
seines Unglücks^. Die kaiserlichen Commissanen, Achilles Ilsung 
und der Stellvertreter des Deutschmeisters, erweisen den Jesuiten ihr 
Wohhüollen und beichten bei ihnen. Tumult zur Zerstörung des 
Collegiums durch- den Widerstand der katholischen Bürger unschäd- 
lich gemacht. Predigten. Beichten. 15 nehmen die Exercitien. 

Mission in Ileiligenstadt. 13 Brüder, davon 5 Priester., 6 prae- 
ceptores, 2 coadjutores. 144 Schüler in drei Klassen, zutn grössten 
Theil liaereticis parentibus orti aut iis ex locis, in quibus liaeresis 
maxime urget. Predigt in den beiden Eauptkirchen, im Anschluss 
daran Erklärung des Katechismus neu eingeführt. 33 Bekehrungen. 
1980 Communionen in der Jesuitenkirche. Wallfahrten. 3000 Fir- 
mungen. Civitas Duderstadiana, quae multo tempore impiis errorum 
opinionibus dedita erat, Iioc anno traditis arcbiepiscopo templi sclio- 
laeque clavibus Romanae ecciesiae fidem recepit. Der Erzbischof "io 
ivill dem Orden ein Colleg in Heüigenstadt bauen. 

546. Kölner Jahresbericht über 1580. Köln 1581 Januar 1. 
II fol. 102, gleichzeitige Copie. 

Jan. 1. Zzcm Collegium gehören 30, davon sind 11 Priester, 11 magistri, 

1 Studiosus, 7 coadiutores. Gestorben ist p. Jacobus Brilanus und 
p. Michael Briel. Die Pest hat dem Colleg wenig geschadet. 2 Patres 
haben die Prof ess der 4 Gelübde, 1 die Profess des coadjutor form atus 


Gegen Julius Echter fällt in der langen Erörterung kein hartes Wort. 


546 1580. 739 

in S. Ursula vor dem Provincial abgelegt. — 10 J 5 Schüler^ darunter Jan. i. 
multi nobiles et honesto loco nati, maxime ex ducatu Clivensi, 
Montensi, Juliacensi, ^patria Leodiensi, Nc^murcensi toto denique Bel- 
g-io. Die neuangekommenen Schüler heginnen mit der Generalb eicht , 
qua in re utuntur plerumque libello Sodalitatis propter insignem 
5 confitendi modum, quem ibi liabent. Artium licentiati hoc anno 32 
publice promoti sunt, 30 artium magistri, 43 baccalaurei ^. Bis 
studia renovata sunt consueta solemnitate et praemiorum distri- 
butione. Ad lectiones physicas publice examinati et admissi 42, 
in Societatem recepti et ad domum probationis hinc missi 25 (davon 
n magistri und 5 Priester). Viele weitere bitten um, Aufnahme. — 
80 Convictoristen, darunter viele Adlige. Fast alle sind Mitglieder 

10 der Mariensodalität. Pro collegii huius Coloniensis patribus rosa- 
riorum 2192 orarunt, pro aliis vero ecclesiae necessitatibus longo 
plures. Ihre Uebitngen im Gehorsam, in niedrigen Beschäftigungen, 
in Kasteiungen u. s. w. Bem,ühungen der Externen, die der Sodalität 
atigehören: Ermahnungen zu angemessenem Benehmen in der Kirche, 
Warnung vor Schioören und Fluchen; hacreticos eirciter 42 erroris 
convictos ad fidem redire persuaserunt; 290 ad poenitentiae et 

15 eucharistiae sacramentmn adduxerunt. Sie p-ßegen Arme und Kranke, 
unternehmen Wallfahrten (so nach Aachen zur Heiligthums fahrt). 
Einem erscheint Christus in der Nacht. Quidam casu miserabili 
in Rlieno submersus post aliquot dies miliari uno a loco, quo aquis 
suffocatus erat, prope aedem d. Virgini sacram consistens rectus 
facie versus templum porrecta manibus complicatis cum rosario re- 

2opertus est. Alius vesperi sanus et incolumis cubitum concedens 
subito una cum somno obdormivit in domino, qui postea, consodali 
apparens, se orationibus ac sufFragiis consodalium a purgatorio igne 
liberatum attestatus est, cui rei fidem facit eius, cui apparuit, pro- 
bitas et innocentia. Der Ruf der Sodalität ist überall vortrefflich; 
266 Mitglieder sind neu aufgenommen lüorden^; den Frauen loird 

25 der Eintritt versagt, quod nullus esset flnis nee ordo. 

Predigten, ausser den bisherigen an 6 oder 7 Stellen, seit Ostern 
im Dom an Sonn- und Festtagen hora IV. vesperis finitis. Hänc 
concionem rev™"^ voluit uni ex nostris demandari. Ungeheurer 
Zulauf und grosse Wirkung-, viele gehen gleich aus der Predigt zur 
Beichte. Ali Festtagen genügen in der Jesuitenkapelle 10 — 12 Beicht- 
väter kaum. 45040 haben in diesem Jahr die Communion daselbst 
anpfangen, 400 haben Generalbeichten abgelegt, in den Gottesdiensten 
herrscht stets grosses Gedränge. Viele, die früher der Societas feind- 


^ Nach den Akten der Artistenfacultät bestanden im Februar 1580 im 
ganzen 50 das Examen pro licentia: 8 Moni., 7 Laurent., 32 Coron., 
8 unbestimmt ; im Mai bestanden 23, im November 54 das Baccalau- 
reatsexamen: 3, 11 Mont., 3, 11 Laurent., 11, 26 Coron. (Decanatnbuch 
V fol. 121, 125, 126). 

~ Das Mitgliede7'verzeic7imss zählt 200 Neuaufgenommene auf, darunter 
Angehörige des Fraemonstratenserklosters zu Mons im Hennegau. 


740 158Ö. 546 

Jan. 1. lieh gesinnt waren immutati sunt. 40 Häretiker sind bekehrt 
worde7i, horum alii foeclissimis anabaptistarum spurcitiis, alii Calvi- 
nistarum seditiosis erroribus, alii pestilentissimis Luteranorum 
dog-matibus corrupti erant; uoiter ihnen ein anabaptista vete- 
ranus et uniis ex antesignanis in scripturis bene exercitatus. 
Inaignis alius nobilis, multis annis liaereticus, conversus est ad 5 
fidein catliolicam. Ad Iiunc cum vocatus fuisset ab amicis qui- 
dam ex nostris patribus, prinio congressu, qui ad aliquot horas 
• duravit, convictus manum dedit et tanto animi dolore suos ccpit 
errores detestari, ut vix quicquam toto prandio, cui assidebat cum 
patre nostro et aliis amicis, potuerit vel comedcre vel bibere vel lo 
loqui, solum gemitus et suspiria emittens. 17 Jungfrauen haben 
das Keuschheitsgelübde geleistet. 8 öffentliche Dirnen wv/rdeoi gebessert, 
multoque plures privatae ab eadem turpitudine reductae sunt. 
Multi ecclesiastici nostris confessi impuram vitam et simoniacam 
labem, desertis scortis et beueficiis male partis, cum honesta et lau- 
dabili et suo statui convenienti vivendi ratione commutarunt. is 
Multae simoniac consilio et hortatu nostrorum impeditae, restitutio- 
nes usurarum et rerum male partarum factae, plures (eaeque non 
parvi momenti) contractus usurarii rescissi et impoditi. Viele Ver- 
zioeifeUe lourden am Selbstmord verhindert. Multi liereticorum libri 
nobis traditi et concremati. 20 

Quaedani religiosa ab 18 vel 20 annis ab amasio annulum 
acccperat in seculo, nullique mortalium toto eo tempore suam 
conscientiam aperuerat, quamvis ad illius annuli aspcctum daemon 
in illa miras easque foedas excitaret voluptates. Uni ex nostris 
confessa eidem annulum, quem tanquam idolum colebat et ad vitam 25 
usque servare statuerat, tradidit atque a pericülo apostasiae, quam 
meditabatur, dei gratia est liberata. Alia persona daemoni se 
prostituerat, ab eoque multa passa tandem nostris confessa illius 
evasit laqueos. Viele Eheleute lourden versöhnt, viele Ehebrecher und 
Concubinarier gebessert. Mehrere Klöster wurden durch Beicht und 
Predigt reformirt, namentlich das Kloster in Deutz. Kerker und 
Krankeoihäuser lourden besucht, Verbrecher zum RicMplatz geleitet. 
Mehrere lounderbare Begebenheiten bei Beichten. Mirares! Plures so 
alias diabolus vel invitus recte et sincere confiteri coeg'it, quod 
earum culpas argueus manifestaret, Suitas nostros appellans, praece- 
dentem enim syllabam nominis Jesu proferre non potest. 

Predigten in benachbarten Ortschaften. Aus lüeiter Umgegend 
kommen Leute nach Köln, um bei den Jesuiten Rath zu holen und 
zu beichten. Pastor quidam, qui per 24 annos curani animarum 
liabuerat, tanta laborabat ignorantia, ut pro forma absolutionis solitus 35 
esset recitare solum 'Misereatur tui deus et indulgeat' vel alias 
oratioues, et sie dimittebat poenitentes, putans se suo optime func- 
tum officio. A confessario de gravitate erroris edoctus paene dolore et 
tristitia contabuit, sed spe divinae misericordiae recreatus cum lacry- 
mis suam ignorantiam confessus meliorem vitae rationem instituit. 


546,547 1580. 741 

Bürgermeister und viele JRathsherren zeigen den Jesuiten ihre Jan. i. 
Freundschaft^. Ein Eathsherr hat die Exercitia spiritualia genom- 
men, auch ein Kanonikus, ein Arzt und der Scholaster einer Stifts- 
kirche. Der Kapelle sind reiche Geschenke (Ciborium, Caseln, Tep- 
piche, Ampullen, ein Tabernakel u. s. lo.) ^ zugeflossen. — Coloniae 
Agrippiiiae Cal. Jaiiuarii 1581. 

547. Jahresbericht der rheinischen Provinz über 1580 (Verfasser 
nicht genannt). Mainz 1581 Januar 1. 

XI fol. 22, Concexyt. 

Allg. 249 Brüder^ davon 80 Priester (u. zw. 14 Prof essen der Jan. i, 
4 Gelübde, 9 Prof essen der 3 Gelübde, 5 coadjutores spirituales, 17 
coadjutores temporales formati). 42 Neuaufnahmen. 

Köln. 30 Brüder, davon 11 Priester und 11 magistri. Vgl. 
den besondern JahresbericM d. d. 1581 Januar 1, Nr. 546. 

Trier. 60 Brüder, davon 15 Priester, 10 m,agistri. 42 Novizen, 
lieber 1000 Schüler. Theatralische Aufführungen. Wohlwollen des Erz- 
bischofs. Predigten. Viele Beichten und Communionen. Kranken- 
besuche. 6 Bekehrungen von Andersgläubigen. 


Der Bericht erwähnt auffallender Weise nichts über die Vei^handlungen 
des J. 1580, durch welche den Jesuiten die Kapelle S. Servatiios auf 
der Johajinesstrasse, auf welche sie schon 1560 und 1562 ihr Augen- 
merk gerichtet hatten (vgl. oben S. 348, 419), verschafft toerden sollte. 
K. Rudolf IT. schrieb d. d. Prag 1580 März 27 an den Kölner Rath, 
die Jesuiten hätten 'nnnniclu- über zwanzig- jcalu- sicli bei eucli g-eJialten und 
nit ."illein mit vleissig'cr underweisnng' der jug-ent, sonder aucli in befürderung 
unserer Avaren christlichen catholischen religion nit Avenig bemühet und merlt- 
liche frucht geschatfet', besässen aber noch immer keine eigene Kirche; 
der Elect Gebhard Truchsess .^olle, wie Rudolf erfahre, ' vorliabens sein, 
inon unfern von dem coUegio ein alte capein ad s. Servatium genant (so 
gleichwol fast wiiest, jedoch mit der zeit zu ainer kirchen wol zugericht wer- 
den möchte) einzugeben, welches aber die canonici der Stiftskirchen s. Curii- 
berti allain von wegen ires daran habenden dominii zu verhindern understehn 
sollen'. Rudolf ersucht daher den Rath, 'die sachen dahin zu bei'urdern 
und richten, damit ermelte von der Societet wo nit obernante capellen, Jedoch 
etwo sonsten ein aigne kirchen oder zum wenigisten einen dazu geleg-eneji 
platz erlangen ' (Or. Stadtarchiv). Dass Gebhard Truchsess sich in der 
Sache bemühte, beioeist das anerkennende Breve Gregors XIII. vom 
30. April 1580 (Nuntiaturberichte I, Einl. S. 49), soiuie ein im Stadtarchiv 
(Jesuitenakten) vorliegendes auf Gebhards Verardassung ausgearbei- 
tetes Gutachten darüber, in tvelcher Weise das Caintel von S. Cunibert 
für die Abtretung der Kapelle entschädigt iverden könnte. Dieses Gut- 
achten und das Schreibeii des Kaisers, .sowie eine entsp^^echende Suppli- 
cation der Jesuiten selbst luurden in der Sitzuiig des Rathes vom 22. 
Jidi verlesen. Der Rath konnte sich jedoch noch imtner nicht ent- 
schliessen, dem Jesuitenorden die Erwerbung von Eigenthitm in den 
städtischen Mauern zu gestatten; er berieth die Angelegenheit, "und 
nach langer umbfrag dohin geslossen;, das mau soUicli begeren noch ein Zeit- 
lang in bedenken nemen solle bis zu anderer besserer und bequemerer gele- 
genheit' (Rp)r. vol. 31 fol. 264). 
Die Gegenstände sind genau beschrieben. 


742 1580. 547 

Jan. 1. Mainz. 50 Brüder tribus stationibus disiuncti, collegio videlicet, 

gymnasio atque aedibus convictoruin ; davon 16 Priester. 8 Neuauf- 
nahmen. Am 1. Octöber Provincialcongregation^, In der Jesuiten- 
Idrche 6000 Communionen. Anfangs des Jahres ist von hier aus die 
Niederlassung in Molsheim, zu Ende des Jahres die in Coblenz ge- 
gründet lüorden. 80 Convictoren. Von den Alumnen des Erzbischofs 
sind 4 Priester geworden. De scliolis ut dicam, eae sunt omnino 
quidem 8: prima est theologica, ubi 3 professores, qiiibus accedit 
hebraicus, ipsique aüditores plures 40; reliquis in scliolis lectores5 
sunt simul 9, quorum 3 philosopbiam tractant, a quibus ritu aca- 
demico fuere promoti artium magistri 22, baccalaurei 20; praeter 
hos omnes reliqua discipulorum turba 600 nuraerum excedit. IViea- 
tralische Auff'ührungeoi. 30 Convertirte. Femina quaedam annos 17 
monasticam professa iam ante annos 15 locum deseruerat spretisque lo 
nupserat votis; itaque filia ei est vixdum annos nata 12, sed quae 
ante multos tamen menses in conveuticulum quoddam sagarum, 
ioco amplius 10 germanicis milliaribus dissito, per aerem noetu 
avecta, daemonis affatus quotidie propemodum exj)eriebatur. Venti- 
tabat enim ille speciosi adolescentis formam ementitus ad cubiculiis 
fenestras (ingredi quippe negabat se posse ob consecratas lierbas 
intus appensas) promittebatque puellae opes ac beatam vitam, si 
modo se ipsi devoveret u. s. %o. 

Würzhurg. 44 Brüder, davon 15 Priester, 6 praeceptores. Pre- 
digten, Krankenbesuch. 3 Juden bekehrt. 150 im 8eyninar. Theatra- 
lische Aufführungen. 30 Convertirte. 8000 Com,munionen in der Je- 
suitenkirche. 

Speyer. 15 Brüder. Predigt und Katechese. 2000 Communio- 
nen in der Jesuitenkirche, afcque cum sit haec civitas tota pene ab 
adversae religionis horainibus occupata, mirura sane illud fuit. Ein- 20 
zelne Bekehrungen. 

Fulda. 40 Brüder. 7 Neuaufnahmen. 200 Convictoren. 5000 
Communionen in der Jesuitenkirche. Ein Jüngling behext a vene- 
ficis earumque infectus maleficiis. Apud ili»i"m Hassiae lantgravium''' 
Confessionis Augustanae cultorem, non desunt viri docti, qui litteras 
liumanitate plenas liuc subinde scribunt. Per eos est factum, ut is 
princeps librum de Ecclesia sibi a nostro p. d. Francisco Turriano 


1 Der Provincial Hermann Thyräus ivünschte die baldige ErricJitung 
eines CoUegiums in Erfurt, Der General Eberhard Mercxirian schrieb 
aber darüber am i7. Juni 1580 an Thyräus : Quod scribis expediens vi- 
deri, ut pontit'ex rev"i"i^ Moguntinum adhortetur ad collegium Erfordiense, 
nobis qiiidem multo secus videtur; iiam neque id per nos urgeri convenit, ne 
cupere collegia exist.imemur, et quando etiam ultro nobis offerrentur, omnibns 
modis resisteiidum jjotius arbitraremiir. Quod et quotidie hie faeimi^s; nihil 
enim potest esse actionibus nostris inimicius quam coUegiorum multiplicatio, 
tenuiorum presertim, in quibus pro paucitate nee diseiplina nee ordo servari 
potest, ut omittam operariorum penuriam, qua ubique nimis premimur (Mün- 
chen, Jesuitica 1 fol. 165). 

2 Landgraf Wilhelm von Hessen-Kassel. 


547 1580. 743 

clicatum integrum legerit. Quo perlecto hoc tulit testimonium : Jan. i. 
Auctorem doctura esse viruni; cui et scribere velit et insig'ni eum 
scypho inaurato referto coronatis donare, lionoris crg'o et gratitudinis. 

Heilig e7istadt. OoUegram vom Erzbisclwf von Mainz errichtet. 
12 Brüder, davon 5 Priester, 4 Praeceptores. 120 Schüler in 3 
Klassen. Vernichtung haeretischer Bücher. 1680 Communionen in 
der Jesuitenlcirche. 20 Bekehrungen. 

Molsheim. Der Bischof von Strasshurg hat ihnen ein llosjntal 
dort angewiesen. Im März eingezogen ^ Ein Collegium soll gebaut 
iverden. 11 Brüder, darunter 5 Priester, 4 Praeceptores. Predigt 
und Katechese; einige Bekehrungen und manche Beichten. Exercitien. 
480 Comm^unionen. Wohhoolleoi des Bischofs. 

Paderborner Mission"^. Von Fulda ausgesandt. Missus est pri- 
5 mum ad nobiles vires cathedralis ecclesiae Paderbornensis canonicos 
pater quidam ^ cum socio suo. Predigt am Gründonnerstag. Besuch 
der Klöster ilnd Kranken. Adiuncta est concionibus iectio contro- 
versiarum latina , quam magno satis numero ecolesiastioi viri 
audiunt. Cives Paderbornenses , quamvis a catholica reiigione 
lonon parum alieni, ad nostros tarnen ventitare ac de fidei contro- 
versiis amice familiariterque coeperunt agere. WohhcoUen des Dom- 
kapitels; iam decrevit, ne quis ad canonicatura aut beneficium 
quodvis admittatur nisi catliolicae fidei professionem emiserit. 

Aachener Mission. Duo sunt lioc anno e nostris missi, ut po- 
löpulum, qui magna iam parte a fide alque religione desciverat, ad 
avitani reducerent pietateni. Der Decha-nt des Münsters [Franz Voss] 
hat die Sendung veranlasst^. Die Protestanten liaben einige katho- 
lische Kirchen verlangt, aber zelo fldei nostris ex concionibus et ad- 
liortationibus concepto haben die übrigen Bürger tciderstanden. Son- 
stige seelsorgerische Erfolge. 

Coblenzer Mission. Im Ocfober sind zwei Jesuiten hingeschickt 

lüorden. Dissimilis quippe liaec aliarum missionum esse videtur, ut 

2oquae non rcpentina sed multo iam tempore meditata liabet exordia^. 

^ Vgl. Geny, Jalirhüclier der Jesuiten in Schlett.stadt und Ruf ach I, Einl. 
S. 9; Lassen, Anfang des Strassburger Kapitelstreits, Ablidl. der Mü7ich. 
Akad. XVIII, 766 f. 

2 Vgl. besonders Bichter, Gesch. der Paderborner Jesuiten I (1580—1618) 
S.2f. 

^ Es tvar Ch7nstian Ilalver. 

* Näheres enthält die hs. Ilistoria collegii Aquensis S. J 1602—1729 von 
Lambert du Chateau, tvelche bis auf das J. 1544 ?Ai7'üclcgreift (oben 
S. 16 Anm. 1). Eine Handschrift dieser Ilistoria, befmdet .sich im_ Ar- 
chiv der Studienstiftungen zu Köln, eine andere in der Kql. Bibliothek 
zu Berlin. Vgl. auch Beiffenberg l. c. I, 186 ff. 

5 lieber die Begründiing einer Jesuitenniederlassung in Coblenz (schon 
seit 1572 stand eine solche in Aussicht, vgl. oben S. 614, 616) vgl. die 
hs. Annalen des Coblenzer Collegiums 1579—1688 und die hs. Annales 
Sodalitatis B. M. V. Confluentiae 1580—1756 im Archiv der Studienstif- 
tungen. Ende October 1580 trafen die Jesuiten in Coblenz ein. Eine 
gide Darstellung der Umstände, unter denen sich die Niederlassung 
der Jesuiten in Coblenz vollzog (sie tourden hier in das Gistercien.se- 


744 1580—81. 547,548 

Jan. i.Nara rev™"^ Trevirorum arcbiepiscopus cum suo cancellario d. Jo- 
anne Wimphilingo in toto hoc negotio erigendi collegii ardentissimo 
nobis insciis priraura cum nuntio apostolico^ et sumrao pontifice 
egeruntj ut et monasterium regularium in inferiori Elieni insula urbi 
proxime adiaccnte positum occupare et eo moniales Cisteroiensis 5 
ordinis in ipsa urbe liabitantes transferre liceret, et nos deinceps in 
earum locura succederemus. Impetravit quod voluit^, nee destitit ab 
ea hora d. canceliarius urgere advenlmn nostrorum. Senatus vero et 
ipse suam operam, Studium et sumptus in eandem rem confert, ita 
ut inter se princeps et magistratus huius loci certare videantur. lo 
Predigten, Beichten. 

548. Kölner Jahresbericht über 1581^. Köln 1582 Januar 1. 

II fol. 108, cjleichzeitige Copie; ahiv eichende Fassung II fol. 110. 
Jan. 1. Im Collegium- sind 30, davon 12 Priester, 8 magistri, die übri- 

gen sind Coadjutoren und Novizen. 2 sind gestorben^: Qui scholas 
nostras hoc anno frequentarunt studiosi, in 6 classes distributi sunt, 
si metaphysicam excipias, quae non nisi uno anni quadrante adiungi 
solet; eorum numerus non procul a 1000 iara abest, maiori autem 
anni parte ad eum accessit, imrao etiam superavit. Neque is certeis 
parvus hie aut exiguus videri debet, quippe ubi et duo alia praeter 
nostrum sint humaniorum litterarum et philosophiae gymnasia, quae 
suos etiam alumnos et dicipulos plurinios habuerunt, licet Interim 
vix media ex parte ad numerum nostrum, ea etiam coniuncta, ac- 
cesserint. Cuius causa cum inter ipsos semel forte quaereretur, 20 
unus ex eis, doctor theologus, Jesuitas currum eundem uno ac eodem 
fune trahere (aniraorum ac voluntatum consentionem intelligens) 
nomine omnium respondit. 

100 Convictonsten, fast alle sind Mitglieder der Mariensodalität. 
Quidam cum quadriennio propemodum haeresim Calvinianam ccla- 
visset, simulate cum aliis pia studiosorum exercitia frequentans, 25 
hoc anno tandem disciplina et institutione nostrorum eo deductus 

ri7inenldoster S. Maria in der Leer versetzt, dessen Insassen ihnen 
weichen mussten), hat Dominicus auf Grund des reichen, im Archiv 
des Gymnasi'ums zu Coblenz vorhandenen Materials im Cohlenzer Gym- 
7iasialpro(jramm von 1862 geUefe7't (Gesch. des Cohlenzer Gymnasiums I. 
Die Gesch. der Stiftung des Collegiums S. J. 1580—1599). Vgl. auch 
Worhs, Gesch. des Kgl. Gymnasitoms zu Coblenz 1582—1882 (Coblenz 
1882); lieifenberg l. c. I, 190 ff. 

1 Castagna ist gemeint (Brower-Masen, Metropolis II, 300 ff. ; vgl. auch 
Ilontheim l. c. III, 145). 

2 Das betr. Breve Gregors XIII. datirt vom 4. Mai 1580 (Ilontheim l. c. 
III, 101; das Original im Gymnasialarchiv zu Coblenz). 

3 Ein Auszug aus diesem Bericht ist in den Annuae Litterae S. J. anni 
1581 (Rom 1583) 8. 169 ff. gedruckt. Auf diesen Druck tcird zur Er- 
gänzung obigen Auszugs verioiesen. 

* Im J. 1581 trat Arnold Havensius bei seiner Rückkehr von Rom, loo 
er an der Wahl des neuen Generals Claudius Aquaviva theilgenommen 
hatte (Mercurian loar am 1. August 1580 gestorben), als Rector wieder 
an die Spitze des Kölner Collegiicms (bis 1584). 


548 1581. 745 

est, ut non modo haeresim hactenus fotatn et occultara abiiiraret, jan. i. 
verum etiam multis lachrimis totius vitae generalem confessionem 
institueret et multitiidinem raagnam librorum, ex quibus hoc toxicum 
hauserat, praeceptoribus suis offerret igni comburendos. Nunc autem 
5 60 est erga Societatem affectu, ut cum ipsi, si aliud collegium acce- 
dere vellet, 50 forte quotannis offerrentur daleri, maluerit illis carere 
quam collegium nostrum deserere. Bie Mariensodalität ist so an- 
gevMchsen^, dass sie in 5 Gruppen hat getlieilt lüerdeoi müssen, qua- 
rum prlmam theologi constituunt, viri graves et raaturi; secundam 

10 Uli, qui in convictu nostro versantur; tertiam 4 superiorum classium 

auditores; quartam syntaxistae, quintam infimae classis discipuli, qui 

ob aetatem teneram necdum niaiorum exercitiorum sunt capaces. 

Promoti sunt hoc anno e discipulis nostri collegii baccalaurei 

37, artium licentiati 31 ac earundem raagistri 29^. Semel in loco 

15 publice d. Caeciliae historia tragice descripta populo Coloniensi 
exhibita fuit; praeter dominos capitulares sumraae aedis, qui vel 
sola adhuc opinione actionis exhibendae non exiguara in theatri 
constructionem aliosque necessarios sumptus faciendos elemosynam 
nobis ex aerario publice capituli sunt elargiti, haben auch andere 
ihre Liberalität beioiesen. 

Predigten im Dom, auf Veranlassung des EB. Gebhard Truchsess 
und in vielen anderen Kirchen und Klöstern. 45010 haben in der 
HauskapeJle commimicirt, viel mehr gebeichtet; 266 Generalbeichten. 

20 Sonstige Erfolge der Seelsorge. Erat quaedam triplici religionis voto 
plurimis iam annis deo obligata: haec in teterrima, astu daemonis 
sensim acta, flagitja tandem eo dementiae se ipsam praecipitem de- 
dit, ut fidem semel deo datam non abnegaret modo sanctosque dei 
oranes maledictis incesseret, sed etiam se totam daemonis servitio 

25verbis et scriptis manciparet. Quid multa? Quatuor annorum 
spatio omnia eins arbitrio ac voluntate et praescriptp peragens, et 
saepius viginti quatuor vicibus communicans, sanctissimum sacra- 
mentum dentibus indigne in partes conterere, contritas ore blas- 
phemo exspucre, cxputas sacrilegis manibus huc atque illuc proii- 

3ocere, proiectas et cliartae interdum inclusas igni ac flammis com- 
mittere, ipsa flammis digna sempiternis, est ausa; et ecce: cum 
forte fortuna terapus, quo temeritatis suae poenas luere debebat, ad- 
venisset, nescio quibus conscientiae stimulis agitata (o nunquara dei 
clementiam satis depraedicandam !) ad confessarium unura ex nostris 

35 accurrit, ei rem omnem, ut eam impie gesserat, pie exponit et cuivis 
etiam satisfactioni ab eo sibi inponendae lubens se, si modo absol- 
vatur, submittit, sicque, ubi abundarat paulo ante iniquitas, nunc 
divina abundat gratia. 


Sie nahm 1581 181 neue Mitglieder auf. 

Nach den Akten der Arti-itenfacidtäf bestanden im Februar 1581 im 
ganzen 45 das Exarnen pro licenfia : 10 Moni., 6 Laurent., 29 Coron. ; 
im Mai bestanden 86, im November 60 das Baccalaureatsexamen : 8, 9 
Moni., 2, 16 Laut^ent, 26, 86 Coron. (Decanatsbuch V fol. 127, 182). 


746 1581. 548,549 

Jan. 1. Quid collegium Coloniense suis hisce tarn piis laboribus non 

apud eos solum, qui collegii opera quam pluriraum utuntur, sed et 
apud eos, qui colleg'io minus se egcre Iiucusque forte putarunt, 
consecutum sit, vel leviter attigisse contentus, illud nimirura, ut 
30 vel etiam pluribus sociis nostris alendis pii liomines eleemosinas 5 
abunde suppeditarint, sacello etiam ornando varia atque admodum 
pretiosa vairii generis ornamenta varii contulerint et demum, quod 
maximi omnes ducimus, ut qui tot annorum spatio, quot in hac 
urbe nostri liomines versati sunt, etiam pacis altae temporibus, certas 
vel aediculas vel casas nullis precibus, imrao ne multorum principum lo 
virorum gravissimis intercessionibus atque adeo literis ipsis apostoli- 
cis obtinere non potuimus, Insce praeteritis diebus, quibus etiam rei- 
publicae Status maxime turbatus erat et in praesens discrimen luiereti- 
corum insolentia adductus, a ven. d. decano divi Andreae totoque 
ecclesiae eiusdem capitulo aedes novas easque amplas satis et usi- 15 
bus nostris percommodas atque ab omni civiii iurisdictione immunes 
summo multorum gaudio consecuti sumus, et raaiora in dies ab 
utriusque ordinis hominibus, et rev'"" archiepiscopo ac principe elec- 
tore maxime, quippe qui impensissime nobis favet, sperare, immo 
nobis promittere audeamus'. Coloniae anno 1582 Calendis Januarii. 20 

549. Jahresbericht der rheinischen Provinz. [Mainz 1582 
Januar 1.] 

1 Diese Schenkung des Dechanten von S. Andreas, Dr. Johann Sioolgen, 
loelcher den Kölner Jesuiten nach fast vierzigjähriger Amvesenheit in 
der Stadt endlich ein eignes zur geistlichen Immunität gehöi^iges Haus 
verschaffte, während der Stadtrath ihnen noch immer die Ericerhung 
von Eigenthum an Grund und Boden untersagte, erfolgte in folgendem 
Zusammenhang. Sioolgen, ein naher Freund der Kölner Jesuiten, mit 
dem Rhetius schon 1571 über die Begründung eines Seminars für Stu- 
dirende der Theologie und über ein Vermächtniss an die Jesuiten ver- 
handelt hatte (oben S. 604 Anm. 1), gründete im J. 1578 (während 
seines von 1577 Sept. 9—1579 Juni 28 daueimden Rectorats der Uni- 
versität) in drei Häusern, die er vom Kapitel von S. Andreas kaufte 
— sie lagen um das auf der Ecke der Marcelle7i- und Dominikaner- 
strasse befindliche Brauhaus Unna, zioei an der Marcellen-, eines an 
der Dominikanerstrasse — das sog. Collegium SwolgianuTn, das er als 
Wohnung für 12 Studirende der Theologie bestimmte, für deren Unter- 
halt er Stiftungen machte. Auf Bitten der Jesuiten und auf Veran- 
lassung des EB. Gebhard Truchsess [vgl. dessen Brief an Sioolgen d. d. 
Linn 1581 Sept. 10, Reiffenberg,Mant. S.60), soioie mit Einwilligung des 
Kapitels von S. Andreas schenkte Sioolgen diese drei Häuser am 19. Sep- 
tember 1581 den Jesuiten, indem er die Schüler gleichzeitig in das 
Montanum verpflanzte. Ein Theil der Jesuiten verliess in Folge dessen 
das Tincoronatum auf der Maximin,strasse und zog im Ajyril 1582 
in die drei Häuser, die den Namen Collegium Swolgianum beibehielten 
(vgl. ausser der hs. Hau.'ichronik und der Historia gymnasii fol. 414 ff. 
besonders den Band: Archivii rerum temporaliitm collegii Coloniensis 
S. J. tomus II, im Archiv der Sttidienstiftungen zu Köln, der über den 
gesammten Besitz des Kölner Jesuitencollegs vollständiges Material 
enthält; s. auch Reiffenberg l. c. I, 203, Mant. S. 60; Fachtier l. c. I, 
228 f., 286 ff.). 


549, 550 1582. 747 

Handschrift liegt nicht vor. Auszug gedruckt in den Litterae anniiae 
1581 (Rom 1588) S. 168 f. 

Collegien in Köln, Trier, Mainz, Würzburg, Speyer, Fulda, Jan. i. 
Heüigenstadt, Molsheimy Coblenz ^. 

Missionen in Paderborn und Aachen.'^ 

550. Reversal über die Bedingungen, unter welchen die Jesuiten 
vom Kölner Stadtrath die Erlaubniss zur Uebernähme des Klosters 
8. Achatius erhalten^. [Köln 1582 October.] 

Stadtarchiv, Jesuite?iaMen, 2 gleichzeitige Gopien. 

Articuli conditionum , mit wilchen patribus Societatis Jesu 
durch einen erbaren raet closter und kircli s. Agati ist ein- 
gewilligt. 

Damit von wegen deren von der päpstlicher heiligkeit, Gre-october. 
gorii XIII. des namens, und cliurfürsten und herrn Gebliarten etc. 
der Societet Jesu bewilligte und per comraissarios eingerumbter pos- 
session der kirchen und kloster s. Agatii in künftiger zeit kein 

»mißtrawen, Uneinigkeit und ergernuß zwischen den pastoren und 
gemeiner burgerschaft und der Societet sich erheben, sondern bei- 
derseits mit guetem verstand und freundschaft beyeinander wohnen 
und zu foederungh der alleinseligmachender religion einander trewe 
hulf und beystant leisten, ist von der Societet angelobt zu halten 

lodieße articulen: 

Zum ersten daß sie halten sollen im gottesdienst ihrer kirchen 
die zwischen ihnen und gemelten pastoribus verdragene conditiones, 
daß sie die vier hoechzeiten nemant frembts, sonder allein die ihre 
oder haußgenoßen communiceren, das volck, so ihnen gebeichtet, 

i5dartzue halten, daß es einmal im jähr sich in der beichten seinem 
pastoren erzeige, daemit er seine schaf lerne erkennen, keine be- 
grebnus oder memorias defunctorum bei sich fundirt haben, sonder 
dieselbe zu ihrem pastor oder ander ort weisen, und alhie nemand 
dan die von ihrem orden in ihrer kirchen begraben laeßen, es 

aowere dan, daß solches dem pastoren des orts auß Ursachen gefeilig 
und sie dessen von ihrer obrigl^eit special previlegium hetten. 


^ Nach den erioähnten hs. Annales sodalitatis h. Mariae virginis Gon- 
fluentiae zählte das Gohlenzer Colleg im J. 1581 im ganzen 120 iii drei 
Klassen getheilte Schüler; es ivurde bereits ein Schauspiel: Initium 
regni Salomonis, aufgeführt. 

2 Zioei (aus dem Archiv der Jesuiten stammende) gleichzeitige Abschriften 
beruhen im Stadtarchiv. Die eine trägt die Bückaufschrift ' Gelobnus 
der patres Societatis Jesu, als sei alhier in Collen seind auiV und angenommen 
worden', und am Kopfe die Bemerkung: 'Ex originali reperto in musaeo 
d. Petri Schultingii de Stein weg, syndici Ooloniensis ; originale senatui a vidua 
traditum est '. Das Original habe ich nicht aufßnde7i können. Feter Schiil- 
ting hatte im Auftrag des Baths die Verhandlu7igen mit den Jesuiten im 
September und October 1582 geführt (vgl. unten S. 150 Anm. 1) ; er 
hatte gemäss vorstehender Notiz versäutnt, beim Abschluss der Ver- 
handlungen das Beversal dem Bath auszuhändigen. 


748 1582. 550 

october. Item sollen son- und festtags voirmittag- in ihrer kirchen nit in 

deutscher sprachen predigen und die lateinische predig nit dan 
voir 10 uhren vormittag anfangen. 

Item in keinen heußer ohn vorwissen und bewilligung den 
krancken meß lesen oder* communiceren. 5 

Auch den pastoribus nach kölnischer einsatzung ihres ordens 
im fall der notturft mit beichthoren, comuniceren, predigen, kran- 
kentroesten und underrichten, und das vergeblich um gottes willen, 
beistehen und sich in sulchem willig erzeigen, wan sie es kunnen 
und gefordert werden. lo 

Zum anderen, daß die Societet sich nimmer der pfardiensten 
von sich selbst undernehmen soll, noch keines tauflens, copulierens 
und dergleichen annehmen, sondern nach ihrem beruf begnogig 
sein, gott und der kirchen zu denen. 

Zum dritten sollen sie auch die heußer, so sie uff s. Johannis- 15 
Strassen zu behauf der boersen^ ahn sich gebraecht und nunmehr 
nit bedurffen, wieder umbs gelt an einen erbaren rat oder mit 
desselben bewilligung an andere burger kommen laeßen, auch mit 
der zeit daran sein, daß sie beym closter plaetz haben zu trans- 
lation der schulen, damit sie nit an zweyen orten der Stadt mit 20 
beschwernus der burgerschaft wohnen und also auch einem erbaren 
rat die bursche hinwiederumb eingeraumbt werd ^. 

Zum vierten sollen sich auch in ihrer kirchen kein gemein- 
gelt- oder almosen-stock halten und aufrichten. 

Zum fünften mit auffrichtung, direction oder execution der 25 
testamenten sollen sie sich keineswegs beladen oder in andere 
weltliche hendel und regiment einmischen. 

Zum sechsten mit kauffen oder verkauffen in gestalt der com- 
merschaft mit nichten umbgehn. 

Zum siebenden, Mäewoll man ihnen nit mißgunnen oder weigern so 
kan, deweil sie mit nottwendiger underhaltung und fundation noch 
nit zu des collegii perpetuation versehen, almosen, so ihnen gott 
wirt gunncn, mit danck anzunehmen, demnach sollen sie under 
dem scheyn nemant das seine abpracticeren und an sich ziehen, 
und Avan sie nach anzahl der notturftiger personen zum collegioas 
versorget, kein almusen annehmen oder bcgeren. 

Zum achten sollen sie ihre diensten in der schulen und kir- 
chen ohn einige gefodderte oder bestimbte bezahlung iederman frey 
leisten. 

Zum neunten sich iederzeit einem erbaren ract, cleresei, ge-40 
meiner burgerschaft friedsamb, getraw und nach ihrem beruf zu 
mehrungh der glorien gottes dienstwillig finden laßen und er- 
zeigen. 


1 D. h. der Bursa Trium Coronarum an der Maxhninstrasse, die rilck- 
ivärts an die Johannesstrasse stiess. 

2 Vgl. unten /S. 752 Anm. 1. 


551 1582. 749 

551. [Der Mector des Kölner Collegiums, Arnold Havenslus, 
an den General Claudius Aquaviva] . JEriverbimg des Ächatiusklosters. 
Beseitigung des Widerstands des städtisclien Raths. Einzug in das 
Kloster. Köln 1582 Oktober 11. 

Kölner Stadtarchiv, Jesuitenakten, gleichzeitige Copie. 

Maximas gratias deo agere debemus, quod post trig-inta annos, oct. ii. 
quibus Societas hie versata est, tandera consecuti sumus in liac 
eivitate loeum ecelesiastieum et sacrmn, idque studio et diligentia 
Rev*^*^ V., quae a summo pontiflce impetravit, ut monasterium et 

ötemplum s. Ag'atliii, quod nostris aedibus a decano s. Andreae do- 
natis^ coniunctum est, Societati attribueretur. Interim magnas hie 
difiicultates sustinuimus, priusquam res tota perfici et bulla ponti- 
ficis executioni mandari potuit, laboratumque est in ea re a die 23. Aug. 23. 
Augusti, quando bullam accepimus, usque ad praesens tempus; 

lomulta enim impedimenta obiiciebantur ratione senatus Coloniensis, 
in quo nonnulli lieretici, quidam etiam aemuli nostri, quamvis 
catliolici, summa contentione nobis sese opponebant. Sed tandem 
dei beneficio vicimus, multis in senatu amicis nostris et viris pri- 
mariis causam nostram strenue defendentibus, praesertim quod 

löplerique imperii principes tum per literas tum per Jegatos missos 
senatum monerent, ne pateretur pontificii diplomatis executionem 
nostraeque Societatis ministeria a Sede Apostolica approbata retar- 
dari aut impediri. Scripserat enim ad senatum Caesarea Maiestas, 
scripserat archiepiscopus Trevirensis,^ princeps elector, scripserat 

2oill"^"s dux Juliacensis, qui etiam postea in eandem causam duos 
consiliarios suos legatos ad senatum misit; praeterea dux Bavarus 
Ernestus, episcopus Leodiensis, oportune ex comitiis Augustanis 
liuc veniens et suo nomine et imperatoris pro nobis apud consules 
intercesserat ''^. Itaque sumus nunc in quieta possessione et mona- 

25 steril et templi. Et monasterium quidem a die 17. Septembris Sei>t. 17. 
quiete occupavimus et inhabitavimus, sed teraplum, quod quatuor 
diebus patuerat, iussum fuit a magistratu 21. Septembris occludi, sept. 21. 
quod postea tarnen ad multorum principum virorum intercessionem 
ex decreto senatus apertum est, ita ut nunc in eo publice cultum 

30 divinum aliaque nostri instituti ministeria exerceamus. 

Quod ad statum constitutionemque coUegii nostri attinet, omnia 
sese recte liabent, progredimur in solitis exercitiis, magnusque fruc- 
tus fit in populo per conciones, quas hie multas in praecipuis huius 
urbis templis habemus. Juventus studiosa frequens est atque prae- 

35 Clara, ex qua multi prodeunt, qui ad Societatis institutum aspirant. 
Speramus deinceps Societatis operam Coloniae utiliorem futuram, 
postquam templum, quod nunc satis angustum adepti sumus, ampli- 
ficatum fuerit, in qua re toti occupamur hoc tempore, non parcentes 


1 Das Collegium Swolgianum (S. 746 Anm. 1). 

2 Vgl. unten S. 760 Anm. 1. 


750 1582. 551,552 

Oct. 11. sumptibus ad structuram templi necessariis. Coloniae 11. Octobris 
anno 1582. 

552. Kölner Jahresbericht über 1582. Köln 1583 Januar 1. 
II fol. 116, gleichzeitige Copie. 

Jan. 1. Im CollegiuTn leben 30: sacerdotes 11, scholao'um fnagistri 7, 

reliqui coadjutores et novitii. 

Divina liberalitas preseiiti anno praeter multorum expectationem 
singulari et novo beneficio lioc Coloniense collegimn prosecuta est^ 


1 Vgl. den Bericht der hs. Hauschronik, in TJehersetzung hei Bianco I, 
925 ff. — Die Erwerbung des AchatiusJclosters, durch welche endlich 
der Wunsch der Jesuiten nach einer festen Niederlassung und einer 
eigetien Kirche in Köln erfüllt wmrde, vollzog sich unter grossen Schivie- 
rigkeiten. P. Gregor XIII. hatte zu Anfang des Jahres 1582 auf Ver- 
anlassung des Jesuitengenerals Claudius Aquaviva an den EB. Geb- 
hard Truchsess die Aufforderung gerichtet, für eine würdige Unter- 
kunft der Jesuiten Sorge zu ti^agen, da das Gollegium Swolgianum zu 
toenig Platz enthalte. Gebhard, dem. es noch immer erwünscht war, 
öffentlich als Gönner der Jesuiten aufzutreten, um im Geheimen seine 
lieformationspläne fördern zu können, ging darauf ein und bezeichnete 
das Achatiuskloster (auf der Marcellenstrasse) als besonders geeignet, 
das nur noch 5 Nonnen (Augustinerinnen) und 4 Dienerinnen beher- 
berge, die leicht in andere Klöster zu versetzen, seien, da ein innerer 
Zwiespalt ihnen selbst die Auflösung ihres Conventes wünschenswerth 
erscheinen Hess. Das Kloster stiess an das Gollegium S^volgianum an 
und war den Jesuiten sehr willkommen. Am 3. März 1582 beauftragte 
Gregor XIII. den Scholaster von S. Gereon, Gottfried Gropper, die 
Angelegenheit besonders beim Stadtrath zu befördern. Am, SO. März 
gestattete der Papst den Nonnen den Verkauf des Klosters an die Je- 
suiten, am 9. März richtete K Rudolf II. ein empfehlendes Schreiben 
an den Stadtrath. Ion städtischen Roth loar aber eine starke Partei 
gegen die Ueberweisung des Klosters an die Jesuiten. Als am 11. April 
das Schreibest des Kaisers im Rath verlesen wurde, ivurde festgestellt, 
dass der Rath diesen Ankauf 'den supplicirenden Jesuiten uss villen be- 
weglichen und bedenklichen Ursachen' bereits untersagt habe, und dass 
man dem Kaiser in diesem Sinne berichten wolle. Trotz des Verbotes 
des Rathes verkauften aber die Nonnen das Kloster an die Jesuiten, 
toogegen der Rath am 27. April einzuschreiten beschloss. Inzwischen 
förderten aber die Jesuiten die Angelegenheit in Rom. Am 1. Jidi 
erliess P. Gregor XIII. eine Bulle, welche den Jesuiten die Erwerbung 
des Achatiusklosters gestattete und die EB. von Köln und Trier, soivie 
den Bischof von Amelia zu Execidoren bestimmte. Am, 20. Juli schrieb 
Gregor XIII. an den Scholaster Gottfried Gropper und an den De- 
chanten von S. Severin, Konrad Wippermann, dass er die Bischöfe zu 
Executoren ernannt habe und dass sie dieselben unterstützen .sollten. 
Auch dem Rath sandte der Papst ein ermahnendes Breve. Am 23. 
August kam die Bulle in Köln an, und am 7. bezw. 8. September sub- 
delegirte der EB. Gebhard Truchsess, der sich zu Hirschberg in West- 
falen befand, Gottfried Gropper und Konrad Wippermann als Com- 
missarien zur Execidion der Bulle. In der Nacht zum 17. September 
verliessen nimmehr (nachdem atn 5. September der Verkauf durch Zah- 
lung von 3000 Thlr. vollzogen worden) die Nonnen das Kloster, und 
die Jesuiten zogen ein. Der Rath Hess in seiner Sitzung vojn 21. Sep- 


552 1582. 751 

Cum eiiim noslra Societas hie Coloniae ad 30 ferme annos incertis Jan. i 
et quasi alienis sedibus iisque angustis et satis incommode sitis, 
sine templo et loco sacro liabitasset, ut proinde toto eo tempore 
non parvas molestias et difficultates in nostris rauneribus obeundis 

r, experiri et perpeti necessarium fuerit, nee ullum quantumvis exi- 
g'uum sacrum locum vel ccclesiastica immunitate gaudentem, uUis 
precio yel precibus (licet id saepe tentatum esset), interpositis etiam 
gravissimis multorum principum virorum intercessionibus, atque 
adeo litteris apostolicis, consequi possemus, dominus deus tandem 

10 hoc anno nostri misertus ad aedes et novum collegium, quod 


tember das Breve Gregors XIII. verlesen und heauftragte eine Com- 
mission, die Sache gründlich zu untersuchen 'und daran zu sein, das des 
rhats hoicheit, freiheit und reputation verthedingt werde; minittels sollen die 
Jesuiten den kirchendeinat in der kircli zo S. Agatius ganz instellen, nichts 
brechen und bauAven, bislang ein erbar rat in der sachen irer endlicher mei- 
nung sich resolvirt'. Die Commission, deren Wortführer der iSyndicus 
Peter Schulting von Steinwich loar, verhandelte mit Gottfried Gropper, 
der ihr entwickelte, dass alle Verhandlungen sich auf dem. Boden des 
Rechts betoegt hätten, 'des rhats interesse weiten sie nit disputiren, sei 
konten aber nit finden, das der rhat interessirt ; was die Jesuiter gedain, das 
hetten sie mit bewilligung Päbstlicher Heiligkeit gedain, hetten nichts gesun- 
diget. Ob man aber wolte in zweifei zehen, ob die Jesuiter zo leiden, dat 
wer offenbar, das die Jesuiter van allen koningen und potentaten geliebet, ja 
van den stetten die der Augspurgischer Confession sein ufgenomen. End- 
lich, sei begerten, ein erbarer rat weil mit irem vornemen sich begnügen 
lassen, das wurt dem rhat bei der Pabstl. Heiligkeit und der Kais. Majestät 
zo sonderm rhoim gereichen, sunst, wurt man sich dargegen setzen, wurt es 
gcdanken geben, das es hie binnen Coln nit gut gemeint werde '. Diese Aus- 
führungen trug Steinwich am 3. October in der Rathssitzung vor. Der 
Rath, der am 26. Sej)tember 7ioch em Verivendungsschreiben vom He?'- 
zog Wilhelm, von Jülich erhalten und. an demselben Tage erfahren 
hatte, dass Herzog Ernst von Bayern (der für einige Tage von Augsburg 
nach Köln gekommen war und verm,uthlich einzelnen Rathsherren ge- 
genüber auf die Gefahr des drohenden Abfalls des EB. Gebhard Truch- 
,sess von der katholischen Kirche hingeioiesen hatte, vgl. Nuntiatur- 
berichte I, Einl. S. 55) sich warm für die Gewährung des Wunsches 
der Jesuiten venoandt hatte, gab endlich seinen durch vierzig Jahre 
fortgesetzten Widerstand auf, gestattete am 5. October den Jesuiten, 
die Kirche zu öffnen, gab aber einer ComTuission den Auftrag, ein Re- 
versal auszuarbeiten, auf loelches die Jesuiten sich zu verpflichten hätten. 
Dieses Reversal ist unter Nr. 550 abgedruckt. Nachträglich traf dann 
noch ein zweites Verivendungsschreiben des K. Rudolf IL d. d. Augs- 
burg 1582 September 24, und eins vom EB. Johann von Trier d. d. 
Boppard 1582 October 2 ein, die in der Rathssitzung vom 8. October 
verlesen lourden. Vgl. für die Verhandlungen vor allem die eingehen- 
den Akten im, Stadtarchiv und die Rpr. vol. 83 fol. 21, 30, 151, 161. 
Eine Anzahl von Briefen ist gedruckt bei Reiffenberg, Mantissa S. 68 ff. 
und in der Schrift: Justa et extorta defensio patrum collegii S. J. Co- 
loniae, Köln 1134 S. 90 ff., vgl. auch die Gegenschrift Canis non mutus 
a S. ilioma ad latrandum incitatus, Köln 1736 S. 103 ff. (wo ausge- 
führt lüird, dass Gebhard Truchsess im Se2ytember 1682 bereits 'mani- 
festus hereticus', sein Eingreifen zu Gunsten der Jesuiten also nicht 
rechtskräftig geivesen sei), und Bianco l. c. I, 925 ff.; Nuntiaturberichte 
l. c. J, Einl. S. 49. 


752 1582. 552 

Jan 1. d. decanus s. Andreae anno praecedenti toto capitulo conseutiente 
Societati in perpetuum usum donaverat, adiecit monasteriuni s. 
Agatii et 10000 martyrum sociorum una cum templo et aliis 
eo pertinentibus, contiguum et coniunctum novo domicilio. Ad hoc 
novum d. decani collegium sub iurisdictione et immunitate eccle-r. 
April 15. siastica optimoque civitatis loco situm migraveramus in festo Paschae, 
5 sacerdotes et 4 coadiutores, admodum laeti pro tanto beneficio 
tantaque loci commoditate accepta. Optima enim et satis commoda 
habet cubicula, totumque domicilium aßris salubritate et loci quiete 
multum excellit. Sed cum experiremur, hanc separatam habitatio- lo 
nem, niaxime si diuturna foret, nostris commodis paruni utilem 
multisque cum molestiis, quas quotidie pati oportebat eundo et 
redeundo, ut sacris et confessionibus audiendis operaremur in antiquo 
sacello, coniunctam, imminentesque nobis maiores futura hienie refor- 
midabamus, cogitatum fuit vel de reditu ad priorem habitationem 15 
ve] de vicinis et coniunctis aedibus emendis, ut templum vel sa- 
cellum ex iis aedificari curaremus, paruni de dicto monasterio s. 
Agatii sperantes vel praesumentes. Et ecce cum dubii et anxii in 
ea cogitatione versaremur , qui huius nostri collegii est optimus 
rector, provisor et fuudator, dominus deus prius beneficium hoc 20 
novo eoque maiori cumulavit per donationem monasterii nostris rebus 
prospiciens et omnibus difficultatibus et molestiis oportunum remedium 
adhibens. Itaque ad novum collegium ac monasteriuni commigrarunt 
reliqui, qui in bursa habitabant, duobus sacerdotibus exceptis et aliquot 
convictorum praefectis, qui scholis praesunt et iuventutem in oificio con- 25 
tinent^ Non deerant multi, iique accerrimi et admodum potentes ad- 
versarii, qui quidvis potius pati et agere parati erant, quam permittere, 
ut in ius et possessionem dicti monasterii veniremus. Imo ne quidem 
amici nostri sibi persuadere poterant, nos posse in quietam et secu- 
ram possessionem unquam venire, tantis res difficultatibus vide-30 
batur implicari. — Toti iam in eo sunius, ut loca oninia et aedi- 
ficia nostris usibus accommodentur. 

Eifer der Mitglieder des Collegiums. De more Societatis hoc 
anno bis a scholasticis approbatis et ab aliis, qui necdum in eorum 
numerum sunt admissi, ter facta fuit votorum renovatio. 19 An-y^ 
meldungen zum Eintritt. 

Trotz der Eröffnung der Schulen in Lüttich und Cohlenz hat 
die Zahl der Schüler nicht abgenommen: 1000 Schüler in 7 Klassen 
(si numerentur metaphysici). Wöchentliche Beicht. 80 Convictoristen, 
die besonders eifrig sind. Beginn der Setnester um Ostern und itn 
November, Feierlichkeit, Preisvertheilung. Baccalaureatus graduni 
acceperunt ex nostris discipulis 50, licentiae 26, niagisterii 27^. 

1 Im J. 1598 lüurde das Tricoronatum an der Maximinstrasse von de7i 
Jesuiten endgültig aufgegeben und der Umzug in das Collegium an 
der MarceUenstrasse vorgenommen. Das Gebäude an der Maximinstrasse 
ging ivieder in den Besitz der Stadt über (Bianco l. c. I, 314). 

2 Im Februar 1582 bestanden 54 das Examen pro licentia in artibus: 


552 1582. 753 

Admissi iam sunt per facultatem artimn ad audiendas lectiones Jan. i. 
physica« 49, hi initio seqiientis anni artium baccalaurei publice sunt 
pronuuciandi. Metaphysici initio sequentis anni licentiae promo- 
tionem suscepturi sunt^adhuc praesentes 39, logici 70, rhetores 119, 
f, poetae 140, syntaxistae 260, etymolog-ici 230. Egit hoc anno rev. 
p. provincialis, ut in hoc coUegio cum reliquis totius provinciae 
collegiis eosdem omnino authores nostris discipulis praelegamus, 
ut, si conting-at, sicut hoc anno frequenter accidit, propter pestife- 
ram contagioneni alibi saevientem vel alias causas discipulos scholas 

10 mutare, non sit opus mutare authores vel libros. Die Schiller legen 
beim Eintritt in die Schule Generalbeicht ab und benutzen dabei den 
Beichtspiegel der MaHensodalität. Outer Ruf der Schüler, Beispiele 
guter Führung. Ablieferung verdächtiger Bücher. Et licet ieiuni 
sint et famelici, si tarnen aliquid ipsis detur obsonii, quod videatur 
vel carnem attigisse vel cum iusculo et pinguedine carnis coctum, 
tarn Studiosi sunt rcligionis avitae et ecclesiasticae observantiae, ut 

isstatim illud abiiciant et potius maximam famem patiantur quam ut 
illud comedant. Et si contingat, imprudenter tale aliquid illos degu- 
stasse, statin! ex ore expuunt et proximo tempore ad confessionem, 
quasi magnum commisissent piaculum, accurrunt. Observantissimi 
sunt in ea omnium rerum penuria et paupertate ieiuniorum eccle- 

20 siasticorura, licet teneriores et iuniores sint aetate, quam qui ad 
ieiunia teneantur, etiamsi omnia illis abunde suppeterent. Plerique 
certe magna contentione egerunt apud suos confessarios, ut non 
solum totam Quadragesimam ieiunarent, sed etiam totum Adventum. 
Tales maxime sunt rusticorum filii, quoruni pareutes, a quibus hanc 

25 avitam pietatem imbiberunt, retincnt vera antiquae pietatis, syn- 
ceritatis et devotionis vestigia. Tam tenerae conscientiae multi, ut 
ne verbum ociosum vel vanam cogitationem elabi negligerent, quod 
non confiteantur. Haec quidem parva fortasse nonnullis videbuntur, 
tarnen re vera talia sunt, quae et insignium puerorum religionem 

30 commendent et laxani hominum nostri temporis disciplinam et vi- 
vendi consuetudinem merito confundant et condemnent. Petuntur 
multi ex iis ad religiosas familias propter insignem morum probi- 
tatem atque praeclaram animi indolem, quae in eis relucet: alii 
ad instituendos pueros, alii ad regendas scholas, alii ut sint prin- 

3r) cipum alurani et absolutis studiis, ut eis sint a consiliis vel secretis, 
postulantur. Taceo quod honestae et catholicae familiae gaudeant 
locare suas Alias vel cognatas iis in mati'imonium, qui sub disci- 
plina nostra sunt instituti. — 11 Novizen lourden in andere Collegien 
geschickt, 12 Jünglinge bitten um, Aufnahme in die Societas. Be- 
sonderer Eifer der Mitglieder der Mariensodcüität (in welche das 
ganze Kloster S. Trond — der Abt und 11 Mönche — aufgenommen 


9 Mont., 16 Laurent., 29 Coron. Im Mai bestanden 24, im November 
74 das Baccalaiireatsexamen: 5, 14 Moni., 4,20 Laurent., 12,83 Coron., 
8, 7 unbestimmt (Decanatsbuch der Artisten V fol. 138, 136). 
Jesuiten-Akten. 48 


754 1582. 552 

Jan. 1. worden ist) ^. Ihre frommen Uebungen und Kasteiungen. Wunder- 
erscheinung. Ihr guter Einfluss auf die übrigeoi Schuler und auf 
Auswärtige^ Bekehrungen von Häretikern. Qiianti faciant proximo- 
rum salutem, nnms id exemplum ostenclit, qui cum alios in plateis 
dissolutionibus et choreis ducendis intentos vidisset, ilico ad cubi- 
culiim se contulit et pro eorum conversione se tamdiu virgls acriter 
cecidit, donec sanguis imdique appareret. — Haec et similia plura 5 
possent dici de scliolis et de nostra iuventute, sed haec sufliciant, quae 
quidera etiam fortasse paulo latius, quam par esset, deducta vide- 
"buntur; sed ideo factum est, quod a nobis primum et praecipuura 
Sit subiectum, circa quod primus et praecipuus Societatis labor et 
Studium versari debet ex ratione et praescripto instituti nostri, in lo 
institutione nimirum et afformatione puerorum et iuventutis. 

Die Seelsorgethätigkeit loar sehr erfolgreich. In der Ilauskapelle 
genügen an /Sonn- und Festtagen 10, WeihnacMen 15 Beichtväter 
nicht. Viele flüchtige Katholiken aus Belgien beicMen bei den Je- 
suiten. Oesammtzahl der Beichten im Jahre 45885, 250 General- 
beichten. Viele schwere Verbrecher, 30 Häretiker wurden bekehrt. 
Ad varia monialium ac religiosarum caenobia nostri saepius vocati 
concionibus et confessionibus multa reformarunt et plurimas, ut 
vitam reiigiosam et suae professioni convenientem ducerent, induxe- 
runt. Alias, quae vel parum firmae in suscepto proposito, vel in i5 
magno apostasiae periculo versabantur, in sua vocatione confirma- 
runt et oportuna media contra diabolicos omnes insultus et tenta- 
tiones in ea perseverandl eis subministrarunt magno earum soiatio 
et spirituali profectu. 

Fuit una iam aetate provecta, quae a suis ab anno aetatis 11 20 
monasterio fuerat tradita; haec (pro dolor), quod parum bene insti- 
tuta, nunquam per dignam poenitentiam et confessionem sua peccata 
diluisset, multis annis sacrilege sacramenta perceperat, ad tantam 
venit desperationem, ut non solum in omne scelus et flagitium rueret, 
verum etiam se totam malo daemoni etiam litteris scriptis addiceret et 25 
devoveret, abiurata ss. trinitate et b. virgine Maria cum tota cae- 
lesti curia. Non proflcit, deo diaboli manum continente; quid illa? 
existiraat diabolum non satis mag-nam in se habere potestatem; 
quater igitur communionem percipit et per praesentiam dei in 
testimoniura vocati se illi totam iterum atque iterum devovet. Sed 30 
(cogitat illa) veretur forsan in me religiosum habitum: totam se 
exuit: vel iam, inquit, me abripe, idque saepius. Et ecce insignem 
dei pietatem revocat errantem, corripit, monet, urget; illa audit et 
obtemperat, et cum ingenti dolore facta peccatorum omnium con- 
fessione sanctam et religiosam vitam instituit. 35 

Sunt religiosae, quibus omne pietatis exercitium est interdictum; 
sed hae multis ab hinc miliaribus confessionis et communionis gratia 


1 Nach dem Mitgliedervertieichnlss tourden 1582 91 neue MUylieder auf- 
genommen. 


552 1582. 755 

ad üos venerunt, nee sine gaudio et magno animorum suorum emolu- jan. i. 
mento ad suos reversae sunt. 

Quibusdam aliis sacratis virginibus inhibitum erat, ne nostris 
confiterentur; sed una clanculum ad nos venicns ita profecit, ut 
nipsammet matrem, quae alias impediebat ne nostris confiterentur, 
cum quinque aliis ad confessionem statim adduxerit. Sacerdotes, 
pastores, religiosi, consul quidam, nobiles, magnates et plebeii, a 
multis miliaribus venerunt ad nos, ut eonscientias suas per con- 
fessionem exonerarent, et de rebus magni moraenti, quae dei ho- 

lonörem, animarmn salutem et rem publicam christianam concernunt, 
consultarent, qui omnes voti corapotes eflfecti a nobis recesserunt. 
Viele Jungfrauen geloben eioige Keusclilieit, viele Wittroen eioige 
Wittioenscliaft. Usurarii contractus recisi et impediti, restitutiones 
plures magni momenti factae. Multi ecclesiastici nostris confessi 
impuram vitam et simoniacam labem, desertis scortis et beneficiis 

15 male partis, cum honesta, laudabili et suo statui convenicnte vivendi 
commutarunt ratione. Viele häretische Bücher lourden verbrannt. 
Geistliche Hülfe hei Kranken und Sterbenden. 

Etiam in pagis vicinis nostri in Quadragesima magno rustico- 
rum fructu et applausu concionati sunt. Postulatus fuit quidam ex 
nostris a tota communitate in quodam oppido ducatus Juliacensis, 

20 ut in sancta septimana et feriis paschalibus confessiones audiret et 
concionaretur. Eo missus licet plerique omnes iis in locis sint 
hacresi infecti, ultra sexcentas confessiones audivit et multorum 
generales et de tota vita. Plures graviter dissidentes illius opera 
in mutuam gratiam redierunt, semihaeretici et in fide dubii multi 

25 confirmati in catholica et aiDostolica religione. Omnes ad christia» 

nam vivendi rationem instituti et incitati, affiicti multi et despera- 

bundi consolati, exemplo vitae et verbo doctrinae omnes aedificati, 

ita ut excitatus sit in illo ducatu optimus oder Societatis Jesu. 

Quidam sacerdos pessimae vitae totos 30 annos variis in locis 

30 et etiara virginum monasteriis impure et flagitiose vivendo plurimos 
corruperat, tandem facta confessione de tota vita resipuit. Quae- 
dam 23 annos concubina sacerdotis fuerat per generalem confessio- 
nem gratiam et misericordiam apud deum et remedium sancte et 
Christiane vivendi, cum plane de salute desperasset, magno animi 

35sui gaudio apud nostros invenit. — 

Adolescens quidam consilio et suasu matris et suorum amicorum 
defunctorum parentum flliolam septennem vel octennem opera et 
ministerio ancillae noctu abductam coram multis testibus per sacer- 
dotem sibi desponsari curavit, per verba de praesenti spe bonorum 

40 temporalium etpaternae haereditatis obtinendae ad id illectus, a patria 
longe in remotas regiones puellulam abducit et apud ignotos cdu- 
cari curat ad tres annos, litigantibus Interim et iudicio contenden- 
tibus amicis puellae cum raatre adolescentis. Adolescens pocni- 
tentia ductus et in conscientia raultum territus tam propter hoc, quam 

43 propter alia gravi a flagitia, qune nunquam confessus erat, ad nos 


756 1582. 552,553 

Jan. 1. venit et confessione generali facta inductus est, ut reducat puellani 
ad patriara et eam in potestatem parentum et amicorum restituat, 
qnoad sit legitimae aetatis ad probanduui vel improbandum ma- 
trimonium vel dictum contractum. — 

Quanta hnmanitate et benevolentia nostram Societatem prosequa- f. 
tur amplissimus liuius civitatis senatus, haud obscure significavit, cum 
intellexisset rev. p. Oliverium^ vistatorem huc appulisse. Ei enim 
et toti Societati, quae hie Coloniae ag'it, congratulaturus honoris 
ergo quod magnis viris et priucipibus tantum solitus est facere, 
vinum senatoriura per publicos suos ministros magna pömpa et mag- lo 
nificentia misit; etiam in monasterio et novo refectorio, ubi vir! 
Primarii ex eodem amplissimo senatu nobis in prandio adesse 
voluerunt, multa et praeclara in laudem Societatis et maxime Colo- 
niensis collegii nomine senatus, cum hoc vinum offerret, dixit et 
peroravit legatus et orator seiiatorius. — Coloniae Aprippinae, Ca- 15 
lendis Januarii 1583. 

553. Jahresbericht der rheinischen Provinz, verfasst von Peter 

Thyraeus. [Mains] 1583 Janaar 1. 

XI fol. 81, (jleichzeitige Gopie. — Vyl. den fiedmclden Auszug in 
den Litter ae annun'e 1582 (Rom 1584), S. 169 ff .\ 

Jan. 1. Ällg. 284 Brüder, darunter 91 Priester. 50 Neuaufnahmen. 

4000 Schiller, davon 450 Convictoren in 5 Cöllegien. Actum est, ut 
in Omnibus collegiis liuius provinciae eadem esset et librorura et 
Studiorum ratio. Viele häretische Bücher verbrannt. 

Köln. 30 Brüder, davon 11 Priester, 7 magistri. Vgl. den be- 
sondern JahresbericM des Kölner Collegivms d. d. 1583 Januar 1. 
Nr. 552. 

Trier. 73 Brüder, davon 20 Priester, 10 adjutores temporcdes, 
der liest Novizen. 3 Lehrer der Theologie, 3 der Plnlosophie, 6 der 
Litterae humaniores. Eintritt loider Willen der Eltern. 1000 Schü- 
ler, 75 Convictoren. Ein Jesuit hat 300 Genercdbeichten gehört. 
Der Erzbischof ist ita in religionem catliolicam affectus, ut nolit 


ullum alteriug religionis cultorem in sua civitate sedem habere, 


•■i^ 


20 


de quorum numero et nomine ex singulis paroohiarum pastoi'ibus 
quaesivit. Predigten im Dom,, in der Jesuitenkirche und in drei 
Frauenklöstern. 19000 Comm.itnionen in der Jesuitenkirche. Predigt 
und Beicht auch ausioärts, so in Luxemburg. 

Mainz. 52 Brüder, davon 17 Priester, 14 Professoren, 20 Stu- 
denten der Theologie. 700 Schüler (theologiae Studium apud nos 
praecipuum est). In philosophia promovirten 21 magistri und 35 
baccalaurei. 70 convictores, 2 Alumnen des Erzbischofs wurden 
Priester, Predigten. 4600 Communionen in der Jesuitenkirche, qui 

1 Oliverius Manareo, vgl. Nimtiaturberichte I, 822; Sachino V S. 82; 
Pachtler l. c. I, 268 f., 414 ff. 

2 Ein Vergleich unseres Auszugs mit dem Druck in den Litterae annuae 
ergieht, dass in letzterm manche werthvolle Angabe keine Aufnahme 
gefunden hat. 


553 1582. 757 

numerus ad praecedentium annorum non accedit, tum quod pluribus Jan. i. 
mensibus ob pestis contagionem scliolae nostrae clausae fuerunt 
discipulique dispersi, tum quod etiam urgentibus parochis nobisque 
suadentibus coacti plerique in suis paroeciis sacramenta suscipere. 
5 Tod des Erzbiscliofs Daniel, primi huius collegii auctoris ac Maece- 
natis, cuius liberalitatem et paternum animum iam per viginti 
unum annos experti sumuH. In Betreff des Nachfolgers Wolfgang 
vestigiis prioris inhaesurum sperare nos faciunt ea, quae iam bene- 
voli erga nos animi exhibuit argumenta. Praeterquam enim, quod 
10 de prioris liberalitate nihil remittat, ipso suae electionis die, dum 
ex summa aede in arcem insigni pompa deductus est, publice in 
media platea omnibus stupentibus porrigit p. rectori manum mode- 
steque salutat, altero die eundem patrem ad mensam vocat suam. 
Tertio una cum Herbipolensi atque Wormatiensi episcopis templum 
15 et collegium invisit. Curavit et templum nostrum depingi, et iturus 
ad comitia Augustana voluit sibi addi socium eundem p. rectorem, 
cuius Gonsilio, si quid forte in rebus fidei ibidem tentaretur, uti 
püsset. 

Würzbitrg. 44 Brüder, davon 14 Priester, 5 praeceptores, 15 
Studiosi pliilosoijliiae. An Festtagen 5 — 7 Predigten. 6380 Commic- 
nionen in der Jesuitenldrche. 30 Bekehrungen. 550 Schüler, davon 
124 Convictoren. Promulgatio Herbipolensis academiae. 

Speyer. 15 Brüder, davon 5 Priester, 7 Professoren. Schüler- 
zahl hat durch die Pest abgenommen. Predigten. Beichten. 9 Be- 
kehrungen, darunter ein Wiedertäufer, 

Fulda. 26 Brüder, davon 6 Priester, 7 praeceptores, 8 coad- 
iutores, 5 eloquentiae studiosi. 200 Schüler, davon 96 Convictoren, 
Marien- und Sacramentsbruderschaft. Exorcistnen. Wohlwollen des 
^Q Deutschmeisters. P. Gerardus Lapidanus missus in Brunswigam ad 
ducem Ericum, non ducissae solum, quae aliquem Societatis liomi- 
ncm a inarito tandem extorserat, verum etiam Germanorum et 
Itulorum plures confessiones audivit. Placuit is pater omnibus ob 
mores modestos et graves, sed inprimis, quod plures daemones a 
25corporibus obsessis expclleret. 

Heilig enstadt. 14 Brüder, davon 5 Patres, 5 Magister, 3 Coad- 
jutoren, 1 Studiosus. 3 Neuaufnahmen. 200 Schüler. Predigt und 
Katechese. 2000 Communionen in der Jesuitenkirche. 

Molsheim. In hoc collegio formantur magistri ad futuras in 
Rheni provinciae collegiis praelectiones. 14 Brüder. 125 Schüler. 
Predigt in Stadt und Umgegend. 

Coblenz. 14 Brüder, davon 5 Priester, 5 loraeceptores. Geschenke 
des Erzbischofs an das neue Collegiimt^. 200 Schüler'^. Der Senat 
hat ein neues Schulhaus (5 Klassen) geschenkt. Predigt und Kathechese. 

^ Vgl. die Urkunde des EB. Johann d. d. 1582 März 12 (Beiffenherg, 

Mant. S. 61). 
^ Die Schüler bildeten 1582 eine Marie7isodaUtät nach dem Muster der 

Kölner; 1583 'nonnulli sociales n sodalitate seipaos^ tanquam a re superstitiosa, 


758 1582. 553 

Jan. 1. Paderhorner Mission. 4 Brüder, davon 3 Priester. 2 Neuauf- 

nahmen. Predigten im Dom, in der IlauskaiJellG, henacliharten Klö- 
stern^ Beichten, et iit inprimis viros ecclesiasticos ad lionestiorem et 
statu! suo magis convenientera rationem traducant, stiidiose laborant. 
Cum nuper patris provincialis iussu discessum meditaremur, quod 
spes collegii hoc loco coiistituendi exigua affulg'eret, adco hoc mo- 
lestum cauonicis fuit, ut decanus summae aedis ^ illum diem sibi 5 
fatalem optarit, quo ab urbe discederemus. Canonici a p. provin- 
ciali per literas''* contenderuut, ue Societatis auxilium ipsis deesse 
vellet, suntquc polliciti, daturos sc operam, ut anuui census dupll- 
carentur, ad priora aedificia accessio fiat et scolae nobis paulatim tra- 
dantur; bacteiius enim, quae hie est satis celebris, triviaiis schola lo 
per moderatorem Calvinistam est administrata, nunc illo vita functo 
noster quidam canonicorum rogatu substitutus est. Itaque iam 
duabus classibus potimur, iisque primariis; reliquae etiam data 
occasione ad Societatis praeceptores deo propitio paulatim deferentur. 
Exorcismen. 


öegregaverant ; non multo post se exclusos dolentes, denrio ut adniittereutur 
petere, iirgere, contendere perseveraruut. Venim, quo facti sui indignitatem 
intelligereiit, constanter iis reditus est negatus' (Annales Südalitatis b. Ma- 
riae Virginis Confluentiae). 

1 Der Paderborner Domdechant Heinrich von Meschede. 

2 Vom 14. October 1582 (gedr. Richter l. c. S. 186). 


A n h a n 2:. 


II. 


III. 

IV. 
V. 

VI. 

VII. 


Verzeichniss der im vorliegenden Bande abgedruckten periodischen Berichte. 

Verzeichniss der im vorliegenden Bande nicht veröffentlichten, in den Kölner 

Archivalien erhaltenen periodischen Berichte aus verschiedenen Collegien 

des Jesuitenordens, 

Zwei Denkschriften aus den Jahren 1560 und 1571. 

Verzeichnisse der Angehörigen des Kölner Collegiums 1560 — 1569. 

Themata für Declamationen und Disputationen der Schüler des Gymnasium 

Tricoronatum in Köln 1557—1563. 

Verzeichniss a) der Decane der Artistenfacultät zu Köln 1556 — 1582. 

b)'der Decane der theologischen Facultät zu Köln 1555 — 1583. 
Aitszfige aus den Decanatsakten der theologischen Facultät zu Köln 1543 
—1582. 


I. Yerzeichniss der im vorliegeiidea Bande albgedriicliteii 

periodischen Berichte. 

1. Collegium /u Köln. 

a) Monatsberichte. 


1. 

1551 

Auffust 

Nr. 

102 

31. 

1560 Januar 

Nr 

234 

2. 

1552 Februar 

J) 

110 

32. 

jy 

Februar 

JJ 

236 

3. 

1552 Mai 

)J 

116 

33. 

jj 

März 

JJ 

237 

4. 

1552 

(September) „ 

124 

34. 

)) 

April 

JJ 

238 

5. 

1552 Oct. L 

Q.II, 461 

35. 

)j 

Jiuii 

JJ 

242 

ß. 

1552 Nov. 

)? ) 

631 

36. 

^j 

Juli 

j) 

246 

7. 

1552 December 

Nr. 

131 

37. 

JJ 

October 

JJ 

253 

8. 

1553 Februar 

>) 

136 

38. 

)■) 

November 

JJ 

255 

9. 

)) 

Juni 

» 

146 

39. 

1) 

December 

JJ 

257 

10. 

)5 

Nov. L.( 

:;).n, 

4751 

40. 

1561 

Januar 

JJ 

261 

11. 

1556 November 

Nr. 

187 

41. 

JJ 

Februar 

JJ 

262 

12. 

rt 

December 

j) 

188 

42. 

;; 

März 

JJ 

267 

13. 

1557 

Januar 

;j 

190 

43. 

JJ 

Mai 

JJ 

273 

14. 

1558 Februar 

j) 

204 

44. 

JJ 

Juni 

JJ 

276 

15. 

J! 

März 

)) 

205 

45. 

JJ 

Juli 

JJ 

277 

16. 

V 

Mai 

!) 

209 

46. 

JJ 

October 

;j 

281 

17. 

il 

Juni 

)J 

210 

47. 

JJ 

December 

JJ 

285 

18. 

)> 

Juli 

?) 

211 

48. 

1562 Janixar 

JI 

288 

19. 

)) 

August 

)) 

213 

49. 

JJ 

Mai . 

j> 

296 

20. 

» 

September 

)) 

214 

50. 

ij 

Juni 

JJ 

297 

21. 

)> 

October 

;) 

216 

51. 

JJ 

Juli 

JI 

300 

22. 

)) 

November 

)J 

217 

52. 

}> 

September 

JJ 

310 

23! 

1559 Januar 

» 

220 

53. 

JJ 

October 

JJ 

313 

24. 

V 

März 

)} 

222 

54. 

ji 

November 

JI 

315 

25. 

V 

April 

■ )I 

223 

55. 

1563 Januar 

* JJ 

327 

26. 

V 

Mai 

)) 

225 

56. 

JJ 

Februar 

JJ 

329 

27. 

}} 

Juli 

)) 

227 

57. 

JJ 

März 

IJ 

331 

28. 

» 

September 

V 

229 

58. 

>> 

April 

JJ 

333 

29. 

5) 

November 

11 

230 

59. 

JJ 

Mai 

JI 

339 

30. 

?) 

December 

)i 

232 

60. 

JJ 

Juni 

J) 

340 


1 Während der vorlief/ende Band f/edrucM wurde, ivurden in den Monu- 
menta hiatorica Societatis Jesu, Litterae quadrimestres Band II eine 
Anzahl von Kölner MonaU- und Viernionatsherichten aus 1552—1554 
nach den in liom im Archiv dd Gesü vorhandenen Originalen ver- 
öffentlicht. Der Bestand im Archiv del Gesü deckt sich nicht mit dem- 
Kölner: in Rom befinden sich einige Berichte, die in Köln fehlen, und 
umgekehrt. Die vier Berichte, icelche in Köln fehlen, und die in Folge 
dessen im vorliegenden Band nicht abgedruckt .sind, gehe ich S. 762 im 
Auszug nach dem Druck in den Litterae quadrimestres. 


762 


Anlianff. 


b) V i e r m o n a t s b e r i c h t e. 


1. 

i 55 1 Januar — April 

Nr. 

97 

15. 

1560 Sept.— Dec. 

Nr. 

258 

2. 

„ Sept. — Dec. 

)j 

105 

16. 

1561 Januar — April 

J? 

270 

3.' 

1552 Januar— April 

» 

117 

17. 

„ Mai — August 

J) 

280 

4. 

„ Mai — August 

!) 

123 

18. 

„ Sept. — Dec. 

JJ 

286 

5. 

„ Sept. — Dec. 

n 

133 

19. 

1 562 Januar — April 

)J 

293 

6. 

1553 Januar — April 

)) 

140 

20. 

„ Mai— August 

5) 

303 

7. 

1554 Januar — April 

L.Q.ir, 

6801 

21. 

,, Sept. — Dec. 

1) 

323 

8. 

1556 Sept.— Dec. 

Nr. 

189 

22. 

1563 Januar — April 

)J 

335 

9. 

1558 Januar — April 

» 

207 

23. 

„ Mai —August 

JJ 

342 

10. 

„ Mai — August 

)> 

212 

24. 

„ Sept. — Dec. 

JJ 

348 

11. 

,, »Sept. — Deci. 

n 

219 

25. 

1564 Januar — April 

Jj 

351 

12. 

1559 Mai— Aug-ust 

j) 

228 

26. 

„ Mai— August 

JJ 

356 

13. 

„ Sept. — Dec. 

5) 

233 

27. 

„ Sept.— Dec. 

J? 

360 

14. 

1560 Mai — August 

^3 

250 






c) 

H a 1 b j a h 

r sb 

e V i c h t e. 






Keine. 





d) J a h r e H b e r i c h t e. 


(1552 Mai 31, Nr. 118; 1558 Mai 27, Nr. 208; 1559 Juni 8, Nr, 224.) 


1. 1566 Juli l 

2. 1567 Juli 17 

3. 1568 August 24 
(4, 1569 

5. 1570 August 16 

6. 1573 September 24 

7. 1574 December 29 

8. 1575 November 


Nr. 379 

„ 3i)5 

„ 406 

„ 412) 

„ 414 

„ 494 

„ 529 

„ 530 


9. 
10. 
11. 
12. 
13. 
14. 
15. 


1576 
1577 
1578 
1579 
1580 
1581 
1582 


Nr. 534 
„ 537 
„ 5^2 
544 
„ 516 
„ 548 
„ 552. 


Nachtrafj. 1) Köln 1552 October 8J , Leonhard Kessel an Ignat'ms: 
Monatsbericht über Octobev 1552. Stiidiosi adolescentes magruj nximero 
nüs accesserunt causa intelligendi rationem instituti novi CoUegii Germanici; 
liuius enim bona fama per totam Coloniam divulgata est. — Multi hoc 
mense lloinaln j^i'ofecti sunt. — Plurimi sacerdotes setiiores cum iuniori- 
bus nos accedunt corrigendae vitae rationem quaerentibus. Nunquam tantam 
concepi spem bonam de nostra Colonia sicuti modo. Ein Jüncßinq aus Lö- 
icen (loohl Joachim Antonii, Nr. 127) nhn'nit bei Brassica die Exercitien. 
Bekehrung einer mulier quaedam peior raeretrice. 

2) Köln 1552 December 1, Gerhard Brassica an Ig^iatius: Monatsbericht 
über November 1552. Sumus 4 numero fratres. P. Leonardus tamquam 
fortissimus Atlas solus curas domus sustinet. Viele suchen Kessels liath. 
Nunc gravibus distinetur negotiis; sollicitat enim apud vev™"™ episcopum Co- 
loniensem [Adolf von SchauenburgJ , ut nostram Societatem in tutelam su- 
scipiat, libertatemque concedat libere sua negotia insequeudi; et iam bona 
affulget spes. — M. Joannes liied Coloniensis antiquam non commutavit habi- 
tationem ; illud tarnen minime silentio involvendum sentio, quod ipsius infantes, 
qixos summa dexteritate et vigilanti industria in Bursa nova Christo Jesu 


Vgl. S. 761 Anm. 1, 


Anhang. 763 

parturit, i;im etiam p. Leonardtim accecliuit cvebvins ei confessnri. Eintritt 
[des Joachim Äntonii und des Franz Coster] in die Societas. [Franz 
Costers] innere Umwandlunc/. Die Aebtissin von IS. Ursida ist ihre 
Gönnerin; sie emj) fängt von Kessel die Communion. 

3) Köln 1553 December 9, Leonhard. Kessel an Icjnatius: Monatsbericht 
über November 1553. ' Die Jesuiten hören Beicht in S. Ursida und 
2)redif)cn in S. Agatha. 25 000 Menschen sollen in Köln an der Pest 
gestorben sein: Nulla Coloniae iam sunt stuüia; studiosi oiniics ad alias sunt 
profocti universitates. Gei'hdrd von Hammont ad reditixin civitatis primo- 
rum supplicationein paravit, qua lociiin aliqueni certum assignandum Societati 
petit utque illius operam expetant, quod non sine magno fructu fiet. Nos 
liic pacifice manenius ; amicoruin et fautorum uocnon communicautinin in dies 
crescit numerus, inter quos aliqui ad Societatem nostram optime affecti sunt, 
quorum unus est, qui domvini suam dave intendit, cuius filius, qui in artibus 
est promotus, Societatem nostram ingredi iam deliberavit. Quidain doctor 
Veltius, totus Sociotatis, indicavit milii, quomodo souatus Coloniensis iam de 
Omnibus rebus nostris bcne sentiat, et si per pestem omnia perturbata non 
essent, optima principia nostri collegii speraremus. Bemühungen mit einem 
liomo, qui nee muUer, nee vir est, der mit dem Teufel im Bunde ist. 
Heilung eines vom Teufel Besessenen. Mehrere nehmen die Fxercitien. 
Die Nachbarn fangen an, wöchentlich zu beichten. 

4) Köln 1554 Mai 15, Leonhard Kessel an Ignatius: Viernionatsbericht 
über Januar bis April 1554. Steigendes Wohlwollen der Kölner, quare 
etiam niaior effulget nobis spes collegii Sociotatis. Plurimi utriusqiie sexus 
et ex superioribus sunt, qui aliud nihil desiderant, quam hie videro Sociotatis 
collegium, ut illud necessariis ornare possint. Nee hoc solum Coloniae dcsi- 
deratur, sed in aliis duabus civitatibus liuius diocesis iam otfertur locus. 
Bittet um Sendung eines Paters. Bonus odor Sociotatis hie in dies spar- 
gitur magis, ita ut non audiam ne unum quidcm, qui non bona de Societate 
loquatur. Viele Beichten in der Fastenzeit; Bekehrung mehrerer qui 
cum daemone per anuos aliquot eonversati sunt, und zweier Wiedertäufer. 
Mehrere nehmen die Fxercitien, darunter Dietrich Canisius und Hein- 
rich Dionysius. Weitere Personalia. 


2. CoUegiuiu zu Trier. 

a) Monats b e r i o h t e. 
Keine. 


1. 1561 Mai— August Nr. 278 

2. „ Sept.— Dec. „ 287 

3. 1562 Sept.— Dec. „ 322 
4 1563 Sept.— Dec. „ 349 


b) V i e r m n a t s b e !• i c h t e. 

5. 1564 Januar— April Nr. 352 

6. „ Mai — August „ 357 

7. „ Sept.— Dec. „ 361 


c) H a 1 b j a h r s b e richte. 
1. 1565 Januar— Juni Nr. 364. 

cl) Jahresberichte. 
1. 1567 August 24 Nr. 396 1 2. 1569 September 1 Nr. 410. 


764 Anliang. 


3. Collcgiuiii zu Mainz. 

a) Monatsberichte. 
Keine. 

b. V i e r m n a t s b e r i c h t e. 


1. 1562 Jaiuuu-— April Nr. 292 

2. „ Sept.— Dec. „ 321 

3. 1563 Januar — April „ 334 

4. „ Mai— August „ 343 


5. 1563 Sept.— Dec. Nr. 350 

6. 1564 Mai— August ,, 358 

7. „ Sept.— Dec. „ 302. 


c) H a 1 b j a h r s b e r i c h t e. 
Keine. 


d) Jahresberichte. 
1. 1569 September 16 Nr. 411 ] 2. 1571 August 13 Nr. 435. 


4. IMiciiiiscIic Provinz. 

a) H a 1 b j a h r s b e r i c li t e, 

1. 1565 Januar— Juli Nr. 365 (Küln, Trier, Mainz). 

b) Jahresberichte. 

1 1573 September 16 Nr. 493 (Speyer, Mainz, Würxburg, Küln, Trier, Fulda). 

2. 1574 September 16 „ 527 (Küln, Trier, Älainz, Speyer. Wiuv.burg, Foreh- 

lieim, Fulda). 

3. 1576 Januar 1 „ 532 (Köln, Trier, Mainz, Spej'er, Würzburg, Fulda). 

4. 1577 Januar 1 „ 535 (Köln, Trier, Mainz, Speyer, AVürzbui-g, Fulda, 

Eichsfeld). 

5. 1577 Docember 21 „ 538 (Küln, Trier, Mainz, Speyer, Würzburg, Fulda, 

Eichsfeld). 

6. 1579 Januar 1 „ 543 (Küln, Trier, Mainz, Speyer, Würzbiirg, Fulda, 

Heiligen Stadt). 

7. 1580 Januar 1 „ 545 (Küln, Trier, Mainz, Würzburg,, Speyer, Fulda, 

Heiligenstadt). 

8. 1581 Januar 1 „ 547 (Küln, Trier, Mainz, Speyer, Würzburg, Fulda, 

Heiligenstadt, Molsheim, Paderborn, Aachen, 
Coblenz). 

9. 1582 Januar 1 „ 549 (Küln, Trier, Mainz, AVürzburg, Speyer, Fulda, 

Heiligenstadt, Molsheim, Coblenz), 
10. 1583 Januar 1 „ 553 (Küln, Trier, Mainz, Speyer, Würzburg, Fulda, 

Heiligenstadt, Molslieiui, Coblenz, Paderborn). 


ir. Verzeicliniss der in den Kölner Arclii Valien erhaltenen 
l)eriodisclien Berichte ans verschiedenen Collegien des 

Jesuitenordens. 

(Im Yorlieg'enden Bfiiide nicht veröffentlicht.) 


I. DeiitsclilcaiKl 1551-1583. 

(Einscliliesslich clor Niodevlaiide.)^ 

1. Aitg-sbui-s' 1.560 .Jnli 1, l.oGl Mm 8, 1562 .Jaiinar 5, 1562 Mai 2, 1563 ,Ta- 
nnar 2, 1563 September 2, 1564 .Januar 13, 1564 Mai 2, 1567 September 16, 
1573 März 11, 1574 Ang-nst 1. 

2. Brannsberg- 1565 März 1, 1565 .Tuli 12, 1565 November 26, 1566 Juli 9, 
1570 November 3, 1571 October 7. 

3. Briiiin 1574 October 10, 1583 Februar. 

4. Cambray 1564 Mai 1. 

5. Dilliiig-en 1566 August 31, 1567 October 1, 1574 August 1. 

6. Dinant 1566 .Tuli 1. 

7. Fulda 1579 .Januar 1. 

8. Graz 1574 October 10, 1583. 

9. Hall 1574 August 1. 

10. Ingolstadt 1556 November 19. 1562 .Januar 3, 1562 M;ii 1, 1562 Septem- 
ber 1, 1562 December 31, 1563 August 27, 1564 .Januar 2, 1564 Mai 2, 
1567 September 1, 1567, 1574 August I. 

11. Innsbruck 1562 September 1, 1563 .Januar 20, 1564 .Januar 1, 1566 .Juli 1, 
1567 September 1, 1574 August 1. 

12. Köln vgl. Anbang I (S. 761). 

13. Löwen 1553 .Januar 13, 1563 März 22, 1563 August 10, 1564 Januar 6, 
1564 Mai, 1564 September 24, 1571 Juli 1. 

14. Lüttich c, 1570. 

15. Mainz vgl. Anhang I (S. 764). 

16. München 1561 Januar 1, 1561 Mai 1, 1562 J.anu.ar 1, 1562 Mai 1, 1563 
Mai 1, 1563 September 1, 1564 .Januar 1, 1564 Mai 4, 1574 Ang-nst 1. 

17. Olmütz 1.570 August 31, 1571 September 5, 1574 October 10, 1583. 

18. Prag- 1556 August 29. 1558 Mai 27, 1558 November 18, 1561 Januar 11, 
1561 Mai 4, 1561 December 30, 1562 April 30, 1562 August 30, 1562 De- 
cember 28, 1564 .JauTtar 1, 1564 August 31, 1565 .Juli 3, 1571 August 28, 
1574 October 10, 1583 .Juni 7. 

19. Speyer 1569 August 16, 1571 August 28. 

20. Tirnau 1561 September 30, 1562 December 28, 1564 Januar 10, 1565 
Juli 3, 1566 September 3. 

21. Tournay 1563 Februar 11, 1563 (?), 1564 Januar 1. 

22. Trier vgl. Anhang I (S. 763). 


^ Vgl. dmnit die funvoUsf.ändigeJ Liste in Mitth. aus dem Stadtarchiv 
von Köln XXIII S. 287 ff. 


766 Anhcang. 

23. Wien 1551 September 1, 1552 August, 1552 DecemLer 29, 1553 Jantiar 6, 
c. 1554, 1555 De...'.enil)e.r 2(5, 1556 September 6, 1558 Januar 2, 1558 Mai 1, 
1558 Mai 31, 1561 Februar 16, 1563 September 6, 1564 August 3, 1565 
Januar 14, 1565 Juli 3, 1570 September 30, 1572 September 30, 1574 Oc- 
tober 10, 1582 November. 

24. Würzburg 1571 September 11. 

25. Provineia Austria 1565 Juli 3 (Wien, Prag, Tirnau), 1574 October 10 
(Wien, Prag, OlmütZ; Graz, Brunn). 

26. Provineia Germania superior 1574 August 1 (Dillingen, Ingolstadt, Augs- 
burg, Münclien, Innsbruck, Hall). 


IL Italien 1546-1574. 

a) Eom 1553—1574. 

1553 März 31, 1554 August 12, 1554 August 21, 1554 September 22, 
1556 August, 1557 Februar 17, 1558 Juli 12, 1559 Februar 1, 1559 April 21, 
1559 Juli 29, 1560 Juli 18, 1560 November 20, 1560 November 27, 1561 Mai 21, 
1562 December 31, 1565 Januar, 1565 Januar 10, 1565 Januar 20, 1566 Ja- 
nuar 1, 1570 December 31, 1571, 1571 December 31, 1572 October 11, 1572 
November 30, 1574 Januar 1. 


b) Italiänische CoUegien mit Ausnahme von Sicilien und Sardinien. 

1546—1572. 

1. Bologna 1546 December 4, 1547 Januar 4, 1550 Mai 3, 1551 Mai 9, 1552 
Juni 2, 1563 Mai 1. 

2. Ferrara 1551 SeptemJ)er 3, 1552 Januar 10, 1552 Mai 24, 1553 Februar 25, 
1554 Januar 28, 1561 Januar 21, 1569 December 22. 

3. Florenz 1552 April 30, 1552 October 8, 1553 Februar 13, 1558 März 26, 
1560 Mai 1, 1561 December 15. 

4. Forli 1561 Mai 1, 1561 September 1, 1563 Mai 1. 

5. Genua 1555 Februar 7, 1558 Januar 8, 1558 Mai 1, 1560 Januar 13, 1560 
September 13, 1561 Januar 1, 1570 Januar 16. 

6. Gubbio 1553 Februar 28. 

7. Loreto, 1555 April 6, 1556 Januar 16, 1558 Januar 13, 1559 Mai 14, 1559 
September 1, 1560 Januar 16, 1560 Mai 12, 1560 September 1, 1561 .la- 
nuar 13. 

8. Moflena 1553 Februar 11. 

9. MontepuTciano 1561 Mai 1. 

10. " - ■ ' ^-^ 



nuar 1. 

11. Nola 1560 Mai 1. 

12. Paflua 1550 Mai 2, 1552 December 15, 1553 März 25, 1558 Februar 4, 
1558 Jixli 16, 1560 August 29, 1562 December 31. 

13. Perugia 1552 October 1, 1553 September 10, 1554 Februar 4, 1554 Mai 25, 
1555 Februar 4, 1555 Juni 2, 1556 Februar 3, 1556 Juni 7, 1556 Septem- 
ber 7, 1557 Februar 7, 1558 Januar 2, 1558 Juli 4, .1559 Juli 1, 1560 Ja- 
niiar 1, 1560 Juli 1. 

14. Piacenza 1558 Mai 31, 1560 September 16, 1561 Januar 2, 1561 Sep- 
tember 6, 

15. Venedig 1551 Mai 2.3, 1551 September 1. 1552 .lanuar 23, 1552 October 15, 
1560 September 28. 


Anhang. 767 

c) Sicilien tind Sardinien 1547—1573. 
Sicilien. 

1. Bivüna 1556 Mai 30, 155« Octobcr 3, 1556 December 27, 1558 März 1, 
1558 Jnli 1, 1559 Juli. 

2. Caltabellotta 1559 Juni 12. 

3. Catania 1500 Septemlier 17. 

4. Mes 
tobe 

1551 September -n^, j^^julj .idiiiKu o., j-wt^^. iT±tii ü, j^^jo^j kJc^jicüiLjci i.^, 
1557 Mai 13, 1557 September 14, 1558 September 8, 1559 Mai 3, 1559 
September 1, 15ß0 Januar 4. 

5. Palermo 1550 Februar, 1551 September 8, 1552 Januar 2, 1552 Mai 8, 
1553 Januar 27, 1553 Mai 27. 1554 Januar 23, 1554 Jnli 24, 1554 Sep- 
tember 23, 1554 October 14, 1556 September 24, 1558 Januar 12, 1558 
Mai 11, 1559 August 30, 1560 Mai 28, 1560 Juni 10, 1562 September 1. 

G. Syracus 1556 April 24, 1559 Juni 21. 



Sardinien. 

1. Cagliari 1573 März 23. 

2. Sas.sari 1561 Januar 17, 1571 Februar 14. 


III. Frankreich 1554-1575. 

1. Auxerre 1575 Juni 1. 

2. Avignon 1571 August 1. 

3. BiUom 1555 September 13, 1556 Februar 5, 1556 Mai 31, 1556 October 2, 
1557 Februar 9, 1558 Juni 4, 1558 October 12, 1560 Februar 22, 1560 
December 16, 1570 October 1, 1570 October 10. 

4. Bordeaux 1575 Juni 1. 

5. Bourges 1575 Juni 1. 

6. Lyon 1571 August 26, 1574 November 2. 

7. Mauriac 1575 Juni 1. 

8. Metz 1569 Februar— April. 

9. Nevers 1575 Juni 1. 

10. Paris 1554 Januar 5, 1560 März 9, 1560 Juli 1, 1560 August 32, 1560 
September 1, 1561 September 1, 1562 April 5, 1562 .April 25, 1570 Mai 1 
(vgl. VIII fol. 169), 1572 September 6 (abgedr. oben Nr. 472), (1572 No- 
vember 6), 1572 November 15, 1573 Februar 4. 

11. Poissj' Ileligionsgespräch 1561 September 27. 

12. Pont-ä-Mousson 1575 Juni 1. 

13. Verdun 1566 Mai 1, 1567 Juni 1. 

14. Französische Provinz 1575 Juni 1. 


IT. Spanien 1546-1571. 

1. Alcala (Complutum) 1551 Mai 1, 1558 Januar 11, 1560 October 5, 1561 Ja- 
nuar 3, 1561 Mai 1, 1561 September 3, 1563 Januar 3, 1571 December 31. 

2. Avila (Abula) 1561 Januar 20, 1561 Mai 25. 

3. Barcelona 1560 September 1, 1562 Mai 1, 1565 December 31. 

4. Bellimar 1560 April 1. 

5. Belmonte 1560 September 6, 1561 Januar 27, 1561 Mai 15. 

6. Burgos 1558 Juni 24, 1558 September 24, 1559 August 31, 1560 Sep- 
tember 3. 


768 Anhang. 


16 


22 


559 December 31, 15G0 Angusf. 31, 1561 Mai, 1562 December 31. 
46 November, 1551 Mai, Jnli, 1552 August 31, 1562 Mai 1, 1566 

556 December 31, 1560 August 31, 1560 December 30, 1561 Fe- 

1566 Januar 22. 
Mallorca 1566 Februar 12. 

VIedina dol Campo 1553 September, 1560 September 1, 1561 Janiiar 10, 
1561 Mai 1, 1561 September 5, 1562 April 30, 1563 April 22, 1563 Sep- 
tember 1, 1564 Januar 1. 


7. Cordova 1559 

ö. Gaudia 1546 
Januar 1. 

9. Granada 1556 December 31, 1560 August 31, 1560 December 30, 1561 Fe- 
bruar 27, 1566 Januar 22. 

10. Mallorca 1566 Februar 12. 

11. Me( 
1561 
tember 1, 1564 Januar _. 

12. Monterey 1560 Octobcr 17, 1562 September 1, 1571 Januar 7. 

13. Montilla 1563 Mai 15. 

14. Murcia 1560 September 4, 1561 December 30. 

15. Ocana 1560 August 6, 1561 Januar 12, 1561 Mai 14, 1561 September 1, 
1563 Januar 1. 

Salamanca 1552 April 30, 1552 September 22, 1556 December 31, 1557 
Januar 17, 1559 Januar 11, 1560 Januar 3, 1560 August 31, 1561 Ja- 
nuar 1, 1562 August 31. 

17. Saragossa (Caesaraugusta) 1560 September 1, 1562 Januar 12, 1566 März 27. 

18. Segovia 1559 September 16, 1560 September 13, 1561 Januar 29. 

19. Sevill.-i (Hispalis) 15r9 Mai 5, 1559 August 23, 1561 April 29, 1563 De- 
cember 21, 1564 August 31, 1566 Februar 28. 

20. Toledo 1561 Mai 16, 1562 September ]. 

21. Valencia 1551 Juni 8, 1552 Juni 1, 1552 August 31, 1559 Juni 1, 1561 
April 22, 1561 December 31, 1569 Februar 6. 
Valladolid 1561 Januar 6, 1561 Mai 1, 1566 März 14, 1571 Januar 1. 


V. Poitnaal 1551-1571. 


1. Braga 1571 Januar 7. 

2. l^raganza 1571 December 31. 

3. Coimbra 1551 Februar 1, 1553 ^April 27, 1559 Januar 6, 1559 April 30, 
1559 December 26, 1560 August 31, 1564 September 1. 

4. Evora 1560 Januar 26, 1560 Mai 2, 1560 September 2, 1571 Januar 23. 

5. Lissabon 1553 April 25, 1562 September 1, 1570 December 30. 


YI. lliisslaiul, Polen, Brasilien, Indien 1548—1570. 

1. Pultawa 1570 September 30. 

2. Wilna 1570 August 26. 

3. Brasilien 1559 April 30, 1565 Juli 21, 1566 September 13. 

4. Indien 1548 September. 

5. Gda 1548, 1553 Januar 12, 

6. C'ireapatanam (Malabar) 1559 December 20. 

7. Cocliin (Malab.-ir) 1553 Februar 8. 

8. Comorin 1558 December 20. 

9. Piratininga 1558 Mai 

10. Teniate (Malabar) 1558 Februar 13, 1558 Juni 9. 


III a. Denkschrift des Jesuiten Nicolaus Goudanus über die noth- 
ivendige Verbesserung der Ausbildung der katholischen Pfarrer [1560 
August], Vgl. oben S. S58 Anm. 2. 

VI fol. 85, Copie von der Hand des Leonhard Kessel. 

Ratio compendinria instituendi fiitiiros pastores quoad doctrinam, 

p. Gaudani^. 

Primum est, ut exerceantur in summa Christiane doctrine Canisii et pre- 
cipiie in iis, qne ad catliolicam sacraraentorum administrationem et eornm nsum 
pertinent. 

Secundum est, nt diligentev exerceantur in evangeliis et epistolis totius 
anni, ut modum habeant populariter et catliolice explicandi. 

Tertium est, ut dilig-enter exerceantur in locis communibus theologicis, in 
quorum explicatione hoc pacto progrediendum videtur : 1) ut succincte ac dilucide 
explicetur sana catholicis ecclesie doctrina; 2) ut proferant auctoritates scriptu- 
i-arum, conciliorum, patrum, quibus illa doctrina confirmetur; 3) ut in materiis 
precipue controversis proponantur et commode ac populariter solvautur obiectio- 
nes adversariorum. Horum autem locorum qiiatuor videntur capita constituenda : 
primum est de deo et eins attributis, que quidem materia, etsi comijlecti videatur 
ea, que magister^ in primo Sententiarum, et pvaecipuam partem eorum, que d. 


Diese Denkschrift ivar, ivie .sich aus einem Brief des Peter Canisius an 
Goudanus, d. d. Augsburg 1560 October 15 (VI fol. 55, gleichzeitige Copie) 
ergiebt, für den Bischof Robert II. von Lüttich bestimmt. Im August 1560 
lourde sie von Köln nach Augsburg an Canisizcs gesandt (VI fol. 38). 
Canisius meint darüber: Non possumus improbare consilia episcopo eiusdem 
cleri proposita deumque precamur, ut tales contingaiit praeceptores et institu- 
tores ministrorum ecciesiae. Verum quamdiu versamur nos in bis primoi'diis 
collegiorum isthic et alibi jjassim erigendorum, quae certe talium praeceptorum 
et catechistarum ernnt pulchra et perpetua, uti spero, seminaria, minus ne- 
cessarium reor haec vigere, quae suaderi veluti perfectiora possunt, effici 
autem vel j^er nostros vel per alios non possunt. Viderint interim pro- 
ceres, quae sui sint muneris in conservandis reliquiis Israelis. Nos, quod 
instituti nostri est proprium, . spectemus et promoveainus, praesertim ut pa- 
remus et augeamus e nostris operarios in vestram et nostram messevn ali- 
quando mittendos, — Itaque nihil ego vel nobis dignius vel bis teraporibus ap- 
tius fore duco, quam ut cogitationes saepe in varia loca disj^ersas colligamus 
et oblatam praesentemque nobis messem pro fide nostra excolamus, neque h 
magnis sed minimis pietatis exercitationibus rem aiispieemur, potiusque parvulos 
quam clericos istos sacris destiuatos instituamns. Vellent episcopi quidem in 
humeros nostros onera sua reiicere, cum alios habere non possunt forte bonos 
vicarios. Sed oro vos omnes, ne libertatem nostram, quae in Christo esse 
debet, impediri sinatis, praesertim in bisce priiicipiis, sed cogitetis potius, ne- 
que arapla esse proniittenda neque splendida nobis aggredienda, si nostri in 
humilitate fundari et solidum facere profectum debeant. Itaque non probant 
patres Romani, quod ab initio duos Treveri concionatores proponatis quodque 
plures alicubi classes, quam nostri ferre queant, instituantur. 
Petrus Lombardus. 

Jesuiten-Akten. 49 


710 Anhang'. 

Thomas in prima sua parte docet, putamus materiam illam contrahenclam esso 
et succincte ac populariter, non scholastice, explicaiadam, prout convenire videtnr 
iis, qni non institnuntur, ut evadant exacti theologi, sed ut boni sint pastores 
populi christiani. Secniidum capxxt est de ecclesia et que ad eam pertinere vi- 
dentur, cuiusmodi sunt hü loci: ecclesia Komana deqne Komano pontifice, quid 
de iis sit sentiendum, de conciliis eorumque auctoritate. Tertium cai^ut ea con- 
tinet, quibus ipsa ecclesia duce sanctissimo suos filios in Christo generat, fovet, 
gubernat, tnetur, ut ad finem eterne beatitudinis perveniant. Hec antem sunt: 
verbum dei, sacra scriptura, traditiones ecclesie, definitiones conciliovum, doctrina 
sanctorum patrum, denique ipsa ecclesie sacramenta. Quartum caput continet 
certas quasdam materias, lioc presertim tempore controversas, sine quarum cogni- 
tione nemo secure et confidenter in suggestu docere potest. Huc pertinent loci 
sequentes: 1. de creatione mundi, 2. de angelis, 3. de primi hominis creatione et 
lapsu, 4. de peccato original!, 5. de libero arbitrio, 6. de gratia et 7. de iustifi- 
catione, (hü loci, etsi complecti videantur totum fere 27. Sententiarum, non tarnen 
ita late, ut mag'ister tractat, sed, ut supra dictum est, succincte ac populariter, 
non scholastice ac spinöse explicandi erunt), 8. de fide, spe et eharitate, 9. de 
bonis operibus seu operum meritis, 10. de libertate cliristiana, 11. de lege et 
evangelio seu veteri et novo testamento, 12. de decalogo, 13. de preceptis ecclesie 
et constituonibus ecclesiasticis ac ceremonüs ecclesie, 14. de cultii et invocatione 
sanctorum eorumque reliquüs, imaginibus, ijeregrinationibus, et loca sanctorum, 
15. de templis eorumque ornatu, 16. de purgatorio, 17. de celibatu ac statti virgi- 
nitatis, 8. de monachatu et votis et institutis monasticis. — 

Itaque in his tribus videntur diligenter exercendi : in summa doctrinae 
christianae d. Canisii, in evangelüs et epistolis, que toto anno in ecclesia legun- 
ttir, in locis omnibus theologicis. Hie addantur loci communes de virtutibus et 
vitiis, item casus conscientie et familiaris lectio scriptur.'irum. 

Cum ad religionis Christiane tum conservationem tum defensionem nihil luic 
tempestate magis necessarium videatur, quam ut in vera pietate et doctrina cliri- 
stiana diligenter instituantur probeque exercoantur illi, quibus animarum gubor- 
nacula et ecclesie commit.tentur, omni studio curandum est, ut opus tam sanctnm 
ac pium magneque necessarium quam primum exocutioni mandetur suumque 
sortiatur effectum. Ut autem maiori cum iVuctu id fiat, inprimis adlübendus 
erit delectus personarum, ut nimirum ex schola Lovaniensi et Coloniensi seligantur 
adolescentes mature etatis ac iudicii utpote 22 et 23 annorum, qui bono ingenio 
et memoria sint prediti bonaque voluntate, ita ut possint ac velint se suamque 
operam deo eiusque ecclesie impendere. Conveniret quoque, nullo vitio etiain 
corporali, sive proprio sive a natura aut parentibus contracto, quoad fieri posset, 
impediri ab exjDedita pastoralis muneris functione; ut enim gratior est pulchro 
veniens e corpore virtus, ita non parum ad hanc rem conferet, si Qetera cor- 
poris et animi dotes ac talenta adsint. 

Huiusmodi itaque iuvenibus, qui bonani de se spem prebeant, duo pi'eci- 
pue erunt proponenda. Alterum est, ut intelligant scopum ac finem huius insti- 
tuti esse ipsam pastoralis muneris functionem, ad quam proinde omnia sua stu- 
dia referre ac toto se pectore preparare debeant. Altertun est, ut informationi 
eorum, quibus hanc curam rev"iusi committet, se promptes ac facilos prebeant, 
quod facere minime dubitabunt, si animadvcrtant ac serio cogitent, quam sit 
ingens beneficium hac tempestate Hberaliter gratisque foveri, institui et exerceri 
in iis, que tum ipsis tum aliis quam plurimis ad eternam salutem quam maxime 
usui esse possint. Quod vero ad institutionem istam attinet, in duobus precipue 
erunt exercendi, in ipsa scilicet pietate et sana catholice ecclesie doctrina, a 
quibus plerosque proch dolor alienissimos esse cernimus, quamobrem in titroque 
genere, in spiritu inquam et doctrina egregie imbutos et exercitatos esse oportet 
eos, qui tot malis et periculis, qxie dei ecclesiam undique preniunt et tantiim non 
extinguunt, aliqua ex parte mederi queant. Ceterum^ quo pacto in ipsa pietate 
institui et exerceri debeant, illorum arbitrio committendum arbitroi", qui ad hoc 


Der Bischof von Lüttich (S. 769 Anm. 1). 


Anliang. .771 

niunns a rev'^o clelig-entur, qnos non tantum scliolastice cloctos, sed in ipsa praxi 
et gubernatione animarum versatos et exercitatos esse pi-orsiis convenit. De cloc- 
trina vero, qua istos institui necesse est, hoc tantum in genere admonebiinus, 
nempe, ut diligenter exercoantur in evangoliis et epistolis totius anni iiopulariter 
et familiariter explicandis una cum ratione festonim, quo ab ecclesia servantur. 
Deinde, tit in summa dock-inae christianae seu catechismo regio recte iustituan- 
tur, et in iis precipue, que ad catholic.am sacramentorum administrationem eorumque 
usum i^ertinent. Postrerao, ut probe exerceantur in locis communibus theologicis, 
in quorum explicatione hoc pacto progrediendum videtur: pi-imum, ut succincte ac 
dilucide explicetur sana ecclesie catholice doctrina in singulis articulis^ ita ut 
doctrina aperte ac popiüariter tradi e suggestix queat. Altevum est, ut in expli- 
catione huiusmodi proferantur auctoritates scripturarum, conciliorum ac sanctorum 
patrum, quibus talis doctrina confirmetur. Tertium est, ut in materiis hoc tem- 
pore controversis proponantur et commode ac popuhnriter solvantur obiectiones 
adversariorum^ que tarnen cum iudicio erunt propononde, apud eos precipue, qui 
in fide vacillant, ne fides simplicium perturbetur. Porro huiusmodi locorum 
summa quatuor capitibus comprehendi possit etiam. Si tali institutioni accedat 
diligens et continuum exercitium Spiritus et pietatis, dubium non est, quin deo 
donante idonei efficientur pastores brevi tempore. 


III b. Denkschrift des Johann Rhetius: 'Quomodo in Germania pos- 
sint iuvari episcopi et eorum subditi', übersanclt an Peter Canisius. [Köln 
1571 Ajyriiy 

VII fol. 127, gleichzeitige Abschrift. 


1 Vgl. oben S. 593 Anm. 2. Rhetius verfasste im April 1511 eine Denk- 
schrift für Herzog Ernst von Bayern: 'Quomodo episcopi possent iuvare 
suos subditos et Germaniam.' Die Veranlassung dazu berichtet er in seinem 
Tagebuch, 1571 April: Kev™"« et iUmiis d. Ernestus ex ducibns Eavariae, 
administrator Prisingensis, mox liinc discessurus (vgl. oben S. 587 Anm. 4), 
et ego mox profecturus cum nostris ad provincialem congregationem Moguntiam, 
Conscripsi igitur quoddam consilium, quo meo quidem iudicio episcopi, si vel- 
lent, possent iuvare suos subditos et Germaniam. Primum illud legi rev. p. 
Leonardo superiori meo, p. Petro Bnsaeo et p. Arnolde Ilavensio, consiliariis 
eius. Non improbarunt. Deinde legi d. Andreae [Fabricio], moderatori prin- 
oipis, item nobilibus ducis Keiiidorphio et Korbeco consiliariis, et probarnnt. 
Tandem igitur die 3. Aprilis illud uovum consilium principi obtuli et loco vale- 
dictionis dedi, dans simul illi bonam admonitinnem pro persona sua regenda. Sed 
plura de regimino snae i^ersonae scripturus, quod Roindorphiiis, praefectus 
ciiriae eius, id utile fxiturum iudicavit. Optime illud accepisse videtur. Jam 
ante mihi dixerat, se eleemosynam aliquam mihi datiirum inter studiosos distri- 
buendam. Jesu bone, praeter consuetudinem saepo apud hunc principem 
pransus, spei-ans, quod sie iuvari posset, ut profuisse puto. Rcmunera quaeso 
mihi in coelo. Quaero propter te salutem eius et per eiim salutem Germaniae. 
Bonae indolis est. Ne pereat, obsecro, Labor et tempus illi impensum. Consi- 
liarii eius, cum quibus miiltum versatus sum, sequuntur: Doctor Andreas Fa- 
bricius Leodius, theologus, consiliarius et moderator eius; Christophorus a 
Eeindorif, consiliarius et praefectus curiae; M. Koerbeck, nobilis consiliarius; 
doctor Andreas Arensbergiiis Dordracenus, praeceptor et consiliarius. Comes, qui 
ex eius familia seiet mihi confiteri, vocatur Fredericus ab Ottingen; baro vero, 
qui sin)iliter mihi assolet confiteri, dicitur Hugo baro a Künigsocher (aiLCh Ernst 
von Bayern .selbst, Andreas Fabricius rmd andere Mitglieder^ des Hof- 
staats beichteten bei Rhetius). Nach einer Notiz zum IG. April erfolgte 
die Ueberreichung der Denkschrift an Herzog Ernst erst an diesem 
Tage: optimo animo ostendit se accepisse et dixit; se observaturum pro 


772 Anhang. 

Circa illud 'Quomodo iuvari possint in Germania episcopi et eorum subditi' 
haec occurrerunt: 

Deberent quideni episcopi, pastores et siibditi officium suum scire et facere, 
etiamsi nee a suramo pontifice nee eins legato monerentur. Sed si consideremus 
rios ipsos, quis etiam nostrum nou multa negligeret, si monitor et exhortator 
deesset, presertim in inedio hostium ecclesiae. 

Plus autem monitor seu exhortator apud nos proficeret nnus, quem ex corde 
sincere diligimus, quantumvis non magnae ille dignitatis esset, quam multi alii in 
summis dignitatibus constituti et maxima eruditione praediti, 

Eogo ergo amore Christi, perpendat rev. P. T., anne Germaniae utile foret, 
si pontifex maximus det operam, ut non solum timeatur tit superior, sed multo 
magis diligatur velut pater bonus et sincerus amicus, qui omnia fiat omnibus, ut 
omnes hicrifaciat Christo. Item anne id conduceret plurimum, si summus pontifex 
araicas et familiäres frequenter ad episcopos mitteret literas et vicissim ab eis 
reciperet, crebroque commearent inter eos nuncii, non tarn qui magnos sumptus 
faciant quam qui maximas amicitie et charitatis significationes prebeant; si 
talis inter ipsos esset communicatio, qualis inter veros amicos illosque, qui 
circa idem elaborant, esse assolet. Sic enim, et quo auxilio unus indigeret et 
quid alter prestare posset, clarius intelligeretur et pater iuvaret filium et filius 
minus in officio cessaret. 

Deinde perpendat, rogo propter deum, rev. P. T., anne esset conducibile, 
si episcopi cogitarent, se episcopos, et qxiid dignitas illa requirat, si crebro essent 
cum fratribus suis in choro. Nulla enim ratione alia commodius efficerent, ut 
canonici ad ecciesiam venirent et religiöse ibi omnia cum aedificatione populi 
persolverent. Quod si fieret et in templis etiam mundicies et ornatus debitus 
custodiretur, populus quoque libentissime eo conveniret. 

Si curarent, ut iuniores canonici in aliqna domo simul habitarent sub piorum 
hominum cura et catholica atque canonica institutione. Dum enim ex senioribus 
quidam sunt incorrigibiles et iuniores nimia libertate pereunt et per malos peda- 
gogos corrumpuntur, mirum non est, si populus ab eorum templis abstineat et 
ad haereses traducatur. 

Si vitas sanctorum episcoporum per Siirium collectas legerent, considerarent 
fortasse, quales olim fuissent episcopi, qui populos istos ad fidom adduxerunt, et 
cognoscerent, quid se facere oporteret. 

Si in aula et consilio haberent non seculares tautum sed etiam nonnullos 
ecclesiasticos prudentes, pios et zelosos, alioqui recte forte facient officium prin- 
cipis, sed negligent munus episcopi, quod tamen precipuum est. 

Si non assumerent nee in aulam nee ad ullum officium nisi catholicos et 
probos. Cum enim non omnia per se ipsum ej)iscopus faciat, si officiales mali 
fuerint, quantum mali fiet? 

Si ordinandis non cito manus imponerent, sed prius bene dispicerent, au 
idonei essent. 

Demum consideret rev. P. T., anne conduceret, quod episcopus Mecoenas 
doctorum et piorum hominum esset. Si namque sint Mecoenates, non deerunt 
Flacci Marones, ait ille. Ita nee hpdie docti et pii deessent, spero, operarii, si 
liberalitate episcoporum ad hoc preclara ingenia excitarentur. 

Quod sedulo dai'et operam, ut nusquam idonei pastores, praelati, conciona- 
tores et ludimagistri deessent. 

virili. Diese Denkschrift beruht in zwei Exemplaren VII fol. 125, 195 und 
ist nach letzterem abgedruckt bei Reiffenberg J, 15S. Zum. Theil mit ihr 
deckt sich der Inhalt der oben abgedruckten Denkschrift, loelche Rhetius 
nach einer von ihm beigefügten Rückaufschrift (die allerdings auf fol. 
126 statt 128 steht): 'De officio episcopi, transmissum rev. p. Petro Canisio' 
an Peter Canisius übersandte. Sie stam,m.t jedenfalls aus derselben Zeit, 
wie die für Herzog Ernst bestimmte Denkschrift. An Canisius sandte 
Rhetius sie am SO. August 1571, 'forte (Canisius) aliquibus episcopis talia 
persuadebit' (Tagebuch). Die Antwort des Canisius vom 13. October s, 
oben S. 606 Z. 18 ff. 


Anhang. 773 

Quod erigerentur seminai'ia ampla iuxta decretum concilü Trideutini. In 
quibus utinam tot alantur bone spei iuvenes, quot sunt parochie in episcopatn. 
Habitis fidelibus et aptis operariis vineae domini raeliora forent speranda, non 
pi-ius, tiineo. 

Quod iuxta canones bis in anno serio celebrarent diocoesanas synodos, liis- 
que ipsimet episcopi interessent. 

Quod crebro per se ipsos aut alios viros prudentes et celosos visitarent dio- 
caeses. 

Quod haberent supernumerarios aliquos concionatores bonos, qui profici- 
scentes per diocoesim loco episco^ji defectus praelatorum et pastorum supplerent. 

Breviter elaborent, ut servetur concilium Tridentinum. 

Quod ad episcopum Coloniensem attinet, nescio quis vicinorum principum 
eum in officio impediret. 

Si quis impediatur, iuvent illum caeteri catholici et ad hoc habeant copias 
aliquas paratas. 

Prodesset, si nobilium suorum filios recte apud nostros curarent institui. 

Sumptus in lianc rem, spero, non deessent: si iusta opum fieret distributio 
et tantum in haec et alia episcopi officia impenderetur, quantura ad statum con- 
servandum principis. 

Si ratio haberetur fundationum, stipendiorum et contribiitionum, quae ex 
defunctorum testamentis et vivorum liberalitate in studiosos passim fiunt. 

Si in hunc usum consensu pontificis maximi ad tempus applicarentur bona 
illa ecclesiastica, quae propter personarum paucitatem distrahunttir et nescio in 
quem usum ecclesiae parum xitilem convertuntiir. 

Nimis forte tardatum est, ut Germani nunc lacte indigeant, solidum cibum 
digerere non possent. Suaviter tractandi erunt. Indefesso labore, continuata 
diligentia, magna dexteritate et exemplari vita opus erit. 

Omnia haec mihi impetranda viderentur crebris exhortationibus, facilius vero, 
si ex singulis catliedralibus ecclesiis quosdam magis idoneos sumraus pontifex 
liome in Collegio Germanico aut seminario a nostris patribus ita curet institui, 
quales in Germania episcopos esse vellet et ecclesiae conduceret. Si enini tales 
forent episcopi, non solum haec sed multo maiora prestarent. 

Haec habui inpresentiarum, rev. pater, quae de isto negotio scriberem. 
Utinam occurrissent aptiora et faciliora. Si quid non satis bene, veniam mihi 
dari peto^. 


1 Vgl. mit dem Inhalt dieser Denkschrift die hei Schivarz l. c. 11, S. 1 ff. 
abgedruckten Gutachten. 


IV. Verzeicliiiisse der Mitglieder des Kölner Collegiiims 

1560—1569. 

Aus den Jahren 1560 — 69 liegen brauchbare Verzeichnisse in mehreren 
Handschriften vor; unser Abdruck fasst jedesmal sämmtliche (sich ergänzenden) 
handschriftlichen Vorlagen zusammen 1. Bei den bekannteren Namen sind die 
Immatriculationstermine auf der Universität hinzugefügt worden (nach der Uni- 
versitätsmatrikel). Die Erwerbung der akademischen Grade lässt sich danach 
an der Hand der Decanatsakten leicht ermitteln. — Die hs. Hauschronik und 
die hs. Historia gymnasii enthalten auch Verzeichnisse für die Zeit vor 1560 ^ 
und nach 1569; da dieselben sich aber nicht durch gleichzeitige Listen contro- 
liren lassen und augenscheinlich viele Fehler aufweisen, so wurde von ihrer 
Veröffentlichung Abstand genommen. Für die auf litterarischem Gebiete thätigen 
Personen sei noch besonders auf Hartzheim, Bibliotheca Coloniensis, und de 
Backer-Sommervogel, Bibliotheque de la Comi^agnie de Jesus, verwiesen. 


a) 1560 (Hauschronik a. a.; Hist. gymnasii fol. 91; g'leichz. Fragment 

VI fol. 40). 
Vgl. anit diesem Verzeichniss Nr. 247. 

1. P. Leonardus Kesselius, superintendens. 

2. P. Joannes Rhetius, rector sive regens, simul professor rhetoricae et linguae 
graecae. 

3. P. Franciscus Costerus, professor mathematicae, theologiae, physicae et meta- 
pliysicae ac praefectus stvidiorura (viceregens). 

4. P. Henricus Dionysius, sumnii templi concionator. 

5. P. Andreas Robotradius. 

Auditores theologiae. 

6. P. Franciscus Hemerolus Buscoducensis, simul magister novitiorum et pro- 
fessor superioris grammaticae. 

7. M. Balduinus ab Angelo Leodiensis, simul professor rhetoricae (imra. 1557 
Növ. 15 ad theol.), 

8. P. Henricus Somalivis Dionantensis, professor physicae et metaphysicae. 

9. P. Petrus Silvius Alostensis, professor logicae et ethicae (mag. et bacc. 
theol. Lovan., imm. ad theol. 1560 Oct. 26). 

10. P. Gregorius Fabius Dionantensis, professor poeticae. 

11. P. Goswinus Hottaeus, professor inferioris grammaticae. 

12. M. Andreas Boccatius Frisius. 

13. M. Petrus Hauptius Coloniensis, simul professor logicae et ethicae. 

14. M. Joannes Dionysius Neomagensis, professor poeticae. 

15. M. Arnoldus Havensius, professor superioris grammaticae (Hartzheim S. 23). 


1 Ein Verzeichniss der Jesuiten tm CoUegium Bomanum (1560) befindet 
sich VI fol. 46. 

2 Für das Jahr 1552 vgl. oben Nr. 106. 


Anhang'. 775 

16. M. AlarcUis Ahirdi Franckenius (Buscoclucensis), professor iuferioris gram- 
maticae. 

17. M. Joannes Hei'betins, i^rofessor rlietoricae. 

18. M. Micliael Schillingius Mulliusensis (imm. 1558 Sept. 28; vorher in Erfurt, 
imm. 1555, Weissenborn, 1. c. II, 389; fecit votura Societatis 1. Aug. 1560). 

19. M, NicoLaus [Hirzinus^. 

20. M. Joannes Berkelius, professor rhetoricae et linguae grecae (ging 2. Sept. 
1560 nach liom). 

Auclitores physicae et metaphysicae. 

21. P. Ludovicus Columnensis Verdunensis (imm. 1559 Juni 13). 

22. P. Henricus a Quercu Bastoniensis (sacerdos Leod., imm. 1559 Mai 25). 

23. Gerardus Peschius Kempensis (imm. 1558 Mai 18). 

24. Gerardus Iseren Embriuensis (imm. 1558 April 23). 

25. Petrus Michaelis Coloniensis (imm. 1558 Juni 4). 

26. Gerardiis Gouterus Leodiensis (imm. 1559 Febr. 26). 

27. Jacobus''- Velru Leodiensis (ad theol. 1558 Oct. 31). 

28. Gerardus Gerardinus Leodiensis (imm. 1558 Mai 25). 

29. AVilhelmus Heptia Leodiensis (imm. 1558 Juli 16). 

30. Roinerus Faber Leodiensis (imm, 1559 Jan. 17). 

31. Joannes Herbimontanus (imm. 1559 Oct. 21). 

32. Everardus Boxtel Buscoducensis (imm. 1559 Oct. 25; fecit votum Societatis 
25. Julii 1560). 

Auditores logicae. 

33. Philippus Haudpoullanus Lotharingus (imm. 1560 März 19). 

34. Georgias Bruno Coloniensis (imm, 1558 Juli 23), 

35. Joannes Jacobaeus Leodiensis (imm. 1559 Juni 13). 

36. Joannes Oranixs Leodiensis (imm. 1559 Juni 13). 

.jq' t 1 i. 1 Busco Meleusis (imm. 1559 Juni 13). 
ob. Lambertus J 

Auditores rhetoricae, 

39. Cornelius Orschott Buscoducensis (imm, 1562 Oct. 26). 

40. Aegidius Kuethius Leodiensis (imm, 1561 Juni 20), 

41. Joannes Zantiienus (Xantensis) Noviomagus (imm. 1559 Juni 13). 

42. Arnoldus Bemius Noviomagus (imm. 1558 Mai 20). 

43. Joannes Eiiiel Coloniensis (imm. 1558 Juli 16). 

44. Gisbertiis a Brunckhorst ex Clivia, nobilis Geldriensis (imm. 1561 Juni 20). 

45. Antonius Cameracensis (imm. 1561 Juni 20). 

46. Aegidius Stolant Leodiensis (imm. 1561 Oct. 29). 

47. Jacobus Müntif; Coloniensis (imm. 1565 Oct. 1?). 

Auditores ^joeticae. 

48. Joannes Hasius Buscoducensis (imm. 1559 Juni 13). 

49. Bartholomaeus Textorius Bastoniensis. 

50. Arnoldus Blitterswich Neomagensis. 

51. Joannes Fabius Dionantensis (imm. 1559 Juni 13). 

52. Joannes [Holonius] Verdunensis (imm. 1559 Juni 13). 

Coadiutores. 

53. Leonardus Hasius, sujjerintondens. 

54. Joannes Avantianus, coquus. 


IIs. 'Joannes', vgl. oben S. 361, 368. 


776 Anhang. 

55. Jacobus Tilanus, 

56. Henricus Holland. 

57. Wilhelmus Neomagensis, pistor et emptor. Eeliqui convictores. 

1560/61 Vertheilnng der Lehrkräfte (Historia gymnasii fol. 91). 

1560 Sommerhalbjahr. 

P. Franciscus Costerus, studiorum praefectus, theologiam, metaphysicam, ma- 

thematicam et physicam tradidit. 

P. Heni'icus Somalius, physicam et metaphysicam. 

P. Petrus Hauptius, logicam et ethicam. 

P. Balduinns ab Angelo logicam. 

P. Joannes Ehetius, regens, rhetoricam et lingnam gi'aecam. 

M. Joannes Berkelius, rhetoricam. 

M. Gregorius Fabius \ poeticam, quam tertiam grammaticam scholam tum vo- 

M. Joannes DionysixisJ cabant. 

M. Franciscus Hemerolus 1 primam grammaticam , seu syntaxin , quam secun- 

M. Arnoldus Havensius j dam grammaticam vocant. 

M. Andreas Boccatius 1 t .. . . 

-.j^ ., , A- n I Kißdiam grammaticam, quam primam vocant. 

Sacram lectionem habuerunt: 

a) ad superiores: P. Henricus Dionysius et p. Franciscus Costerus. 

b) ad inferiores: M. Franciscus Hemerolus, p. Henricus Somalius et m. Gre- 

gorius Fabius. 

1560/61 Winterhalbjahr. 

Metaphysicam professus est p. Franciscus Costerus et p. Henricus Somalius. 

Physicam p. Petrus Sylvius et p. Henricus Somalius. 

Logicam p. Franciscus Costerus et m. Joannes Dionysius. 

Ethicam et mathematicam idem Costerus. 

Rhetoricam m. Petrus Hauptius et m. Arnoldus Havensius. 

Poeticam m, Gregorius Fabius et m. Joannes Herbetius Lotharingus. 

Grammaticam superiorem p. Franciscus Hemerolus et m. Michael Schillingus. 

Grammaticam inferiorem p. Gosvvinus Hotteau et m. Alardus Arnoldi. 

Reliqui magistri m. Andreas Boccatius, m. Joannes Berlcelius et ra. Nicolaus 
Hirzinus, qviid officii gesserint, ex fastis scholasticis non liquet. Verisimile est, 
divisum cum superioribus docendi munus habuisse, quod in horas adeo distrac- 
tas dispensatum facile potuit plui'ibus esse commune. 

Sacra tradiderunt: 

a) superioribus: p. Henricus Dionysius et p.- Franciscus Costerus. 

b) inierioribus : m. Franciscus Hemerolus, p. Henricus Somalius et m. Gre 

gorius Fabius. 

b) Ende 1561 (VI fol. 103, gleichzeitig" ; Hauschronik a. a. 5 Hist. gymnasii. 

fol. 108. Ein Verzeichniss aus dem Februar 1561, VI fol. 74 g"leichz,, 

weicht in einzelnen Punkten ab). 

Patres 13. 

1. P. Leonardus Kesselius praepositus. 

2. P. Nicolaus Goudanus. 

3. P. Henricus a Queren, minister, desiit esse in Octobri, cui successit. 

4. P. Antonius Holletus Hannoniensis (vgl. S. 408 Anra. 2). 


Anliang. 777 

5. P. Franciscus Costerus, jjrofessor theologiae et mag-ister iiovitiorum etc. 

6. P. Henricus Dionysius, professor tlieologiae et concionator surami templi. 

7. P. Joannes Ehetius, regens. 

8. P. Henricus Somalius Dioiiantensis, praefectus studiorum. 

9. P. GregOi'ius Fabius Dionantensis. 

10. P. Goswinus Hotteau-Bastoniensis (Tornacum abiit). 

11. P. Ludovictis Columnensis Verdunensis. 

12. P. Petrus Sylvius Flander. 

13. P. Franciscus Hemerolus Buscoducensis. 

Praeceptores non sacerdotes 10. 

14. M. Petrus Hauptius Coloniensis. 

15. M. Joannes Herbetius (Tornacum abiit). 

16. M. Joannes Dionysius Neomagensis. 

17. M. Arnoldus Havensius Buscoducensis. 

18. M. Michael Schillingius Mulhusensis. 

19. M. Alardus Franckenius Buscoducensis. 

20. M. Petrus Busaeiis Noviomagensis (art. lic. Lovan., imm. ad theol. 1559 
Juni 13, zus. mit Heinrich Busaeus). 

21. M. Jacobus Fineus Bergensis. 

22. M. Michael Ruel Erfordiensis bacc. (imm. 1559 Mai 11). 

23. M. Joannes Dionantensis. 

Magistri promoti hoc anno 10. 

24. Jacobus Volru Leodiensis. 

25. Gerardus Iseren Embricensis. 

26. Gerardus Gerardinus Leodiensis. 

27. Gerardus Heptia Leodiensis. 

28. Gerardus Gouterus Leodiensis. 

29. Gerardus Peschius Kempensis. 

30. Petrus Michaelis Coloniensis. 

31. Everardus Buscoducensis. 

32. Keinerus Faber Leodiensis. 

33. Joannes Herbimontanus ab Arduenna, • 

Baccalaurei 7 (in VI fol. 103 als Physici bezeiclmet). 

34. Philippus Lotharingus (Tornacum abiit). 

35. Joannes Oranus Leodiensis, 

36. Joannes Jacobaeus Leodiensis, 

37. Ludovicus ) t, t t 

Qu T V i. f Busco Leodienses. 

oo. Lambertus j 

39, Georgius Bruno Coloniensis. 

40, Joannes Berg Dulkeusis. 

Logici 12, 

41, P. Antonius Adami Dionantensis (imm, 1561 Juni 20), 

42, P, Joannes Lamberti Bastoniensis (imm. 1561 Juni 23). 

43, Theodorus Busaeus Neomagensis. 

44, Gwido Masborus Marc(h)iensis a Frouvilla (imm. 1559 Juni 13). 

45, .Joannes Eupefortius Bastoniensis (imm. 1561 Mai 14). 

46, Jacobus Müntziiis Coloniensis, 

47, Aegidius Euethius Leodiensis, 

48, Aegidius Stelant Leodiensis, 

49, Joannes Zanthenus Neomagensis. 

50, Arnoldus Bemius Neomagensis. 

51, .Joannes Eikel Coloniensis, 

52, Leonardus Leodiensis, 


778 Aiilumg. 

Ehetores 12. 

53. P. Vincentius Vindianus Binchiensis. 

54. Christianus Dalmensis Leodiensis (imm. 1562 Mai 9). 

55. Leonardus Villarius Leodiensis. 

56. Arnoldus Sibenus Neomagensis (imm. 1561 Jnni 20). 

57. Sibertus Bvuncliorst Clivensis (imm. 1561 Juni 20). 

58. Cornelius Orschotius Buscoducensis. 

59. Bartliolomaeus Bastoniensis. 

60. Antonius Cameracensis (imm. 1561 Juni 20). 

61. Joannes Michael Coloniensis (imm. 1558 Mai 19). 

62. Joannes Hasius Buscoducensis. 

63. Joannes Velru Leodiensis. 

64. Joannes Fabius Dionantensis. 

Poetae 3. 

65. Nicolaus Basilius (Coningus) Bruxellensis (imm. 1561 Juni 20). 

66. Petrus Thyraeus Novesianus (Hartzheim S. 285). 

67. Joannes Verdunensis. 

Syntaxistae 3. 

68. Nicolaus Lymburg Leodiensis. 

69. Cornelius Trenceus Bruxellensis (imm, 1561 Juni 20), 

70. Joannes Godschalck Malmundariensis. 

Infimista 1. 

71. Julius Bebra Moguntinensis. 

Coadiutores 6. 

72. Joannes Davantianus Leodiensis coquus. 

73. Wilhelmus Obels Neomagensis. 

74. Henricus Hollant Lovaniensis. 

75. Caspar US No Bastoniensis. 

76. Petrus Leodiensis. 

77. Matthias Leodiensis. 

1561 Frühjahr. Docendi provineiae hoc ordine distributae (Ilistoria gymnasii 
fol. i08). 

Kegens Joannes lilietius rei litterariae cum imperio praeerat. 
Studiorum praefectus Costero subloctus Henricus Somalius. 
Metliaphysicam tradebat Franciscus Costerus. 
Physicen idem Costerus et Joannes Dionysius. 
Logiceu Henriciis Somalius et Petrus Busaeus. 
llhotoricen Arnoldus Harens et Gerardus Gerardinus. 
Poeticen Gregorius Fabius et Gerardus Gouterus. 
Grammaticen superiorem Goswinus Hotteaii et Gerardus Iseren. 
Gramm;iticen inferiorem Alardus Aruoldi et Joannes Herbemontanus. 

Sacra: 

a) tribus classibus superioribus Henricus Dionysiiis et Franciscus Costerus, qui 
et mathematicam. 

b) tribus inierioribus Henricus Somalius, qui et ethicen. 

c) 1562 (VI fol. 137, elg'enhändig' von Kessel; Hauschronik a. a. ; 

Hist. gymn. fol. 117). 
Vgl. mit diesem Verzeichniss Nr, 320. 

1. P. Leonardus Kesselt Lovaniensis, superintendens. 


Anhang. 779 

2. P. Joannes Eetliius Coloniensis, regens convictorum. 

3. P. Leonardas Villarius Leodiensis, minister. 

4. P. Henricus Dionisius Noviomagensis, concionator sumini templi et sindicus 
communis. 

5. P. Franciscus Costerns Mechlinensis, professor theologiae et magister novi- 
tiorum. 

6. P. Henricus Somalius Dionantensis, primarius lector in dasse phisica. 

7. M. Petrus Buseiis Novioraagensis, primarius in logica (1561, 12. Octobris 
admissus, 8. Decembris vota scholasticorum emisit, 1562, 17. Maii renovavit). 

8. M. Arnoldus Havensius Buscoducensis, secundarius in logica et phisica (1558, 
10. Maii admissus, 17. Maii vota scholasticorum renovavit). 

9. P. Gregorius Fa|)ius Dionantensis, primarius in rhetorica. 

10. M. Gerardus Paschius Kempensis Clevensis, secundarius in rhetorica. 

11. P. Martinus Goiidanus HoUandus, primarius in poetica. 

12. M. Gerardus Golterus Leodiensis, secundarius in poetica. 

13. P. Alardus Alardi Franckenius Buscoducensis, primarius in syntaxi. 

14. P. Joannes Herbimontanus Leodiensis, secundarius in syntaxi [missus 10. Martii 
1563 Tornacumj. 

15. M, Henricus Dulken [dictus Berns], primarius in priiua classe gi'ammntica. 

16. M.' Ludovicus Busco Leodiensis, secundarius ibidem. 

17. M. Johannes »Schonhovianus Brabantus. 

Licentiandi sequenti Quadragesima. 

18. P. Antonius (Joannes?) Minutius Dionantensis (imm. Joannes Minutius Di on. 
1559 Juni 13). 

19. P. Joannes Lamberti Leodiensis. 

20. Joannes Zanthenus Noviomagensis. 

21. Egidius Rhuetius Leodiensis (1559, 23. Julii admissus, 1562, 25. Julii vota 
scholasticorum secreto renovavit). 

22. Egidius Stelant Leodiensis. 

23. Guido Masborus Leodiensis (1561, 3. Augusti admissus, 25. Decembris vota 
scholasticorum emisit et 1562 17. Maii renovavit). 

24. Arnoldus Bemius Noviomagensis (1559, 8. Decembris admissus, vota scliola- 
sticorum 1562, 17. Maii renovavit). 

25. Joannes Otheus Leodiensis (1562, 14 Junii admissus, 25. Decembris prima 
vota dixit. Missus 10. Martii 1563 Cameracum). 

26. Joannes Bastoniensis Lotaringus Rocliefortensis (1561 in Junio admissus, 25. 
Decembris vota scholasticorum emisit, annos natus 20). 

Baccalaurei. 

27. Martinus Florentii Amstelredamus (imm. 1562 Aug. 1). 

28. Sybertus Bronchorst Gelder. 

29. Gerardinus (Georgius?) Taurinus Leodiensis (imm. 1562 Oct. 26). 

30. Joannes Ilasius Buscoducensis (admissus 1562, 14. Januavii, vota emisit 25. 
Decembris). 

31. Christianus Dalmensis Leodiensis. 

32. Corneliixs Orschot Buscoducensis (imm. 1562 Oct. 26). 

33. Gerardus Massetus Leodiensis (imm. 1562 Mai 16; 1561, 21. Decembris ad- 
missus, 1562, 1. Augusti vota scholasticorum emisit). 

34. Arnoldus Sybeniis Gelder. 

35. Dionysius Sprimontanus Leodiensis (imm. 1562 Oct. 26). 
36 Joannes Gapanus (imm. 1562 Oct. 26). 

37. Bartholomaeus Cynacensis (Sinacensis, imm, 1562 Oct. 26). 

Logici. 

38. Joannes Michael Coloniensis. 

39. Nicolaus Basilius BruxoUensis ( Antwerpiensis ? admissus 1560, 25. Decembris, 
1562, 25. Decembris vota fecit). 

40. Petrus Einholt Buscoducensis. 


780 Anhang. 

Poetae. 

41. Walterus Hay Perthiensis Schotus (2. Octobris 1562 examinatiis, 18. Decem- 
bris generaliter confessus, 25. Decembris vota fecit). 

42. Gasparus Bastoniensis (1. Octobris 1561 examinatus, 25. Dec. 1562 vota 
scliolasticorum emisit). 

Grammatici. 

43. Joannes Rivulus Germanus (alias Bechlin Gintlelfingensis, 25. Dec. 1562 
prima vota fecit). 

44. Joannes Molitor Leotliensis. 

45. Mieliael Oliverins Tornacensis (aclmissus 18. Januarii 1562, prima vota fecit 
25. Decembris). 

46. Joannes Brunsvieensis. 

Coadiutores. 

47. Joannes Avantianus Leodiensis, subminister. 

48. Guilhelmus Neomagensis Gelder, emptor. 

49. Michael llheyts von Marphen, cocus. 

50. Julius Behem Maguntinus, adiutor coci. 

51. Henricus Noviomagensis, adiutor coci. 

52. Joannes Marciensis (de Marclie), ianitor (25. Decembris 1562 prima vota 
emisit). 

d) 1563 (Hauschronik a. a.; Hiöt. g'ymnasii fol. 123). 

Sacerdotes 17. 

1. P. Leonardus Kesselius, rector. 

2. P. Leonardus Villarius, minister. 

3. P. Franciscus Costerus, novitiorum magister. 

4. P. Joannes Eethius, regeus et concionator ad S. Ursulam. 

5. P. Henricus Dionysicus, concionator in summo templo (missus hoc anno Di- 
lingam). 

6. P. Joannes (Jacobus) Astensis (latinus concionator), (imm. 1559 Oct. 1, pastor 
Antwerpiensis, bacc. Lovan.). 

7. P. Henricus Somalius. 

8. P, Martinus Goudanus, apud conv'ictores minister et primarlus lector poeticae. 

9. P. Arnoldus Havensius, professor physicae. 

10. P. Petrus Busaeus, professor logicae primavius. 

11. P. Gerardus Peschius, secundarius. 

12. P. Gregorius Fabius, professor rhetoricae primarius. 

13. P. Alardus Vranckenius, professor primae grammatices primarius. 

14. P, Aegidius Stelant, secundarius. 

15. P. Antonius Adarai, secundi ordinis grammatices pi'ofessor primarius. 

16. Pj^ Henricus Dulcken, theologiae studiosus. 

17. P. Joannes Eeneri. 

Baccalaurei 10. 

18. Joannes Gapanus. 

19. Sibertus Brunckhorst. 

20. Martinus Amsterdamensis. 

21. Joannes Hasius. 

22. Cornelius Orschott. 

23. Georgius Taurinus Leodiensis. 

24. Gerardus Massetus. 

25. Dionysius Sprimontanvis, 

26. Christianus Dalmensis. 

27. Arnoldus Sibenus. 


Anhang-. 781 

Logici 5. 

28. Joannes Michael sive Michaelis Coloniensis. 

29. Joannes Eynatten Bolandus (imm. 1563 Jtili 19). 

30. .Jodocus Lips sive Justus Lipsius Bruxellensis (admissus ad Societatem 29. 
Septembris 1562; imm. 1563 April 20. 19. Juni 1564 accejiit litteras promo- 
tionis snae, nempe baccalaureatus, .Jodocus Lips Bruxellensis in bnrsa Jesui- 
tarum promotus, Decanatsbuch der Artisten IV fol. 317). 

31. Petrus Einhout. 

32. Thomas Hervianus (imm. 1563 April 26.; 5. Dec. 1562 examinatus, 19. Maii 
1563 admissus, 30. Maii prima vota fecit). 

Ehetores 5. 

33. Laurentius Coctor Leodiensis (1. Dec. 1562 examinatus et admissus, 30. Maii 
1563 vota prima emisit). 

34. Antonius Cameracensis. 

35. Arnoldtis Liillinck. 

36. Ilermanniis Lyndiiis (6. Martii 1563 admissus, 30 Maii prima vota dixit). 

37. Joannes Busaeus Neomagensis (imm. 1563 Nov. 3). 

Poetae 2, 

38. WalteriTs Hayus. 

39. Hermannus Arnsburocensis, 


o"- 


40. Sebastianus Kessel. 

41. .Joannes Ros. 

42. Patritius Hay. 


43. Stephanus Loen. 

44. Henricus Herkensis. 

45. Michael Oliverius. 

46. Philippus Sylvanus. 

47. Hieronymus Frontius. 

48. Joannes Aegidius. 


Syntaxistae 3. 


Infimistae 6. 


Coadiutores 7. 


49. Joannes Avantianus, coquus primarius. 

50. Arnoldus Seif | 

51. Joannes Marciensis > adiutores coci. 

52. Joannes Faber J 

53. Wilhelmus a S. Hubertd, ianitor (9, Jan. 1563 admissus, 23. Mart. exami- 
natus, 30. Mart. vota emisit). 

54. Wilhelmus Neomagensis, emptor. 

55. Julius Behem, eiusdem socius. 


'; 


e) 1565 (Haiischronik a. a.; Hist. gymnasii fol. 152; III fol. 85 f., 

g'leichz. Fragment). 

Sacerdotes 9. 

1. P. Leonardtis Kessellus, superintendens. 

2. P. .Joannes Ehetius, regens convictorum et scholarum. 

3. P. .Joannes Seeff Leodiensis, minister. 

4. P. Henricus Dionysius Neomagensis. 

5. P. Petrus Busaeus Neomagensis, magister novitiorum. 

6. P. Arnoldus Havensius Buscoducensis, praefectus studiorum et convictorum. 


782 Anhang. 

7. P. Alardus Pranckenius Buscodticensis. 

8. P. Cornelius Orschot Bnscodiicensis. 

9. P. Joannes Oeffelensis Geldriensis. 

Praeceptores 8. 

10. M. Sibertns [Gisbertus] Brunckliorst Geldriensis. 

11. M. Joannes Hasius Buscoducensis. 

12. M. Martinits Ämsterdamns. 

13. M. Petras Einhouts Buscioducensis. 

14. M. Joannes Michael Coloniensis, praefectns convictornm. 

15. M. Joannes Bolandt Leodiensis. 

16. M. Georgius Halenius Leodiensis (inim. 1563 Sejit. 24). • 

17. M. Fabricins Wansin Bvnxellensis. 

Baccalaurei philosophiae 6. 

18. Ärnoldus Lnlling Coloniensis. 

19. Joannes Meinertshagen Coloniensis (imm. 1564 Mai 11). 

20. Joannes Cvemerins Jnliacensis (imm. 1564 Mai 11). 

21. Joannes Halenius Leodiensis (imm. 1565 Jan. 11). 

22. Joannes Fiis Leodiensis (imm. 1565 Jan. 11). 

23. Hermannns Slusius Leodiensis (imm. 1565 Jan. 11). 

Logici 3. 

24. Joannes Mercator Jnliacensis (imm. 1565 Jan. 11). 

25. Lambertus Melen Buscoducensis (imm. 1565 Oct. 29). 

26. Nicolaus Faber Leodiensis (imm. 1565 Jan. 11). 

Rhetores 6. 

27. Stephanus Loou Neomagensis (imm. 1565 Ocf ' 29). 

28. Joannes Efferen Coloniensis (imm. 1565 Oct. 29). 

29. Joannes Villarius Leodiensis (imm. 1566 April 22). 

30. Thomas Busaeus Neomagensis. 

31. Ärnoldus [Valkenburg] Calcariensis (imm. 1565 Oct. 29). 

32. Matthias Suchtelensis (imm. 1565 Oct. 29) i. 

Humanistae 5. 

33. Joannes Aegidius. 

34. Joannes Vos. 

35. Ärnoldus Seeft' Leodiensis. 

36. Joannes Eheidanus Montensis. 

37. Adamus Coloniensis, subminister. 

Coadiutores 6. 

38. Joannes Faber, coquus. 

39. Otto Leodiensis 1 • t i 

An hn 1 n £e I coci adiutores. 

40. Theodorus Cofterman J 

41. Wilhelmus Kempensis, emptor. 

42. Wilhelmus Marchiensis, ianitor. 

43. Joannes Essendiensis, sartor. 


1 Er hiess Mathiaa Pesch, U'Cir früher in Emmerich und Düsseldorf (hei 
Monheim,) auf der Schide gewesen, dann Diener des Bischofs Wilhelm 
(v. Ketteier) von Münster, endlich Schreiber bei einem Notar in Köln 
geicorden. Er ersuchte im, J. lüGB den Johann Khetius, da er durch 
dessen Predigt im Glauben iuieder befestigt ivorden, um Math, loie er 
am besten theol. Studien treiben könne (VII fol. 91). 


Anhang. 783 

Novitii 3 minorennes. 


44. Antonius Brunswicensis. 

45. Sebastianus Kessel. 
40. Arnoldns Shisins. 


f) 1566 (m fo]. 85, gleichzeitig). 

1. P. LeonartlxTs Kessel. 

2. P. .Toannes Khetius, regens. 

3. P. Cornelius Orschotixis Buscoducensis, minister. 

4. P. Tlenricus Dionysins. 

5. P. Petrus Busaeus Neomag-ensis, praefectus novitiorum et rerum spirituallnm, 
Primarius lector jJ^ysicae classis. 

6. P. Arnoldus Havensius Buscoducensis, praefectus studiorum, principalis 
superintendens commensalium, lector primarius classis logicae. 

7. P. Alardus Franlcenus Buscodiicensis, lector primarius classis secundae et 
secundarius logicae. 

8. Sibertus Bronchorst Neomagensis, lector primarius poeticae classis loco m. 
.Toannis Bollant, qui modo infirmatur. 

9. P. Martinus Amstelredamus, primarius superintendens sacelli. 

10. P. .Joannes Zeff Leodiensis, primarius lector infimae classis, 

11. P, Joannes Offelensis Neomagensis, secundarius lector infimae classis. 

12. M. .Joannes Hasius Buscoducensis, secundariits lector pliysicae classis, cuius 
loco modo substitutus est p. Arnoldus Havensius Biiscoducensis ob infirmi- 
tatem. 

13. M. Joannes Micliael Coloniensis, primarius lector rlietoricae classis et prae- 
fectus commensalium. 

14. M. Petrus Einholts Bucoducensis, lector secundarius rlietoricae classis. 

15. M. .Joannes Bollant Leodiensis, lector primarius poeticae classis, cuius loco 
ob infirmitatem modo constitutus est p. Sibertus Broncborst Neomagensis. 

16. M. Georgius Halenius Leodiensis, secundarius lector poeticae cla.ssis. 

17. M. Fabricius Wansijn, praefectus sacelli. 

Sequuntur promoveudi. 

18. .Joannes Cremerius Juliacensis. 

19. Arnoldus Lullinck Coloniensis. 

20. .Joannes Minertzagen Coloniensis. 

21. .Joannes Halenius Leodiensis. 

22. Joannes I^^ys Ijeodiensis. 

23. Hermannus Slusins Leodiensis. 

Sequuntur pliysici. 

24. Jjambertus Melen Ijeodiensis. 

25. .Joannes Mercator Juliacensis. 

26. Nicolaus Faber Leodiensis, inservitor commensalium. 

Sequuntur logici. 

27. Georgius Hactius Coloniensis. 

28. Stephanus Loen Neomagensis. 

29. Mathias Snchtelensis. 

30. Arnoldus Vallcenborch Calcariensis. 

31. Joaiuies Efteren Coloniensis. 

Sequuntur rhetores. 

32. Thomas Busaeus Neomagensis. 

33. Joannes Villarius Leodiensis. 

34. Joannes Vos Brunsvicensis. 


784 Anhang. 

Sequuntur poetae. 

35. Arnoldus Zeflf Leodiensis. 

Sequuntur pueri Societati oblati. 

36. Joannes Aegidius Bruxellensis. 

37. Arnoldus Slusius Leodiensis. 

38. Sebastianus Kessel Lovaniensis. 

39. 01iristoj)liorus PoUenen Brunsvicensis. 

40. Antonius Eisebeck Brunsvicensis. 

Sequuntur laici. 

41. Adamus Erkelensis Coloniensis, subrainister. 

42. Wilhelraus Hubertinus Leodiensis, ianitor et sutor. 

43. Wilhelmus Kempensis, emptor. 

44. Joannes Hhedanus Coloniensis infirmarius et tonsor. 

45. Otto Leodiensis, cocus. 

Sequuntiir laici nondum recepti. 

46. Hubertus Kessel Lovaniensis, coadiutor in culina. 

47. Henricus Essendiensis, sartor. 

48. Theodorus Koffermaim Antverpiensis, coadiutor in culina. 

49. Henricus Bxiscoducensis, coadjutor in culina. 

Sequitur quidam studios^^s nondixm receptus. 

50. Dionysius Sylverrous Leodiensis rhetoricae classis, inservitor conimen.saliuin. 

8') 1567 (Hauscbronik a. a.; Hist. g-ymnasii fol. 173). 

Sacerdotes 9. 

1. P. Leonardus Kesselius, rector et confessarius Iiactenus semper et adhuc 
collegii. 

2. P. Joannes Rlietius, regens, concionator ad S. Ursulam et in Capitolio, con- 
sultor, confessarius summi tenipli. 

3. P. Sibertus Bruncliorst, minister et post eins obitum Lambertus Mclen. 

4. P. Petrus Busaeus, magister novitiorum, consultor, catechista gymnasii et 
Professor theologiae. 

5. P. Arnoldus Havensius, praefectus studiorum et convictorum, professor pby- 
sicae primarius, concionator per'monasteria et in Lyskirchen et consultor collegii. 

6. P. Alardus Franckenius, professor secundae grammatices primarius, praefectus 
convictorum, 

7. P. Martinus Florentius, socius magistri nouitiorum, 

8. P. Joannes Seeff, infirmarius, confessarius et praefectus sacelli. 

9. P. Gregoriiis Fabius. 

Praeceptores 11. 

10. M. Joannes Hasius, logicae lector primarius, praefectus bibliothecae et con- 
"^ cionator in quodara monasterio. 

11. M. Georgius Halenius, secundarius lector logicae, praefectus convictorum. 

12. M. Joannes Michael, primarius lector rhetoricae et praefectus convictorum. 

13. M. Peti'us Einhoitt, secundarius lector rhetoricae. 

14. M. Joannes Bolandus, primarius lector poeticae sive syntaxeos et linguae 
graecae, praefectus convictorum. 

15. M. Arnoldus Lülling, sectxndarius lector poeticae et praefectus convictorum. 

16. M. Hermannus Slusius, primarius lector infimae. 

17. M. Joannes Mercator, seciandarius lector infimae. 

18. M. Nicolaus Faber, repetitor pliilosophiae et ministrorum apud convictores 
praefectus. 

19. M. Fabritius Bruxellensis, socius ianitoris. 

20. Joannes Meinertshagen, studiosus pliilosophiae et theologiae, amanuensis p. 
rectoris. 


Anhang. 785 


Physiei 2. 

21. Steplianus Loen, coepit docer.e inlimam in Aprili. 

22. Mathias Suchtelensis. 


23. Michael Oliverius. 

24. Joannes Caloranus. 


Rhetores 2. 
Poetae 3. 


25. Leonardus Essendiensis. ' 

26. Arnoldus Slusius. 

27. Joannes Villarius. 

Coadintores 9. 

28. Wilhelmus Campensis, emptor et subminister. 

29. Wilhelmus Hubertinus, ianitor. 

30. Otto Leodiensis. 

31. Thomas Coloniensis, credentiai'ius et vietor. 

32. Joannas Livoniensis, sartor. 

33. Joannes Coloniensis, sartor. 

34. Bei'nardus Coloniensis sartor. 

35. Joannes Faber. 

36. Joannes Eivaliensis, sartor. 

Novitii Turnacenses 6 (vgl. oben S. 545). 

37. Mathaeus Gelidoeus. 

38. Joannes Castelanus, 

39. Joannes Melander. 

40. Joannes Oliverius. 

41. Arnoldus Menitis. 

42. Lambertus Eupelius. 

h) 1569 (Hauschronik a. a.; Hist. gymnasii fol. 187). Für die Verminde- 
rung' der Zahl vgl. oben Nr. 412, 

1. P. Leonardus Kesselius, rector. 

2. P. Joannes Ehetius, regens, consultor et admonitor, concionator varius, con- 
fessarius summi templi etc. 

3. Petrus Busaeus, consultoi', catechista in supei'ioribus classibus. 

4. P. Arnoldus Havensius, consultor, praefectus studiorum et professor physicae. 

5. P. Alardiis Franclcenius, praefectus rerum spiritualiura et confessarius studio- 
sorum. 

6. P. Gregorius Fabius, praefectus sacelli et confessarius Gallorum. 

7. M. Nicolaus Faber, minister. 

8. M. Joannes Hasius, praefectus bibliothecae et professor logicae. 

9. M. Joannes Michael, rhetoricae lector primarius et praefectus convictorum. 

10. M. Joannes Bolandt, professor secundarius rhetoricae et primariiis poeticae, 
praefectus convictorum. 

11. M. Arnoldus Lulling, lector secundarius htimanitatis, praefectus convictorum. 

12. M. Steplianus Loen, primarius lector syntaxeos et praefectus convictorum. 

13. M. Everardus Hückesvvagen (imm. 1566 Oct. 24), secundu» lector syntaxeos 
loco M. Arnoldi Balckenberger aegri. 

Infimam classem docixerunt, ad tempus duo externi 

14. 15. M. Albertus Snehaiuis et M. Petrus Stralensis. 

16. M. Joannes Meinertzhagen. 

17. M. Matthias Suclitelensis, praefectus pannorum. 

18. Joannes Coloranus, logicae auditor. 

19. Wilhehnus Kempensis, subminister. 

20. Otto, Leodiensis, coquus. 

21. Joannes Coloniensis, sartor et ianitor. 

Jesuiten-Akten. , 50 


Y. Themata für Declamationen und Disputationen der 
Schüler des (xymnasium Tricoronatum in Köln 1557 — 1563. 

(Nach dem Tagebuch des Johann Rhetius (IX, 1.) 


a) Themata für Schülerdeclamalio- 
nen in Prosa und in Versen. 

1. Laus pietatis. 

2. Vituperatio ebrietatis (7 mal). 

3. Laus jejunii (4). 

4. De hominis nobilitate. 

5. De diligentia (2). 

6. Contra otium (4). 

7. Pro pace (4). 

8. De deo super omnia amando. 

9. De misericordia (2). 

10. Contra superbiam (7). 

11. De morte (2). 

12. Pro modestia. 

13. Contra odium. 

14. De charitate (5). 

15. ' De vera nobilitate. 

16. De contemptu divitiarum. 

17. De patientia (2). 

18. De obedientia. 

19. De veritatis studio (2). 

20. Contra avaros (2). 

21. De iustitia, 

22. De temperantia. 

23. De pura conscientia. 

24. De coercendis pravis eifectibus. 

25. De peccato vitando. 

26. De cruce Christi. 

27. De humilitatie. 

28. De instabilitate rerum humanarum. 

29. De gratia dei. 

30. De constantia. 

31. De castitate (4). 

32. De vita christiana. 

33. De contemptu mundi, 

34. De virginitate. 

35. De bonorum consortio. 

36. De oratione. 

37. De paupertate. 

38. De virtute. 

39. De humana miseria. 

40. De mortis crebra meditatione, 

41. Mendacium fugiendum est. 


42. De timendo venerandoque deo. 

43. Jurandi consuetudo fugienda est. 

44. De honorandis parentibus. 

45. De verecundia. 

46. Commendatio taciturnitatis, 

47. De virtute et voluptate. 

48. De reliquiis sanctorum. 

49. De gaudiis coeli (2). 

50. De poenia inferni (2), 

51. De extremo iudicio (2). 

52. De invoeatione sanctorum. 

53. De sacramento eucharistiae, laus 
frequentis communionis. 

54. De sacrificando sabbato. 

55. De S. Sebastiano. 

56. De S. Paulo. 

57. De diva Virgine (3). 

58. De S. Mathia. 

59. De S. Jacobo. 

60. De S, Augustiiio, 

61. De S. Bartholomaeo. 

62. De S. Tobia (2). 

63. De S. Abraham. 

64. De S. Maria Aegyptiaca. 

65. De S. Georgio. 

66. De studiis bonai-um artium. 

67. De lingua graeca (4), 

68. De laudibus dialeetices, 

69. De pronuntiatione, 

70. Qualis esse debeat sermo. 

71. De philosophia. 

72. De discipulorum gratitudine erga 
praeceptores. 

73. De eloquentia (4). 

74. De literarum ac virtutum studio. 

75. Laus poeseos. 

76. De institutione iuvenum. 

77. Unus vituperabat philosophiam, 
quam deinde alter laudabat, so- 
lutis argumentis praecedentis. 

78. Quidam poesin carmine vitupera- 
bat, alius eam carmine laudabat. 

79. De non quaerenda aura ijopulari. 


Anhang. 


787 


80. De sub^itorum officio. 

81. De vitanda malorum conversa- 
tione (5). 

82. Contra discordiam. 

83. Puerorum ad bonos mores insti- 
tutio vehementer conrducit eatho- 
licae ecclesiae regnis, principa- 
tibus, civitatibus et quibuslibet 
rebuspublicis. 

84. Defensio missae contra haereticos. 

85. Adhortatio ad succurrendum labanti 
ecclesiae (2). 

Consolatio in his tarn exulceratis 
temporibus (2). 

De componendis dissidiis religionis. 
De calamitatibus mundi. 
De sacerdotio (4). 

Omnes in declamationibus fere singu- 
lis ultro invehuntur contra haere- 
ticos. 


b) Themata für die Disputati o- 
nes quodlibeticae (vgl. oben 


86. 

87. 
88. 
89. 


S. 285 Anm. 2), an 
Lehrei* und die 
Schüler 


denen sich die 


fortgeschrittenen 
betheiligten. 

1. Quod philosophiae cognitio iui'is- 
consulto sit necessaria. 


2. 
3. 

4. 
5. 

6. 

7. 


8. 

9. 
10. 
11. 

12. 
13. 

14. 


15. 
16. 

17. 


An virtus consistat in medio. 
De antiquitate et praestantia reli- 
gionis christianae. 
De iuventutis institutione. 
De fine studiorum et inngenda 
pietate cum literis. 
Nosce teipsum. 

An dialectica caeteris liberalibus 
artibus sit praeferenda tanquam 
regina ac domina. 
An summa hominis felicitas sit 
dei snique cognitio. 
Omnium rerum vicissitudo est. 
De hamanae vitae miseria. 
De veritate corporis et sanguinis 
Christi. 

De pastoris officio. 
Quibus signis haereticus cogno- 
scatur et qua diligentia vitandus. 
An vera sit illorum iactantia, qui 
modo discedentes ab ecclesiae 
catholicae religione evangelium se 
invenisse et suscepisse gloriantur. 
De componendis dissidiis religionis. 
Nura cuique hominum sit liberum 
arbitrium. 

Cum certa sit hominum electorum 
praedestinatio ad vitam aeternam, 
num etiam necessarium sit aliquod 
meritum. 


via. Verzeichniss der Decane der Artis teuf acul tat an der 
Universität Köln 1556—1582. 

(Nach den Decanalsbüchern IV und V.) 

1. 1556 Octbber — 1557 Oct. 9 m. Joannes Euremundensis tlieol. bacc. 

(Laur.). 
S. J. 2. 1557 Oct. 9 — 1558 Oct. 8 m. Joannes Elietius theol. bacc. (Coron.). 

3. 1558 Oct. 8 — 1559 Oct. 9 m. Gerardus Huettingius Dotinchemensis 

theol bacc. (Mont.). 

4. 1559 Oct. 9—1560 0<?t. 9 m. Petrus Linn theol. baec. design. (Laur.). 

5. 1560 Oct. 9 — 1561 Oct. 9 m. Joannes Haegimonus Vuchtius theol. 

bacc. (Mont. vgl. oben S. 35 Anm. 2). 

6. 1561 Oct. 9—1562 Oct. 9 m. Hugo a Tongern Zwollanus theol. 

bacc, (Laur.). 
S. J. 7- 1562 Oct. 9 — 1563 Oct. 9 m. Gregorius Fabius Dionantensis theol. 

bacc. form. (Coron.). 

8. 1563 Oct. 9 — 1565 März 23 m. Hermannus Fabrichis Stralensis theol. 

lic. (Mont.). 

9. 1565 März 23 — 1566 März 26 m. Hugo a Tongern Zwollanus theol. 

bacc. (Laur.). 
S. J. 10. 1566 März 26 — 1567 März 24 m. Petrus Busäus Neomagensis theol. lic. 

(Coron.). 

11. 1567 März 24—1568 März 24 ra. Marcus Tilanns theol. lic. (Mont.). 

12. 1568 März 24 — 1569 März 24 m. Paulus Kucliovius Euremundensis theol. 

lic. (Laur.). 
S. J. 13. 1569 März 24 — 1570 März 17 m. Arnoldus Ilavensius Buscoducensis 

theol. bacc. (Coron.). 

14. 1570 März 17 — 1571 März 24 m. Gerhardus Habius TJnnensis theol. lic, 

(Mont.). 

15. 1571 März 24 — f 1571 Dec. 13 m. Joannes Bremarus Efferensis theol. 

bacc. (Laur.); nach seinem Tode verwal- 
tete Paulus Kuchovius Euremundensis 
(Laur.) das Decanat bis 1572 März. 25. 
S. J. 16. 1572 März 25 — 1573 März 13 m. .Joannes Hasius Buscoducensis theol. 

bacc. (Coron.). 

17. 1573 März 13—1574 März 24 m. Hermaiuius l^hlei Swertensis theol. 

lic. (Mont.). 

18, 1574 März 24 — 1575 März 24 m, Joannes Nopelius Lippiensis theol. lic. 

(Laiir.). 
S, J. 19. 1575 März 24—1576 März 23 m. Petrus Stalenius Stralensis theol. bacc. 

(Coron.). 


1 Das Decanat loecliselte unter den Professoren der drei^ Gymnasien 
(Montanum, Laurentianum, Tricoronatum). Rectorender Universität sind 
keine Angehörigen des Jesuitenordens geworden. Die Rectoren der Uni- 
versität sind aufgezälilt hei Bianca c. l. I, 833. 


Anhang. 789 

20, 1576 März 23-1577 März 23 m. Kutgerus Ruteniis Ercklensis theol. 

lic. (Mont.)- 

21. 1577 März 23—1578 März 24 m, Jacobns Ilntterus Kempensis theol. 

lic. (Laur.). 
S. J. 22. 1578 März 24—1579 März 24 m. Joannes ab Eynatten Boiilandt 

(Coron.). 

23, 1579 März 24— lB80 März 20 m. Theorlorus Kiphanus Novesiensis theol. 

lic. (Mont.). 

24. 1580 März 20— 1581 März- 24 m. Cornelius Schultingius Steinwichius 

theol. lic, (Laur.). 
S. J. 25. 1581 März 24—1582 März 24 m. Petrus Stalenius Stralensis theol. bacc. 

(Coron.), 
26. 1582 März 24 — 1583 m. Henricus Eeck Novesiensis ss. canon. 

lic. et theol. licentiandus (Mont.). 


YIl). Yerzeiclmiss der Decane der theologischen Faciiltät 
an der Universität Köln 1556 — 1583. 

(Nach dem von Nicolaus Brewer im J. 1795 ang-efertigten Auszug aus 

den verlorenen Decanatsakten.) 

1. 1555 — 1557 ni, Johannes Slottanus Geffensis Ord, Praed. 

2. 1558—1560 m. Godefridus Ehedanus. 

3. 1561 — 1562 m. Gerardus Mathisius Geldriensis. 

4. 1563 — 1564 m. Theodericus Buscoducensis prior Ord, Praed, 

5. 1565 — 1568 m. Theobaldus Craschel can, S. Severini, pastor S, Albani. 

6. 1569 m, Joannes de Catena, pastor S. Martini. . 

7. 1570 — 1572 ^ m. Henricus ab Odendal, provincialis Minoritarum. 

8. 1573 — 1574 m. Theodoricus Buscoducensis, prior Ord, Praed, 

9. 1575 — 1578 m, Hermannus Fabricius Stralensis. 

10. 1579 m, Joannes Walschartz Tongrensis. 

11. 1580 m. Hermannus Flei Swertensis. 

12. 1581 — 1584 m, Henricus ab Odendal, provincialis Minoritarum. 

(Der erste Jesuit, der zum Decan gewählt wurde, war Franciscus van de 
Vecken, i. J. 1650.) 


Vgl. unten S. 792 zu 1572 Juli 9. 


TU. Auszüge aus den Becanatsakten der theologischen 
Facultät an der Universität Köln 1543—1583. 

Nach der Hs. in Paris, Bibliotheque nationale^ Lat. nouv. acqu. n. 2165. 

(Vgl. oben die Einleitung S. XXXV.) 

Der Jesuite7iorden als solcher ivurde iveder hei der theologischen 
noch hei der artistischen Facultät der Kölner Universität zugelassen. 
Dieser Widerstand der Universität ist um so heachtensioerther, als einer- 
seits die Kölner Universität seit ihrer Gründung die vier Bettelorden 
vollständig incorporirt hatte ^ und andererseits dem Jesuitenorden an 
anderen Universitäten ganze Facidtäten hereitwillig ausgeliefert lourden. 
Der Ausschluss des Ordens als solchen verhinderte jedoch nicht, dass 
einzelne Angehörige desselben, toenn sie die für die Angehörigen der 
Universität geltenden Bedingungen erfüllten, soioohl hei der artistischen 
Facultät — worüher unsere Akten reichliche Aufschlüsse hieten — als 
auch hei der theologischen Facultät als Schüler und Lehrer zugelassen 
■wurden. Zum Beginn der theologischen Studien war der Besitz der 
Würde eines Licentiaten oder Magisters in artihus erforderlich^. Nach 
ziveijährigen Studien konnte der Studirende zum Baccalaureus hihlicus 
hef ordert werden; er erhielt dadurch das Recht, geivisse Vorlesungen zu 
halten, blieb aber gleichzeitig noch Studirender der Theologie. Die wei- 
teren Stufen loaren: Baccalaureus sententiarum, Licentiat und Doctor 
der Theologie (die sog. m,agi,stri nostri). Um, als ordentlicher Professor 
zugelassen zu werden, musste die Würde eines Licentiaten oder Magisters 
der Theologie erworben und (ebenso wie in der artistischen Facidtät) die 
förmliche Reception 'ad consilium oder gremium facultatis' erfolgen. Die 
unten abgedruckten Auszüge lassen erkennen, wie loeit Angehöi'ige des 
Jesuitenordens auf Grund dieser Bestimmungen während der Zeit, loelche 
der vorliegende Band behandelt, zur theologischen Facultät zugelassen 
■waren; zusammen mit den in uns ern Akten öfter berührten und aus dem 
Register nachweisbaren Versuchen der Jesuiten, besonders des Johann 
Rhetius, die theologische Facidtät zu reformiren, geben sie ein anschau- 
liches Bild von der Lage der Facultät und den Bemühungen des Ordens 
y,m dieselbe. 

1548 Oct. 81. Latine peroravit ad clerum in scholis theologorum m. Petrus 

Canisius a Noviomago. 
1544 Febr. 16. Oongregatio provisorum universitatis, rectoris et omnium magi- 

strorum theologicae facultatis. Consultum visum, 4 lectiones committere 


1 


Keussen in der Westdeutschen Zs. IX, 846 Anm. 6). 
2 Vgl. die Statuten der theologischen Facultät (Bianco I, Anhang S. 88). 
Am 20. September 1658 wurde noch besonders bestimmt: Nemo ad- 
mittatur ad praesentationem ad principium biblicum nisi completo biennio in 
theologia post magisterium sumptum in artibus aut saltem licentiam in artibus. 
Placuit tarnen respectum aliquem habendum in iis, qui in gymnasiis docent et 
exercentur (Auszüge Bremers aus den Decanatsakten I fol. 75). 


Anhang. ' 791 

4 ordinibus mendicantium, 2 reliquas. secularibus doctoribus, cum omnes 
lectiones tunc vacarent; emendicandum salarium ab abbatibus, abbatissis 
et collegüs et supplicandum papae, ut praebendae, qnibus annexa lectura 
est, careant expectantiae annis et mox reditibus frnantur ac presentiis, 
quo die docent; ac \it papa menses apostolicos cedat provisoribus et rec- 
tori magnifico. Oonsenserunt omnes ob instantem necessitatem ad votum 
provisorum. 

Juli 18. Eespondit m. Petrus Oanisius Noviomagensis, artium liberalium 
magister, de bursa Montis, cuius thema erat de autoritate ecclesiae lio- 
manae et eius sedis episcopi, Komani pontifieis. 

1545 Juni 26. M. Theodericus ab Halveren, pastor S. Petri, presentavit Pe- 
trum Canisium ad lecturam bibliae. Quamvis autem pi-aeter consuetudinem 
et extra tempus presentaretur, admissus est gratiose propter spem eruditio- 
nis, quae futura apparebat, et in aetate, quam statuta exigunt. 
Juli 8. Petrus Canisius exortus est principium in biblia. 
Nov. 7. Verhandlung über Bücherce^isur und Vorgehen gegen Häre- 
tiker. 

1547 Jxdi 5. Wilhelmus dux Bavariae literis petiit doctorem vel licentiatum 
theologifie pro concionatore sibi mitti, cui stipendio vel beneficio ecclesia- 
sticö vellet providere. Excusavit se facultas, quod brevi tempore 9 obie- 
lunt doctores, ceteri autem sint officiis curatis vel beneficiis aucti, alii 
suffraganei, provinciales, priores; mitteret hie imbuendos theologia. 

1556 Octoher 2. Praesentavit m. Henricus Tongrensis ad lecturam biblicam 
et admissi sunt m. Joannes Reidt, m. Henricus Dionysius et m. Franciscus 
Oosterus '^. 

Octdber SO. Exorsus est in biblia m. Costerus, habuit et orationem pridie 
Natalis domini; pridie Epiphaniae m. Henricus Dionysius, qui 16. Octobris 
exorsus est biblia (vgl. oben S. 288). 

1551 Juni 16. Exorsus est in biblia m. Joannes Reidt. 

Sept. 28. Ab m. Henrico Tungrensi presentati ad sententias m. Joannes 
Reid, m. Henricus Dionysius et Franciscus Costerus^. 

Sept. 28. Exorsus est Franciscus Costerus, 12. Octobris m. Henricus Dio- 
nysius. 

1558 Juni 24. Verha7idlungen über die Religionsneuerungen des Herzogs 
von Jülich. Schreiben an den Prediger Peregrinus in Düsseldorf. 
Juni SO. Exorsus est sententias Joannes Reed. 

1559 Oct. 12. A m. Henrico Tongrensi praesentatus ad licentiam Franciscus 
Costerus; idem promovit eum licentiatum cum p. Adx'iano Hecquetio V. 
Idus Nov. 

Nov. 14. Doctores creati Hecquetius et Jacobus ab Asten. 

1560 Excusus est libellus a deputatis contra catechismum Monhemii, gymnasiar- 
chae Dusseldorpensis, et exemplar bene compactum missum ad d. Vlatten 
praepositum Aquensem et ducis cancellarium, qui recusavit duci offerre. 
Oct. 9. Promotus licentiatus p. Henricus Dionysius Noviomagus ab Hen- 
rico Tungrensi, et X. Cal. Decembris? promoti doctores Franciscus Costerus 
et m. Henricus Dionysius ab eodem. 

1561 März 4. Costerus et Dionysius admissi sunt ad consilium sacrao facultatis. 
Jtdi 16. Costerus praesentavit Petrum Sylvium ad sententias et Henricura 
Somalium Dionantensem ad biblia. 

Oct. 8. H. Dionysius praesentavit ad sententias Henricum Somalium, ad 
biblia Petrum Busaeum Noviomagum et Simonem Thisseum Antwerpiensem. 
Petrus Busaeiis 5, Novembris exorsus est biblia. 


1 Sie lourden daduvcti 'baccalaurei biblici' (vgl. die Statuten der theolo- 
gischen Facidtät, Bianco l. c. I, Anhang 34 ff.). Es ist ein Irrthum, 
wenn PacMler l. c. I, 140 den Franz Cosfer zum J. 1556 als Professor 
der Theologie bezeichnet. 

2 Sie tvurden dadurch 'baccalaurei sententiarum'. 

3 Statt Nuv. 19, vgl. S. 376 Anm. 1. 


792 ' Anhang'. 

1562 Sept. 22. Costerus praesentavit a<l sententias Simonem Thisseum, Petrum 
Busaeum, ad biblia Arnolclum Havernm, Alardum Vrancken, Gosvvinum Hot- 
teum; Haverus 4. Novembris habuit principmm biblicum. 

1568 Febr. 15. Costerus promovit Joanneni Retium licentiatum. 

Juni 8. Costerus creavit doctores p. Antonium Praedicatorerh et Johannem 
lihetium Societatisl. 9. Junii ambo persoluto iure et praestito facultatis 
iuramento postea ad facultatem recepti sunt. 
Sept. 1. Kespondit Jesuita de praedestinatione. 

1564 Apr. 7. Petrus Busaeus admissus ad licentiara, 26 annorum; iustum eum 
doctoratu expectare annum 30'^. 

1566 Mai 81. Alardus Vranken pro licentia respondit. 

Juni 28. P. Arnoldus Ilavensius Jesuita quinta ad licentiam responsione 
defendit praedestinationis virtutem pro humani ai'bitrii libertate non tollendam. 

1567 November 7. Pi-aesentati sunt ad sententias per d. regentem Khetium 
alter Joannes Eltmontanus, alter N. Ilasius ordinis. Jesuitarum. 

1571 Juli 10. Eegens Societatis Retius obtulit facultati dispositionem lectionura 
theologicarum, quae fuit approbata (oben S. 596 Anm. 4). 

Nov. 18. Principium in sententiis orsus est Petrus Stralen, professor So- 
cietatis. 

1572 Juli 9. P. Joannes Eedt decanus petiit, ut sibi liceret substituere Tre- 
veris promotum m. Arnoldum Havensium; ideo rogatus Henricus Odendal, 
ut anno continuaret ^. 

1574 Praesente nuntio apostolico Caspare Groppero multa tentata sunt pro re- 

stauratione lectionura theologicarum, nuUo fructu, 

October 26. Ermordung des Rhetius. 
1576 Juni 30. P. Costerus praesentavit Tlieodorum Holthusen ad sententias. 
1677 März 28, April 10. Verhandlungen mit dem Nuntius Portia. 


I 


1 Auch bei Bremer. 

2 Ebs. 

3 Brewers Aitszug lautet genauer: 1572 Juli 9: Cum m. n. Joannes Rhe- 
tius, regens collegii Jesuitarum, noluisset munus decani in se suscipere, nisi 
permitteretur ei, ut substituere posset Treveris promotum m. Arnoldum Ha- 
vensium, nihil amplius ab eo petitura, ut decanatum susciperet, sed rogarunt 
rev. domini decanuni p. Henricum Odendallium, ut rursus decanatus munus 
obiret. Erst im J. 1650 wurde wieder ein Jesuit zum Decan gewühlt. 


Verzeichniss der Abkürzungen. 


cl. = dominus {^üoi' Heiligennamen = clivus). 

EB. = Erzbischof. 

m. = magister. 

m. 11. = magister noster [meist = Magister der Theologie an der Kölner 

Universität) . 
p. = pater. 
p. n. = pater noster. 
p. m. = piae memoriae. 
b. V. = beata virgo (Maria). 
b. m. = beatae memoriae. 
ö. = sanctiis. 

giTius (1. n. = sanctissimus dominus noster [der Papst). 
S. S. = Sanctitas Sua. 

B. S. = Beatitudo Sua. 

C. S. = Celsitudo Sua. 

ill>ni^ C. S. = illustrissima Celsitudo Sua. 

D. T. = Dominatio Tua. 
D. V. = Dominatio Vestra. 
P. T. = Paternitas Tua. 
P. V. = Paternitas Vestra. 
liev. T. = Keverontia Tua. 
liev. V. = Keverontia Vestra. 

rev. P. T. = reverenda Paternitas Tua. 

revma D.. T. = reverendissima Dominatio Tua. 

Coron. = Tricoronatum (Gymnasium tricoronatuin) . 

Moni. = Montanum (Montanerhur se). 

Laurent. = Laurentianum (Laurentianerhurse) . 

. — oder bedeutet, dass ein umoesentlicher Satz oder Abschnitt 

weggelassen worden. Ergänzungen des Jis. Textes stehen in 
[ ] }' ( ) stehen entweder ber^eits im hs. Text oder sind hier 
zur Erleichterung des Verständnisses complicirter Sätze bei- 
gefügt tüorden. 


Berichtigimgen und Zusätze. 


S. 25 Z. 26 l. 'laetiorem' statt 'laetiorum'. 

S. 28 Änm. 1 vgl. Dederich, Annalen der Stadt Emmerich S. 60, 402 f. 
S. 57 Anm. 3 vgl. 8. 89 Änm. 1. Kessel loar damals noch nicht Profess. 
S. 59 Z. 38 l. 'Wied' statt 'Wie7i\ 
S. 85 Z. 8 l. "salutes' statt 'saltitos'. 

S. 144 Z. 28 l. 'tlivum'. statt 'dominum' (die Kirche ist (jemeint). 
S. 175 Anm. Z. 1 l. '1549' statt '1548\ 

S. 182 Anm,. 5. Ausser den drei Genannten waren 'noch immatricidirt 
' Paschasius Bachez Aqualiensis' (1552 März 20), ' Gualtherus 
Schotus Revigniensis' (1551 Sept. 3), 'Joannes Conradi Leodiensis' 
(1552 März 22), 'Andreas Aventiani Leodiensis ' (1552 Mai 9) ; an- 
scheinend auch Johann Huherti und Jacob Iluberti (1552 Mai 27). 
S. 183 Z. 6 l. ' KevigTiiensis ' statt 'Benigniensis'. 
S. 202 Nr. 123 nachträglich nach römischer Vorlage gedr. Monuni. hi- 

storica S. J., Litterae quadrimestres II, 5. 
S. 203 Nr. 124 l. Monatsbericht über September; den Bericht über 

October s. S. 762. 
S. 204 als Nr. 124 a einzuschieben der Bericht d. d. 1552 Oct. 31, S. 762. 
S. 211 als Nr. 128 a „ „ „ d. d. 1552 Dec. 1, S. 762. 

S. 211 Anm. 1, letzte Zeile l. '17' statt '18\ 
S. 214 Nr. 138 nachträglich gedr. Litt, quadr. II, 126. 
S. 224 Nr. 140 „ ' „ „ „ II, 240. 

S. 236 Auszug aus Nr. 146 „ „ „ II, 346. 

S. 242 als Nr. 158 a einzuschieben der Bericht d. d. 1558 Dec. 9, S 763 
S. 247 als Nr. 157 a „ „ „ ^ d. d. 1554 Mai 15, S.763. 

S. 263 Z. 10 l. " t.entaturum " statt ' tantaturum '. 
S. 280 Anm. 1 l. Nr. '185' statt '186'. 

S. 296 Z. 8. 'Martinus' ist Martin Rythove (Ilolzwarth l. c. I, 429, 481). 
S. 329 Anm. 5 statt 'Franz Burkar d' ist 'Burcardus de Monte ' zu lesen 

(vgl. S. 369 Z. 36). 
S. 351 Nr. 239 und S. 370 Anm. 1 ' Stanislaus' statt 'Stephan' zu lesen. 
S. 401 Nr. 278 l. in der Ueberschrift 'Viermonaisbericht' statt 'Monats- 
bericht '. 
S. 461, 464. Für die Vorgänge in Essen vgl. jetzt K. Ribbeck, in den 
Beitr. zur Gesch.' von Stadt und Stift Essen XVI (1896) S. 82 ff. 
S. 488 Anm. 2. Das Patent K. Philipps IL, durch toelches Boccatius er- 
mächtigt ivurde, Schuleji in Friesland zu errichten, datirt vom 
10. Jidi 1564 (Brüssel, A^^chives du Royaume, Jesuites Nr. 862). 
S. 660 Anm. 1 l. 'Johann Georg' statt 'Georg Friedrich'. 


Personen- und Ortsreffister. 


A. 


Aachen 16. 319. 429. 791. 

— S. Adalbert s. Maleherbius. 

— Augustinerkirche 467. 

— Bürgermeister, ketzerische 467. 

— Communion sub utraqno 468. 

— Heiligthumsfahrt 332. 532. 739. 

— Kirclien, protestantische 743. 

— Mission 743. 747. 

— Eegulierherrenkloster 744. 

— Propst s. Vlatten. 

— s, Aqnensis. 
Abergasser, S. J. Casp. 352. 
Abula s. Avila. 

Ach, Joh. V. 164. 

— Sibylla v. 164. 

Achillis, S.J. Ant. Paulus de 33. 78. 
Adami, S. J. Ant. 408. 493. 497. 502. 

503. 777. 780. 
Adamo, Annotationes sub 204. 
Adler S. J. Jonas 380. 402. 465. 466. 

515. 
Adriaenssens s. Adriani, 
Adriani, S. J. Adrian 61. 64—71. 74. 75. 

77. 79. 80. 82. 89. 91. 92. 94. 95. 

106. 107. 110-119. 130. 133. 135. 

142. 151. 153. 156. 158. 161. 163. 

165. 168. 180. 182. 195. 198. 200. 

206. 211. 212. 221. 238. 241. 251. 

272. 281. 282. 295. 296. s. Nichte 

Magdalena 97. 
Adrianus, Carthusianus 68. 70. 
Aegidius, S. J. Joh. 781. 782. 784. 

— Nie. 375. 
Aerschot, Hz. v. s. Croy. 

A(3sopi fabulae 221. 240. s. Lehrpläne. 
Aetlüopien 151. s. Africa. 
Africa 119. 248. 

— Fortschritte 139. 141. 154. 
Agellus, Ant. 641. 
Agricola, Phil. 372. 


Agricola, Kud. 483. 

— Steph. 354. 357. 358. 
Aicardus, Paul. 641, 

Alardi (Franken), S.J. Alardus 450. 474. 

489. 538. 598. 696. 775. 777. 779. 

780. 782—784. 792. 
Alba, Hz. V. 282. 551. 557. 561. 569. 

574. 576. 578. 579. 582. 613. 614. 

620. 626. 629. 634. 693. 

— Nachfolger, sein s, Medinaceli. 
Alberti, Petronella 97. 
Albertis, Georgius de 676. 
Albinias, Thomas 678. 

Alcalä, 42. 44. 55. 

— Colleg 767. 
Aldenkirchen, Mart. v. 500. 
Alerdingiiis, S. J. Herrn. 253. 
Alexandraeus, Gabriel 675. 
Alexandrien, Oyrill von 51. 
Alexandrinus, Cardinal s. Morone. 
Alf 353. 

Alfonsus, S.J. Alvarus 2. 3. 4. 8. 16. 
17. 20—26. 37. 38. 42. 48. 

— S. J. Herm. 600. 
Aloisius (Augsburg), S. J. 525. 
Alost 360. 

— Karmeliter, Egidius v. 140. 

— Prädikant, gehängt 539. s. Vonck. 
Alostensis s. Silvius. 

Alpen (St.) 176. 177. 

Alst, Hergert v., Lambrijcht v. 187. 

Amasaeus, Pompilius 675. 

America, Jesuiten erbeten für 691. 

Amersfordianus s. Beyerus^ Hosius, 

Isselt. 
Amsterdam 241. 

Amsteredamus s. Florentii. Gerardi. 
Anastasius, Joh. 391. 393. 
Anchin, Abt v. 658. 
Ancona 226. 229. 
Andernach, Aussichten in 340. 381, 

— Franziskanerkl. 341. 378. 

— Niederlassung 379. 387. 

— Rathsherr s. Hillesheim. 


796 


Personen- und Ortsregister. 


Auclernach, Sclmlvektor s. Bercliemins. 

d'Andrarla s. Payva. 

Andreae, Jac. 469. 525. 

Angelius, Petr. 641. . 

Angelmecher, Brun 642. 

Angelo, S. J. Balduin ab 168. 289. 290. 

291. 299. 302. 320. 321. 322. 332. 

334. 348. 350. 360. 371. 374—376. 

378. 605. 616. 625. 629. 631. 647. 687. 

695. 711. 774. 776; S.Neffe 169. 178. 
Anghis, S. J. Kodolplius 598. 
Anliolt, Joli. ab 276. 277. 319. 
Antoing s. Oliverins. 
Antonii, S.J. Joachim 205. 206. 244. 

762. 763. 
Antonius, S. J. Franz 583. 590. 593. 

599. 602. 607. 608. 654. 668. 676. 

— adolescens 131. 

— ord. Praed. 470. 

Antwerpen 8. 11. 16. 22. 26. 61. 76. 337. 
356. 383. 386. 388. 488. 489. 598. 
616. 636. 657. 

— Aachen, Haus? 691. 

— Bau von fünf ketzerisclien Gottes- 
häusern 535. 539. Collegiengründung 
553. Colleg 693. s. Trigosius. 

— Druck des Katechismus 380 s. allg. 
Katechismus. 

. — Handel, Darniederliegen des 626. 629. 

— Kaufleute 549. 617. 

— Kriegsfurcht 553, 

— s. Jac. V. Asten, s. Buschius. s. Mon- 
tanns. s. Sonnius. s. Wesenbeck. 

Antwerpia, S. J. Fi-anc. de 98. 
Antwerpiensis s. Adriani. Coffermann. 

Thisseus. 
Appelman, Theod. 573. 
Aquaecinctensis s. Anchin. 
Aqualiensis s. Bachyaux. 
Aquaviva, S. J. Claudius 744. 749. 750. 
Aqtiensis s. Kremer. 

— domus s. Anwerpen. 
Aquin, Thomas v. 170. 
Aquitanien 693. 

Aragon, Karl v., Hz. voii Terranova 728. 

730. 731. 736. 737. 738. 
Aragonius, S. J. Job. 2. 3. 8. 9. 14. 16. 
AraoK, S.J. Ant. 37. 44. 
Arduenna s. Herbimontanus. 
Aren, Georg v. 541. 
Arenberg s. Lalaing. 
Arexzo s. Capumsachvis. 
Aristoteles, lectiones 113, 165. 208, 287. 

299. 318. 321. s. Basel, s. Lehrpläne. 
Arlenius, Arn. 641. 686. 687. 
Arlunensis s. Latomus. 
Armagh, Erzb. s. Wauchop. 
Armenteria, S, J. Petr, 74—76. 96. 107. 

114. 121. 124. 146. 


Arnemensis, Dr. 355, s, Buslerus. Khe- 

danus. Vermatius, 
Arnheim, Dechant und Concubine, 488. 

— Eath, 489. 

— Wittwe zu, 12. 

Arnoldi S. J. Alardus 293. 294, 317, 347. 

420. 433. 653, 776, 778. 
Arnoldus (Mainz) S. J., 439, 
Arnsberg, Andr,, 771. . 
Arnsburgensis S. J, Ilerm. 781. 
Arras 396. 612. 

— Bischof 460. 

— Colleg 102. Cardinal s. Granvella, 
Artois 626, 671, 

— Statthalter, 736. 

Artopoeus Henr., 442. 444. 446. 462. 
Arundine, de s. Ehetius. 
Aschaffenburg 372. 382, 397, 421. 457. 

468, 610. 
Asten, Jac, v. Dechant zu Nimwegen, 

hernach Jesuit, 439. 459. 462. 463. 

468. 474. 488-490. 516. 528, 548, 

600. 629. 780. 791. 
Aubespine 554. 
Auch, Dr. Gerh., 235. 
Auer, S. J, Lamb, 386, 387. 388. 391. 

400. 407. 409. 421. 444-447, 456. 

458. 466. 468, 510. 517. 523, 543, 

562, 593, 601, 624. 626. 640. 647. 

648, 650. 
Augerius, Edmund S, .T, 692, 
Augsburg 12. 25. 48. 71. 132. 157. 256. 

257. 328. 354—358. 370—380. 396. 

411. 412. 442. 470. 503. 505. 518. 

525. 526. 533. 534. 552. 555. 587. 

591. 603. 610. 640—642. 649. 769. 

— Briefbesorgung durch die Welser, 
337. 

— Dechant 690, Kapitel 689. 

— Fortschritte, 381. 412. 468. 503. 

— Ketzer 612. Kloster z, h. Kreuz, 
Ueberweisung des, 689. Colleg 765. 
gegründet, 397. 412. Eath, 650. 
Eegulierherrenkloster, Bedenken 
wegen der Uebernahme 650. 

— Eeichstag (1550), 162. 163; (1555) 
255; (1566) 523—526. 551; (1582) 
749. 751. 

— Kölner Lehrplan bekannt, 315. 

— Bisch, s. Knüringen; Cardinal s. Otto 
Truchsess. 

Aiigustanus cardinalis s. Otto Truchsess. 
Augustinus, Magister 205. 
d'Austria, Don Juan, 600. 
Auxerre, Colleg 767. 
Avant 148. 

Avantianus, S. J. Andr. 178. 183. 203. 
256. 307. 

— S, J, Eberh. 140. 148, 156. 162. 163. 


Andernacli — Bergis. 


797 


165. 166. 174. 178. 183. 194. 203. 

239. 245. 256. 307. 
Avantianus, S. J. Joli. 451. 493. 497. 

513. 775. 778. 779. 781. 
— S.J. Oger 317, 347. 350. 
Avellaneda, S. .1. Jac. 583. 602. 607. 

608. 
Averclunck, Notar in Köln 67. 72. 80. 

91. 132. 134. 
Avig-non, Colleg 767, 
Avila, CoUog 767. 


B. 

Bacelius, S. J. Heinr. 80. 93. 104. 107. 

114. 120. 132. 139, 141. 144. 452. 
Bachern, Ketzertaufe in, 548. 
Bache/ (Bachyaux), S.J. Pachasins 183, 

198. 
Bacrelius, S. J. Lxidw. 699. 
Baden 658. 659. 

— Collegiengründung 659. 

— .Tacobaea v. 659, 

— Karl V. 582. 

— Kommen der Jesuiten erbeten 690. 
Bader S. .1. Georg 562. 599. 601. 622. 

665. 674. 677. 681. 684, 685, 
Bagen, Kurmainzischer Rath Simon v, 

341. 372. 374. 392—394. 
Balckenbej-ger s. Yalkenburch, 
Balsalona s, Calsa. 
Baluih S.J, Thomas 23, 25. 
Bamberg 683. 684. 705. 

— Aussichten in, 650. 

— B. s. Veit IT. 

— Probst s. Lichtenstein. 
Barcelona 54. 

— Colleg 767., 
Bardeleben, Gurt v. 433. 
Bardwick (St.) 8. 

— Licent. Andr. 8. 13. 26. 27. 39. 46. 
56. 59. 85. 107. 144. 170. 192. 205. 
221. s. Köln, Gereon. 

Bargaous s. Angelius. 

Barisanus Ant. 641. 

Baron .Toh. 641. 

Barner S. J. Gottfr. 149. 150. 156. 171. 

172. 
Barnim Hk. von Pommern 307. 
Barvitius ,Toh. 706. 
Basel, Druck d. Aristoteles 318. 
Basilicus S.J, Nie. 451. 
Basilius, Kirchenlehrer 62. 
Bastoniensis S.J. .Jasp. 443. 451. 780. 
— • s. Hottenus. IToiitem. Lamberti. No. 

Eochefort ■ (Rupefortis). Textoris. 

Queren. 
Baudelo (Budilo), Abt von 551. 


Bayern 2. 11. 160. 191. 470. 

— Aussichten in, 524. 

— Katholizismus, Rückkehr ganzer 
Städte zum, 588. 592. 

— Herzog Wilh. IV. 1508—1550, 153. 
160; Gem. s. Jacobaea v. Baden. 

— Albrecht V. 1550—1579, 240. 278. 
380. 463. 543. 581. 582. 588. 591. 
595. 596. 600. 618. 622. 665. 673. 
676. 

— Wilh. V. 1579-1598, 659. 706. 791. 

— Herzog Ferdinand v. 659. Maria v. 
608. 

— Ernst V. 582. 587. 588. 591—593. 
614. 630. 649. 654. 771. 772. s. 
Freising, Hildesheim, Lüttich, Köln. 

— s. Arnsberg. Fabricius. Rheindorf. 
Roerbeck, s. Pfalz. 

— Lage der Societät in, 591. 

— Processionen 596. 

— Theuerung 595. 
Bechlin s. Rivulus. 

Begden, Joh. 273. 276. 277. 319. 500. 788. 
Behem S. J. Franz 389. 

— S. J. Jul., 451. 488. 498. 778. 780. 
781. 

Belga s. Manareo. 

Belgien 8. 11. 289. 312. 493. 525. 551. 
608. 686. 702. 727. 

— Aufruhr 533. 545—552. 620. 625. 

— Bischöfe 671. 736. 

— Geusen 606. 707. 725. 754. Jesuiten 
beschuldigt 725. 

~ Lage in, 295. 625. 626. 634. 687. 693. 

— Ketzer 696. 

— Nuntius 671. 675. — Provinz 557. 

— Statthalter 687 s. Alba, Requesens. 

— s. Niederlande. 
Bellimar, Colleg 767. 

Belluno, Lutherthum in, 152. 153. 

Belmonte, Colleg 767. 

Bemius S. .L Arn. 362. 444. 450. 775. 

777. 779. 
Benevolentius, Fabius 641. 675. 
Benigniensis s. Revigniensis. 
Renting, Wilhelm 397. 
Berchemius, Hieron. 687. 
Borg, Herzogth. 349. 

— Mkgrf, V. 376. 

— Ort im Bergischen 492. 

— Schule 739. 

— Wendelina van den 19. 66. 85. 

— s. Cleve. .Jülich. 
Bergensis s. Fineus. 
Bergen-op-Zoom. 64. 108. 109. 114. 

Pfarrer s. Floris. 

de Berghos, Markgraf 376, s. Heeren- 
berg, Lütticli. 

Bergi.s s. Floris. 


798 


Personen- und Ortsregister. 


Berltelius, S. J. Joh. 287. 299. 303. 

314. 320. 323. 360. 367. 427. 441. 

459. 460. 496. 598. 599. 612. 627. 

775. 776. 
Bernstein, böhm. Kanzler Laclislaiis v. 

591. 592. 603. 
Berry Colleg, 693. 
Berweto, fr. Petrus de 50. 
Bettemburg 502. 
Betzdorp, Dr. Conr. 210. 276. 277. 319. 

324. 480.- 522. 537. 588. 596. 597. 

604. 620. 625. 635. 641. 642. 

— s. Köln, Universität. 
Bevianus, Max 641. 
Beyer, S. J. Nie. 308. 317. 
Beza, Theod. 409. 419. 558. 
Biem, S. J. Alb. 607. 691. 

Biglia, Nuntius Melchior Graf v. 362. 

581. 582. 583. 602. 
Billich, Karmeliter - Provincial, Eberh. 

18. 33. 39. 46. 52. 219. 279. 285. 

286. 298. 470. Einl. S. XXVI. 
Billius, Jac. 675. 
BiUom Oolleg 767. 
Binchiensis s. Vindianus. 
Binge, Joh. v. 314. 
Binsfeld, Werner v. 443. 
Birbaum, Joh. 235. 
Birckmann 354. 463. 
Bischoping, Hermann 384. 

— Joh. 596. 

Bitsch, Grafsch., Eroberung der 672. 

Biturigum s. Berry. 

Bivona, Colleg 767. 

Blanckfort, Herm. 20. 22. 23. 219. 252. 

— s. Köln, Columba. 
Blienborch, Magister Adrian 204. 
Blitterswick, S. J. Arn. 350. 363. 

— Maria, v. 80. 85. 92. 93. 107. 
Blosius, Abt Ludw. von Liessies 238. 333. 
Blyssem, S. J. Christ. 206. 212. 

— S. J. Henr. 206. 

Bobadilla, S. J. Nie. 1. 2. 12. 19. 29. 

32 33. 39. 40. 49. 52. 53. 59. 60. 

63. 66. 132. 134. 
Boccatius, S. J. Andr. 189. 194.203.206. 

284. 290. 291. 303. 506. 307. 308. 

318. 320. 323. 326. 331. 339. 350. 

360. 378. 484. 486. 488. 489. 493. 

497. 498. 516. 517. 616. 774. 776. 

794. 
Bodenhausen, S. J. Wilh. v. 691. 
Böcldin, Wilh. 257. 
Böhmen 594. 

— Ruf nach 244. 

— Zöglinge aus 608. 

— Kanzler s. Bernstein. • 
Boemus s. Biem. 

Boius s. Schorichius. 


Bolland, S. J. Henr. de 538. 

— S. J. Joh, de 538. 589. 781—785. 788. 
Bologna 75. 79. 83. 91. 99. 101. 133. 

139. 418. 641. 

— Buchhändler 85. 

— Colleg 54. 64. 104. 766. 

— Conzil 81. 83. s. Trient. 

— Fortschritte 151. 

— Universität 84. 129. Prof. s. Gregor 
XIII. 

Bolsward 616. 

— Schule in 516. 

— Rath 651. 
Bonn 498. 

— Dechant s. Zons. Kirehl. Missstände 
688. 

— Landtag (1545) 41. 

— Pfarrer s. Radius. 

— Propst, 566 s. Kasp. Gropper. 

— Schule eingerichtet 335. 
Boncompagno 621. 622. 

--- s. P. Gregor XIII. 
Boppard 751. 

— Bemühungen des Pf. Fähe 329. 

— Jesuitenbücher in der Schule 327. 

— Pfarrer s. Fähe. 
Bordeaux, Colleg 693. 767. 

Borgia. S. J. Franz 44. 52. 54. 56. 59. 
165. 449. 513. 515. 518. 520. 524. 
538. 552. 573. 584. 590. 598. 600. 
605-607. 610. 613. 615. 630. 637. 
649. 

— Stiftungen der 221. 

Borromeo, Cardinal Carl 387. 497. 622. 
Bossu, Ant. de 306. 628. 
Bouillon, Hz Henri Rob. v. 612. 
Bourges, Colleg 767. 
Bouttersum, 68 s. Vinek, Anton. 
Boxtel, S. J. Everh. 358. 362. 777. 
Brabant 8. 12, 20. 68. 392. 397. 422. 
446. 474. 507. 626. 671. 

— Aufruhr 616. 

— Bildersturm 533. 

— Hof von 388. 554. Gesandter des 
540. 

— Kanzler 541. 

— Kollegien 399. 

— Städte 539. 
Brabantus s. Schonhovius. 
Branda, Nuntius 568. 
Brandenburg 493. 

— Albr. IV. v., EB. v. Mainz s. Mainz. 

— Mkgr. Albrecht v. 202. 429. 501. 

— Kurf. Joh. Georg, 1571—1598, 597. 
614. 660. 

Brants, Joh. 79. 80. 104, 
Brasilien, Colleg 768, 
Brassica, S. J. Gerh. 195. 198. 203. 
204. 205. 208. 214. 217. 219. 220, 


Berkellus 


Cagliari. 


799 


225. 227. 228. 235. 237. 239. 241. 

246. 259. 264. 282. 762. 
Braun, S. J. Georg, 362. 697. 775. 777, 

Einl. S. XXVI. 
Braunsberg 615. 

— Colleg 507. 528. 623. 765. 
Braunschweig 436, 439. 528. 

— Lage der kath. Kirche 465. 

— Eeform, katholische 427. 429. 

— Schulen, jesuitische 409. 

— Eath s. Winkelmann. 
Bi-aunschweig-Calenberg, Hz, 

— Erich II. V. 408—413. 418. 423— 
427, 430—433. 465. 466, 477. 757. 

— Herzogin 757. 

— .Julius V. 670; s. Winkelmann. 
Braunschvveig-Lüneburg, Georg v., B, 

von Bremen 290. 386, 495. 
Braunschweig -Wolfenbüttel, Heinr. v. 
423. 541. 542. 543. 550; s. Halver. 
Brauweiler, Arn. v. 188, Einl, S. XXVI. 

— Melchior v. 476. 566. 
Bredanus, Adrianus 319. 
Bredenbach, Eector Math. 300. 304. 

306. 333, 357; s. Emmerich. 
Breidbach, Joh. 442. 
Bi-emarus s. Efferen, 
Bremen 290. 494. 

— kalvinisch 654. 

— Kath der Jesuiten erbeten 654. 

— Unterricht und Bücher für Katho- 
liken 652. 

— Eß. s. Georg v, Braunschvveig-Lüne- 
burg s. Heinr. v. Sachsen-Lauenburg, 

Brendel, Daniel s. Mainz EB, 
Brentius, Joh. 470. 
Briamont, Otto 182, 
Brigittana domina 46. 
Brilanus, S, J. Jac. 738. 

— S, J, Mich, 738. 
Brill 626. 

Brixensis, S. J. Joh, Bapt. 116. 
Brixius, S. J. Dominic, 174. 
Broech, Fred. 275. 
Broegelmans, S. J. Corn. 74, 121, 137. 

145. 146. 
Broet, S. J. Paschasius 153. 
Brück a. d. Mur 265, 
Brügge 65. 90. 96. 97. 148. 626. 

— Schwarze Schwestern 97; s. Bru- 
gensis. 

Brühl 369. 387. 

— Trauerfeier für EB. Anton 312. 
Brunn, Colleg 765, 

Brüssel 37. 40. 264. 295. 307. 388. 410. 
438. 498. 499. 553. 636. 

— Hof, kaiserlicher 16, 18, 41 s.Brabant. 

— s. Bruxellensis. Coningus.Lips. Tren- 
ceus, Wanain. 


Brugensis, vidua Anna 97, 

— s. Cassander. Faber. 
Brunckhorst (Bronchorst), S. J. Gisbert 

de 363. 445. 451. 527. 604. 775. 

778. 779. 780, 782. 783. 784. 
Bruno s. Braun. 
Brunorius Vivianus 675. 
Brunswicensis, S. J. Ant. 783. 

— s. Esbeck. Pollenen. Vos, 
Bruxellensis, S. J. Jacob 400. 
Brüyn, Barthel 164. 
Bruynsma s. Boccatius. 
Bruyners, Petronilla 68. 
Bucer, Martin 33, 470. 584. 

— sein Tod 419. 
Büdingen s. Isenburg. 
Burdegala s. Bordeaux. 
Burgos, Colleg 767. 
Burgund 306. 

Burkhard, kurkölnischer Kanzler Franz 

292. 329. 332. 334. 368, 420. 428. 

430-432. 435. 436. 459. 464. 591. 

592. 612. 673. 
Busaeus, Canonicus Gerh. 519. 523. 

543. 544. 629; s. Xanten. 

— S. J, Heinr, 293. 337. 341, 

— S. J. Joh. 10. 600. 711. 781. 

— S. J. Petr, 341. 408. 417. 433. 449. 
463. 514. 336. 337. 557. 573. 577. 
587. 589. 591. 598. 607. 609. 623. 
624. 628. 771. 778—785. 788. 791. 
792; sein Vater Dietrich 411. 

— S, J. Theod. 429. 441. 474. 493. 
624. 777. 

— S, J. Thomas 783, 

— Dechant Thomas 518. 

Buschers, Heinr., von Tongern 275. 

276. 277. 376. 
Buschius, Daniel Martin 463. 
Busco, Joh. de 23. 

— S. J. Ludw, 350. 362, 450, 775. 
777. 779. 

— S. J. Lamb, 362. 538, 775. 777. 
782. 783. 

Buscoducensis, S. J. Christoph 75. 92. 
101—104. 106. 107. 112, 120. 139. 

— S. J. Henr. 784. 

— Theod. 663. 789. 

— s. Alardi. Arnoldi. Boxtel. Einholt. 
Franken. Hasius. Havens. Hemero- 
lus. Orschott. 

Buslerus, Carolus 293. 
Biisson, S. J. Aegidius 183. 
Bynnemans s, Merholtz, 

.C. vgl. K. 

Caesarius, Humanist Joh, 164, 
Cagliari, Colleg 767. 


800 


Personen- und Ortsreglstei*. 


Calabrien 122. 

Oalcariensis s. Valkenburch. 

Calenberg 434. 

Calenius, Gerwin, Drucker 584. 623; s. 

Katechismus d. Canisius. 
Calibius, S. J. Petr. 573. 589. 
Caloranus, S. J. Job. 785. 
Calsa, S. J. Franz 22. 23. 25. 26. 36. 
Caltabellotta, Colleg 767. 
Calvin 404; s. Ketzer. 
Cambray 269. 438. 443. 450. 453. 460. 

489. 

— Colleg 463. 507. 765. 
Cameracensis, S. J. Ant. 348. 350. 775. 

778. 781. 
Cammotius, Job. Bapt. 641. 
Campeggio, Legat 2. 
Canisius, S. J. Petr. 3. 4. 6. 8. 9. 10 

—13. 16—18. 21. 22. 24. 25—29. 

32. 33. 37. 38. 40-42. 49—51. 53. 

55. 57-59. 61. 63. 64. 66. 68. 70. 

75, 79-84. 89. 91. 92. 99. 100. 

102. 104. 106. 107. 110. 111. 113. 

116. 117, 119. 121. 130-133. 141. 

142. 151. 154. 160. 163. 170. 177. 

178. 182, 190, 191, 221. 237. 239. 

240. 243. 244. 246. 250. 267. 270. 

282. 288. 291. 292—294. 297. 300. 

308. 321. 328. 330. 332. 333. 335. 

337. 339. 341, 342, 350. 354, 356. 

357, 368, 370. 373. 374. 376—381. 

396. 399. 400. 409. 411. 412. 437. 

441. 442. 446. 448. 462. 463. 469. 

470. 503. 508. 518. 520-524. 526. 

529. 530, 533, 534. 542. 551. 552. 

563. 568. 577. 581. 587. 591. 593. 

602. 603. 606. 614. 622. 626. 630. 

641. 644. 649. 675. 681. 686. 718. 

763. 769. 772. 790. 791; s. Kate- 
chismus; s. Vater .Jacob 19, 31; s. 

Schwester Wendelina 71. 534; Stief- 
mutter s. Berg; Tante 305. 503; 

Neffen 562; Nichte 192. Halbbruder: 

— S. J. Dietrich 101. 102. 123, 142, 
177. 190. 243. 258. 282. 286. 289— 
291. 305. 328—330. 335. 337. 350. 
351. 380-382. 394. 411. 425. 538. 
620. Tante des — 246; s. Lehrer 
Werner 123. 

Canthuniensis, .Tob., perspectiva 321, 
Capeila, S. J. Max. a, 16. 45. 384. 415. 

496. 
Capumsachus, S. .1. Steph. 82. 
Caraffa, Card., Karl 295. 296. 
CaratO; Petrus de 258. 
Cardaneto, Horatius 641. 
Garden 353. 

— Archidiacon s, Metzenhausen. 

— S. Castor 367, 


Cardinalstaatssecretär s. Como. 

Cardinäle s. Aiigustanus (Truchsess), 
Branda, Brandenburg, Borromeo, 
CarafFa, Carpi, Cei'vini, Como, Com- 
mendone, Oontarini, Santa Croce, 
Cusa, Delfinus, Farnese, Florenz, 
Joh. Gropper, Gubbio, Maftei, Mo- 
rone, Paleotto, Perugia, Pisano, Ve- 
rallus. 

Cardulus, Fulvius 641. 

Careapatanam, Colleg 768, 

Carolus (Wien) S, J, 240, 

— Prof. Steph. 675. 
Carpi, Cardinal v. 55. 
Carthusianus, Dionysius 461. 
— . Jac. 64. 

— Carthusianorum Martini liistoria 204. 
Oassander, Georg 247. 523. 

— Dessen schlimmer Einfluss 347. 349. 
Castagna, Joh. Bapt., EB. von Kossano 

730. 731. 737. 738. 744. 
Castellanus, S. J. Joh. 785. 
Castorius, S. J. Bernh. 631. 
Castro de s. Chateau, du. 

— in, s. Löwen. 
Catania, Colleg 374. 767. 

Catena (Catenaeus), Magister Joh. de 
258. 287. 327. 481. 789. 

— Franc, de 291. 
Canterus, Wilh. 636. 675. 
Oervini, Cardinal Marcello 19. 
Ceuta 141. 

Charlart, S. J. Quint. 200. 203. 
Chateau, S. J. Lamb. du 9. 16. 21-25. 

37. 38. 106. 136. 143. 243. 
Chemnitz, Mart 441. 444. 446. 462. 

463. 467. 489. 
China 248. 
Chioggia 226. 268. 
Cholinus, Mart., Drucker 291. 323. 349. 

354. 356-358. 380. 381. 384. 412 

602. 623. 
Chrysostomus, Homilien des, 167. 
Cicero 114. 133. 138. 165. 221. 213. 240. 

304. 318. 321. s. Lelirpläne. 
Clenardus s. Cleynarts. 
Clericus, Herrn. 312. 
Cleve 398. 

— .Jesuiten, noch keine, in 621. 

— Kirclionordnung 543. 

— Lage, schlimme religiöse, 465. 

— l^farrer, ketzerisclier, 686. 

— Schüler aus 739. 

— s. Berg. .Jülich. 

Cleynaerts, Grammatiker, Nicol., 204. 

482. 483. 
Clivensis s. Brunchorst. Felinus. 
Cnobbaert, Franc. 90. 100. 
Cochemensis s. Kirchoff. Leichiiis. 


Calabrlen — Deutschland. 


801 


Cochlaeus, Joh. 32. 

Cochin, Colleg 768. 

Coctor S.J. Laur. 781. 

CoemanS; Jac. von Horst 636. 722. 

Coens, Anna 97. 100. 

— Barbara 96. 

— Margareta 97. 100. 
Ooffermann S. J. Theod. 782. 784. 
Coimbra 23, 

— Colleg 16. 31. 45. 54. 
Coligny, Admiral Gaspard 625 — 633. 
Collegmm Germanicum s. Rom. 
Ooloniensis, S. J. Adam 782. 

— S.J. Bern. 785. 
~ S.J. Job. 785. 

— S.J. Thomas 785. 

— s. Braun. Custodis. Eiferen. Ekel 
(Eickelt). Erkelenz. Hactius. Haupt. 
Hoekesthaven. Kannengiesser. Re- 
sten. Meinertzhagen.Michaelis.Müntz 
Veerlerhen. 

Columnensis S. J. Ludw. 443. 775. 777. 

Com es, Natalis 657. ' 

Commendone, Cardinal 379. 385—391. 

393. 395-397. 400. 406. 417. 421. 
426. 523-525. 600. 609. 679. 

Como, Cardinal Ptolomeo Galli v. 647. 

705. 730. 
Comorin, Colleg 768. 
Complutum s. Alcalä. 
Compostella 23. 

Conde, Prinz v. 477. 554. 628. 629, 
Congregatio Germanica s. Eom. 
Coningus, S. J. Nie. Basilius 778. 779. 
Conradi S.J. Job. 183. 
Conradus vicarius, Kartbäuser 133. 
Contarini, Cardinal Kaspar 1. 
Copus, Alanus 641. 
Cordova, Colleg 768. 
Cordubensis S. J. Franc. 590. 602. 
Cornelio, annotationes in logicam sub m. 

204. 
Cormaeriacenus s. Perionius. 
Cospeanus S. J. Joannes 238. 
Coster, S. J. Franz 204. 205. 211. 219. 

225. 226. 228. 237. 238. 241. 242. 

246. 250. 263. 267, 270. 273. 274. 

275. 277. 282. 285. 286. 287. 298. 

299. 302. 307. 317. 319. 323. 325. 

326. 332. 335. 337. 340. 359. 360. 

370. 373. 375-377. 382. 384. 388. 

394. 400. 401. 407. 420. 422. 426. 
432. 439. 442. 443. 445. 448. 449. 
454. 455. 461. 462. 467. 468. 471. 
474. 478. 484. 489. 491. 502. 506. 
508. 509. 511. 512, 513. 515. 520. 
523. 534. 536. 538. 540. 551, 553, 
554, 605. 616. 625. 626. 630. 700, 
703. 706. 718. 719. 721. 725. 728. 

Jesuiten-Akten. 


729. 736. 763. 774. 776, 777, 778, 

779. 780. 791. 792. 
Coster s, Vater 205. s. Mutter 211. 
— Verwandte des, 459. 
Cotius, Franc. 641. 
Coudretto, S. J. Annibal de 116. 
Cracoviensis s^ Cromer. 
Oraens, Catb. 90. 97, ' 
Cranen, Job. 419. 

Craschel, Tbeobald s. Köln,Weibbiscbüfe, 
Cremer, S.J. Job. 538. 782. 783. 
Criminalis, S. J. Ant. 182. 
Croce, Cardinal Santa 55. 
Cronberg, Job. Philipp v. 334. 
Croy, Phil. v. 722. 731. 
Crudener, Heinr. 642. 
Culenbergb s. Pallant, 
Cusa, Nie. V. 568. 
Custerus S. J. Anselm 307. 
Custodis, Job. 294. 
Cuvillon S..T. Job. 14. 16. 45. 291. 
Cypern s. Mocenigo. 
Cyrill s. Alexandrien. 


D. 


Dacbverlies s. Hemerolus. 
Dänemai-k, Kön. Friedr. I. v. 548. 

— Nuntius in, 388. 
Dalberg s. Mainz, EB. 

Dalmensis, S. J. Christ. 425. 451. 778. 

779. 780. 
Damasi, Wilh, Bischof von Eoei-monde 

vgl. Eoermonde. 
Daniel, der Kartbäuser, 13. 14. 39. 53. 56, 

59, 71, 
Dansius Job, 586, 
Davantianus s. Avant. 
Deipholtensis s. Alerdingius. 
Delfinus, Nuntius Job. 666. 670. 672. 

676. 

— Nuntius Zacharias s. Liesina. 
Delft s. Brants (Delphensis). 
Dels S.J. Laur. 18. 
Demostbenes 483, s. Lebrpläne. 
Dendermonde s. Paybruck. 

S. Denis, Schlacht bei, 554. 
Dernbacb, Abt Balthasar v. s. Fulda. 
Despauterius, Grammatiker Job. 221. 

240. 304. 355. s. Lehrpläne. 
Deutschland 344. 346. 370, 384. 557. 

558. 

— Bischöfe 518. EeformvorsclilUge für 
die 771. 

— Christen, \a\ie, in, 593. 

— .Jesuiten, Mangel an, 508. 

— Katholizismus, Massregeln zur Stär- 
kung d. 683. — Reste des 582. 

51 


802 


Personen- und Ortsregister. 


Deutschland, Lage 370. 440. 630. 636. 
653. 715. 

— Rettung, Verzweiflung an der 265. 

— Schottenklöster in 2. 

— Schüler aus 218. 738. — nicht mehr 
nach Eom zu senden 212. 

Deutz, Juden in 716. 

— Kloster in 740. 
Devarius, Math. 641. 675, 
Deventor 307. 308. 525. 

— Erfolge 544. 548. 

— Pfarrer, verdächtiger, 388. 389. 
Dielem, Lucas 541. 

Diepholz, Irmgard v., 464. 

Diest (belg. Liraburg), 83. 149. 482. 

— Beghinenhaus 85. 

— s. Eschius. 

Dillingen, 513. 546. 591. 593. 603. 650. 

— Colleg (358). 373. 492. 525. 526. 765. 

— Confessio Augustiniana 534. 

— Di'uckerei 569. 

— Portschritte 469, — mangelhafte 520. 

— Ketzer 358. 

— Schule 525. 642. 

— Sodalität 703. 

Dinant 280. 307. 414. 489. 528. 598. 
630. 

— Colleg, 538. 658. 765. 

— Studenten aus 286. 

— s. Dionantensis. 

Dinkelsbühl, Ketzex-, in den Rath zuge- 
lassen 6Ö9. 

— Syndicus s. Lauchart. 
Dionantensis, S. J. Ant. 450. 

— S. J. Joh. 777. 

— s. Adami. Bei'kelius. Fabius. Minu- 
tius. Somalius. s. Dinant. 

Dionysius, S. J. Henr. 177. 200. 246. 250. 
251. 254. 258. 264. 267. 270. 272- 
277. 281. 283. 285-287. 299, 303. 
305. 308. 311. 312. 314. 320. 322. 
328. 329. 331. 332. 333. 335—337. 
339. 342-344. 348. 351. 354. 357. 
359. 368. 369. 371. 373. 375. 376. 
378. 381—383. 386. 390. 392. 393. 
397. 400, 401, 407. 409. 413. 423. 
426. 429-433. 436. 438—445. 448. 
449. 454, 453. 461. 464. 465. 467. 
468. 478. 479. 489. 491. 493. 513. 
518. 521. 524. 533-536. 538—540. 
544. 545. 548. 552. 556. 607. 763. 
774. 776. 777. 779, 780. 781. 783. 

— s. Verwandter 284. 

— S.J. Joh. 293. 317. 347, 360. 429. 
437. 438. 774. 777. 778. 791. 

Ditmari^ Gerh. 500. 
Doetichem s. Hutingins. 
Dogius, Jacob 238. 
Dominec, S. J. Hieron. 54. 


Donat, Grammatiker 137. 221. 240. s. 

Lehrpläne. 
Dordracensis S.J. Jac. 195. 204. 211. 

282. 

— s. Brassica. 
Dordracenus s. Arnsberg. 
Dorkens vgl. Thyraeus. 
Dorneus dominus 290. 
Dortmund 466. 

— Communion, ketzerische, 467. 

— Jiirisdiction in, 454. 

— Rath 462. 469. 
Douay 616. 625. 626. 630. 

— Colleg 551. 658. 

— Schüler aus 332. 

— Sodalität 703. 

— Universität 460. 578, 630. 

— Zöglinge aus 691. 
— ' s. Duacensis. 
Dreux 453. 

Dreyfelder, Tiburtius 641. 
Driutius s. Leuwarden. 
Duacensis s. Paber, Jac. s. Douay. 
Duderstadt 705. 

— Katholizismus, Rückkehr zum 738. 

— Mission 659. 
Dudith, Andreas 679. 
Düren 44. 

Düsseldorf, Ketzerschule, 301. 313. 332. 
316. 347. 349. 363. 377. 379. 444. 
448. 686. 698. 736. 

— Bekämpfung derselben, 312. 319. 
323. 397. 398. 402. — Purcht der 
Ketzer 370. Canisius Katechismus, 
eingeführt 736. 791. 

— Zuzug aus 305. 312. 

— Prediger s. Peregrinus Wilich; Rek- 
tor s. Monheim. 

Duisburg, Universität 347. 370. 377. 
378. 379. 402; s. Cassander. 

— schädlicher Einfln.sss derselben 349. 
363 ; tüchtige Lehrkräfte 349 ; star- 
ker Besuch aus Kur-Trier 349. 

Dulken, S. J. Henr. 450. 474. 475. 779. 
780. 

— s. Berg", .Joh. 

Dwerg, Stiftung (Kühl) 301. 


E, 

Ebora 22. 
Ecliter, Adolf 334. 

— Jul. 334. 664. 665. 672 (vgl. Würz- 
burg). 

— Peter 374. 
Echtius, S. J. 627. 

Eder, Georg, kais. Rath 584. 659. 680. 
Edingius, Rutg. 685. 


Deutscjhland — Ferber. 


803 


EfFeren, Joh. 590. 596. 603. 667. 782. 

783. 788. 
Egidius (Köln), S. J. mag. 239. 
Egraont, Grf. 553. 
Eichsfeld 654. 

— Brüder, Zahl der 705. 718. 

— Collegiengründung 610. 636. 

— Dörfer, 5 altgläubige, 705; andere 
gewonnen 713. 718. 

— Eeligionsübung, freie 705. 

— Schulbau 713; Schiile 718. 

— Visitation 685. 688. 
Eichstätt 599; s. Hütten. 

Eickelt, S. .7. Joh. 347. 350. 359. 775. 

777. 
Eindoviensis s. Einholt. 
Einholt, S. J. Georg 293. 294. 317. 347. 

350. 

— S. J. Petr. 80. 182. 451. 779. 781. 
782. 783. 784. 

Eisleb en^ Gönner der S. J. in 316. 

Ekleren, S. J. Wilh. 174. 264. 381. 412. 

Elgardus, Dr. Nie, Theologe des Nun- 
tius K. Gropper 673. 683. 684. 692. 
697. 705. 706. 728. 

Elisabeth (Löwen) 70. 77; soror nostra 
97; s. Maestricht. 

Eller, Casp. 642. 

Ellwangen 12; Kommen der Jesuiten 
erbeten 412. 

Elsass 297. 

— Colleg geplant 715. 
Elten 561. 

Eltmontanus, Joh. 792. 
Eltz, Jac. V., s. Trier. 

— P. ab (Ant. v.) 555. 
Emanuel, S. J. 609. 
Embricensis s. Gerh. Iseren. 
Emmerich 433. 495. 

— Colleg 267. 

— Dechant s. Schilder. 

— Schule u. Schüler 327. 332. 689; 
s. Uranius. 

— Kektor s. Bredenbach. 
England 399. 475. 

— Königin Elisabeth 386. 

— Priester aus 394. 

— Verhandlungen in 520. 
Episcopius s. Bischoping. 

Erasmus 133. 164. 204. 221. 303. 306. 
Erfordiensis s. Weber; lluel. 
Erfurt 341. 654. 728. 775. 

— Colleg geplant 456. 610. 742. 

— Franziskanerkloster 511. 

— Mission 511. 

— Zöglinge aus 692. 

— Weihbischof s. Elgardus. 
Erkelenz, S. J. Adam 784. 
Erjnland s. Cromer; s. Hosius. 


Esbeck, S. J. Ant. v. 622. 784. 
Eschius, Nikolaus 18. 83. 333. 
Essen 466. 494. 528. 

— Aussichten in 447. 464. 794. 

— Beamter 461. 

— Colleg geplant 464. 

— Katholicismus gefährdet 454. 

— Neuerungen verboten 469. 

— Prediger erforderlich 454. 461. 

— Schule 448; s. Diepholz. 
Essendiensis, S. J. Joh. 782. 

— S. J. Henr. 784. 

— S. J. Leonh. 785. 
Etheus, Aggaeus 318. 489, 
Euclid 317. 321. 483; s. Lehrpläne. 
Eusebius, Kii'chengeschichte 213; s. Kir- 
chenväter, griechische. 

Everardus (Herzogenbusch), Magister 

396. 
Everhardi, S. J. Henr. 488. 
Eynatten s. Bolland. 
Eynthouts s. Einholt. 


F. 


Faber, S. J. Aegidius 374. 401. 

— S. J. Jac. 9. 16. 23. 25. 48. 64. 

— S. J. Joh, 552, 781. 785. 

— S. J. Nie. 516. 538. 696. 782—785. 

— S. J. Petr. 1—48. 52. 58. 63. 66. 
106. 112. 121. 124. 136. 143. 163. 
218. 243. 304. 550. 622. 

— S. J. Petr., von Hai b. Brüssel 16. 
23. 25. 50. 53. 55. 58. 80. 112. 

— S. J. Keiner 361. 775. 777. 
Fabianus, Quadrantinus, Eevocationes 

625, 
Fabius, S, J, Jac. 441. 

— S. J. Joh. 363. 425. 429. 441. 775. 
778 . 

— S. J. Greg. 284. 287, 299. 303. 318. 
320. 322. 323. 360. 401. 429. 438. 
449. 627. 774. 776-785. 788. 

— Vorlesungen aus 138. 

Fabricius, Dr. Andr. 593. 614. 630. 771. 

— Henr. 706. 

— Herrn. 480. 484. 707. 788. 789. 

— Theod. 549. 
Fabritius, S. J. Eeyn. 595. 
Fähe, Joh. 311. 

— Petr., Pfarrer in Boppard, dann Je- 
suit 308. 311. 327. 329. 330. 333. 
334. 342, 353. 367. 370. 373. 380. 
401. 404. 453. 496. 507. 613. 

Farnese, Cardinal Alessandro 22.40. 118. 
Felicianus, Bern. 641. 675. 
Felinus, .Tob. 317. 347. 
Ferber, Adam 578. 


Ö04 


Personen- und Örtsregister. 


Ferdinand I. s. Kaiser u. Könige. 
Ferrara 640, 641. 

— Colleg 355. 766. 

— Portschritte 151. 
Perron, S. J. Barth. 63. 66. 
Fiis, S. J. Joh. 782. 783. 
Fineus, S. J. Jac. 694. 777. 
Fischer, Georg 681. 

Flacius, Illyricus 643, Flacianer 679. 

Flander, S. J. Petr, 203. 

Flandern 153. 245. 616. 626. 671. 672. 

— Bildersturm 533. 

Flei, Herrn. 514. 615. 641. 666. 788. 

789. 
Florbacensis, religiosus 140, 
Florentii, S. J. Mart. 439. 450. 505. 613. 

721. 779. 780. 782. 783. 784. 
Florenz 91. 230. 399. 640. 

— Cardinal von 221. 

— Colleg 71. 104. 766. 
Floris s. Goudanus. 
Flörsheim s. Speyer. 
Fonseca, S. J. Petr. 647. 
Fontanus, Petrus 481. 
Forchheim, Jesuiten in 650. 

— Mission 695, Zurückziehung dersel- 
ben 705. 

— Kath 705. 
Forli, Colleg 766. 
Forslerus, S. J. Emericus 676. 
Francus, S, J, Joh. 450, 
Franck, Kasp, 679. 
Francken s. Alardi. 

Franken 604. 636. 695, 705. 712. 

— Nuntius in 684. 

— Priestermangel 627. 

— Schüler 332. 

— Stifter, reiche 605 ; s. Echter, 
Frankfurt 366. 373, 389. 390, 425. 446. 

448. 549. 614. 

— S. Bartholomaeusstift 466. 

— Colleg geplant 412. 

— Gedicht „Die Nachtigall" 555. 

— Ketzer 601. 612; Klerus 511. 

— Königswahl (1562)425. 440. 444. 447. 
476. 

— Messe 354. 524. 530, 534, 542, 601; 
Mission 511, 

— Schüler 332. 

— Stiftsherren 526. 555; s. Weber, s. 
Sutoris. 

— Tag in 432. 597. 601. 
Frankreich 344. 399. 419. 424. 426. 

430, 435. 440. 477. 507. 557. 558. 
624—629. 665. 727. 

— Bischöfe 410. 411. 

— Bund kath. Mächte gegen 418. 

— Collegien 399. 513. 767; Ueberfluss 
an 502. 505. 


Frankreich , Gesandte , an deiitsche 
Fürsten 418. 

— Heer, Rückkehr des deutschen aus 
453. 

— Ketzerverfolgung 628. 631 ff. 

— Könige: (s. Medici) 

Heim-. II. v. 1547—1559, 296. 

Karl IX. 1560-1574, 463. 555. 600. 

627-632. 692. 

Heinr. III. 1574—1589, 627-634. 

692. 696. 705. 

Heinr. v. Navarra 627—634. 

— Kundschafter in 440. 

— Lage d. kath. Kirche 692. — Lehre, 
neue 554. 

— Provinz, franz. 767. 

— Societät, Verbreitung der 53; Fort- 
schritte 367. 

— Zöglinge aus 335, 368. 738, 

— s. Bartholomaeusnacht. Coligny .Paris. 
Frascati 497. 

Freiburg i. Br. 297. 672. 

— Karthäuserprior 622. 

— Kommen der Jesuiten erbeten 690. 

— Schule der Jesuiten 622. 
Freiburg i. d. Schw. 7. 10, 
Freising 582. 584. 

— Administrator s. Ernst v. Bayern. 
Friesland 303. 307. 308. 334. 460. 487. 

488. 497. 513. 528. 616. 671. 696. 

— Bürgermeister aus 651. 

— Collegiengründung 486. 489. 

— Kämpfe in 561. 

— Kreuzbrüderkloster 487. 

— Lage in 516. 517. 

— Mission 536. 545. 

— Statthalter 498. 
Frisius, Suffridus Petri 686. 

— s. Agricola. Boccatius. Gemma. 
Friso s. Snecanus. 
Frondinianus s. Synsigaens. 
Frontius, S. J. Hieron. 781. 
Frouvilla s. Masborus. 

Frusius, Andreas 71. 80. 110. 116. 122. 

123. 
Frusius s. Frisius. 
Fürstenau 519. 
Fuchs, S. J. Joh. 622. 
Fugger, die 396. 626. 

— Frömmigkeit u. Opferwilligkeit der 
690. 

— Georg 518. 

— Eaymund 610. 

Fulda 418. 614. 642. 643. 664. 688. 705. 

— 'Abt Balthasar von Dernbach 1570 
—1606, 590. 591. 595. 599. 612 
—614. 635—637. 641. 643. 647. 651. 
659-661. 664. 666. 669. 67L 672 
—677. 680. 691. 692. 696. 712. 713. 783. 


Ferdinand I, — Goudanus. 


805 


Fulda, Gefangennahme des Abts 713; 
Entsetzung des 718. 

— Standhaftigkeit des Abts 668—672. 
680. 

— s. Schutzbar. 

— Brüder, Zahl der 642, 651. 695. 712. 
718. 738. 

— Colleg geplant 599. 612. 613, 615. 
622. 627 (eröffnet). 641. 650. 668. 
747. 765. — Tumult zur Zerstörung 
des — 738. 

— Decliant s. Windhausen; Decurien 
728. 

— Domkapitel 599. 660. 664. 673— 
676. 680. 689. 

— Franziskaner 613. 

— Hetze gegen die Jesuiten (Adlige 
n. Domkapitel) 660. 661. 664—669. 
680. 689. 696. 718. 

— Kanzler, entlassen 691 ; neuer — 
s. Winkelmann. 

— Lage in 635-637. 651. 671. 683. 

— Rath 691. 

— Schule 613. 636. 651. 695. 

— Seminai'ium 728. 

— Sodalität 703. 712. 718. 728. 738. 

— Thor zu Thüringen und Sachsen 
664. 

— Truppenanwerbung 671. 

— Wendung, günstige 691. 695, 

— Wirren 664. 668, 669. 673. 677— 
680; s. Landau s. Mangold s. Schott. 

Funk, Joh. 140. — 578. 579, 736. 
Furnensis, canonicus s. Lannoy. 
Fürstenberg, Dr. Petr. 235. 262. 


Gabius, Joh. Bapt. 641. 675. 
Gabrielius, Jul. 641. 675. 
Gail, Hofrath Andr. 669. 

— Katharina 444. 

— Phil. 316. 444. 446, 501. 522. 5.^0. 
586. 596. 604. 625. 642. 

Gajus s. Jay. 

Galle, filius 90. 

Galleanus, Bernh. 722. 

Gallus, S. J. Petr. 203; s. Maire. 

Gallo-Flander, S. J. 408. 

Gandia 23. 112. 

— Colleg 54. 56.. 59. 64. 

— Jes. Lehranstalt 111. 

— s. Borgia. 

Gapanus, S. J. Joh. 451. 779. 780. 

Garderen, Pfr. s, Anastasius. 

Geffen, Joh. 276. 277. 300. 309. 319. 

789. 
Geldern 391. 398. 621, 


Geldern, Kanzler s. Nicolai. 

— Ketzer, zahlreiche 330. 

— Niederlassung 329. 332. 

— Statthalter 536. 
Geldria, Theod. de 319. 
Geldriensis s. Bronchorst. Kempensis 

Mathisius. Oeffelensis. 
Gelidoeus, S. J. Mathias 785. 
Geldonia s. Lhoost. 
Gemma, Cornelius 483. 
Genappe 183. 189 354. 
Genepiensis, S. J. Aegidivis 203. 

— s. Busson. Marbais. 
Genf 404. 

Gent 551. 553. 636. 

— B,, designirter, s. Funk. 

— Mich. V. 204. 211. 

— Wilh. 397. 

— Scholaster s. Horst. 
Genua 641. 

— Collegiengründungjbeabsichtigte 129. 

— Colleg 766. 
Genuensis s, Galleanus, 
Georgius (Eora), S. J. 107. 
Geraldus, Ant. 641 . ' 

Gerardi, S. J. Theod. 241, 282. 284. 

286. 289. 
Gerardinus, S. J. Gerh. 362. 775. 777. 

778. 

— S. J. Jac. 307. 

— dominus 290. 
Geraulaus, S. J. Eob. 350. 
Gerking, Jodocus 604. 
Germanus s. Canisius. 

S. Germain 629. 

Gerson, Schriften des 303. 

Gertrudis 97. 

Geseke s. Hagen. 

Geyn, Henr. 293. 

Gildefeld, Joh, 673. 

Gillonius s. Armenteria. 

Girgenti 52. 55. 

Gmunden, Joh. v. s. Canthuniensis. 

Goa, Colleg 768. 

— Jes. Lehranstalt 111. 
Godschalck, S. J. Joh. 778. 
Golterus s. Gouterus. 
Gonsalez, S. J. Egid. 647. 
Güttingen 418. 

— Lage, günstige 424. 

— s. Winkelmann, 
Gotha 552, 
Gouda 499. 

— Bürgermeister s. Stempelius. 
Goudanus, S. J. Mart. 450. 550. 630. 

779. 

— S. J. Nie, 64. 74. 75. 98, 107. 109. 110. 
114. 124. 140. 170. 190. 191. 239. 
240. 288. 294. 296. 357. 358. 363. 


806 


Personen- und Ortsregister. 


367. 370. 371. 376. 377. 380. 381. 

394. 460. 499. 769. 776. 780. 
Gouterus, S. J. Gerli. 200. 203. 361. 

450. 462. 493. 775. 777. 778. 779. 
Govcaerts, S. J. Mart. 148. 156. 165. 

174. 185. 221. 222. 239. 240. 245. 

265. 351 f. 374. 474. 

— s. Vater Merten 186. 

— s. Schwager Dionys 187. 

— s. Schwester Gertrixd 187. 

— s. Brüder Hans u. Jacob 188. 

— s. Verwandte 474. 

— s. Junker 188. 
Govart, Ant. 461. 

Goysson, S. J. Ursmar 200. 201. 238. 
Graminaeus, Theod. 706. 
Gran, Kelchindult 543. 
Granada 482. 

— Colleg 768. 

Granvella, Ant. 396. 397. 399. 406. 

636. 
Gratiaiius, Lektionen 596. 
Graz, Collegiengründung 594. 595. 599. 

600. 

— Colleg 678. 765. 

— Lutheraner^ Schule der 678. 
Gregorius (Rom), S.J. 107. 
Grevenmacher 502. 
Grieclienland 119. 

— Bischöfe 411. 

— Unionsbestrebung 139. 
Grodecky s. Olmütz. 
Groesbeck s. Lüttich. 
Groningen 498. 

— Ketzerschulen 487. 

Gropper, Dechant Gottfr. 279. 462. 
■ 574. 591. 597. 603. 604. 617. 619. 750. 

— s. Vater Gottfr., jülichscherEath, 603. 

— Joh. (zuletzt Cardinal), 18. 33. 59. 
85. 134. 212. 216. 219. 220. 243. 
269. 278. 279. 285. 286. 292. 393. 
296. 298—300. 305, 309. 655. 658. 

— Nuntius Kasp., Auditor der Kota 
219. 406, 427. 480. 582. 591. 622. 
638-640. 647-649. 652—656. 659. 
661. 664—670. 673—677. 680-690. 
694. 703. 715, 792; vor Hinterhalt 
gewarnt 684. 

Grouwershavius, Dr. 227. 
Gubbio, Cardinal v. 221. 

— Colleg 206. 766. 
Guidutius, Lud. 722. 
Guilhelmus (Wien), S.J. 188. 
Guirlandinus, Melchior 641. 
Guise, Hz. V. 555. 627. 
Gunterus s. Gouterus. 
Gruter, Lamb. 669. 

Gurk, Kelchindult 543. 
Gyr, Joh. 564. 


H. 

Haarlem, Official s. Vairleuius. 

— s. Everhardi. 
Habius, Gerh. 788. 
Hactius, S. J. Georg 783. 
Hadamarius, Keinli. 133. 
Haegimonus, Joh. 375. 788. 
Haganus s. Velsius. 
Hagen, Bernh. von 212. 292. 

— Laurenz v. 524. 

— s. Orth, 

Ilagensis, S. J. Phil. 488. 

Haimann, Kasp. 230. 

Haimbach, Bertr. 295. 

ECal s. Faber. 

Halbaverus (Haibauer), S. J. Hermes. 

598. 612. 613. 
Halberstadt, Colleg 623. 

— Dom 542. 

— Zöglinge aus 692. 

Halenius,S. J.Georg 538. 601. 782—784. 

— S.J. Joh. 782. 783. ' 
Halewin, Franz 549. 
Hall, Colleg 765. 

Halver, S. J. Christ. 458. 538. 552". 622. 
642. 743. . 

— Ludolf 423. 

Halveren, Theod. ab 235. 791. 
■ Hambiirg, Gönner in 316. 
Hamelman, Herm. 442. 462. 467. 469. 

473. 474. 478. 479. 
Hammprstein, Wolfg. 639. 
Hammont s. Kalkbrenner. 
Hannonius s. Bastoniensis. Holletus. 
Hardenrath, Joh. 293. 
Harderwyk, Aussichten in 340. 

— Ketzerschule 334. 

T- Kloster, der Societät angeboten 334. 
Harff, Prozess mit Herrn v. 524. 
Harlemius, S.J. Joh. Wilh. 609. 625. 
Hasenbergius, Joh. 32. 33. 
Hasius, S.J. Joh. 267. 363. 451. 538. 

599. 618. 623. 629. 637. 653. 775. 
778-785. 788. 792. 

— S.J. Leonh. 775. 
Hasselanus s. Hasselt. 
Hasselt 534. Calvinisten 538. 

— Joh., Prof. in Löwen, 50. 70. 96. 
142. 204. 

— Nie, Student in Löwen 205. 
Hattstein s. Speyer. 
Haudpoulanus S.J. Phil. 362.433.443. 

775. 777. 
Haupt, S.J. Petr. 220. 230. 241. 270. 
284. 294. 301. 305. 324. 326. 350. 
360. 394. 441. 774. 776. 777. 

— Petr., 541. 
Havechorstius, Joh. 235. 


Goiiterus — Hollancliis. 


807 


Havens, S. J. Arn. 317. 347. 360. 395. 

443. 449. 463. 477. 489. 538. 551. 

569. 573. 574. 589. 590. 599. 615. 

617. 648. 652. 663. 696. 698. 699. 

721. 744. 749. 771. 774. 776-785. 

788. 792. 
HaveniuSj Havius s. Havens. 
Haverus, S. J. Heinr. 700. 727. 
Havius, Henr. 611. 
Hay, S. J. Edmund 443. 636. 692. 

— Patrick 451. 781. 

— S. J. Walter 183. 203. 443. 451. 780. 
781. 

Hebreus s. Isaac. 
Hecquet, Adrian 791. 
s'Heerenberg', Oswald II v. 28. 

— Sohn AVilh. 28. 567. 635. s. Oranien. 
Heiligenstadt 705. 

— Oolleg, gejjlant 738. — Errichtung 
743. 747. 

— Fortschritte 713, 

— Mis.sion 728. 738. 757. 

— Schulbau 728. 

— Sodalität 703. 
Heimbach Petr, 188. 235. 
Held, Mathias 316. 
Heiding, Michael 10. 
Helfenberg s. Albinus. 
Helffenstein, Schweikart v. 592. 
~ Ulr. V. 555. 

Helia.s, Dominikaner 522. 

Hellutius, Joh. 293. 

Helman, Joh. 578. 

Helmensis, Henr. 464. 

Hemburch 344. 

Hemerolu.s (Dachverlies), J. Fran« 225. 

229. 230. 237. 238. 241. 270. 272. 

284. 285. 294. 301. 305. 324. 326. 

328. 350. 360. 367. 382. 395. 398. 

400. 429. 430. 437. 438. 441. 449. 

600. 774. 776. 777. 
Hennegau. 15. 306. 626. 671. 739. 
—- Güter im 592. 

— Kämpfe im 629. 
Henricus, pedellus 275. 319. 
Heptia, S.J. Wilh. 337. 361. 775. 777. 
Herbetius, S. J. Joh. 294. 317. 347. 360. 

390. 775. 776. 777. 
Herbeumont 362, 
Herbimontanus S. J. Joh, 362. 420. 450. 

460. 775. 777. 778. 779. 
Heresbach, Ludger 292. 341. 342. 346.448. 
Herhema, Theophilus ab 406. 427. 
Herkensis, S. S. Henr. 781. 
Herl s. Bardwick. 
Hero, Alb. 675. 
Hervetus, Gentianus 675. 
Hertogenbusch 92. 280. 281. 306. 382. 

395. 548. 598. 


Hertogenbusch, Fastenpredigt 541. — 
Oellitenkloster, Aussicht der S. J. 
auf 395. 

— Rente auf die Stadt 700. 

— Schule 698. 

— Studenten 286. Zöglinge aus 330. 
332. 395. 

— s. Buscoducensis. Dielem. Langeveldt. 

— Eath, 395. 

— Bürgermeister 347. 

— B. s. Sonnius. 

Hervianus, S. J. Thomas 451. 505. 781. 

Hesdin 612. 

Hesseis, Dr. Johann 508. 

H:essen 515. 635. 636. 742. 

— Jesuit, Ehrung- eines 743. 

— Landgraf Ludw. 1567—1604, 660. 
685. 

— Landgraf Phil. 1567-1583, 582. 611. 

— „ Wilh. IV. 1567-1592, 660. 
665. 673. 685. 

Heusenstamm, Wolfg. v. 334. 

— Sebastian s. Mainz EB. 

Hezeus, S. J. Arn. 148. 149. 156. 173. 

174. 176. 178. 179. 181. 183. 189. 

195. 197. 206. 221. 258. 293. 294. 

538. 625. 635. 
Hezius, protonotarius Theod. 29. 32. 

77. 124. 
Hionen, Petronella v. d. 96. 
Hieronimus, Uebersetzung der Sprüche 

Salomons 213. 
Hildesheim 542. 

— B. Burchard von Oberg (1557—73) 
464. 465. 468. 462; s. Ernst von 
Bayern. 

— Bilderstürmer, bestraft 542. 

— Karthäuserprior 12. 

— Zwist des B. mit der Stadt 464. 
Hillesheim, Ludw. 687. 
Hilwardeshausen 434. 

— Propst Jodocus in 434. 
Hinsberg, S. J. Joh. 317. 500. 
Hirschberg i. W. 750. 
Hirzhorn, Gottfr. 549. 
Hirzinus, S. J. Nie. 775. 776. 
Hispanus s. Gonsalez, Natalis, Kiera. 
Hittorp, Goddert 262. 295. 301. 324. 

348. 386. 387. 475. 485. 522. 596. 
Hoefft s. Haupt. 

Hodegianus, S. J. Eob. 317. 347. 
lioekesthaven s. Hückeswagen. 
Hoffaeus, S. J. Paal 587. 591. 
Holland 196. 334. 499. 626. 671. 

— Abfall des grössten Theils von 693. 

— Gefahr für 616. 

Holland, S. J. Henr. 363. 776. 778. 

780. 
HoUandus s. Goudanus. 


808 


Personen- und Ortsregister. 


Hollanus s. Holland. 
HoUetus, S. J. Ant. 408. 776. 
Holonius, S. J. Gregor 60. 165. 

— S. J. Joh. 348. 350. 505. 775. 778. 
Holstein-Schauenburg, Ant. v. 565. 715. 

— Herrn, v. 565; s. Köln EB. 
Holthusen, Theod. 792. 
Holtz, Joh. V. 190. 
Homburg s. Brendel. 

de Hontde s. Huntley. 

Hoorn, Graf 553. 

Hopper, Joachim 488. 498. 499. 

Horaz 318. 321; s. Lehrpläne. 

Horst s. Coemans. 

Hottaeus s. Hottenus. 

Hosius, Jac. 308. 

— Cardinal Stanislaus, B. von Erm- 
land 140. 351. 370. 412. 470. 507. 
560. 583. 595. 623. 

Hottenus, S. J. Goswin 294. 324. 325. 
326. 361. 443. 774. 776—778. 792. 
Houstius, Joh. 353. 417. 
Houtem, Goswin 293. 
Hovius, Heinr. 489. 
Hoya, Joh. v. s. Münster, Osnabrück. 
Hoywodus, S. J. Casp. 546. 
Hoywodus s. Anglus. 
S. Hubert, Abt von 316. 318. 
Huberti, S. J. Jac. 183. 

— S. J. Joh. 183. 

S. Huberte, S. J. Wilh. a 781. 784. 785. 

Hückeswagen, S. J. Eberh. 589. 650. 785. 

Hugenotten 453; s. Piles u. Roche- 
foucauld. 

Hünfeld, Versammlung zu 599. 

Huettingius, Gerh. 481. 484. 788. 

Hungarus s. Sbardellatus. 

Hunnaeus, Augustin 636. 

Hunsrück 344. 

Huntley, Lord 489. 490. 

Hurtado, Franz, Graf von Monte Acuto 
583. 587. 602. 

Huting, Gerh. 317. 318. 340. 

Huttea (Hotteau) s. Hottenus. 

Hütten, S. J. Casp. 601. 

— Moritz v. 163. 
Hutter, Jac. 725. 789. 
Huy 538. 

Huyssius s. Suadorpen.sis. 
Hymmen, dominus de 284. 
Hypocrates, Lection aus 482. 

I und J. 

Jacobus (Verdun), S. J. 517. 
Jacobaeus, S. J. Joh. 362. 775. 777. 
Jacomina 97. 
Jajus s. Jay. 
Japan 248. 


Japanus s. Gapanus. 

Jay, S. J. Claudius 1. 2. 11. 12. 19. 25. 
38. 40. 79. 81. 83. 84. 153. 160. 162. 
163. 175. 176. 

Iburg 429. 440. 

Jena s. Wesenbeck. 

Jerusalem 119. 

— Patriarch von 411. 

Jesuiten s. Abergassei', Achillis, Adami, 
Adler^ Adriani, Aegidius, Alardi, Al- 
lerdingius, Alfonsus, Aloisius, An- 
gelo, Anglus, Antonii, Antonius, Ant- 
werpia, Aquaviva, Aragonius, Araoz, 
Armenteria, Arnoldi, Arnoldus, Arns- 
burgensis. Asten, Auer, Augerius, 
Avant, Avellane da, Bachez, Bacelius, 
Bacrelius, Bader, Baluih, Barner, 
Basilicus, Bastoniensis, Behem, Be- 
mius, Berg, Berkelius, Beyer, Biem, 
Blyssem, Blitterswick, Bobadilla, Boc- 
catius, Bodenhausen, BoUand, Bor- 
gia, Boxtel, Brassica, Braun, Bri- 
lanus, Brixensis, Brixius, Broegel- 
mans, Broet, Brunkhorst, Brunswic- 
censis, Bruxellensis, Busaeus, Busco, 
Buscoducensis, Bussen, Calibius, Oa- 
loranus, Calsa, Cameracensis, Cani- 
sius, Capella, Capumsachus, Carolus, 
Ca.stellanus, Bastorius, Charlart, Cha- 
teau, Co«;tor, Coffermann, Colonien- 
sis, Columnensis, Coningus, Oonradi, 
Cordubensis, Cospeanus, Coster, Cou- 
dretto, Oriminalis, Custerus, Cuvillon, 
Dalmensis, Dels, Dionantensis, Diony- 
sius, Dominec, Dordracensis, Dorkens, 
Dulken, Echtius, Egidius, Eickelt, 
Einholt, Eideren, Emanuel, Erkelenz, 
Esbeck, Essendiensis, Everhardi, Fa- 
ber, Fabius, Fabritius, Fähe, Ferren, 
Fiis, Fineus, Flander, Florentii, 
Fonseca, Forslerus, Francus, Fron- 
tius, Fuchs, Gallus, Gallo-Flander, 
Gapanus, Gelidoeus, Genepiensis, 
Georgius, Gerardi, Gerardinus, Ge- 
raulaus, Godschalck, Gonsalez, Gou- 
danus, Gouterus, Govaerts, Goysson, 
Gregorius, Guilhelmus, Hactius, Ha- 
gensis, Halbaverus, Halenius, Halver, 
Hai'lemius, Hasius, Haudpoulanus, . 
Haupt, Havens, Haverus, Hay, Heme- 
rolus, Heptia, Herbetius, Herbimonta- 
nus, Herkensis, Hervianus, Hezeus, 
Hinsberg, Hircinus, Hodegianus, Hof- 
faeus, Hollandt, Holletus, Holonius, 
Hottenus, Hoywodus, Huberti, S. 
Huberte, Hückeswagen, Huttea (Hot- 
teau), Iseren, Jacobus, Jacobaeus, 
Jay, Joannes, Kannengiesser, Kem- 
pensis, Kessel, Kremer, Lamberti, 


PloUanus — Jülich. 


809 


Lannoy, Lapidanus, Laiirentius, Lay- 
nez, Ledesma, Lentiihis, Leodiensis, 
Leonis, Leon, Lhoost, Lierre, Lim- 
burg, Liner, Linoniensis, Lips, LoeiF, 
Loppersum , Lotharingus , Lotzius, 
Loyola, Ludovicus, Luillerius, Lul- 
linck, Lyndius, Macherentintis, Ma- 
dius, Madridius, Magius, Maire, 
Maldonatus, Manareo, Marbais, Mar- 
cellus, Marchiensis, Martaigne, Mas- 
borus, Massetus, Mechliniensis, Me- 
gensis , Meinertzhageii j Melander, 
Mengius, Menitis, Mercator, Mercii- 
rian, Michaelis, Miniitius, Miron, Mo- 
litor, Montibtxs, Montiniensis, Müntz, 
Nfidal, Neiicleoporitensis, Nicolaiis, 
No, Nova Fabrica, Novesiensis, 
Obels, Oeifelensis, Olandus, Olave, 
Oliveritis, Oranus, Orschot, Otteus, 
Oviedo, Palm, Paludanus, Papius, 
Paraxylus, Paybruk, Pelletarius, Pel- 
tanus, Pesch, JPetrarca, Pharao, Poen, 
Pogius, Polanco, Pollenen, Populus, 
Possevino, Posteil, Princeps, Quercu, 
Questonberg, Redling, Keneri, Reytz, 
Kheidaniis, Rhetius, Eibadeneyra, 
Richard, Riera, Rivaliensis, Rivulus, 
Robotradius, Rochefort, Rodi-iguez, 
Romanus, Rüben, Ruel, Ruethius, 
Rupelius, Salmeron, Sauer, Scherer, 
Schilling , Schipman , Schonhovius, 
Schorichius, Scotus, Seff, Septi, Siben, 
Siculus, Silvius, Sinacensis, Skxsius, 
Snecanus, Somalius, Spey, Spremon- 
tanus, Stalenius, Stelant, Strada, Syl- 
vanus, Sylverrous, Synsigaeus, Tac- 
quet, Taurinus, Textor, Testorius, 
Tliyraeus, Thomas, Thomasius, Ti- 
lanus, Tilia, Toledus, Tornacensis, 
Trenceus, Trigosius, Turrianus, Val- 
henburch, Vecken, Velroux, Velte- 
rus, Venradensis, Victoria, Vienna, 
, Villarius, Vinck, Vindianus, Viola, 
Volkius, Vos, Wadensis,Wansin, Wil- 
helm, Wischawen, Xaver, Ximenez, 
Zacharias, Zanthenus. 

Ijlst, Schule zu, 516. 

Illyricus s. Flacius. 

Ilsung, kais. Commissar Achilles 738. 

Indien 19. 32. 54. 114. 248. 649. 

— Berichte 45. 768. 

— Fortschritte 48. 58. 154, 

— König s. Priester Johannes. 

— Reliquientransport nach 509. 649. 

— s. Goa. Xavier. 

Ingolstadt 170. 175. 179. 180. 190.193. 
239. 291. 297. 330. 374. 380. 441. 

— Artistenfacultät, fast ganz jesuitisch, 
588. 592. 595. 


Ingolstadt, Colleg 268. 282. 765. 

— Ketzer 358. 

— Lage günstige 620. 

— Schule 12. 160. 491; theol. Uebun- 
gen 665. 

— Sodalität 703. 

— Universitätsreform 412. 
Innsbruck 12. 354. 470. 533. 538. 592. 

598. 606. 614. 622. 626. 631. 640. 
650. 675. 681. 

— Colleg 268. 352. 373. 400. 

— Fortschritte 412. 

— Lage in 351. 

— Schule 352. 

— Sodalität 703; s. Lannoy. 
Inquisition s. Theod. Hezius. 
Insulensis s. Tacquet. 
Jodoigne s. Geldonia. Lhoost. 
Johannes dominus 13. — magister 46. 90. 

— Der Priester — sagenhafter König 
von Indien oder Aethiopien (Abes- 
sinien) 141. 154. 

Joannes (Köln), S. J. mag. 239. 
Jonas, Prophet 482. 
Ippecolsga (Friesland) 189. 488. 
Isaae, Joh. 204. 209. 219. 235. 639. 

— Steph. 639. 659. 663. 
Isenburg, EB. Joh. V. v. s. Trier. 

— Lixdw. v, 564. 

Iseren, S. J. Andr. 80. 82. 93. 102. 103. 
106. 107. 112. 114. 120. 129. 131, 
134. 142. 145. 149. 151. 153. 162. 

— S. J. Gerb. 333. 361. 429. 433. 775. 
776. 777. 778. 

Isselt, Michael ab 630. 

Italien 74. 83. 119. 121, 241. 558. 641. 

— Berichte 115. 766. 767. 

— Bischöfe 410. 

— Fortschritte 141. 

— Pfründen in- und ausserhalb 659. 

— Societät, Verbreitung der 53. 58. 139. 

— Städte 129. 

— Zöglinge aus 608. 

Italus s. Paleologus. Palmius. 
Judas, Leo 213. 
Jülich 398. 425. 499. 

— Hz. Wilh. V 1539-1592, 299. 301. 
305. 349. 365 426. 442. 444. 446. 
462. 464. 467. 476. 496. 514. 518. 
521. 531. 543. 549. 554. 561. 594. 
654. 664. 665. 686. 735. 749. 791. 

— Tochter des — 594. Hz, Karl. Friedr. 
680. 

— Kanzler s. Vlatten. Praeceptor s. Gra- 
minaeus. Landdrost s. Binsfeld. 

— Rath 454. 603. 

— Ketzer 330. 467. 554. Prediger ver- 
trieben 299. 598. 680. 

— Kirchliche Bedürfnisse 686. 


810 


Personen- und Ortsregister. 


Jülipli, Keligionsneuerungen 791. 

— Societät, in die Länder des Herz. 

eingeführt 654. 755. 
Juliacensis s. Kremer. Mercator. 


Justus, Lieentiat 623. 


K. 

K vgl. auch C. 
Kärnthen 600. 
Kaiser und Könige: 

— .Pippin 499. Karl d. Gr. 410. 499. 

— Karl V. 1519—1556, 2. 9. 15-19, 
32. 40—44. 58. 70. 71. 213. 240. 
257. 316. 580. 609. 

Tochter Maria u. Johanna 2. 42. 
Hofrath s. Böcklin; Vicekanzler s. 
Held. 

— Ferdinand 1. 1531—1558. 12. 32. 40. 
175. 265. 293. 354-357. 444-459. 
469. 470. 476. 525. 580, 609. 670. 
Gunst desselben 183. 191. 222. 239. 
243. 250. 256. 257. 352. 459. 

— Maximilian IL 1564—1576, 32. 264. 
266. 440. 446. 447. 459. 476. 524-526. 
551—555. 580. 583. 590. 594. 597. 
603. 609. 660. 668—670. 673-680. 
683. 689—692. 696. 705. 

Gem. Maria 590. 593. 609. 654. Ein- 
wirkung auf dieselbe 668. 669. 
Beichtvater s. Oordubensis. 

— Kudolf II 1576—1612, 726. 731. 736. 
738. 741. 749. 751. 

Kaiserswerth 574. 

— Gefängniss 696. 

Kalkbrenner, Karthäuserprior Gerh. 3. 

4. 6. 12. 14. 18. 46. 48. 56. 59. 63. 

65. 70. 80. 83. 91. 92. 104. 107. 115. 

133. 144. 146. 151. 193. 220. 225. 

251. 255. 256. 260. 263. 264. 268. 

269. 272. .383, 461, 658, 763. 
Kampen 318. 

— Pfarrer s. Etheus. 

Kaniis, Wendelina 85; s. Canisius. 
Kannengies'ser, Gottfr. 248. 

— Henr. 550. 583, 586, 604, 

— Katharina 164. 237. 248. 

— Petr. 248. 

— S. J. Petr. 15, 21, 26. 37. 38. 42. 
43, 89, 93, 99, 101, 143, 147. 243. 

Karl V. s. Kaiser u. Könige. 
Keill s. Manderscheid. 
Kempensis, quidam fr, 700 
Kempensis s, Posch, Ververius, 
Kempis, Dr. Joh. 397. 419. 465. 467. 

651. 711. 
Kerssenbroich s. Paderborn. 
Kessel, S. J. Hubert 784. 
'— S. J. Leorill., passim. 


Kessel, S. J. Sebast. 622. 783. 784. 

Kosten, Mathias 293. 

Ketten, Allieit v. d. 454; s. Catena. 

Khuen v. Belasy s. Salz;burg. 

Kilianus dominus 130. 

Kirchoft", Benedikt 317. 

Kiebitz, Wilh. 520. 530. 555. 

Knüringen, Joh, Egolph, B, v. Augs- 
burg 650. 

Koblenz 342. 343. 353. 357. 371. 372. 
374. 375. 378. 417. 598. 613. 614. 
757. 

— S. Oastor 344. s. Ley. 

— Cistercienserinnenkloster 744. 

— Colleg geplant 614. 616. 743., Colleg 
747. 757-. 

— S. Florin 673; s. Gildefeld. 

— Mission 743. 

— Naturanlage der Einwohner 343. 356. 

— Eath. 344. 

— Schule 752. 757. 

— Sodalität 743. 747. 757. 758. 
Köln s. Ooloniensis. 

— Adler, Haus zum 386. 

— Aristotelica jjlatea s. Stolkgasse. 
-^ Arnienunterricht 302. 

— Auswärtige ausgeschlossen 725; s. 
Geusen, 

— Bettelorden 252, 790, 

— Bücher, Verkaufplatz für 295. Bü- 
chercensur 442. 453. 499. 791. 

— Bürgermeister 327.392.477.521. 550. 
574. 580-582. 602. 735. 741; s. Ach, 
Betzdoi-f, Brauweiler, Gail, Haimbach, 
Hittorp, Kannengiesser. Lyskirclien, 
Maes, Mülheim, Pilgrum, Pyl, Rhetius, 
Siegen, Sudermann. 

— Burgmauer 8. Einl. S. XXVI. 

— Bursa nova 762. 

— Collegium Swolgianum 746. 750. 752. 

— Diakonen, protestantische 607. 

— Dilles 275. 276. 319; s, Maria ad 
Gradus. 

— Dominikanerstrasse 746. 

— Druckereien 623; s. Birkmann, Ca- 
lenius, Gholinus, Quentel. 

— Ehrenwein 756. 

— Eigelstein 188. 

— Erzbischöfe, Herrn. V. v. Wied 
1515—1546, 9. 11. 14. 19. 24. 41. 
59. 70. 459. 461. 475. 

Adolf v. Schauenburg 1546—1556, 
83. 85. 197. 213—217. 252. 255— 
258, 267. 282. 563. 564.606.612. 762. 
Anton V. Schauenburg 1556 — 1558, 
282. 298. 300. 305. 311. 312. 715. 
- Joh. Gebh. v. Mansfeld 1558—1562 
292. 296. 300. 31L 316-319, 325. 
337. 339. 342. 346. 348. 351. 355. 


Jülich — Köln. 


811 


363-369. 376. 378. 380. 382—387. 
397. 400. 407. 409. 413. 416. 419. 
429. 422. 425. 428. 430—436. 441— 
447. 454. 461, 

Konkubine n. Kinder desselben 364. 
Köln, E r 54 b i s c h ö f e , Friedr. IV. v. Wied 
1562-1567, 298. 436. 444-449. 454. 
459-461. 467. 475. 476. 500. 509. 
524. 525. 549. 550. 552. 566. 
Salentin v. Isenburg- 1567—1577, 
553. 556. 561. 564. 565. 568. 574. 
578-581. 591-593. 612. 613. 618— 
620. 653. 673. 674. 683. 695. 703. 
Gebh. Truchsess v. Waldburg- 1577— 
1583, 533-587. 565. 567. 714. 726. 
730. 731. 736. 741. (EB.), 746-751. 
Ernst V. Bayern 1583—1612 s. Bay- 
ern. AValil, erfolglose ßemülmngen 


um, 


714. 


Kanzler 297. s. Burkard s. Hagen. 

Koadjutor s, Adolf von Scliaumburg. 

Offizial 420 s. Kempis. 

Siegler s. Gyr, Heresbach, Sander, 

Tiscbius. 

— W e i h b i s e h o f 297., kein — 562.563. 
s. Billich. 

Theobald Craschel 439. 564. 578. 

589. 663. 789 

Nopel, Job. 20. 39. 46. 85. 198. 247. 

298. 697. 788. 

Pennar, Job. 298. 413. 414. 562. 

Wilich, Quirin v. 8. 

— Fastnaclit 530. 545. 547. 559. 560. 
580. 710. 716. 721. 

— Frauenklüster 709. 733. 734. 

— Galgen 501. 

— Geist, Haus z. h. 700. 

— Gericht, hohes, Greve s. Brauwellor. 

— Gewaltmeister 578. 

— Geusengefahr 535. 537. 549. 553. 
554. 560. 569. 574. 577. 580. 583- 
586. 590-593. 597. 602-604. 606 
611-613. 619. 620. 624. 626. 629. 
630. 634. 635. 641. 642. 652. 654. 
657. 660. 670. 671. 

— Häuserlisten 560. 568. 574. 575. 593. 
604. 618. 619. 635. 655. 

— Ileiligthumsfahrt 532. 

— Herdinger Hof 190. 

— Hungersnoth 611. 

— Jesuitencollegium, Almosen 
324. 

Andrang von Studenten 286. 337. 

339. 411. 

Aufruhr im 308. 

Axiswanderung aus dem Tricorona- 

tura 752 s. UniA'ersität. 

Bedeutung des Kollegs 282. 301. 

305. 311. 333. 340. 377. 379. 386. 


556. 571. 580. 584. 585. 605. 606. 

647. 648. 654. 655. 683, 685. 687. 

694. 697. 699. 702. 703. 717. 763. 
Köln, Jesuitencollegium, Berichte 

761.' 762. passim. 

Beschreibung desselben 527. 

Bestätigung, durch EB. und Kath, 

noch nicht erfolgt 325. 655. 

Beziehiingen zum Itath s. Stadtrath. 

Bibliothek 389. 

Bursen (Stiftungen) sechs im 369. 

Deklamationen 786. 

Erholungsplatz 474. 479. 

Ermordung dreier Jesuiten 696. 

Portschritte 113. 147. 181. 197. 214. 

217. 220. 224. 243. 827. 329. 332. 

834. 335. 339. 342. 344. 346. 350. 

354. 375. 390. 413. 418. 424. 441. 

444. 446. 447. 449. 452—454. 459. 

466. 474. 489. 494. 508. 524. 537. 

544. 547. 605. 622. 651. 701. 713. 

728. 746. 762. 

Grammatik, jesuitische 327. 

Häuser, gemiethete u. gekaufte 8. 19. 

25. 41. 155. 156. 161. 302. 305. 322. 

328. 330. 332. 337. 454. 460. 461. 

468. 656. 699. 700; Ueberfüllung 311- 

Kapelle 710. 716. 725. 735. 736. 

741. zu klein .731. 

Collegiengründung, abweichend von 

den Regeln des Ordens 263. 272. 

584 ff. 

Convictoristen 298. 299. 305. 315. 

335. 354. 858. 868. 377. 381. 398. 
I 489. 492. 499. 521. 529. 544. 556. 

562. 576. 617. 694. 698. 701. 706. 

713. 729. 730. 752. 

Lehrpläne, Verbreitung der, unter- 
sagt 483. 

Mitglieder (Zahl etc.) 106. 107. 110. 

121. 123. 124. 126. 135. 145. 155. 

161. 181. 182. 199, 202. 204. 214. 

238. 247. 259. 260. 272. 282. 302. 

305. 339. 340. 347. 859. 380. 381. 

393. 401. 407. 413. 422. 430. 449. 

453. 460. 468. 477. 489. 492. 499. 

506. 512. 520. 527. 540. 544. 556. 

570. 572. 576. 650. 651. 695. 697. 

700. 704. 706. 711. 718. 717. 721. 

727. 728. 737. 738. 741. 744. 747. 

750. 756. 762; Verzeichniss der 774 ff. 

Probationshaus 332. 418. 499. 556; 

s. Trier. 

Refectorium 418. 

Regeln, Einführung der 325. 

Schüler 301. 303. 308. 309. 312. 316. 

320. 324. 327. 832. 336-339. 858. 

368. 375. 377. 381. 382. 893. 894. 

398. 401. 407. 429. 443. 466. 468, 


812 


Personen- und Ortsregister. 


473. 478. 499. 500. 521. 528. 617. 
652. 658. 697. 707. 714. 721. 728. 
730. 731. 744. 747. 750. 752 5 höchste 
Zahl 698. 701. 
Köln, .Tesuitencolleg-ium, Sodalität, 
marianische 703. 706. 708. 718. 719. 
721. 729. 730. 739. 744. 
Theologisches Colleg 299. 300. 439. 
442. 448. 481. 482. 500. 652, 658. 
Tracht 458. 

Trennung der Brüder u. Convicto- 
risten 332. 339. 350. 371. 377. 380. 
400. 418. 478. 491. 544. 556, 562 
580. 

Verfolgung 29. 31. -315. 
Verhältniss zu den Nuntien s. Ca- 
stagna, Conimendone,Groppor, Portia. 
Zulassung der Societät 407, 461. 655. 
747. 
Zusammenwohnen 325. 

— Johannisstrasse 419. 454. 573, 741. 

— Isenburger Hof 174. 

— Judenkirchhof 501, 

— Jurisdiktion, geistliche 565. 

— Ketzer 364- 366. 445, 462. 464. 473. 

476. 478. 481. 489. 494. 495, 507. 
514. 526. 536. 549. 556. 566. 577. 
607. 791, Aufenthalt, untersagt den 
388; Aufruhr 746; Ketzerkataloge 
s. oben Häuserlisten; s. Geusen. 

— Kirchen und Klöster, Anzahl 
der 532, 

S. Achatius 237. Uebernahme von 

747. 749. 751. 

S. Agatha 189. 763. 

Allerheiligen 306. 

S. Andreas 78. Propstei 157; Dech. 

s. Schwelgen. 

S, Aposteln 8. 210. 524; Dech. s, 

Wijjpernjann; Stiftsherren s. Gyr, 

Augustiner 298. 319, 

S, Christoph 500, 

Dom 21. 341. 425, 431. 559. 562. 577, 

698. 701. 726. 739, 745, Protestanten 

im Kapitel 475. 564. 565. 593, Propst 

s. Braunschweig - Lüneburg; Dech, 

s. Sayn- Wittgenstein s. Wied s, Hol- 

stein-Schauenburg; Subdekans, Mans- 

feld s. Isenburg; Stiftsherren 461, 

477. 521. 534, 564. s. Wied s. Krichin- 
gen ; Domprediger s. Dionysius s, 
Khetius. 

Dominikaner 9. 18. 56, 63. 91. 106. 

111, 113, 132, 135. 142. 145. 157. 

174. 574, s. Geifen; Provinzial s. 

Pesselius; Prior s. Smeling. 

Franzislianerkloster 425, 

S. Georg 292, 

S. Gereon 112. 324. Dech. s, Isen- 


burg s. Rheineck; Schol. s. Gropper 
Gottfr.; Stiftsherren 10. 13, s, Bard- 
wik s, de Busco s. Ferber s. Sutoris, 
Köln, K i r eil e n und K 1 ö s t e r, S, Ger- 
trud 284. 524. 
S. Jacob 545 s, Wissel, 
S. Ignaz 144. 292. 490, 
S, Johann in Curia 500. 
Karmeliter; Provinzial s. Billich. 
Karthcäuser 3. 10, ,12, 34. 18, 22. 
25. 26. 37. 39, 43. 53. 63. 65. 78. 
85. 144. 154. 161. 168. 181. 243. 
293, 380, 431; Prior s, Kalkbrenner; 
Mönch s. Daniel. 

S, Kolumba 20; Pfr. 617 s. Blank- 
fort s. Novimola; Kirchmeister 295, 
S. Laurenz 254. 255; Pfr. s. Ver- 
verius. 

S. Lupus 190. 289. 296. 326. 328. 
716; Pfr. s. Lepp. 
Maria Ablass 689; Pfr. s, Isaac. 
Maria ad Gradus 262. 466. 468. 474, 
475. 478. 495. 509. 574. 579. 596. 
618; Dech. s. Gropper, Gottfr, 
Maria Himmelfahrt 201. 238. 
Maria im Kapitol . 9. 15. 120. 524, 
530. 531. 539. 545. 559. 566. 567. 
577, 652, 698. 701. 710. 716; Kirche 
der Kaufleute 524. 
Maria Lysldrchen 495, 521. 545, 659 ; 
Kirche der Schiller 531. 
Maria Magdalena 478, 495, 
Maria im Pesch 275. 319. 
Kl. Martin, Pfr. s. Catena; Schule 
327. 

S, Mauritius 296; Pfr. 323. 
S, Maximin 15, 144. 460. 
S, Michael 15. 

Minoritenkloster 480, 485. 573. 574. 
596. 603. 618. 619. 637. 667. 
Nazareth 15. 80. 144 s. Eepelmont, 
S, Paiitaleon 386; Abt s. Mülheim. 
S. Peter, Pfr. s. Halveron. 
S. Paul 157, 161, 198, 
S. Servatius 342. 346. 348. 349. 420. 
423. 425. 741. 

S, Severin 112. 579. 596; Propst s. 
Funk; Dech. s. Tischius, 
S. Ursula 15. 112. 161. 168. 174. 
178, 181. 189. 194. 202. 211. 239. 
258. 292. 341. 367. 427. 428. 430— 
432, 435. 441. 443. 445. 448, 449. 
454. 465, 489. 490. 493. 495. 507. 
508. 513. 521. 545. 577, 698, 701. 
710, 716. 728, 763; Äbtissin s. 
Lupfen; Stiftsherren 443; Goldene 
. Kammer 156. 183. 348. 386. 436, 728. 

— S. Vincenz 296, " . 

— Weisse Frauen 15. 


Köln. 


813 


Köln, Klerus 19. 20. 22. 41. 70. 574. 
577. 618. 636. 715; Stimmung ge- 
gen den 202; Unsittlichkeit des 732 
—734. 

— Konventikel 607. 

— Kriegsnoth 202. 214. 224. 477. 549. 
625. 

— Lage in 348. 359. 363. 366. 371. 
387. 475. 521. 527. 562. 563. 568. 

— Lilie, Haus zur 455. 458. 546. 700. 

— Marzellenstrasse 746. 750. 

— Maximinstrasse, Burse in der, s. Cu- 
cana, Tricoronatum unter Universität. 

— Niederich, Schrein 314. 455. 

— Pacificationstag 722. 730. 731. 736. 

— Partikularschule 243. 

— Pest 211. 214. 216. 236. 237. 238. 
492. 494. 499. 500. 507. 527. 556. 
557. 698. 701. 706. 707. 713. 734. 
738. 753. 757. 763. 

— Pfarren 9. 560. 568. 575. 659. 

— Pfarrer 478. 574. 610. 614. 617— 
619. 634. 641. 747; s. Kirchen. 

— Priestermangel 322. 328. 

— Privatschulen (Winkelschulen) 514. 
529. 537. 707. 735; Abschaffung der 
725. 

~ Prozessionen 422. 500. 510. 532. 537. 

547. 549. 737. 

— Proviuzial-Oonzil 148. 156. 246. 568, 

— Quattermarkt (Forum cothurnicum) 
376. 

— Reformirte Gemeinden (niederlän- 
dische und deutsche) 602. 

— Eeliquien 3. 119. 532. 

— Remund, Haus 190. 564. 

— Rentkammer 301. 

— Rom, deutsches 302, 

— Schindanger 501. 

— Schöffen 438. 496; s. Lyskirchen, 

— Schmierstrasse 573. 

— Schulen (Stifts- und Pfarr-) 484. 514. 
529. 530. 544. 561. 586. 707. 

— Sechsmänner 573. 

— Seminar , erzbischöfliches , geplant 
696; Einl. S. XXX. 

— Stadtrath 18-20. 24. 41. 177. 242. 
257. 258. 262. 273—276. 277. 279 
—281. 282. 290. 295. 300-302. 304. 
309. 314. 327. 332. 334. 337. 338. 
340. 347. 348. 354. 357. 363. 366, 
370. 378. 383. 387. 400. 406. 407. 
426. 427. 432. 441. 444. 461, 463, 
464. 468, 474-476. 509. 514, 520. 
522. 523. 526. 529, 532. 536, 544, 

548, 549. 556. 560-562. 574. 575, 
580-582. 585, 586, 590—593. 596. 
597. 617. 618, 635, 648, 654, 656, 
659. 667. 694, 696, 697. 700, 703. 


711. 715. 726. 730. 736. 747. 749. 
756, Stadtsekretär s. Weber. 
Köln, Stern, Haus z, 455. 458. 699, 
700, 

— Stiftsherren, 706. 724; zum Unter- 
richt verpflichtete 657. 661. 

— Stolkgasse 174. 490. 

— Syndicus s, Schulung. 

— Tirmherren 560. 569. 

— Thurmmeister s. Littich. 

— Universität. 

Allgemein 8. 11. 19, 20—26. 41. 
60. 66. 149. 157, 161. 177. 183. 206. 
261. 277. 282. 294. 300. 303. 308. 
309. 318. 348. 375. 377. 383, 408, 
409, 415. 439. 480. 500. 511. 536, 
537, 549, 553, 558, 569, 572. 573. 
574. 577, 578. 587. 588. 589. 596. 
603. 618, 630. 638, 653, 655. 659. 
665. 668, 697. 707. 714. 715. 722. 
725, 730, 739. 745, 746. 774 ff, 
Reformen 208, 563, 566. 568, 661. 
668. 715. 730. 

Ausschliessung von den akademi- 
schen Graden 586, 790, 
Disputationen 297, 324; s, Quodli- 
beticae, 
Facultäten : 

Artisten 194. 319. 398. 418, 586. 
599. 618, 655. 657, 661, 666, 667. 
697. 701. 715. Decane 788. 
Bursen : 

Oucana 20. 132. 164. 188. 189. 190, 
197, 213. 242. 262. 301. 309. 313 
(eingegangen); s. Leichius, 
Laurentiana 20. 79, 182. 292. 301. 
317-319. 324. 388. 418. 425. 456. 
461. 484. 488. 500. 513. 514. 521. 
528. 544, 573. 579. 586. 589. 592. 
611. 616. 651. 655. 667. 699. 701. 
714. 722. 788. 789 ; Regens, s. Tongern. 
Montana 4. 8. 9. 20. 23. 26. 79. 
130. 261, 292. 301. 309. 311. 317. 
319. 324. 326, 340. 384. 398. 425. 
456. 484. 500. 513, 514, 521, 528, 
530, 544. 547. 573, 579. 585. 592. 
611, 615. 616. 651. 655. 697. 711. 
714. 722. 746; Regens s. Kremer. 
Tricoronatum 194. 220. 237. 238. 
242. 249. 261. 262. 273—280. 282. 
294. 301, 309, 311, 314, 317. 318, 
324 (Collegium novum), 328, 332, 
375, 383, 389. 393, 401, 413, 419, 
454, 455, 458. 460. 465. 466. 484. 
500. 513. 514. 528. 536. 573. 579. 
589. 592. 611. 616. 637. 651. 653. 
655. 658. 697. 699. 701. 706. 714. 
722. 746. 748. 752. 789. Zahl 
der Schüler 208. Sjjannung mit den 


814 


Personen- und Ortsregister. 


andern Bursen 309. 313. 336. 375. 
Keine geistliche Stiftung 314. 
Köln, Universität, Juristen : 

Bursa Coronarum 301. 500. 567. 573. 
Theologen : 

9. 38. 354. 371. 378. 387. 388. 426. 
432. 499, 522. 567. 578. 596. 617. 
638. 655. 657. GG6. 667. 715. 729. 
789. 790. Reform 301. 588. 496— 
598. 615. 661. 

Theologisches Colleg s. oben Jesuiten. 
Decane 789, 

Professio fidei, Eintragung der ins 
Dekanatsbuch 596. 
Indulte 406. 480—484. 512. 521. 
522. 566-568. 582. 596. 622. 638. 
640. 661—663. 791. 
Pedelle s, Novimola, Wilshusen. 
Provisoren 188. 190. 301.376; s. 
Piel, Siegen, Sud ermann. 
Rektoren 20, 24. 788. 
Quodlubeticae quaestiones 9, 285. 
286. 313. 319. 322. 339. 454. 559. 
573. 590. 
Statuten 703. 

Universitätskatalog 475 ;s. allg. Lelir- 
pläne. 
■ Unterbrechung der Studien 257. 763. 

— Unna, Brauhaus 746. 

— Volksstimmting 302. 726 ; s. ob. Lage. 

— Walmannsgasse 455. 

— Wiedertäufer 334. 335. 566 ; s. Ketzer. 

— Wunder 168. 623. 

— Zünfte 625. 726. 
Königsberg 298. 317. 
Königsegg, Hugo v. 771. 
Kremer, Beruh. 384. 500. 

— Math. 46. 79. 85. 130. 261. 275. 292. 
Krichingen, Petr. Ernst v. 316. 

— Phil. 316. 

Kridt, .Toh. s. Münster, Weihbischof. 
Kroiuer, Mart. 317. 584. 

— Sigism. 317. 324. 

Kuchoven, Paul 573. 637. 641. 642, 
667, 788. 

L. 

Laibach, Urbanus, Bisch, v, 175, 265, 

Laie s. Ley. 

Lalaing, Joh. v. 498. 

Lamberti, S. J. .Joh. 450. 460. 777. 779. 

Lambinus 628. 

Larnjisonius, Dominicus 527. 

Landau, Friedr. 599, 

Landshut, Kommen der .Tes. erbeten 

412. 592. 600. 
Langeveldt, Georg \. 484. 
Langer 491. 


Lannoy, S. J. Nie. 75. 174. 176. 221. 
239. 245. 288. 351. 374. 516. 533. 592. 
Lapidanus, S. J. Gerh. 289. 757. 
Latinius, Latinus 641. 
Latomus, Barthol. 176. 345. 483. 

— .Joh. 873. 
Lauchart, Tilm. 609. 
Lauerson, Gerh. 205. 
Laurentiani 261. 

Laurentius, Fr. 85. 105; s. Surius. 

— S. J. (I^öln) 452. 

— S. J. (München) 352. 

Laynez, S. J., Jac. 11. 50. 52. 53. 79— 
81. 91. 141. 152. 163. 255. 267. 
272. 280. 281. 284. 288-295, 325. 
328. 337. 342. 348. 350. 356. 363. 
370-374. 378. 382. 389. 395. 399. 
405. 406. 409. 410. 419. 424. 425— 
427. 430. 436. 441, 442, 448. 449. 
456. 461. 475. 497, 502. 503, 505, 
508. 512. 513. 517. 

— Vita des 649. 

Ledesma, S. J, Jac, 288, 524, 648, 

Legaten s, Nuntien, 

Leichius, Regens Jacob 165, 188, 189, 

194. 195. 197. 208—210. 213. 214. 

235. 237. 242. 247. 249. 250. 261. 

262. 273. 277. 283. 286. 514. 529. 
Leinnei-ius, Petr. 484. 
Leipzig 317. 
Lemgovius s. Gerking. 
Lentulus, S. J. Thomas 328. 329. 
Leodiensis, S. J. Albert 183. 

— S. J. Egidius 363. 

— S. J. Gerh. 331; s. Vater, ebenda. 

— S. J. .Joh. 203. 363. 

— S. J. Leonh. 265. 362 777. 

— S. .J. Ludw. 331 ; s. Vater ebenda, 

— Math. 778. 

— Otto 782. 784. 785. 

— Petr. 778. 

Leodiensis s. Albertus, Andreas, Avan- 
tianus, Coctor, Dalmensis, Faber, 
Fabricius, Fiis, Gunterus, Halenins, 
Heptia, .Jacobaeus, Limburg, Mer- 
curian, Molitor, Noldens, Oranus, 
Ruethius, Seeff, Slusius, Spremon- 
tanus, Sylverrous, Taurinus, Vel- 
roux, Villarius. 

Leon (Rom), S. J. Joh. 691. 703. 

Leonis, S. J. Ant. 621. 

Lepanto, Schi. b. 680. 

Lepp, Bernh. 304. 401. 

Lessies s. Blosius. 

Leuwarden 460. 487—498. 516. 

— Design. B., Driutius Remigius 460. 
.— Rath 308. 

Ley, Dr. Georg 344. 350. 

— EB. Joh. V. d. s. Trier. 


Köln — Lüttich. 


815 


Lhoost, S. J. Jac. 48. 50. 53. 55. 74. 

86. 101. 106. 324. 125. 133. 136. 

137. 139. Einl. S. XXV. 
Lichtenstein, Mich. v. 684, 
Lienis s. Laynez. 
Lievland 545. 
Lierre, S. J. Ambros. de 9. 22. 23. 25. 

44. 52. 56. 112. 136. . 
Liesina, B. Delfinus, Zacharias 389. 447. 

641. 
Liessies s. Blosius. 

— Abt V. 332. 
Lille 183. 
Lilgendal 652. 

Limbui'g, Erasmus v. s. Sti'assburg. 

— S. J. Wilh. 169. 450. 474. 562. 

— S. J. Nie. 778. 
Linck, Nie. 561. 
Lindanus s. Koermond. 

Linden, Joh. v. 328. 330. 332. 337. 
Liner, S. J. Andr. 225. 228. 229. 237. 

241. 
Lingen 498. 
Linn, Petr. 788. 
Linoniensis, S. J. Joh. 785. 
Lippstadt s. Nopel. 
Lips, S. J. Justus 325. 382. 438. 451. 

453. 781. 
Lira s. Lierre. 
Lissabon 45. 

Littich, Thurmmeister Wilh. 291. 
Livius, T. 138. 483; s. Lehrpläne. 
Loeff, S. J. Adrian 550. 640. 647. 690. 
Loen, S. J. Math. 538. 

— S. J. Steph. 538. 781—785. 
Löwen 3. 8. 11. 16—18. 22. 26. 42. 

44. 48. 54. 61. 64. GG. 67. 71. 73. 
86. 89. 92. 93. 95. 97. 99. 101. 102. 
106. ilO. 114. 116. 119. 121. 124. 
126. 133. 134. 137. 139. 140. 142. 
145. 146. 148. 151. 156. 158. 162. 
165. 166-169. 179. 180. 182. 189. 
195, 199. 200. 203. 204-208. 211. 
213. 221. 237. 238. 241. 242. 251. 
253. 258. 267. 271. 272. 282. 283. 
286-288. 293—296. 319, 332. 358. 
363. 378. 392. 394. 396. 397. 400. 
426. 433. 686. 725. 770. 

— Beginagium 90. 

— Castro, Kl. in, 70. 97. 204. 211. 

— Celliten 90. 

— Colleg 162. 206. 225. 259. 282. 337. 
425. 507. 520. 765. 

— Domus Coens 90. 

— Flucht der Jesuiten 629. 

— Gempe, monasterium 97. 

— Geusen 630. 

— S. Ignaz 133. 

— Karmeliter 140. 


Löwen, Karthäuser 91. 

— S. Klara 145. 

— Lage in 107. 137. 157. 371. 381. 

— S. Michael 100. 121. 145. 

— Minoriten 50. 

— Niederlassung 16. 

— S. Peter 16. 90. 

— Porcus, bursa 102. 

— Schulmethode 541. 

— Spital 70. 95. 97. 140. 

— Theologiecolleg 153. 267. 397. 770. 

— Universität 44. 76. 92. 169. 181. 330 
402. 483. 

— s. Alost. Berweto. Frauen, um die 
Societät verdiente. Hasselt. Lhoost. 
Schipman. Tacquet. Tapper. Valen- 
cenensis. Walter, s. Lovaniensis. 

Lombardei 58. 

Lombardus, Petr. 204. 299. 310. 326.596. 

s. Brixensis. 
Lonus, Steph., Prof. am Tric. 589. 
Loppersum, S. J. Petr. de 420, 452. 468. 

479. 510. 601. 660. 671, 673. 676. 

689. 691. 
Loreto 179. 226. 229. 

— Colleg, 282. 766. 
Lotharingus, S, J. Nie. 252. 

— s. Haudtpoulanus. Herbetius, Tho- 
masius. 

Lothringen 284. 286. 493, 506, 630. 

— Cardinal v. 410, 502. 504, 554, 693. 

— Dorothea v. 434. 

— Franz, v, 434, 

— Karl II V. 612. 

— Societät, Einführung der — in 502. 
Lotzius, S. J. Joh, 267. 
Lovaniensis s. Adriani, Busaeus, Holla- 
nus, Kessel, 

Loyola, S. J. Ign. v. 1, 2. 3, 10-19. 
25. 41. 48-64. 71—74. 80. 86, 91. 
92. 101—174, 178, 200-220, 225— 
227, 237—241. 249. 251—268. 272, 
301, 312. 339. 655, 658. 713, 762, 
763; — seine Keliquien 173; s, Tu- 
nika bei s, Lebzeiten verehrt, Haare, 
Sterbekerze 242, 

— S, J, Aemilian v. 16, 22, 44. 
Lucanus (annotationes) 204. 
Lucianus, Dialoge des 318. 321. 
Ludovicus (Fulda), S. J. 689. 

— S. J. (Mainz) 635. 
Ludwig der Heilige 628. 
Lübeck 386. 388. 417. 

— Zöglinge aus 692. 

Lüttich 9. 11, 16, 22. 23. 60. 77. 131. 
148. 149. 165. 166. 178. 189. 239. 
241, 280, 290, 306. 326. 330. 332. 
361-363, 394, 396, 425, 426. 438. 
461. 499. 507, 526, 531. 536. 538. 


816 


Personen- und Ortsregister. 


539. 554. 556. 562. 563. 576, 629. 
653. 703. 769. 
Lüttich, Archidiacon s. Pictavia. 

— Aussichten auf CoUeg S39. 340. 375. 
376. 378. 381. 

— Bartholomaeusschule 304. 306, 307. 
s, unten Schule. 

— Bischöfe : Georg v, Oesterreich 1544 — 
1557, 71. 76. 92. 212. 240. 259. 
Kob. V. Berghes 1557—1563, 326. 
329. 371. 376. 769. 770. 

Gerh. v. Groisbeck 1563—1580, 461. 
526. 527. 531. 533. 536. 538. 545. 

548. 552. 557. 556. 625; sein Bruder 
519. 

s. Ernst v. Bayern. 

— Bisthum, Ordensthätigkeit im 538. 

— Curia i48. 149. 

— Druck des Canisius-Katechismus 335. 

— Fortschritte, langsame 616. 

— Gönner 241. 

— S. Lambert 29. — Pest 619.' 

— Predigermangel 282. 

— Schule 331. 461. 752. 

— Schüler aus 332. 739. 

— Stiftsherren 536. 552. 

— Unsicherheit 629. — s. Conradi. Ge- 
rardinus. Langeveldt. Nova Fabrica. 
Leodiensis. 

Luillerius, S.J. Nie. 721. 

Lullinck, S. J. Arn. 781—785. 

Lummen (belg. Limburg) 149. 

Lummensis s. Hezeus. 

Lundj EB. s. Schotborg. 

Luneville 612. 

Lupfen, Äbtissin Justina v. 165. 168. 

181. 189. 367. 428. 763. 
Lusitanus s. Alfonsus. Fonseca, 
Luther, Mart. 49. 204. 316. 324. 541. 

549. 558. 591. 607. 678. 
Luxemburg 344. 506. 625. 

— Mission 756. 

— Züglinge aus 335. 

— s. Mansfeld. 
Luzern 685. 

— Kommen der Jesuiten erbeten 690. 
Lyndius, S. J. Herrn. 781. 

Lyon, Colleg 767. 

Lyskirchen, Const. v. 235. 247. 250. 

262. 277. 278. 280. 293. 348. 386. 

446. 474-476. 485. 513. 524. 596. 

597. 612. 619. 620. 642. 


M. 

Maas, deutschredende Distrikte an der, 

526. 
Maaseyck 538. 


Maastricht 16. 76. 77. 526. 533. 545. 
548. 552. 561. 607. 

— Aufruhr 535. 539. 540. 

— Aussichten, auf e. Oolleg 544. .554. 

— Collegiengründung 658. 

— Erfolge 534. 535. 539. 540. 

— Haus für e. Oolleg 691. 

— Heiligthumsfahrt 532. 

— Hilarius 78. 

— Katechese, öffentliche 540. 

— Ketzer 531. 535. 

— Liebfrauenkirche. Dechant s. Merode. 

— Pfarrer 540. — Rath 535. 554. 

— S. Servaz 554. Dechant s. Straeten. 

— Statthalter 736. 
Macherentinus , S. J. Joh. 612. 613. 

650. 
Macropedius s. Langeveldt. 
Madius; S. J. Arluinus 7. 
Madrid 42. 48. 
Madridius, S. J. 560. 
Madruzzo, Ludw., Cardinal 641. 
Mähren, Schüler aus 332. 
Maes, Joh. 731. 
Maffei, Bernardin 117. 
Magdeburg, Nonnen ei-bitten Rath, 654. 
Magius, S. J. Laur. 599. 608. 615. 676. 

679. 689. 
Maihmd, Abtei, dem Oolleg inkorporirt 

622. 627. 

— Dekrete 616. 

Mainz 2. 3. 4. 8. 10-13. 163. 228. 
244. 371. 372. 374. 378. 382. 384. 
390. 393. 394. 396. 397. 398. 412. 
414. 419. 420. 422. 426. 428. 438. 
439. 444. 446. 447. 448. 452. 453. 
468. 474. 486. 490. 493. 502. 505. 
510. 517. 518. 605. 607. 613. 615. 
622. 636. 637. 640. 642. 647. 653. 
660. 661. 664. 669. 677. 685. 694. 

— Ablass 637. 

— S. Alban 11. 405; s. Stiftsherren. 

— Algenshemica, Bursa 392. 

— Alumnen 571. 742. 

— Antoniter 399. 405.^ 

— S. Bartholomaeus 479. 

— S. Christoph 11. 515. 694. Pfarrer 
Conrad 10. 

— Colleg, geplant 163. 339. 369. 372. 
375. 376. 379. 

— Colleg, gegründet 384. 392. 396. 398. 
400. 405. 407. 422. 452. 468. 479. 
487. 502, 507. 511. 515—526. 541. 
543. 562. 570. 571. 601. 610. 650. 
658. 659, 685. 695. 747. 756. 764. 
765. 

— Dom 601, -prediger s. Thyraeus. 

— Dominikaner 405. 421. 704. 717. 737. 

— Einnahme von 202. 


Lüttich — Melanclithon. 


817 


Mainz, Eremitage 457. 

— Erfolge 411. 418. 421. 468. 492. 502. 
515. 

— Erzbischöfe: Albrecht IV v. Bran- 
denburg- 1514-1545, 2. 3. 10. 14. 
Seb. -V. Heusenstamm 1545 — 1555, 
163. 202. 

Daniel Brendel v. Homburg 1555 — 
1582, 334. 339. 342. 344. 350. 356. 
369. 372-374. 379. 382. 384. 389. 
392. 394. 399. 400. 411. 412. 421. 
431. 436. 437. 444. 446. 447. 452. 

456. 458. 468. 479. 492. 511. 515. 
517. 523. 542. 579. 580. 581. 590. 
591. 597. 601. 602. 610. 635. 636. 
650. 654. 665. 673. 674. 677. 685. 
688. 689. 694. 695. 699. 705. 712. 
717. 726. 727. 728.. 737. 738. 742. 
757. 

Wolfgang V. Dalberg 1582—1601, 

457. 458. 757. 

— Weihbischüfe s. Heiding, Weber. 

— Finanzielle Bedürfnisse 543. 

— Gefängnisse, leer 421. 

— Generalvicar 468. 

— Gottesdienst, schwach besucht 458. 

— Gradus, ad 11. 

— Haus f. d. Colleg 374. 392. 457. 

— Jesuiten 10, s. Colleg, 

— Karmeliter 11. 41. 

— Kelchindult 543. 

— Kirche, zweite 452, 

— Kirchen u. Klöster, verwüstet 429. 

— Lage in 340. 356. 381. 492. 694. 

— Liebfrauenkirche 421. 

— Pest 492, 502. 511. 613. 

— S. Peter 421. 

— Predigtprobe 457. 

— Prorinzialkongregation 556, 637. 640. 
771. 

— Keform des Erzstifts 339. 

— Sanatoriu.m 457. 

— Schule 421. 452. 457. 479. 492. 626. 

— Schul festlichkeit 601. 

— Schulordnung 455. 543. 

— Sodalität 703. 717. 727. 737. 

— Spitäler, leere 421. 

— S. Stephan 421. 458. 

— Stiftsherren 10. 11. 390. 457. 

— Theater 479. 515. 

— Universität 392. 393. 396. 452. 515. 
653. 

— Zöglinge aus 334. 339. 341. 396. 
s. Bagen. Heiding. Wackerhagon.We- 
ber. s. Moguntinensis (Maguntinus). 

Maire, S. J. Mart. 116. 
Malabar, Collegien 768. 
Maldonatus, S. J. 629. 
Malelierbius, Oonr. 319. 
Jesuiten- Akten. 


Mallorca, Colleg 768. 
Malmundariensis s. Godschalck. 
Manareo, S. J. Oliver 503. 513. 631, 

636. 647. 675. 756. 
Manderscheid, Kuno v. 564. 

— Phil. V. 565. 

— Theod. V. 566. 

— Job. s. Strassburg, Bisch. 
Mangold, Adam 599. 
Mansfeld, Collegiengründung 456. 

— Job. Gebh. v. s. Köln EB. 

— Gr. Pet. Ernst v. 336, 497. 
Mantitius, Aldus 641, 

— Paul 522, 

Marbais, S. J. Joh. 182, 183. 189. 203. 
Marburg, Universität 402. 
Marcellus, S. J. Adrian. 317. 347. 
Marche (Hennegau) 183. 
Marchiensis, S. J. Joh. 203. 452. 780. 
781. 

— S. J. Valerian 183. 203. 

— S. J. Wilh. 782. 

— s. Huberti. Masborus. Princejis. 
Marphen s. Eheytz. 

Martaigne, S. J. Joh. 314. 

Martinengo, Girolamo 386, 

Martinus theologus 296, 

Masborus, S. J. Guido 401. 450. 460. 

• 569. 777. 779, 

Mascarenas, Leonore 17. 

Massetus, S. J. Gerb. 451. 779. 780. 

Massillara, Jacob 594. 

Mathisius, Gerh. 173. 194. 209. 235, 
273, 292. 300. 309. 313. 398. 480, 
481. 485. 530. 547. 585. 615. 789, 
sein Bruder 521, 

Mauriac, Colleg 767. 

Mauwick 445. 

Maximilian II s. Kaiser u. Könige. 

Mecheln 68. 307. 396. 685. 

— Beghinonpfarrer 68. 

— Gotteslästerer, gehängt 539. EB. s. 
Granvella. 

Mechliniensis, S, J. Ilumoldus 284, s. 

Coster. 
Mecklenburg 317. 

— Anna Sophia v., Elisabeth v., Joh, 
Albrecht v., Ulrich III v, 548, 

Medici, Kath. v. 410. 419. 627. 629. 

632. 692. 
Medinaceli, Hz. von 626. 6'i9, 
Medina del Campo, Colleg 768, 
Megen (N, Brabant) 183, 
Megensis, S. J. Sebast. 183. 194. 203. 

206. 
Meinertzhagen, S. .7. .Joh, 556, 576, 

782-785. 
Meissen, Schüler aus 332, 515, 
Melanchthon, Phil. 33. 49. 213. 471. 

52 


818 


Personen- und Ortsregister. 


Melander, S. J. Joh. 785; s. Mylander. 

Melensis s. Busco. 

Mengius, S. J. Dominic. 351. 649. 

Menius, S. J. Arn. 785. 

Mercator, S. J. Joh. 455. 782. 783. 784. 

Mercurian, S. J. Everh, 267. 288. 290. 

307. 314. 319. 331. 337. 339. -341. 

350. 352—354. 356. 359. 361. 367. 

369-376. 378. 379. 382. 384. 389. 

390. 392. 345—398. 400. 407—409. 

417. 422. 429. 431. 435. 438. 439. 
• 443. 447. 455. 456. 460. 468. 475. 

488. 493. 507. 515. 528. 630. 643. 

647. 648. 649. 652-659. 668. 670. 

671. 674. 681. 690. 691. 699. 700. 

742. 
Merholtz, Peter 135. 
Merode, Eichalt v. 543. 
Merseburg, Bisch, s. Hehling. 
Meschede, Georg v. 642. 

— Heinr. 758. 
Mespelbrunn s. Würzburg. 

Messina 116. 118. 120. 121. 123. 128. 
129. 138. 145. 155. 173. 767. 

— Akademie 130. 143. 

— Colleg gebaut 121. 123. 139. 144. 

— Colleg gegründet 111. 

— Collegien andere 123. 

— Lage günstige 142. 152. 

— Schulordnung 135. 

— Transport von Reliquien 153. 154. 

— Vergleich mit Jerusalem 119. 
Metternich, Henr. 367. 385. 
Metz 555; Colleg 767. 
Metzenhausen, Cuno v. 367. 385. 
Meyl, Dorf 566. 

Michael (München), S. J. 352. 
Michaelis, S. J. Joh. 438. 451. 538. 695. 
778—785. 

— S. J. Petr. 312. 337. 362. 388. 394. 
617. 672. 677. 679. 683. 775. 

Middelburg, Bisch, s. Stryen. 

Middendorp, Jacob 588. 596. 663. 

Milchling s. Schutzbar. 

Millensis s. Busco. 

Minden, Jesuiten, entsendet nach 289, 

Minucci, Minutio 703. 722. 

Minutius, S. J. Ant. (Joh.) 779. 

Miron, S. J. 600. 

Mocenigo, Phil. 641. 

Modena, Colleg 766. 

— B. s. Morone. 
Moeck, Theod. 310. 

Moers, Bastard Christian v. 327. 

— Gr. Christoph v. 316. 327. 
Moguntinensis s. Behem. 
Molinaeus, Joh. 641. 

Molitor, S. J. Joh. 425. 451. 780. 
Molsheim, Colleg geplant 743. 


Molsheim, Colleg 747, für Ausbildung 
der Lectoren 757. 

— Niederlassung in 742. 

— Spital überwiesen 743. 
Moncliy 612. 

Monheim, Joh. 347. 349. 354. 355. 357. 

377: 378. 391. 392. 442. 791; s. 

Katechismen. 
Mens 626. 

— Armee zu 629. 

— Prämonstratenserkl. 739. 
Montanus, Arias 636. 

Montauban , Katholiken getüdtet 636. 
Monte, Dr. Burcardus de 258. 369. 
Monte Acuto s. Hurtado. 
Montensis s. Eheidanus. 
Montepulciano, Colleg 766. 
Monterey, Colleg 768. 
Montgomery 628. 

Montibus, S. J. Joh. de 237. 241. 401. 
Montigny 183. 
Montilla, Colleg 768. 
Montiniensis, S. J. Joh. 183. 
Montmorency, Connetable 554. 628. 
Morone, Johann, Cardinal und Legat 1. 

2. 255. 377. 523. 
Mosellanus, Pefr. 133. 
Moye, Gebr. 567. 
Mülhansen i. Th. 358. 361, 

— kath. Prediger erbeten 308. 310. 
Mülheim, Heinr. 312. 

— Melchior v. 602. 604. 614. 617. 619. 
642. 

München 394. 411. 422. 515. 533. 593. 
618. 

— Collegiengründung 351. 

— Colleg 649. 765. 

— Fortschritte 381. 412. 469. 592. 

— Ketzer 358. 

— Lage der Societät, 351. 380. 

— Sodalität 703. 

— Verlegung des Physikunterrichts nach 
665. 

Münden 418. 423. 433. 427. 429. 436. 
465. 

— Collegiengründung, unsicher 424. 

— Kastell 434. 

— Katholiken, geringe Anzahl der 423, 

— Eeform, katholische, scheitert, 434. 
Münster 477. 562. 563. 

— Bischöfe: AVilh. IL von Ketteier 1553 
1557 782. 

Bernh.'v. Eaesfeld 1557—1566, 430. 

477. 

Joh. IV. v. Hoya 1566—1574, 386. 

390. 391. 405. 410. 429. 430. 431. 

436. 437. 440. 446. 448. 449. 454. 

455. 465. 466. 520. 548. 561. 562. 

677. 


Melander — Noviomagüs, 


819 


Münster, Weihbischof Johann Kridt 388. 
562. 651. 683; s. Elgardus. 

— Gollegiengründnng 561. 562. 

— Schule 698. 

— Schüler 332; s. Schlosgen. 
Müntz, S. J. Jac. 358. 363. 389. 394. 

429. 441. 775. 777. 
Mulhusensis s. Schilling. 
Mulman Phil. 500. 
Munsteri, dictionarium trilingue 204. 
Murcia, Colleg 768. 
MixretusJ Marcantonius 641. 675, 
Murmellius Joh. 54. 104. 135. 157. 484. 
Muyck, Maria von 68. 
Mylander, Joh. 130. 133. 147. 331. 

— Phil. 85. 300. 318. 319. 
Mylius, Dr. Arn. 172. 636. 


N. 


Nadal, S. J. Hieron. 53. 57. 116. 121. 

127. 255. 426. 428. 429. 430. 431. 

437. 438. 439. 442. 446. 449. 453. 

455. 470. 508. 523. 524. 525. 533. 

538. 545. 550. 553. 600. 606. 621. 
Naponaeus, Christ. 608. 
Narbonne, Provinz 693. 
Naumburg, B. Julius Pflug 1541—1564, 

374. 387. 390. 392. 399. 

— Collegiengründung, erwünscht 387. 

— Fürstentag 1560, 385. 

— Kelchindult 543. 

Nassau, Gr. Ludw. v. 549. 626. 
Nausea, Friedr, s. Wien, Bisch. 
Navarra s. Heinr, IV v. Frankreich. 
Neapel 119. 121. 228. 538. 

— Colleg 766. 

— -Landung Don Juan d' Austrias 600. 
Neer-Pelt (belg. Limburg) 157. 
Neuenbürg, Christoph Ladisl. 564. 
Neucleopontensis, S. J. 174. 221. 240. 

— Goericus 500. 
Neuenahr, Herm. v. 327. 514. 
Neu.magen, Reformationsversu.ch ver- 
eitelt, 505. / 

Neuss, 330. 398. 414. 

— Aussichten in 340. 

— Neue Lehre 397. 

— Schiile s. Benting. 

— s. Novesiamxs. 
Nevers, Colleg 767. 

Nicephorus, Kirchenschriftsteller 239. 
Nicleopontanus s. Neucleopontensis. 
Nicolai, Kanzler, Adrian Marius 329. 

332. 334. 
Nicolaus (Köln), S. J. 236, 360. 
Niederlande 53. 55. 177, 194. 397. 526. 

528. 551. 579, 582. 722. 730. 731. 


Niederlande, Auswanderung aus den 
549. 567. 577. 581. 582. 

— Bildersturm 532. 534. 

— Bisthümer 670. 

— Oalvinisten 538. 

— Gönner 296. 

— Kämpfe 629, — Beruhigung 649. 650. 

— Nuntius 670. 

— Seminare 670. 

— Steuern 693, 

— Studenten aus den 578. 

— Zöglinge 212. 

— Zulassung der Jesuiten 162. 259. 
Niederösterreich s. Oestorreich. 
Niehl, Ketzerpredigt im -Feld 549. 
Niger s. Antwerpia. 

Nimwegen 12. 19. 22. 176. 198. 201. 243. 
250. 258. 280—282. 293. 328. 333. 
339. 381. 383. 411. 423. 425. 439. 
444. 459. 474. 488. 521. 525. 583. 
598. 600. 605. 616. 649. 

— Bürgermstr. s. Wichmann. 

— • Calvinisten, vertrieben 535. 536. 

— Colleg, Bemühen um Gründung eines 
254. 462. 648. — aufgegeben 649. 

— Dechant 198. 526; s. Asten, 

— Haus des Dietr. Canisius 425, 

— Haus für die Societät 330. 332. 

— Jesuiten, eingeschlichen 254 — ihre 
Hülfe erbeten 615. 621. 702. . 

— Lage in 255. 257. 264. 333. 411. 
524. 615. 621. 

— Lob von 540. 

— Obsei'vanten 519. 

— Predigten 329. 332. 518. 519. 652. 

— Eath 255. 328. 621. 

— Schule 331. 332. 518. 698. 

— Schulrektor 329. 333. 

— Stift 621. 

— Studenten 142. 286. 

— Volksstimmungen 246. 

— Zöglinge 330. 335; s. Noviomag'us. 
Ningiiarda, Felician, Nuntius 703. 
Ninove 355. 

No, S. J. Casp. 778. 

Nola, Colleg 766. 

Nopel s. Köln, Weihbischöfe. 

Normandie 553. 

Nortmann, Loth. 652. 

Nova Fabrica, S. J, Nicolaus a 182. 

183. 198. 
Novesianus (Novesiensis), Gerh. Steph. 

611. 

— Herm. 130. 133. 147. 276. 277. 319. 

— Joh. s. Mylander. 

— s. Mulmann, Reck. Eiphan. Thyraeus. 
Novimola, Andr. 604. 

— Sebast. 439. 641. 
Noviomagus, Joh, 355, 358. 


820 


Personen- unct Örtsreglster. 


Noviomagus s. Bacelius. Bemius. Bu- 
saeus. Canisius. Dionisius. Lonus. Si- 
benius. Zanthenus. 

Nubien s. Aethiopien s. Africa. 

Nürnberg, Drucker, lutherischer, aus 244. 

— Kirche,denKatholiken zurückgegeben 
555. 

Nuntien s. Biglia. Branda. Caraffa. Ca- 
stagna. Commendone. Elgardus. Del- 
finus. Gropper. Hosius. Magius. Mar- 
tinengo. Morone. Ninguarda. Poggio. 
Portia. Puteus. Verallus. 


0. 


Obels, S. J. Wilh. 350. 451. 499. 776. 

778. 780. 781. 
Oberg, Burkard v. s. Hiklesheim. 
Oberstein, Gr. v. 554. 
Oberwesel s. Eicliardus, s. Wesel. 
Oberwinter, Zehntenplünderung 566. 
Ocaha, Golleg 768. ■ 
Ockhoven, Joh. 611. 
Odendahl, Henr. ab 615. 663. 789. 792. 
Oeffelensis, S. J. Joh. 782. 783. 
Oesterreich, Erzherzöge: Ferd. 32. 582. 

603. 642. 673. 676. 

— Georg s. Lüttich. 

— Karl 32. 582. 595. 599. 603. 608. 
609. 622. 678. 

— Ketzer 609. 678. 

— Lage in 221. 677. 

— Landstände 678. 

— Zöglinge aus 608; s. Belgien. 
Oesterwyk, Maria v. 65. 67. 105. 106. 

133. 134. 
Oettingen, Gr. Friedr. v. 771. 
Ofen 603. 

Olandus, S. J. Gerh. 203. 
Olave, S. J. Mart. de 71. 235. 
Oldenburg, Gr. v. 507. 
Oldendorp (calumniae) 33. 
Olevian, Oasp. 334. 404. 
Olivarius, Dr. 235. 
Oliverius, S. J. Beruh, 242. 259. 260. 

268. 

— S. J. Joh. 785. 

— S. J. Mich. 451. 780. 78 L 785. 
S. Omer, Collegieneröffnung 526. 
Oppau, Prediger, kath., zu 654. 
Olmütz 654. 

— B. Joh. Grodecky 678. 681. 

— Colleg 765. 

Oranien, Maria v. 28. 567. 635. 

— Wilh. V. 28. 567. 582. 629. 634. 
671. 709. 

Oranus, S. J. Joh. 362. 694. 775. 777. 
Orleans, Ketzer, 628. 


Orschot, S. J. Corn. 451. 554. 775. 778. 

779. 780. 782. 783. 
Ortelius, Abrah. 657. 
Orth, Conr. 588. 603. 
Ortiz, Dr. Petr. 1. 
Osnabrück 405. 427. 429. 448. 455. 

— Augustiuerkloster 410. 441. 

— Bisthum 253. 386. 654; s. Hoya; s. 
Schrader. 

— Colleg geplant 396. 397. 431. 436. 
437. 440. 447. 449. 454. 520. 654. 

— Pfarren 654; s. Kedecher. • 
Osnabrugensis, Mag. Joh. 263. 
Ostfriesland s. Friesland. 
Ostindien s. Indien. 

Otheus, S. J. Joh. 450. 460. 779. 
Otto, Lorenz 307. 
Over-Yssel 498. 671. 
Qviedo, S. J. Andr. 16. 44. 


P. 


Paderborn 464. 

— Bisch. Eemb. v. Kerssenbroich 517. 

— Colleg', Hoffnung auf 758. 

— Dechant s. Meschede. 

— Mission 743. 747. 758. 

— Schule 758. 

— Stiftsherren 743. 758. 

Padua 79. 83. 140. 288. 640-642. 

— Colleg 29. 31. 54. 58. 64. 80-82. 
104. 126. 766. 

— Studien 129. 

— Universität 649. 

— s. Faber von Hai. 
Päpste: Leo d. Gr. 51. 647. 

— Adrian VI. 1522—1523, 29. 

— Paul in. 1534-1549, 1. 16. 56— 
58. 116. 121. 122. 127. 135. 151. 
155. 234. 

— Julius III. 1550-1555, 255. 504, 

— Paul IV. 1555-1559. 258. 269. 296. 
480. 485. 638. 

— Pius IV. 9. 351. 355. 370. 376. 387 
—389. 397. 411. 412. 418. 425-428. 
444. 448. 463. 465. 497. 509. 511. 
512. 518. 521-523. 550. 567. 579. 
588. 589. 590. 638. 

— Pius V. 1566—1572, 523. 524. 526. 
538. 551. 552. 561. 563. 568. 577. 
582. 584. 585. 590. 596. 600. 609. 
612. 620. 621. 638. 

— Gregor XIII. 1572—1585, 620. 622. 
625-627. 637-639. 643-648. 653 
-657. 661. 664. 665. 669—671. 
674. 675. 678. 680. 685, 686-692. 
695. 696. 702. 705. 728. 741. 742. 

. 744. 747. 749. 750. 751. 


Noviomagus — Portia. 


821 


Paleologus s. Massillara. 
Paleotto, Garclinal Gabriel 641. 
Palermo 33. 

— Bekehrung- von zwölf m er etriües 152. 

— Oolleg.767. 
Pallant, Floris v. 567. 
Palm, S. J. BenecL 116. 647. 
Paluclanus, S. J. Joli. 499. 
Pancirollus, Guido 641. 
Papius, S. J. Joflocus 259. 269. 
Paraxylus, kS. J. Georg 516. 

— S. J. Petr. 605. 

Paris 16. 18. 27. 33. 58. 78. 79. 89. 91. 
140. 180. 426. 440. 513. 627. 692. 

— Aristoteles, Druck des 318. 

— BartliolomlUxsnacht 628 flf. 

— Colleg 29. 31. 54. 64. 503. 513. 767. 

— Heirath Kg-. Heiur. IV. 627. 631. 
-^ Sclilacht bei 554. 

— Schüler aus 332, 

— Schulmethode 241. 

— Senat 705. 

— Universität 402. 503. 627. 628. 693. 
705. 

— Wunder 628; s. Coligny, La Kamee, 
Manareo, 

Parma 33. 141. 

— Colleg-iengründung gewünscht 129. 

— Magarethe von 498. 536. 549. 
Parmensis s. Palmins. 
Pauteren, v. s. Despauterius. 
Pavia 141. , 

— Collegiengründung gewünscht 129, 
Paybruk, S. J. Daniel 9. 14. 16. 23. 

25. 53. 55. 56. 64-67. 72-77. 86. 

92. 95. 97-102. 114. 121. 1-24. 

140. 
Payva, Diego 442. 
P^lletarius, S. J. Job. 27. 78. 620. 
Peltamis, S. J. Theod. 156. 165. 351. 

689. 690. 694. 
Pennar s, Köln, Weibbischöfe. 
Peraxylus s. Paraxylus. 
Peregriims, Prediger 791. 
Perionius, Joachim 483. 
Perissin, Karthäuser Claude 5. 
Perthiensis s. Hay. 
Perugia 221. 288. 641. . 

— Colleg 766. 

Pesch, S. J. Gerb. 337. 361. 377,. 389. 
415. 417. 433. 450. 462. 463. 488. 
516. c98. 599. 696. 775. 777. 779. 
780. 

— S. J. Wilb. 696. 782. 784. 785. 

— S. J. Math. 619. 642. 643. 782. 783. 
785. 

Pesselius, Dominikanergeneral Job. 18. 

39. 46. 
Petrarca, S. J. Franz 400. 424. 


Petri, Sufridus 636. 

Pfalz 344. 429. 439. 555. 607. 

— Friedr. III. v. d. 391. 525. 582. 597. 
611. 661. 

— Hans Georg 582. 

— Reichard 582. 611. 
Pfalzel 353. 553. 

Pfauser, Job. Sebast. 264. 266. 

Pflug, Juliu.s s. Naumburg, Bischof. 

Pharao, S. J. Karl 323. 

Phlegerus, Heiir. 373. 

Phrysius s. Boccatius. 

Piacenza Colleg 766. 

Piccolomini, Alex. 641. 

Pictavia s. Poitiers. 

Fiel s. Pyll. 

Pigbius, Albert 470. 

Piles, Hugenott de 628. 

Pilgrum, Gerh. 602. 604, 614. 617. 619. 

642. 
Pigna, Job. Bapt. 641. 
Pinelli, Job. Vinc. 641. 
Piratininga, Colleg 768. 
Pisa 641. 

— Colleg 64. 
Pisano, Cardinal 266. 
Plinius 204. 

Poen, S. J. Hermes 16. 25. 44. 45. 

Poggio s. Ti'opea. 

Pogius, S. J. Thomas 16. 

Poissy, Eeligionsgespräch 409. 797. 

Poitiers, Wilh. v. 240, 290. 306. 459. 

Polanco, S. J. Job. de 74. 101. 107. 110. 

114. 124. 139. 146. 148. 155. 158. 

160. 162. 165. 173. 178. 180. 181. 

200. 205. 212. 217. 218. 221. 225. 

241. 242. 252. 254. 257. 259. 263. 

264. 266. 272. 279. 280. 284. 288. 

289. 291. 337. 351. 355. 356. 382. 

383. 398. 399. 402. 409. 424. 426. 

441. 442. 448. 449. 497. 600. 
Polen 239. 244. 609. 617. 679. 727. 

— Aussiebten in 241. 317. 

— Collegien 595. 768. 

— König Aug. I 1548-1572, 241. 324. 
600; s. Heinr. III v. Frankreich. 

— Schüler aus 322. 508. 
Pollenen, S. J. Christopb 784. 
Pommern 314. 

— Hz. von 317. 
Pompejus, Licentiat 554. 
Pont-ä-Mousson, Colleg 767. 

— Sodalität 703. 
Poppeisdorf 257. 592. 
Populus, S. J. Wendelin 352. 
Porphyrius 287. 

Portia, Nuntius Barth, v. 689. 690. 703. 
714. 718. 722. 728. 792; s. Gallea- 
nus. Guidutius. Minucci. Salcis. 


822 


Personen- und Ortsregüster. 


Portugal 8. 10. 11. 16. 22. 23. 141. 143. 
626. 

— Collegien 29, 42. 50. 58. 768. 

— König Joli. in V. 1521—1557. 16. 
17. 52. 59. 111-, s. Tochter Maria 16, 
s. Neife, Jesuit 111. 

— Sebastian 1557—78, '592; s. Eodri- 
guez. s. Spanien. 

Posen, Colleg 594. 

Possevino, S. J. Ant. 653. 658. 

Posten, S. J. Willi. 58. 

Prag, Colleg 264. 282. 455. 470. 765, 

— EB, Anton v. 411. 

— Hussistenbekehrung 624. 

— Kelcliindult 543. 

— Lage in 351. 380. 

— Offizial s. Helfenberg. 

— Pest 594. 

— Schule der Jesuiten 316. 323. 
Preussen 507. 528. 605. 

— Hz. Albr. V. 548. 

— .Jesuiteii, Sendung von, nach 615. 621, 
Princeps, S. J. Henr. 183. 
Przemysl, Colleg 594. 

Pseaume, Nicol. 492. 493. 496. 497. 502. 

503. 506. 509. 513. 
Pultawa, Colleg 768. 
Pupinus, Lovaniensis 227. 
Puteus, Legat 377. 
Pyll, Johann 261. 501. 522. 


Quad, Luther 566. 
Quainius, Hieronymus 641. 
Quentel, Erben 354. 357, 
Quercu, S. J. Henr. a 775. 776. 
Questenberg, Alexander 46. 

— llathsherr, Bartel 604. 619. 

— S. J. Everh, 26. 37. 40. 42. 43. 46. 
89. 94. 

— Marg. 26. 46. 


R. 

Eabus Job. Jac, 618. 
Rade, Kathrijn von 254. 
Eadius, Albert 610. 
Raesfeld s. Münster. 
Kamee, Pierre la 628. 632. 
Kasarius, .Joh. Bapt. 641. 675. 
Ravenna 657. 
Ravenstein s. Tiletanus. 
Reck, Henr. 789. 
Reckum (Recken) 532. 
Redecher, Jodocus 654. 686. 
Rees, Dechant s. Dansius. 


Redling, S. J, Oswald 612, 613. 635. 643. 
Eegensburg 2. 10. 53. 59. 60. 

— Jesuiten,Kommender, gewünscht412. 

— Reichstag 1541, 1; 1546, 41. 60; 
1557, 288. 

— Religionsgespräch 1541, 1. 
Regio montanus s. Guirlandinus. 
Reiche, Dr. Joh. 434. 
Reiffenberg, Friedr. v. 555. 
Reifferscheidt s. Sahn. 
Reinerus (Ungarn) dominus 98. 
Reiswich R. 235. 

Remigius, Driutius s. Leuwarden. 
Eeneri, S. J. Joh. 780. 
Repelmont, Joh. 218. 
Reposoir, Karthause 5. 
Requesens, Luis de 693. 
Revigniensis s. Scotus. 
Reytz, S. J, Mich. 452. 780. 
Rhedanus, Dr. Godefr. .300. 309. 392. 

787. 789. 
Rheidanus, S. J, Joh. 782. 784. 
Rheidt, s. Rhetius. 
Rheims 555. 

Rheindorf, Christ, v. 771. 
Rheineck, Thom. v. 21; s. Köln, Gereon. 
Rheinpfalz s. Pfalz. 
Rhetius, S. J. Joh. 161. 164. 198. 208. 

208. 213. 217. 220. 225. 228. 229. 

230. 237. 238. 242. 247. 250. 254. 

267. 268. 270. 273. 274—282. 285. 

286. 289—292. 295-298. 300. 301. 

308-316. 318. 322. 324. 325. 327. 

330. 334. 335. 337. 339. 342. 343. 

353. 354. 356. 359. 366. 367. 369. 

371. 372. 378-398. 402. 405. 407— 

412. 417—420. 425. 428. 431. 432. 

443—449. 454. 455. 463—467. 470. 

474. 478. 481. 484. 489. 495. 499. 

506. 516. 520. 521. 524. 526. 530. 

532. 541. 551. 557, 564. 580-591. 

596-598. 602. 604. 606-610. 612. 

614. 616. 617. 624. 626. 630. 634- 

659. 663-677. 681-698. 746. 762. 

771—785. 788. 791. 792. 

— Vater u. Gross vater 164. 276. 

— Mutter s. Kannengiesser; Tante s. 
Gail. 

— EinfJussreiche Verwandte 447. 544. 
550. 

Ribadeneyra, S. J, Petr. 259. 260. 293. 

264. 267. 271. 288. 295. 307. 
Ribiera s. Rivulus. 
Richardiis, S. J. Adam 333. 
Richter, Gregor 542. 
Ricobonus, Ant. 641. 
Riedesel, Herrn. Ad. 643. 651. 
Riera, S. J. Petr. 153. 155. 

— S. J. Raphael 116. 


Portugal 


— Salamanca. 


823 


Rinck, Herrn. 248. 

— Joh. 277. 

— Petr. 248. 

Eio, Ludw. del 551. 

Eiphan, Theod. 789. 

Eivaliensis, S. J. Joh. 785. 

Rivulus, S. J. Joh. 429. 4:39. 442. 451. 

453. 509. 780. 
ßoboreus, Dr. 292. 
Kobotradius, S. J. Ändr. 774. 
Eochefort, S. J. Joh. 777. 779. 
Eochefoticauld 628. 

La Eochelle, Katholiken getödtet 636. 
Eodeukircheiij Ketzerpredigt 548. 
Eodriguez, S. J. Simon 45. 141. 
Eoerbeuk, Eath 771. 
Eoerrnonde 484. 

— B. Wilh. Lindanus, (vorher Kommis- 
sar in den Niederlanden) 307. 308. 
311. 466. 560. 603. 616. 621. 649. 
685. 714. 718. 722. 

— Geusen, Verwüstung durch 629. 

— Prediger, calvinistischer, vertrieben 
536. 

Eom 1. 2. 11. 23. 25. 37. 48. 50. 53. 
56. 57. 60. 63. 64. 71. 73. 74-77. 
80. 91. 92. 95. 99. 101. 102. 104. 
107. 110. 111. 113. 119. 123. 124. 
127. 130-132. 135. 1.37. 139-147. 
149. 151. 155. 158. 160—163. 165. 
168. 170. 173. 178-180. 193. 198. 
200. 203. 219. 220. 224-226. 228. 
230. 235. 238. 241—243. 250-252. 
254-257. 259. 260. 264. 265. 267. 
272. 273. 277. 280—282. 286. 288. 
289. 295. 296. 325. 339. 347. 355, 
357. 367. 370. 371. 374. 380-382. 
386. 394. 400. 407. 412. 424. 427. 
r 429. 430. 435. 439-441. 448. 449. 
^ 456. 457. 465. 480. 493. 505. 512. 
515. 518. 519. 564. 591. 598. 605. 
606. 615. 616. 621. 637. 640. 641. 
643. 644. 647—649. 654. 655. 665. 
666. 668. 675. 681. 684. 775. 

— Oüllegium Germanicum, Gründung 
desselben 201. Zöglinge, erste 206. 
212. 217. 221. 225; (.-.onstitixtiones 
226. 235. 249. 250. 256. 258. 282. 
288. als Vorbild 316, 370. 497. 529. 
595. 6 10 5 Vermehrung 647. 648. 653; 
673. 675. 677. 683. 684. 687. 691. 
728. 773; s. Fugger. 

— Collegium Eomanum 31. 39. 99. 
105. • 114. 129. 131. 132. 134. 139. 
165. 206. 221. 226. Lehrplan 241; 
253. 254. 259. 294. 445. 497. 524. 
625. 658. 769. 774. 

— Congregatio Germanica, 563. 644. 648. 
668. 671. 715. 


Eom, Curie, Empfang bei der 117 ; Eeform 
tler 370. 411. 

— Erziehung in 119. 

— Fortschritte 26. 51. 258. 

— Generalcongregation s. Sachregister. 

— Hausordnung, gedruckte 557. . 

— Jacobsspital 131. 145. 154. 

— Jesuiten, deutsche 104. 131. 199. 
225. 228—235. 237. 239. 253. 258. 

— Jesuitenkirche 600. 

— Index 456. 

— Lage in 111. 424. 

— S. Maria de Strada 142. 

— S. Marcus 133. 134. 148. 

— Eota s. Gropper, Kaspar. 

— Sodalität 703. 

— Statue des Paleologus, verbrannt 594. 

— Universität 578. 

— Wunder 555, 
Eomanus, S. J. Isidorus 116. 
Eommerswael, Magister Corn. 205. 
Eorardus, Assessor 617. 

Eossano s. Castagna. Verallo. 

Eotterdam 499. 

Eovitius, Jac. 204. 

Euben, S. J. Leonh. 660. 688. 

Eucker, Conr. 373. 

Eudolf II s. Kaiser u. Könige. 

Euel, E. S. Mich. 340. 413. 643. 777. 

Euethius, S. J. Egid. 362. 450. 775. 777. 

779. 
Eupefortius s. Eocliefort, 
Eupelius, S. J. Lamb. 599. 785. 
Euremundensis s. Begden. Kuchoven. 
Eussland 317. 502. 

— OoUegienberichte 768. 
Euten, Eutg. 789. 


S. 


Sabaudus s. Coudretto. 
Sachsen 198. 317. 332. 426. 552. 635— 
637. 652. 654. 664. 685.^696. 

— Oalvinismus, eingeführt 679. gestürzt 
690. 691. 

— Kurfürsten Heinr. d. Fr. 1539—1541, 
434. s. Tochter Sidonie 434. 
Moritz 1541—1553, 202. Anna 567. 
Aug. I, 1553—1586, 579. 602. 614. 
660. 679. 685. 

— Mission 654. 

— Prediger, Einführung kath. 649. 

— Städte 649. 

— -Schauenburg', Friedr. v. 652. 

— EB. Heinr. III v. 652. 654. 662. 664. 
Sacrobosco, Compu.tus u.. sphaera des 176. 

321. 482. 483. 
Salamanca, CoUeg 768. 


824 


Personen- und Ortsregister. 


Saids, Jul. 722. 

Salm, Graf Willi, von 564. 

Salmeron, S, J. Alph. 11. 50. 52. 53. 

79. 81. 152. 160. 163. 266. 267. 272. 

293. 295. 307. 456. 503. 
Salomonis, pi'overbia 213. 
Sakbure:, EB. Joli. Jac. Kimen v. Be- 

lasy^ 1560 -1586, 608. 

— Jesuiten, ihr Kommen evwünsclit 412. 

— Kelchindult 543. 
Sambucus, Joh. 657. 
Sauders, Dietrich 464. 

Saragossa (Caesaraugusta) Oolleg 768. 
Sardinien, Oollegienberichte 767. 
Sarmatia s. Kussland. 
Sassari, Colleg 767. 
Sauer, S. J. Leonh» 629. 
Sayn-Wittgenstein, Gr. Georg von 198. 
564. 

— Heinr. v. 564. 

— Herrn, in 564. 
Sbardellatus s. Dudith. 
Scalea (Calabrien) 122. 
Scalichius Paul 603. 
Schaet s. Schott. 

Schauenburg, Grafen v. 14. 15. 477; 

s. Köln Erzb. 
Schaumberg, B. Martin v. 599; s. Eich- 

städt. 
Scheitzhabener, Joh. 532. 
Scherer, S. J. Georg 607. 
Schilder, Herrn. 610. 616. 
Schilling, S. J, Mich. 347. 358. 361. 

643. 689. 775. 776. 777. 
Schipmann, S. J. Jac. 75. 506. 603. 

624. 625. 
Schlottanus s. Geffen. 
Schoeler, Jac. 454, 
Schönaich, Casp. v. 386. 
Schönburg s. Trier EB. 
Schönenburg s. Worms. 
Schonhovius, Jac. 596. 663. 

— S. J. Joh. 450. 779. 
Schorichius, S. J. Petr. 79. 92. 94. 102 

—104. 106. 107. 112. 120. 129. 130. 

131. 132. 134. 142. 145. 147. 151, 

170. 175. 183. 230. 252. 
Schorre, Hellas 70. 142. 
Schotborg, Erzbischof Georg von Lund 

6. 18. 20. 29. 39. 46. 79. 85. 107. 

144. 
Schott, Joh. 599, 689. 
Schottemius, Herrn. 273. 
Schottland 91. 332. 475. 489. 470. 520; 

s. Scotus. ' 

Schrader, Laur. 410. 440. 448. 654. 
Schüfe, Conrad 314. 
Schulting, Corn. 789; s. Steinweg. 
Schutzbar, Wolfg. 422. 


Schwaben 636. 
Schwarzenburg, Gr. v. 659. 
Schweden 388. 
Schweiz 690. 

— Schüler aus der 332. 
Schwerte s. Flei. 
Schwolgen s. Swolgen. 
Sconenburg, Jodocus 235. 
Scotter, Regier de 194. 
Scotus, S. J. Gualterus 183. 

— Magister 91; s. Hay. 
Seeland 616. 626. 

— Abfall von 693. 

— s. Stelant. 

Seff, S. J, Arn. 781. 782. 784. 

— S. J. Joh. 781. 783. 784.. 
Seidel, Mauritius 549. 574. 667. 
Seligenstadt 728. 

Septi, S. J. Jodocus 389. 394. 

Serravalle s. Salcis. 

Sevilla (Hispalis), Colleg 768. 

Siben, S. J. Arn. 347. 451. 778. 779. 

780. 
Sicilien 50. 55. 58. 74. 111. 113. 116. 

117. 119. 121. 127—130. 132. 133. 

153. 242. 

— Bisthum, Eeform eines, durch Je- 
.suiten 51. 56. 

— CollegiengTündung 114 ;Berichte 767. 

— Fortschritte 135. 141. 151. 

— Lutherthum 118. 

— Eeform des ganzen Landes 112. 

— Städte 114. 

— Wohlfahrt 138. 
Siculus, S. J. 609. 
Sidereus s. Iseren. 
Siebenbürgen 332. 593. 594. 

Siegen, Arnold v. 188. 250. 261. 279. 

295. 302. 348. 420. Einl. S. XXVI. 
Siena 640. 641. 
Silvius, S. J. Petr. 220. 242. 360. 401. 

408. 600. 774. 776. 777. 
Simmern, Truppensammlung bei 672. 
Sinacensis, S. J. Barthol. 451, 779. 
Sirletus, Cardinal AVilh. 641. 
Sittard 447. 
Sittardus, Hofprediger Math. 446. 447. 

469. 525. 
Slavonien 265. 
Slusius, S. J. Herrn. 505. 589. 598. 599. 

782. 783. 784. 

— S. J. Arn. 783. 784. 785. 
Smeburch 344. 

Smeling, Adolph 314. 

— Domiiiikauerprior Tilman 39. 46. 
Smidlin s. Andreae. 

Snecanus, S. J. Alb. 573. 785. 

— Aggaeus 488. 489. 

Sneek 487. 488. 497. 498. 516; s. Etheus. 


Saids — Syrod. 


825 


Sneppeter 211. 

Sobius, Jac. 164. 

Solanius, Jac. Salvator 641. 

Solinus, Guilh. 294. 

Solms, Herrn. Adolph Graf v. 565. 

— lieyn. v. 564. 

Somalius, S. J. Henr. 268. 270. 272. 
282. 284. 286. 289. 294. 297. 305. 
307. 318. 322. 324. 326. 328. 334. 
348. 360. 367. 375. 393. 401. 406. 
408. 412. 449. 490. 538. 616. 625. 
653. 774. 776. 777. 778. 779. 780. 
791. 

— S. J. Jacob 307. 363. 
Soniiius, Franc. 296. 391. 395. 
Soto, Franz de 470. 

Spa (fontes Leodienses) 429. 
Spaiigenbergii, grammatica 504. 
Spanien 1. 8. 17. 25. 26. 42. 53. 54. 

56. 63. 111. 141. 409. 426. 553; 558. 

580. 608. 626. 675. 725. 

— Bischöfe 410. 

— Collegienberichte 767. 

— Erbitterung gegen 629. 693; Fort- 
schritte in 50. 53. 58. 77. 

— König Philipp ir. V. 16. 52. 58. 258. 
259. 295. 296. 329. 366. 418. 536. 
539. 49. 551-554. 561. 578. 579. 
583. 587. 594. 600. 602. 614. 626. 
634. 639. 670. 671. 675. 691. 693. 
731. 736. 

— Don Carlos 37. 
Speng, Joh. 8. 304. 
Spey, S. J. Jac. 116. 

Speyer 2. 3. 4. 8. 10. 268. 389. 543. 
580. 581. 583. 584. 586. 604. 605. 
614. 640. 679. 

— Bischöfe Phil. II. v. Flörsheim 1529 
r-1550, 1. 

Markw. V. Hattstein 1560—1581, 
422. 515. 677. 718. 737. 

— Oolleg gegründet 515. 523; Neu- 
gründung 550. 617. 650. 677.747; 
Vorgehen der Protestanten gegen das 
660. 661. 668. 

— Colleg 526. 695. 704. 717. 728. 738. 
742. 742. 747. 757. 765. 

— Dom 422. 523. 738. 

— Dominikanerkirche 683. 

— Erfolge 728. 

— Frauenkloster 738. 

— Jesuitenschüler, Hosjjiz verbotßn738. 

— Ketzer 40. 43. 660; Lage 5ll'. 517. 
683. 695; Mission 511. 

— Eath 695. 704. 

— Reichskamraergericht 660. 672. 676. 
696. 

— Reichstag 1541. 1542, 1; 1544, 19; 
1570, 582. 584. 603. 


Speyer, Stiftsberren 517. 695 ;s. Dalberg, 

Fabricius. 
Speyer, S. J. Steph. v. 259. 268. 282. 
Spremontanus, S. J. Dionys. 451. 779. 

780. 
Stalenius, S. J. Petr. 785. 788. 789. 

792. 
Standonck 425. 
Stannensis s. Hellutius. 
Stapliylus, Joh. 465. 469. 
Steiermark 599. 600. 678. 

— Colleg 595. 

— Erzherz. Karl v. s. Oesterreich, 
Steinweg, Pet. 446. 524. 588. 596. 641. 

642. 747. 751; s. Schulting. 

Stelant, S. J. Egid. 433. 450. 463. 775. 
777. 779. 780. 

Stemmen, Landtag in 427. 433. 

Stempelius, Joh. Gerh. 670. 706. 

Stevoort (b. Limburg) 148.. 

Stevordia s. Ekleren, Govaerts. 

Stolpensis s. Richter. 

Strada, S. J. Franc, de 8. 11. 16. 17. 
18. 25. 

Straeten, Nie. v. d. 540. 

Stralen, Adolf v. 262. 

Stralensis s. Calibius, Fabricius, Stale- 
nius. 

Strassburg 12. 190. 193. 314. 316. 324. 
614. 64.3. 

— Academie 193. 

— Bischöfe, Erasm. Schenk v. Limburg 
1541-1568, 515. 556. 

Joh. IV. V. Manderscheid 1569 — 
1592, 564. 614. 712. 715. 743. 751. 

— Colleg geplant 712. 715. 

— Fastengebot 556. 

— Ketzerschule 316. 
Stryen, Joh. de 714. 
Suadorpensis, Joh. 293. 
Sudermann, Eberh. 292. 

— Heinr. 230. 234. 547, 

— Herm. 85. 188. 208. 279. 280. 348. 
420. 522. 

— Hildebrand 731. 
Suetonius 138. 

Surius, Karth. Laur. 469. 617. 640. 

644. 649. 687. 
Sixtoris, Jac. 373. 
Sweveghem s. Halewin. 
Svvolgen, Joh. 531. 564. 592. 604. 618. 

630. 642. 699. 725. 746. 752; s. Köln 

Collegium Sw. 
Sylvanus, S. J. Phil. 781. 
Sylverrous, S. J. Dionys. 784. 
Sylvius s. Vairlenius. 
Synsigaeus, S. J. Reiner 737. 
Syracus, Colleg 767. 
Syrod (Löwen), Magister 68. 


826 


Personen- und Ortsregister. 


T. 

Tacquet, S. J. Gerh. 181—183. 203. 206. 
Tapper, Euardus 68. 107. 109. 124. 140. 

142. 168. 
Tauler, Ausgabe des 6. 167. 
Taurinus, S. J. Georg. 451. 779. 780. 
Tautenburg, Friedr. Öchenk v. 671. 
Teneramunde s.Dendermonde. Paybruck. 
Terenz, Komödien des 483. 

— s. Lehrpläne. 
Ternate, Colleg 768. 
Terra nova s. Aragon. 
Textor, S. J. Job. 235. 612. 
Textorius, S. J. Barth. 363. 775. 778. 
Thengen s. Nellenburg. 

Thisseus, Simon 791. 792. 
Thomas Karthäuser 133. 

— (Köln-Eom), S. J. 242. 
Thomasius, S. J. 292. 

— Mich. 641. 

Thüngen, Neidhard v. 676. 681. 684; s. 

Bamberg. 
Thüringen 332. 515. 635. 664. s. Fulda. 
Thiin, Sigism. v. 411. 
Thyraeus, S. J. Herrn. 206. 374. 380. 

383. 384. 408. 453. 510. 515. 517. 

550. 553. 590. 598. 600. 604—606. 

610—615. 621-626. 636. 637. 642— 

648. 653. 656—672. 680—689. 694. 

701. 721. 727. 742. 753. 758. 

— S. J. Peter 408. 570. 778. 
Tiel (St.) 176; s. Pesselius. 
Tilanus, S. J. Jac. 363. 378, 776. 

— Marcus, 427. 429. 435. 436. 465. 
553. 625. 788. 

Tiletanus, Jodocus 296. 397. 

Tilia, S. J. Joh. de 242. 

Tirnau, Colleg 765. 

Tirol 332. 352. 

Tischius, Georg (Dechant von S. Se- 
verin 1535—1568) 21. 291. Anm. 5 
statt Ludger Heresbach als Siegler 
einzusetzen. 461. 

Toledo 55. 

— Colleg 768. 

Toledus, S. J. Franz 600. 609. 
Tongern, Jesuiten in 526. 
Tongrensis, Ilenr. 261. 791. 

— Hugo 418. 514. 788. 

— Joh. 310. 596. 615. 663. 

— s. Buschers. Walscharz. 
Tornacensis S. J, Petr. 550; s. Baluih 

Charlart. Oliverius. 
Torrensis, Hieron. 534. 
Tournay 394. 408. 414. 422. 460. 554. 

616. 

— Collegiengründung 242. 259. 288. 520. 

— Colleg 493, 507. 545. 765. 


Tournay, Fortschritte 367. 438. 456. 459. 
460. 463. 

— Wovizenhaus, aufgelöst 625. 

— Uebersiedelung nach Lüttich 438, 
Tragus, Wilh. 596. 615. 663. 
Traiectensis s. Antonii. 
Transsylvanien s. Siebenbürgen. 
Transsylvanus s. Vayvoda. 
Trecensis s. Bolus. 

Trenceus, S. J. Com. 778. 
Treverensis s. Textor. 
Trient 10. 11. 58. 80. 81. 83. 163. 212. 
229. 388. 409. 411. 412. 448. 

— Bischöfe 410. 412. 

— Cardinal v. 58. 

— Colleg 54. 

— Concii 3. 10. 40. 50. 53. 58. 63. 70- 
72. 79. 197. 370. 376. 379. 381. 385. 
Bemühungen der Jesuiten für das 
442. 489. — Decrete des 518. 519. 
521. 525. 529. 552. 554. 556. 569. 
570. 588. 616. 679. 684. 688. 773. 
Index 456. — Eathschläge für das 
470. — Sorglosigkeit der Deutschen 
um das 412. 

— s. Alexandraeus. Frankreich. Grie- 
chenland. Jerusalem. Morone. Puteus. 

— Elisabethkloster 58. 

Trier 2. 3. 289. 316. 359. 369. 370. 

373. 375. 382. 383. 385. 393. 394. 

399. 401. 402. 407. 408. 415. 499. 

502. 503. 505. 513. 522. 528. 554. 
. 557. 562. 598. 605. 607. 611. 612. 

— Ablass 637. 

— S. Agnes 403. 

— Alumnen 571. 

— ArmencoUeg 515. 

— Aufruhr, lutherischer 333. 334. 340. 
ö. Olevian. 

— S. Barbara 500. 501. 510. 512. 515. 
522. 

— Bekehrungen 401. 550. 

— Belagerung 222. 563. 

— Bibliotheken 367. 

— Burse für Convictoristeu 712. 727. 
737. 

— Colleg. geplant 163. 308. 311. 323. 327. 
328. 330. 333. 334. 342. 343. Ein- 
willigung zur Errichtung des 350. 
353., neues 370—72. 374. 376. 378. 
379. 384. 415. 417. 418. 453. 463. 
468, 487. 491. 492. 496. 501. 507. 
510. 512. 514. 515. 517. 526. 550. 
553. (Bau), 569. 658. 695. 704. 712. 
717. 727. 737. 741. 747. 756. 763. 
765. — Novizenhaus 569. 570-573. 
701. 712. 713. 737. 739. 741. 

— CoUegium geminum 356. 

— Communion sub utraque 496. 


Tacquet — Vadaus. 


827 


Trier, Dom 356. 396. 403. 453. 501. Dom- 

prediger s. Valkenbiirgensis. 
~ ErzbischOfe: Joh. V. v. Isenbnrg 1547 

-1556, 163. 344. 

Joh. VI. V. d. Leyen 1556-1567, 

308. 311. 333. 334. 342-345. 350. 

352. 353, 356. 367. 371. 379. 380. 

389. 402. 404. 405. 417. 431. 436. 

444. 446. 447. 497. 510. 512. 512. 

550. sein Br. Bartliol. 353. seine 

Verwandten als Jesuitenzöglinge 382. 

— a. Honstius. 

Jac. m. V. Eltz 1567—1581, 353. 

515. 550. 553-555. 557. 570. 571. 

581. 590. 591. 598. 611. 612. 614. 

672. 674. 731. 736. 741. 744. 

Joh. VII. V, Sehönburg 1581—1599. 

749. 756. 757. — s. Wimpheling. 

— Fortschritte 366. 384. 453. 492. 496. 
570. 571. 590. 650. 690. 

— Franziskanerkloster 405. 570. 

— S. Gangolph 396. 403. 453. 501. 

— Gefängnisse, leere 404. 417. 

— General Visitation 570. 

— Germaniiskloster 402. 

— Gespenster, durch Messelcsen ver- 
trieben 502. 

— (Tymnasium 374. 

— Häuser u. Kapelle 379. 492. 

— Heiligthumsfahrt 532. 

— Heilungen, -wunderbare 550. 

— Jesuiten, Verliandlungen über Zu- 
lassung 163. 

— S. Johann 403. 

— Karmeliterkloster 343. 

— Karthäuser 6. 12. 353. 367. 403. 

— S. Katharina 403. 

— Kelchindult 543. 

— (Ketzer, Massregeln gegen die 496. 

— Ketzerkatalog 756. 

— Kirche, eigene der Jesuiten 737. 

— Kirchliche Anstalten, Anzahl der 356. 

— Lage in 353. 356. 379. 404. 405. 417. 
517. 

— Leben, Blüthe des geistigen 385. 
389. 390. 401. 402. 417. 

— Liebfrauenkirche 356. 396. 403. 453, 
501. 

— S. Martin 403. 

— S. Mathias 501. 

— Mission 756. 

— Naturanlage der Trierer 327. 727. 

— Novizenhaus s. oben Colleg. 

— Offizial 554. 

— Palast, bischüfl. 353. 366. 

— Pest 501. 510. 517. 550. 557, 

— Predigt, lutherische 330. 

— Provinzialconzil 514. 

— Eeliquienprocession 403. 


Trier, Eüstungen 624. 625. 

— Sacramentsbruderschaft 713. 717. - 

— Sodalität, marianische 703. 713. 718. 
737. 

— Spitäler, leere 404. 417. 

— Trienter, Decrete, Vertheiluung der 
570. 

— Universität 328. 344. 353. 356. 367. 
Hebung der 402. 417; 570. 571. 653. 
695. 792. 

Theol. Facultät, ganz jesuitisch 417. 
s. Wallendorf. 

— Weihbiscliof s. Virneburg. 

— s. Treverensis. 
Triest 534. 

— B. Anton v. 258. 

— Gottfr. 71. 85. s. Canisius. 
Trigosius, S. J. Pet. 693. 

S. Trond 16. 538. . 

— Adelsversammlung 526. 

— Kloster, in die Sodalität aufgenom- 
men 753. 

Tropea, Bisch. Giov. Poggio 14 — 19. 

22. 29. 32. 37. 
Truchsess, Gebh. s. Köln, EB. 

— Card. Otto 11. 12. 19. 29. 32. 40. 
70. 71. 83. 269. 358. 373. 376. 377. 
412 493. 534. 537. 551. 552. 561. 
563. 564. 568. 582. 587. 595. 690. 
s. Augsburg. 

Tsantels, Coppe 194. 
Türken 193. 248. 621. 630. 

— bekehrte 51. 
Turin 641. s. Arlenius. 
Turrianus, S. J. Franz 841. 742. 


u. 

Ulm, Mangel an katli. Geistlichen 70. 
Ungarn 99. 193. 


Heer 


m 


— Pilger aus 532. 

— Euf nach 244. 

— Schüler aus 332. 608. 
Unnensis s. Habius. 
Uranius, Heinr. 351. 
Urbinas s. Guidutius. 
Ursinus, Fulvius 641. 
Ursmarus s. Goysson. 
Utrecht 306. 488. 548.. 561. 

— Bischof s. Tautenburg. 

— Lehrer s. Langeveldt. 

— Studien in 206. 

T. 

Vacha a. d. AVerra, Prediger vertrie- 
ben 691. 
Vadaus, Wilh. a 306. 


828 


Personen- und Ortsregister, 


Vairlenms, Hieron. 609. 
Valencenensis, Magister 50. 
Valencia 54, 

— Colleg 31. 44. 52. 54. 58. 64. 768. 
Valerius s. AVouters. 
Valkenbnreh, S. J. Andr. 353. 356. 359. 

366. 367. 369. 380. 401. 538. 550. 

— S. J. Arn. 782. 783. 785. 

— Graf V. 544. 
Valladolid 44. 45. 55. 

— Colleg 37. 768. 
Varen, Joli. v. d. 483. 
Vayvoda s. Zapolya. 
Vecken, S. J. Franz de 789. 
Veederhen, Hieron. 293. 

Vega, .Joh. de 111. 122. 128. 135. 138. 
141. 152. 154. 

— Gem. Eleonora 123- 151. 

— s. Sicilien. 

Veit II., B. von Bamberg 695. 705. 

712. 
Velhenius, Heinr. 611. 
Velroixx, S. J. Jac. 361. 400. 491. 501. 

510. 512. 775. 777. 778. 
-- S. J. Joh. 363. 778. 
Velsius, Dr. Justns 209. 235. 237. 238. 

256. 261. 
Velterus (Köln), S. J. 238. 
Veltius, Hofprediger Gerli. 305. 365. 
Veluwe, die 391. 
Venedig 80. 83. 226. 229. 230. 268. 

356. 518. 592. 605. 640. 641. 

— Colleg 58. 141. 766. 

— Dreifaltigkeitskirclie 58. 

— Fortschritte 151. 
Venetien 621. 
Venetus, nobilis 54. 

Venlo, Dominikannerkl.Trans Cedron507. 

— Vertrag von 15. 
Venradensis, S. J. Petr. 448. 
Verallo, EB. Hieron., von Rossano 9. 

29. 32. 33. 41. 44. 46. 
Verden, Bisth. 290. 
Verdenius, Dr. 316. 
Verdun 513. 

— Augustinerprior 503. 

— Colleg 492. 496. 497. 502. 505. 509. 
517. 526. 555. 658. 767. 

— Minoritenguardian 503. 

— Dominikaneri^rior 503. 

— Universität 505. 

— Bisch, s. Pseaume. 
Verdunensis s. Colixmnensis. Holonius. 
Vergilius 221. 240. 318. 321. 483. 

— s. Lehrpläne. 
Vermatius Andr. 589. 
Verrepäus, Simon 685. 
Ververius, Adamus 619. 
Vezalius s. Beza. 


Vicelius s. Wisse!. 
Victoria, S. ,T. E. 291. 

— S. J. Joh. 239. 399. 
Vienna, S. J. Joachimo di 270. 
Viglius s. Zwichem. 
Villarius, S. J. Barth. 624. 

— S. J. Joh. 782. 783. 785. 

— S. J. Leonh. 307. 420. 449. 778. 
779. 780. 

Vinck, S. J. Ant. 68. 72, 74. 76. 95. 

99. 101. 107. 112. 114. 116. 126. 

130. 132. 133. 139, 153. 155. 173. 

288. 374. 385. 399. 402. 405. 507. 

510. 513. 515. 516. 517. 541. 552. 

554. 563. 572. 573. 580. 584. 585. 

586. 590—593. 598—601. 604—607. 

610. 613. 624-627. 650. 651. 677. 

685 691. 694—699. 712. 757. 
Vindianus, S. J. Vinc. 778. 
Vinellius, Petr. 235. 
Viola, S. J. Bapt. de 78. 
Virneburg, Gregor 311. 353. 501. 515. 
Vlatten, Joh. v. 349. 791. 
Vlissingen 626. 
Vogelsang, Arn. 480. 
Voirstender, Henr. 294. 
Volkius, S. J. Wendelin 642. 
Vonck s. Funk. 
Vorbaum, Stiftung 301. 
Vorsbach, Laurenz 256. 
Vos, S. J. Joh. 439. 453. 780-782. 

783. 
Vrechemius, Dr. 619, 
Vredeii (Diöz. Münster) 304. 
Vucht, Heinr. v. 261*, s. Bischoping, 

Haegimonus. 
Vulcanius, Bonaventura 636. 675. 

w. 

Wachtendonk, Henr. 294. 295. 324. 326; 

s, Geyn. 
Wackerhagen, Joh. 542. 
Wadensis, S. J. Henric. 425. 
Waelhem 539. 
Waldburg s. Truchsess. 
Wallendorf, Gottfr. v. 417. 
Walschartz, Joh. 730. 789. 
Walter, Stiftsherr (Löwen) 19. 68. 
Walthausen, Jost v. 434. 
Wansin, S. J. Fabricius 782. 783. 784. 
AVarmiensis s. Hosius. 
Warnerus, dominus 353. 
Wassenburg, Georg 92. 94. 132. 139. 

147. 153. 170. 230. 235; seine Mutter 

139. 
AVauchop, Dr. Eobert 2. 
Weber, Laurenz 261. 583. 587. 619; 

s. Hagen. 


Vairlenius — Wylich. 


829 


Weber, Steph. 324. 326. 373. 466. 717. 727. 

— Urban s. Laibach, 
Weidling, Caspar 555. 
Weil 641. 

Weinsberg, Herrn, v. 619. 697. 
Welru s. Velroux. 
Welser, dominus 337. 
Werlensis s. Voirstender. 
Wesel 570. 

— Jesuiten, Kommen der, erbeten 735. 

— Ketzer, Asyl last aller 735. 
Wesenbeck, Math.; Phil. 549. 
Westfalen 9. 464, 518. 556. 653. 677. 

750; ganz der Ketzerei verfallen 465. 
Westfriesland s. Friesland. 

— Jesuiten, noch keine, in 621. 
Westphalus s. Alerdingius, 
Wettorau 672. 

Wichmann (Nimwegen) 255. 

Widdig (Köln) 235. 

Wied s. Köln EB. 

Wien 170. 175. 179. 180. 182. l86. 190. 

193. 194. 221. 237. 241. 243, 244, 

252. 292. 328. 351. 355. 368. 470. 

555. 600. 607. 615. 623. 628. 677, 

689. 728, 766. 

— Alumnen 183. 

— Besuch V. Gefangenen u. Soldaten 
193. 239. 240. 

— Bibliothek 239. 

— Bischof Friedrich Nausea 32. 33. 59. 
61. 

— Bischöfl. Kirche 244. 

— Colleg 174. 194, 239. 241. 244. 249. 
250. 264. 282. 455. 599. 607. 623; 
Stiftungsbrief 344; Novizen 325. 

— Dominicanerkirche 175. 245. 

— Fortschritte 183. 243. 

— ^Hof 602. 

— Karmeliterkloster, Uebersiedlung ins 
245. 

— Katechismtis 243. 

— Ketzer 358. 

— Lage der Societät 351. 

— Pest 221. 

— Predigten, lutherische 678. 

— Schule 12. 22 L 239. 608. 

— Seminar, päpstliches 679. 

— Tlieol. Facultät, Schwierigkeiten in- 
nerhalb der 68Ö. 

— Universität 609; Lectionen 594.679. 

— Vorgehen gegen die Jesuiten als 
Lehrer an der 678. 

— Verfolgung 665. Vertheidiger 380. 
Wiener-Neustadt s. Gruter s. Naponaeus. 
Wigand, Joh. 462. 

Wilhelm (Köln-Gambrai), S. J. 269. 
Wilich, Gottfr. 189. 195. 210. 

— Peregrinus 308. 


Wilich, Quirin s. Köln Weihbischöfe, 

Wilna, Colleg 600, 768, 

Wilshusen, Henr, de 276, 604. 

Wimpheling, Joh. 744. 

Winkelmann, Moritz 409. 418. 429. 433. 

454. 466. 599. 617. 672. 691. 
Windhusen, Herrn, v. 599. 661. 665. 689. 
Winneburg, Joh. Daniel von 565, 
Wippei'mann, Conr. 642. 750. 
Wirsberg s. Würzburg. 
Wischawen, S. J. Corn., d. Aeltere 16. 

19. 39. 48. 51. 61—67. 74—78. 89. 

96-99. 105, 107. 112. 113-116. 

120—125. 145. 254; s. Br. Heinrich 

98; s. Schw. Catharina 95. 98. 

— S. J. Corn., der Jüngere 16. 45. 
Wissel, Georg 386. 427. 428. 

— Wilh. 194. 479. 531. 
Witgenstein s. Sayn. 
Wittenberg 317. 324. 

— Professoren aus 511. 
Wittlich 353, 

Worms 4. 12. 33. 61, 288, 291, 292, 
293. 296. 

— Bisch. Georg v. Schünenburg 1580 
—1595, 757. 

— Prediger, ermordet 518. 

— Reichstag 1545, 40, 

— Religionsgespräch 1540, 1. 2. 9. 
Woutors, Corn. 287. 483. 
Würtemberg 288. 430. 

— Prediger 442. 

Würzburg 571. 601. 604. 660. 669. 672. 
674. 683. 696. 

— Bischöfe v.: Friedr. v. Wii-sberg 
1558—1573, 487. 551. 552. 664. 695. 
Julius Echter v. Mespelbrunn 1573 
—1617, 673. 674. 684. 685. 695. 
705. 712. 713. 730, 731, 787. 738. 

— Colleg in Aussicht 436. 437; ge- 
gründet 551. 552. 557. 562. 570. 
599. 604. 622. 626. 635. 636. 681. 
Bau des 659. 705. 712. 718. 728. 
737. 742. 757. 766. 

— Dechant s. Thüngen. 

— Pest 718. 

— Prediger, lutherischer, s. Eivulus. 

— Priestermangel 626. 

— Propst s. Liclitenstein s. Thüngen. 

— Reform 684. 

~ Schlossbrand 622. 

— Seminar für Mönche 712. 

— Seminar, philosophisches 727. 

— Siegler s. Fischer. 

— Sodalität, marianische 703. 712. 728; 
der Externen 718. 

— Universität geplant 695. 705; s. Knö- 
ringen. 

Wylich s. Wilich. 


830 


Personen- und Ortsregistei*. 


X. 

Xanten 518. 543. 685; s. Gerhard Bu- 

saeus. 
Xantensis s. Zanthenns. 
Xaver, S. J. Franz 19. 45, 49. 
Ximenez, S. J, Jac. 429. 


Yseren s. Lseren. 


Y. 


Z. 


Zabern, Collegiengründnng' 614. 
Zacharias, S. J. Joli. 595. 
Zakyntluis, Bisch, v. s. Commeudone. 


Zanderus, Nie, 641. 

Zanthenus, S. J. Joh. 362. 444. 550. 595. 

600. 605. 615. 616. 621. 648. 649. 

696. 775. 777. 779; s. Vater 444. 

445. 

— S. J. Kich. 600. 
Zapolja,. Joh. 594. 
Zara, Belagerung- 621. 
Zone, Petr. 688. 
Zürich 555. 
Zütphen 93. 489. 

— Edikt Albas 583. 

— Heinr. v. 133. 135. 

— Gottfr. V. 133. 
Zutphaniensis s. .Bai'ner s. lseren. 
Zwichem, Viglius v. 308. 488. 498. 

579. 583. 
Zwingli, Lehre des 5. 
Zwollensis s. Tongrensis. 
Zwolle, Rector von 307. 308. 


Sachregister. 

(Eine grosse Anzahl sachlichei' Ncacliweise befindet sieh im Personen- nnd 

Ortsregister.) 


A. 


Ablässe 351. 376. 411. 422. 480. 537. 

596. 612. 622. 637. 644. 646. 686. 

690. 695. 704. 712. 718. 
Ablasssteinclien, seine Gnadenkraft 201. 
Amici latentes der S. J. 317. 
Aethyopes, Bestrafung von Schülern 

durch solche 708. 
Abltttio (Abspülung nach der Commu- 

nion des Priesters), Heilkraft der- 
selben 702. 
Almosen 302. 324. 333. 610. 653. 655. 

676. 699. 700. 703. 711. 717. 720. 

721, 748. 
Augustiner 503. 

B. 

Bartholomäusnacht, Urtheile über die- 
selbe 627. 629. 631. 637. 643. 
Begräbniss, schimpfliches 426. 431. 501. 
:^ 509. 510. 537. 

— Verweigert 431. 

Beichten vgl. Bussübungen, General- 
beichten, Frauen. 

— Plünderung reicher Frauen 726. 
Beichtspiegel 739. 753. 
Beichtväter hoher Personen 185. 757. 

771 5 vgl. Avellaneda, Cordubensis. 
Bekehrungen 10. 157. 345. 381. 426. 

478. 513. 554. 555. 556. 559. 570. 

571. 577. 617. 650. 652. 658. 673. 

679. 695. 701. 704. 705. 708. 709. 

712. 713. 716. 718. 720. 721. 722. 

723. 724. 728. 731. 733—745. 754 

—757. 762. 763. 
Bekreuzigung mit Weihwasser, Strafe 

für unterlassene 729, 
Benedictiner 666. 
Besessene vgl. Teufel. 
Besitz, Bestimmungen über den ererbten 

Besitz der Jesuiten 455, 546. 


Bischöfe, Jesuiten als Eathgeber der- 
selben 411, 736; wälzen ihre Lasten 
auf die Jesuiten ab 769,' Consecra- 
tion 728; De oificio episcopi, Denk- 
schrift 593. 771 ; Unterweisung 772. 

Bittgebete für Kegen 543. 

Buchdrucker und Buchhändler 245. 300. 
354, 357. 381. 388. 389. 412. 424. 
426. 431. 462. 469. 489. 501. 522. 
542. 549. 559. 587. 614. 623. 652. 
654. 679. 686. 697; s. Birkmann, 
Calenius, Cholinus,Hirzhorn, Quentel. 

Buchladen, Durchsuchung 426, 431; s. 
Köln. 

Bücher, ketzerische, Aufspürung, Eei- 
nigung und Vernichtixng derselben 
266. 295 ff. 303. 304. 308, 312. 323. 
349. 365. 370. 388. 391. 395. 426. 
442. 458. 492. 502, 510. 529. 548. 
570. 577. 579. 583. 594. 615. 628. 

650. 651. 657. 716, 725. 727. 731. 
740. 743. 745. 753. 755. 756. 

— Büchercensur 431; s. Köln. 

— Index verbotener Bücher 291. 454. 
456. 

— Erlaubniss, ketzerische Bücher zu 
lesen 355. 370. 371. 388. 

— Schulbücher vgl. Schule. 
Bussübungen, Seelsorge u. s. w. 288. 

358. 368. 375. 382. 388. 398. 400. 
403. 407. 413. 414. 416. 419. 420— 
422. 425. 430. 453. 468. 474. 478. 
487. 488. 489. 494. 521. 529. 530. 
544. 556. 570. 594. 601. 607. 650. 

651. 652. 658. 680. 690. 694. 695. 
697. 698. 701. 704. 706. 708, 712, 
713, 716, 717. 719—721. 726. 727 
—730. 737—739. 741. 743. 744— 
746. 752—757. 

C. vgl. auch K. 

Calvinisten, Calvinismus 506. 539. 540. 
544. 554. 564. 565. 574. 575. 612. 


832 


Sachregister. 


630. 654. 672. 679, 701. 725. 740, 

744. 758. 
Censur, Bücher- s. Köln. 
Censura (des Monheimschen Katechis- 
mus) 378. 441. 442. 
Centurien, Gegenschrift 587. 
Cerenionien, Wiedereinfühi-ung von 605. 

683. 
Collegium Germanicnm s. Rom. 
Communio sub utraque 305. ,308. 365. 

372. 423. 445. 462. 465. 467. 468. 

478. 491. 492. 495. 496. 510. 543. 

522. 543. 596. 620. 651. 660. 689. 

709. 716. 722. 

— Commiinion, bestes Mittel füf die 
Disciplin 708. 

Comödien vgl. theatralische Aufführun- 
gen. 

Concubinen 364, 688. 704; s. Geist- 
liche. 

Confessio Augustana 389. 564. 580. 582. 
599. 609. 660. 664. 668. 669. 672. 
696. 704. 705. 742. 

Confessio Augustiniana (adversus Augu- 
stanam) 523. 526 (vgl. Dillingen). 

Congregation, marianische s. Sodalität. 

Congregatio Germanica s. Eom. 

Constitutionen der S. .T. 272. 293. 302. 
305. 315. 323. 325. 337. 340. 343. 
350. 356, 378. 398. 401. 414. 422. 
491. 516. 517. 528. 572. 584. 586. 
605. 613. 635, 637. 647. 651. 655. 
711. 

— Geheimhaltung 398. 


D. 

Declamationen s. theatralische AufTüh- 
rungen. 

Deutschland, Sorge des Generals 410. 
419. 726; Eigenschaften der Deut- 
schen 315. 674; deutsche Uebungen, 
Dialekte 410, 528; s. im Personen- 
und Ortsregister. 

— Dialoge s. Theatralische Aufführun- 
gen. 

— Diöcesanconcilieu 773; s, Köln. 

— Visitationen s. Visitationen. 
Disputationen 415. 643. 678. 722; vgl. 

Theatr. Aufführungen. 
Dominikaner 175. 245. 405. 421. 470. 
503. 507. 522. 594. 683. 704. 717. 
737; ». Pesselius, Sittardus, Smeling. 

— Mitglieder der Sodalität 709. 
Domprediger, Jesuiten als 311. 322. 

326. 335; s. Dionysius, Heinrich. 
Dramen s. theatralisclie Aufführungen. 
Drucker s. Buchdinicker. 


E. 


Ehegatten, Differensien 725. 731, 733, 
Ehrgeiz der Schüler s. Schüler. 
Eid 396. 481. 637. 651. 664, 66ß. 723, 
~ Entbindung vom 674. 681. 682. 

— Vgl. Trienter Eid. 

Einkünfte 305. 328. 407. 435. 448. 457. 
462. 464. 468. 478. 487. 489. 493. 
510. 512. 520. 523. 527. 550. 553, 
562, 576. 580. 588. 601. 610, 612, 
613. 616. 627. 635. 636. 641. 653. 
655. 656, 663, 667, 688, 695. 699. 
700. 717. 730. 758. 

~ Register der 659. 

Eltern, Eintritt in die S. J. ohne Ein- 
willigung der 182. 211. 224. 225. 
341, 363. 422. 433. 438. 439. 444. 
445. 456. 704. 712, 723, 726. 756. ' 

— Einwirkung der Schüler auf ihre 468. 
Erasmus von Rotterdam 164, adagia 

204, epistolae 133. 204, epitome col- 
loquiorum 221, verbotene Leetüre 
303. 306. 

Erasmianer 247. 

Erde, Küssen der 719. 730. 

Erwachsene, Einwirkung der Jesuiten- 
schüler auf 703. 706. 708. 709. 710. 
717. 720. 721. 722. 727. 735. 737; 
s. Eltern. 

Erzbischöfe, ungeweihte 563. 

Erziehungsergebnisse 221. 250. 308, 334, 
455, 

Exercitien 2, 6. 14. 19. 20. 21. 197, 
339. 361. 400. 401. 403. 416, 421, 
445, 478. 507. 520. 570. 586. 658, 
705. 719. 721. 734, 738, 741. 743. 
749, 762, 763, 

— Druck 151. 

— Geheimhaltung der — spiritualia 
■ 398. 399. 

Exorcismen s, Teufel, 


E. 


Pastnacht, Bekämpfung der Pastnachts- 
feier s. Köln. 

Pegfeuer, Erscheinung eines aus dem 
— Befreiten 739. 

Pirmungen 705. 738. 

Pranziskanerorden 50. 177. 179. 298. 
425. 503. 538. 629; Uebertritt zu 
demselben 178; s. Odendahl. 

Prallen und Jungfrauen in Beziehungen 
zur S. J. 15. 95 ff. 124. 155. 254. 
255. 739. 

— als Vermittlerinnen von Beichtkin- 
dern (piscatrix) 650. 712. 726; s. AI- 


Censur — Jesuiten, 


833 


berti,Arnheim, Barbara, Blitterswick, 
Brigittana,Brugensis,Bruyners,Cocns, 
Cniens, Elisabetli, Gertrudis, Hienen, 
Jacomina,Katharina,Osterwick,Eado. 

Frauen, liederliche s. Unzucht. 

Frauenidöster, Unsittlichkeit 733. 

Fronleiclmamsprocession 543. 

Fürsten, protestantische, Bemühungen 
um deren Conversion .645. 676. 705. 

— Verhältniss der S. J. zu katholischen 
9. 293. 342. 357. 358. 543. 555. 581. 
583. 595. 602. 639. 673. 676. 696. 
737. 762. s. Kaiser. Köln. Mainz. 
Trier. Würzburg. Bamberg. Bayern 
etc. s. vornehme Personen, Schüler. 

— geistliche, geplanter Ueberfall der- 
selben 672. 

Gefängnisse, Besuch derselben 475. 514. 
721. 735. 740. 

— leere 404. 417. 421. 

Geistliche, ärgerliches Leben 351. 487. 
488. 492. 520. 658. 686. 732-734. 
740. 742. 754. 755. s. Köln. 

Geistlichkeit, höhere, Vei-hältnis zu den 
Jesuiten 251. 657. 661 ff. 681. 695. 
772. s. Köln, Eeform der Universität, 
s. Gropper u. s. \v. 

Geldstrafen, für Versäumniss des Gottes- 
dienstes 330. 

— für Versäumniss der Schule 318 — 320. 
Geldsendungen nach Eom 370. 383. 407. 

425. 

Gelübde 6. 180. 181. 190. 191. 195. 199. 
206. 218. 347. 363. 382. 384. 425. 
430. 439. 473. 506. 528. 546. 557. 
601. 650. 651. 656, 698. 700. 702. 
717. 724. 725. 728. 733-735. 738. 
740. 741. 742. 752. 755. 775. 779. 791. 

Generalbeichten 224. 424. 528. 530. 546, 
701. 708. 709. 710, 716. 721. 722. 
733-739. 745. 754. 756. 

Generalcongregation, Wahl des Ordens- 
generals 288—290. 296. 307. 315. 
512. 513. 515. 518. 636. 640. 642. 
643. 647. 654. 

Gespenster 502. 571; s. Wunder. Teufel. 

Geusen s. Köln. 

Grana benedicta 151. 264. 284. s. Ko- 
senkränze. 

Gregorianischer Gesang 397. 

Grumbach'sche Händel 555. s. Kiebitz. 

H. 

Hausordnung 330. 332. 339. 340. 557. 
Heiligenleben 617. 644. 649. s. Surius, 
Jesuiten-Akten. 


Hexen 717. 742. s. Teufel. 

Hofkapläne, Hofprediger 2. 365. 617. 
618. 654. 668. 669. 691. s. Antonius 
S. J., Aragonius S. J., Alfonsus S. J,, 
Gruter. Pfauser, Kabus, Sittardus. 
Veltius. 

Hugenotten, Kampf gegen die 553. 554. 
632 ff. 


I. 

Jesuiten, Käme 24. 29. 30, 248. 338. 
391. 464. Jesuwider 266. Suitae s. 
Teufel. 

— Anfeindungen 24. 25. 29. 33. 168i 
278. 322. 421. 438. 556. 660. 665— 
668. 672. 676-678. 690. 696. 704, 
705. 725. 726. 752. 

— als neue Sekte verdächtigt 24. 31, 
660. 670. 

— als Antichristen 391. 392. 

— Collegien der S. J., Allgemeines über 
ihre Gründung 186. 290. 302. 343. 
344. 390. 391. 395. 422. 658. 

— Be.schränkung ihrer Zahl 504. 513. 
742. 769. 

— Andrang zur S. J. 329. 330. 344. 
347. 358. 394. 400. 401. 402. 404. 
407. 408. 412. 413. 418. 420—422. 
424. 428. 430. 438. 439. 444. 453. 
459. 463. 474. 513. 556. 727. 749. 
Vgl. Köln. 

— Verpflichtungen zum Eintritt 396 
Anm. 

— Be.straf ung des verschmähten Eintritts 
729. 

— Austritt 402. 516. 517. 

— Wiederaufnahme 199. 402. 

— Entlassungen 203. 252. 528. 

— Heimsondung Kranker 382. 394. 398. 
621. 

— ihre Gönner und Freunde 17. 18. 
19. 23. 24. 29. 31. 37. 42. 168. 197. 
214. 219. 224. 243, 251. 260. 263. 
267. 279. 281. 282. 285. 286. 293. 
296—301. .305-312. 316. 318. 319. 
324-334. 337-353. 356. 357. 367. 
369. 371-392. 396. 397. 398. 400. 
404. 405. 413. 419. 421-430. 432. 
436-448. 452. 454-461. 468. 479. 
487. 489. 492. 493. 496. 497. 501. 
503. 509-512. 515-519. 524. 526. 
537. 539. 541. 542. 553. 554. 561. 
564. 570. 588. 591-594. 599. 609— 
614. 620. 622. 629. 631—644. 650— 
654. 659. 664. 673—678. 682. 687, 
689—699. 703. 704. 710—718. 726— 
728. 730. 736—738. 741-746. 749. 
750. 756. 757. 763. 771. 

53 


834 


Sachregister. 


Jesuiten, ilir Kommen erbeten oder erfor- 
derlich 160. 278. 310. 311. 397—405. 
. 409. 410. 412. 413. 416. 425. 426. 
460. 461. 464. 467. 468. 475. 491. 
493. 513. 515. 517. 518. 526. 532. 
538. 541. 542. 544. 548. 552. 560. 
561. 594. 599. 600. 612-620. 622. 
645. 651. 665. 670. 690. 691. 695. 
702. 726. 735. 740. 751. 755. 763. 

— ihre Beliebtheit bei den Grossen 751. 
s. Gönner und Freunde. 

— Beschwerde über die Tracht eines 694. 

— Eigenschaften, Aufgabe und Organi- 
sation 29. 158. 173. 200. 202. 224. 
234. 247. 267. 322. 348. 370. 504. 
525. 629. 670. 686. 

— Oonsultoren u. Admonitoren 269.424. 
590. 630. 647. 658. 771. Einl. S. XLIL 

— Wahnsinnige 510. 598. 625. 696. 697. 

— Assistenten 515. 630. 647. 

— Delatoren und Präfecten 308. 

— Kraft ihres Gebets 702. 

— besondere Schützlinge Gottes 4. 99. 
500. 

— Aehnlichkeit mit den Aposteln 231. 
Index librorum prohibitorum vgl. Bücher. 
Inquisition, Nacht heile in Folge ihres 

Aufhörens 566. 582. 
Inquisitor 566. 
Jubiläen vgl. Ablässe. 
Juden, getaufte 51. 728 s. Isaac. 

— Kirchhof, für Protestanten bestimmt 
501. 

Jugend, ihre Erziehung als besondere 
Aufgabe der S. J.316. 754. s. Schulen. 

— Vorwurf der Anlockung derselben 
276. 278. 

— Schriften, Keinigung 426, s. Schul- 
bücher. 

Jungfrau, erhält einen Verlobungsring 
von einem Engel 702; verlobt mit 
Christus 717, s. Frauen. 


K. vg-1. auch C. 

Kaiser, Kaiserin, Förderung der S. J. 

durch dieselben 183. 191. 222. 239. 243. 

250. 256. 257. 293. 352. 370. 380. 

459. 542. 580. 583. 594. 668. 669. 

673. 674. 705. 731. 736. s. Ferdinand I. 

Karl V. Maximilian II. Eudolf II. 
— Hof 54. 70. 
Kapuziner 737. 

Karmeliter 10. 41. 141. 245. s. Billich. 
Karthäuserorden 10. 13. 14. 39. 53. 56. 

59. 64. 71. ■ 78. 93. 133. 139. 461. 

507. 709. 737; vgl. Surius. Kalk- 
brenner. 


Kataloge s. Lehrpläne. 

Katechese 393. 453. 468. 478. 489 

529. 540. 697. 738. 742. 743. 757. 

769. 
Katechismus 292. 295. 323. 380. 442. 

443.. 445. 448. 449. 483. 495. 623. 

679. 704. 

— Luthers 541. 650. 

— des Franz Coster 540. 

— in Versen 569. 

— des Monheim 349. .378. 736 (vgl. 
Monheim). 

— des P. Canisius 299. 300. 304. 321. 
322. 327. 329. 335. 337. 341. 349. 
354. 357. 403. 412. 422. 424. 459. 
526. 530. 542. 577. 639. 650. 736. 
s. Canisius. 

Katholische Kirche, Urtheile über die 
Lage derselben 1. 3. 299. 351. 364. 
381. 568. 574. 602. 606. 607. 608. 
614. 626. 630. 632-636. 641. 644. 
669. 

Ketzer 223. 309. 311. 330. 338. 348. 
363. 374. 394. 410. 416. 462. 465- 
478. 487—496. 500. 530-539. 575. 
598. 601. 602. 611. 614. 618. 622. 
627. 629. 664. 736; s. Köln. Wieder- 
täufer. 

— Bekehrungen 312. 319. 324. 332. 
344. 348. 355. 438. 439. 440. 442. 
453. 530. 539. 547. 548. 577. 617. 

— bücher s. Bücher. 

— Gebete und Massregeln gegen die- 
selben 257. 2?i8, 267. 291. 296. 300— 
304. 308. 311. 322. 351. 358. 364. 

. 365. 374. 375. 379. 387. 392. 397. 
404. 406. 421. 444. 445. 463. 467. 
468. 474—476. 478. 481. 487. 491. 
492. 494. 496. 499. 507. 514. 520. 
521. 522. 529. 530. 535. 536. 539. 
543. 544. 548. 549. 554. 556. 560. 
561. 566. 568. 569. 574. 575. 577. 
578. 579. 580-598. 602. 603. 606. 
609-613. 616-620. 627. 628. 634. 
635. 638. 639. 640—643. 646. 651. 
652. 657. 678. 686. 690. 692. 693. 
695. 704. 707. 712. 717. 718. 722. 
723. 725. 737. 740. 746—754; vgl. 
Bartholomäusnacht. 

— schulen 332. 335. 341. 344. 347. 
376. 478. 557. vgl. Düsseldorf. Duis- 
burg. Marburg. Monheim u. s. av. 

— Verzeichnisse 593. 604. 756; vergl. 
Köln. Trier. 

— ihr Zorn gegen die S. J. 370. 383. 
398. 400. 405. 543. 514. 546. 549. 

' 555. 619. 623. 

— eifriger und klüger als die Katholi- 
ken ^511. 587. 


Jesuiten — Promotionen. 


835 


Ketzer, Verführung durch dieselben 

526 
— Zunahme 3H3. 397. 542. 553. 554. 

564. 567. 574 &. 
Kirchenväter, griechische 626. 640. 686. 

687; s. Cyrill, Clirysostomus, Nice- 

phorus. 
Krankenhäuser, Be.such der 271. 720. 

730. 740—743. 755. 
Kräixter, geweihte, Wirkung derselben 

742. 
Kreuzabzeichen, gegen Verfolgung 634. 
Küssen der Erde 719. 730. von loca 

secreta 719. 720. 


L. 


Laienkelch s. Oommunio sub utraque. 
Lehrbücher 354. 357. 426. 685; s. Schul- 
bücher.. 

— methode 221. 241. Einl. S. LL 

— plane 135. 190. 206. 213. 241. 282. 
284. 287, 298. 305. 308. 309. 315. 
327. 359 ff. 375. 379. 382. 393. 395. 
398. 402. 403. 409. 416. 422. 444. 
446. 455. 481. 485. 486. 529. 543. 
661. 707. 711. 712. 721. 776. 778. 

Litaneien 576. 

Litteratur, kath. und thcol. Förderung 

der 10. 60. 123. 52L 624. 636. 640. 

649. 657. 675. 677. 685. 686. 687. 

692. 769. 770. 772. 

— prot. lind mythol., Abneigung gegen 
657. 

Lutlierauer, Kampf gegen die Calvinisten 

683. 
Lutherische Dogmen, ihre Gefährlichkeit 

740. 


M. 

Magisterium, röinisclie.s 375. 
Maria h., Bild derselben 230. 

— Disputation über ihre Verehrung 709. 

— crmahnt zum Eintritt in die S. J. 
710. 713. 714. 

Marianische Congregation s. Sodalität. 
Messe, Wirkung der 459. 

— musikalische 689. 
Mihoriten s. Franciscaner. 
Missale, römisches 161. 605. 611. 
Missgeburt, Strafe Gottes 723. 
Missionen 492. 511. 577. 654. 683. 695. 

704. 705. 728. 738. 740. 
Mönche, verdächtige 467. 475. 478. 657. 
Mytliologische Gegenstände, Abneigung 
• dagegen 657. 


N. 


Nachtigall (Gedicht über die Grumbach'- 
schen Händel) 555. 

Nationalität (Volkssprache) 116. 222. 339. 

Nuntiaturen, Bedürfniss nach Vermeh- 
rung der 351. 390. 568. 582. 645. 
664. 683, 


P. 


Papst, Gebet für den 399; Lehre vom 
770. 

— Wunderbare Erscheinung 555. 
Päpstliche Mandate^ ihre geringe Wir- 
kung bei Katholiken 690. 

Perlen, geweihte s. Grana benedicta. 
Pest 222. 625. 629. 698. 701. 706. 707. 

713. 718. 734. 737. 738. 753. 757. 

763; s. Köln, Mainz, Trier. 

— Massregeln der* Jesuiten 508. 
Pfarrer, Ausbildung der 358. 769. 770. 

772. 

— Verhältnis der Jesuiten 610. 679. 704. 
721. 737. 740. 747. 756. 757. 

— vgl. Fähe, vgl. Köln. 
Pfarrschule 685. 

Post, Taxis'scho, freie Beförderung 337. 
Postille, lutherische 549. 
Prämonstratenser 739. 
Pfründen, Cumulation etc., Simonie 522. 

659. 661 ff. 667. 684. 685. 687. 688. 

702. 724. 740. 755. 
Predigt, Prediger 296. 340. 416. 417. 

523. 541. 601. 609. 710. 717. 736. 

739. 773. 

— deutsche 142. 221. 222. 329. 332. 
413. 492. 495. 748. 

— Mangel 143. 257. 407. 670. 

— Ueberwachung der 389. 

— lutherische vgl. llivulus; Bekehrung 
429. 430; vgl. Dionysius, Khetius. 

— vornehme Zuhörer 547. 701. 
Professio fidei s. Trienter Eid. 
Profoss s. Gelübde. 

Promotionen, akadem. 9. 162. 305. 315. 
317. 319. 324. 325. 332. 335. 337. 
341. 347. 356. 358. 361—363. 375. 
376. 382. 387. 389. 390. 393. 394. 
400. 401. 407. 408. 413. 415. 417. 
422. 425. 439. 443. 453. 460. 461. 
463. 468. 470. 473. 478. 489. 494. 
500. 505, 513. 514. 522. 528. 537. 
.556. 571. 573. 579. 589. 591. 601. 
611. 616. 630. 651-653, 657. 695. 
697, 701. 704 712. 713. 714. 722. 
729. 739. 742. 745. 752. 763. 774 ff. 
789 ff 


836 


Sachregister. 


Promotionen, titulo S. J. 343. 409. 418. 

419; s. Köln, Trier, Mainz. 
Prophezeiungen 628. 643. 
Protestanten, Fortschritte derselben 660. 

664. 668. 669. 670. 677. ■ . 
Provinzen der S. J., Provinciale 11. 

163. 242. 267. 282. 288. 310. 337. 

460. 507. 515. 535. 571. 643. 650. 

658. 695. 704. 711. 717. 721, 727. 

730. 737. 741. 753. 756. 757. 764. 

766 ; s. ab Angelo, Canisius, Coster, 

Hoffaeus, Magius, Mercurian, Thy- 

räus, Vinck. Procuratoren 589. 
Provincial-Congregation, rheinische 556. 

562. 591. 598. 601. 637. 640. 737. 

742. 771. 
Provincial-Concile 149. 209. 246. 564. 

568; s. Köln. 
Psalmen, deutsche 465. 
Processionen vgl. Fronleichnam, Wall- 
fahrten. 


Keformen im Kirchen- und Schulwesen 

51. 56. 112. 208. 297. 339. 370. 

411. 412. 434. 458. 486. 538. 563. 

566. 588. 589. 596. 599. 603. 637— 

639. 661. 666. 709. 710. 712. 713. 

724. 730. 735. 737. 740. 750. 754. 

758. 769 ff. 792; s. Schulen. 
Eeisepatent 288. 
Keligionsfrieden 668. 669. — Zwang 

670. 672. 
Keliquien 3. 17. 119. 142. 153. 154. 

156. 250. 251. 258. 403. 407. 532. 

591. 592. 649. 
— entwendete 250. 251. 
Eosenkränze 67. 91. 258. 571. 605. 739; 

s. Grana benedicta. 


518. 522. 525. 526. 529. 541. 543. 
544. 576. 582. 601. 616. 649. 671. 
695. 698. 707. 713. 728. 752; s. Köln. 
Mainz. Trier u. s. w. s. Reformen. 

— Particular- und Privatschulen 242. 
725. 

~ Trivialsehulen 685. 758. 

— Winkelschulen 707. 725. 726. 

— s. Ketzei". 

Schulbücher, Säuberung derselben 426. 

431. s. Jugend. 
Schulfeiern 422. 536. s. Theatralische 

Aufführungen. 
Schulgeld, untersagt 325. 572. 585. 656. 

748. 756. 

— zugelassen 325. 585. 715. 
Schulmeister, verdächtige 549. s. Mon- 

heim. 
Schulzucht und -methode 213. 241. 293. 

305. 310. 316. 319. 334. 335. 339. 

341. 366. 394. 395. 416. 698. 711. 

Einl. S. LI. 
Schüler, vornehme der S. J. 299. 301. 

305. 311. 315. 316. 319. 327. 334— 

336. 338. 341. 342. 347. 363. 368. 

382. 418. 421. 443. 454. 464. 478. 

497. 513. 528. 562. 579. 580. 608. 

622. 637. 721. 727. 729. 739. 

— Anlocken der 298. 

— Andrang 337. 

— Ausweisung 308. 

— Erregung des Wetteifers 310. 394. 
415. 416. 567. 707. 721. 732. 

— Strafgelder 318—320. 

— Vorzüge 320. 415. 416. 738. 753. 

— Züchtigung 294. 316. 

Seminare 290. 645. 654. 670. 679. 686. 

695. 712. 727. 746. 757. 769. 773. 

Einl. S. XXX. 
Simonie s. Pfründen. 
Sodalitas b. Mariae virginis 703 — 757. 


s. 


Sacramentsbruderschaft 713. 717. 757. 

Schadenersatz 493. 

Schmähbilder 575. 

Schmäh- und Streitschriften 33. 354 — 

357. 391. 393. 395. 445. 462. 463. 

467—471. 473. 474. 478. 560. 659. 

711. 751; S.Chemnitz, Hamelmann, 

Luther, Monlieim. 
Scholastik, des Thomas von Aquin; ihre 

Bedeutung für den Kampf gegen die 

Ketzereien 170. 
Schulen der S. J. 181. 221. 223. 249. 

271. 299. 322. 323. 325. 335. 336. 

354. 402. 403. 438. 452. 514. 516. 


T. 

Testamente 540. 748. 

Teufel, vom — Besessene, Exorcismen 

etc. 39. 224. 255. 511. 541. 562. 

650. 686. 695. 740. 742. 745. 754. 

757. 758. 763. 

— neidisch auf die Erfolge der S. J. 
710. 711. 724. 729. 740. 

— seine Mutter 541. 
Theatralische Aufführungen, Dialoge. 

Schulfeiern etc. 297. 307. 308. 312, 
327. 359. 368. 369. 395. 403. 414. 
443. 444. 452. 490. 516. 520. 529. 
556. 558. 571. 608. 654. 683. 701. 
704. 707. 730. 731. 741. 742. 745.747. 


Promotioneii — Zeiigniss. 


837 


Trienter Concil und Beschlüsse 389.463. 

522. 598. 651. s. Trient. 
Trienter Eid 521. 529. 550. 552. 564. 

568. 570. 571. 579. 583. 584. 588. 

589. 596. 597. 638. 681. 684. 730. 

743. 
Türkenlcrieg- 221. 524. 525. 593. 600. 

603. -613. 


ü. 

Universitäten 480. 568. 578. 655. 661. 
GG(y. 667. 678. 693. 695. 697. 705. 
711. 715. 739. 745. 746. 757. 763. 
s. Ingolstadt. Küln. Lüwen. Mainz. 
Trier. Würzbiirg. 

Unterricht s. Scliule. 

Unzucht 724. 731 ff. 733. 740. s. Be- 
kehrungen, Geistlichkeit. 


Y. 

Verzeichniss, allgemeines der Persona- 
lien, Einkünfte u. s. w. aller Colle- 
gien 637. Vgl. Lehrpläne, 

Visionen 702. 710. 713. 716. 718. 724. 
739; s. Wunder. 

Visitationen der Collegien 426. 429. 
449. 533. 563. 564. 570. 

— der Diücesen oder Klöster 441. 524. 
612. 616. 625, 685. 686. 688. 

Visitationsformel 554. 

Volkssprache 413. 415. 422. s. Predigt. 


Vornehme, Verkehr mit 341. 426. 430. 

431. 446. 455. 469. 693. 701. 712. 
.714. 719. 721. 730. 735. 736. 743. 

757. 763. s. Fürsten. Schiller. 
— Vervvendungsschreiben derselben676. 

696. 705. 726. 741. 749—751. 
Vorsicht, im Auftreten u. s. w. 305. 314. 

319. 325. 336. 337. 341. 350. 359. 

411. 441. 455. 456. 584. 


w. 

Wahnsinn, als Strafe Gottes 729. 

— Wunderw'asser zu seiner Heilung 601 . 

— .s. Jesuiten, wahnsinnige. 
Wallfahrten 332. 629. 634. 713. 728. 

738. 739. 

Wiedertäufer 296. 365. 369. 426. 440. 
464. 468. 474. 476. 487. 488. 514, 
536. 548. 561. 575. 722. 739. s. 
Köln. Ketzer. 

— stirbt aus Aerger über die S. .7. 537. 
Wunder 334. 502. 509. 524. 546. 554. 

555. 570. 571. 623. 628. 65.0. 716. 

739. 740. 

— beim Tode des Ignatius 312. 
Wundorbare Heilungen 686. 702. 710. 

722. 
Wunderwasser 272. 601. 


z. 


Zeugniss probatae religionis 589. 735. 


•»— ^•►— •- 


/ri 

■ ■ ■ '/) 


I . / / n ; 


Uaiversitäts-Buchöruckerci von Carl Goorcri in Bonn. 


UNIVERSITY OF CHICAGO 


IUI II 


22 


80 570